Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa trờng đại học vinh KHoa ngữ văn ---------------------------- Nguyễn thị thoa hình ảnh ngời phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác Nam Cao trớc cách mạng Khóa luận tốt nghiệp Đại học Ngành cử nhân văn học Vinh. 5/2006 1 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa Lời cảm ơn Khoá luận "Hình ảnh phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác Nam Cao trớc cách mạng" đợc thực hiện với sự giúp đỡ tận tình của thầy giáo, cô giáo trong Khoa Ngữ văn, đặc biệt là sự hớng dẫn, chỉ bảo nhiệt tình của thầy Nguyễn Văn Lợi. Tác giả khoá luận xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ quý báo đó. Khoá luận này chỉ mới là bớc đầu tập dợt nghiên cứu khoa học, bởi thể chắc chắn sẽ không tránh khỏi thiếu sót. Chúng tôi mong nhận đợc sự góp ý tỉ mỉ của thầy giáo, cô giáo và các bạn đồng nghiệp. Tôi xin chân thành cảm ơn! Vinh, tháng 5 năm 2006 Tác giả 2 Kho¸ luËn tèt nghiÖp NguyÔn ThÞ Thoa Môc lôc 3 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa Trang Lời cảm ơn 1 Phần mở đầu I. Lý do chọn đề tài 4 II. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5 III. Mục đích nghiên cứu 7 IV. Phơng pháp nghiên cứu 7 V. Cấu trúc luận văn 8 Phần nội dung Chơng 1: Nhìn lại thế giới nhân vật phụ nữ trong văn học 1930 - 1945. 9 1.1. KháI niệm nhân vật văn học 9 1.2. Quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật về con ngời và nhân vật trong tác phẩm văn học 9 1.3. Nhân vật phụ nữ trong tiểu tuyển Tự lực văn đoàn 11 1.3.1. Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn 11 1.3.2. Những đặc điểm của nhân vật phụ nữ trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn 12 1.4. Nhân vật phụ nữ trong văn học hiện thực phê phán 14 Chơng 2: Những nét độc đáo trong việc xây dựng hình tợng nhân vật phụ nữ tiểu t sản 20 2.1. Hai loại đề tài - hai loại nhân vật phụ nữ 20 2.2. Những nét độc đáo trong việc xây dựng hình tợng nhân vật ng- ời phụ nữ tiểu t sản 23 2.2.1. Quan niệm nghệ thuật của Nam Cao về con ngời 23 2.2.1.1.Con ngời tự ý thức 23 2.2.1.2Con ngời tự ý thức về sự tha hoá để chống lại sự tha hoá 24 2.2.1.3. Con ngời tự ý thức về nhân phẩm 25 2.3. Những nét độc đáo trong việc xây dựng hình tợng nhân vật phụ nữ tiểu t sản 28 2.3.1. Xây dựng hoàn sống của ngời phụ nữ tiểu t sản 29 4 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa 2.3.2. Nhân vật phụ nữ tiểu t sản xuất hiện trong tác phẩm với t cách là nhân vật phụ 31 2.3.3. Nhân vật phụ nữ tiểu t sản sống với bi kịch cơm áo hàng ngày 32 2.3.4. Tính cách nhân vật phụ nữ tiểu t sản 35 Chơng 3: Nghệ thuật xây dựng hình tợng nhân vật phụ nữ tiểu t sản 40 3.1. Đặt nhân vật phụ nữ tiểu t sản gắn với cuộc sống đời thờng 40 3.2. Đặt nhân vật phụ nữ tiểu t sản trong quan hệ với ngời chồng trí thức tiểu t sản 41 Kết luận 50 Tài liệu tham khảo 55 5 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa I. Lý do chọn đề tài Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc trong dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam (1930 - 1945). Sự nghiệp văn chơng của Nam Cao chiếm một vị trí đáng kể trong kho tàng văn học Việt Nam. Từ những năm 1950 trở lại đây nghiên cứu thân thế và sự nghiệp của Nam Cao ngày càng quan tâm hơn. Ông là một trong số những nhà văn có vị trí vững vàng ổn định và có tầm quan trọng trong nền văn học sử quan trọng. Chỉ với 15 năm cần bút (1936 - 1951), nhà văn liệt sĩ Nam Cao đã để lại một sự nghiệp văn chơng không thật đồ sộ về số lợng nhng lại luôn ẩn chứa một sức sống khoẻ khắn, bền lâu của một giá trị văn chơng đích thực, có sức vợt lên trên "bờ cõi và giới hạn". Nam Cao là cây bút truyện ngắn xuất sắc, xây dựng thành công nhân vật điển hình nh Chí Phèo, Bá Kiến, Thứ, Hộ, Điền, và có không ít công trình nghiên cứu đề cập tới vấn đề thuộc phạm vi nhân vật trong sáng tác của Nam Cao, nhng sự nghiên cứu ấy cha bao quát hết toàn bộ hệ thống nhân vật phong phú, đa dạng trong sáng tác Nam Cao. Bởi vì trong cấu trúc hệ thống nhân vật trong sáng tác Nam Cao mà các nhà nghiên cứu chia thành hai loại đó là: Nông dân và tiểu t sản, ở hai loại này, họ chú ý đi sâu vào hệ thống nhân vật chính nh Chí Phèo, Thị Nở, (thuộc mảng đề nông dân) hay Hộ, Điền, Thứ, (thuộc mảng đề tài tiểu t sản). Nhìn chung là đúng, là thoả đáng nhng đối với cây bút có tài thực sự nh Nam Cao thì có lẽ không một phơng diện nào dù nhỏ không thể là minh chứng cho tài năng ấy. Cho nên với giới hạn của khoá luận này chúng tôi nhìn nhân vật Nam Cao trong một hệ thống khác, phân loại theo một cách khác, phân loại nhân vật dựa vào giới tính và theo hệ thống nhân vật chính, nhân vật phụ vì nhân vật ngời phụ nữ hầu hết trong tác phẩm Nam Cao đều là nhân vật phụ. Xuất phát từ đây mà chúng tôi đặt ra vấn đề tìm hiểu loại nhân vật phụ nữ trong phạm vi những truyện viết về đề tài tiểu t sản, với đề tài khoá 6 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa luận: "nhân vật ngời phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác Nam Cao trớc cách mạng". Nhân vật ngời phụ nữ từ xa đến nay các nhà nghiên cứu, các nhà nghiên cứu chỉ nghiên cứu ở Thạch Lam, Nhất Linh, Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, thuộc trào l u văn học lãng mạn, hay Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng thuộc trao lu văn học phê phán. Riêng Nam Cao ít đề cập tới, có lẽ nhân vật phụ nữ trong tác phẩm Nam Cao cha đủ sức để thành một vấn đề, hơn nữa là thành một công trình nghiên cứu. Và trong quá trình tìm hiểu đề tài "nhân vật ngời phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác của Nam Cao trớc cách mạng" là một trong những cơ sở để giúp học sinh hiểu đợc thêm về tấm lòng và tài năng của nhà văn lớn trong nền văn học Việt Nam, giúp học sinh thấy đợc cái nhìn mới mẻ của nhà văn trong việc xây dựng nhân vật ngời phụ nữ tiểu t sản. II. lịch sử nghiên cứu vấn đề Nam Cao là một trong những nhà văn sớm đợc nghiên cứu và cũng là một trong những nhà văn có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến. Theo nh thống kê trong "th mục về Nam Cao" (sách - "Nam Cao tác gia và tác phẩm" của Bích Thu tuyển chọn và giới thiệu - nhà xuất bản giáo dục năm 2001) thì tác giả đã thống kê đợc khoảng 200 công trình lớn nhỏ viết về ông và tác phẩm của ông. Đặc biệt trong thập niên cuối thế kỳ đã diễn ra hai cuộc hội thảo khoa học về nhà văn tháng 11 năm 1991. Viện văn học phối hợp với Hội nhà văn, Hội văn nghệ Hà Nam Ninh và trờng Đại học S phạm Hà Nội I tổ chức hội thảo khoa học nhân 40 năm ngày mất của Nam Cao (1951 - 1991). Kết quả hội thảo là một cuốn sách giới thiệu những suy nghĩ và nhận thức mới về nhà văn với tựa đề "nghĩ tiếp về Nam Cao" do nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm 1992. Đến tháng 10 năm 1997 hội thảo khoa học nhân 80 năm ngày sinh của Nam Cao (1917 - 1997) 7 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa do Viện văn học tổ chức đã khẳng định rõ vị trí và vai trò của nhà văn trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Lê Đình Kỵ trong báo văn nghệ số 54 năm 1964 đã nhận xét "Có những chủ đề Nam Cao và có những nhân vật Nam Cao. Nam Cao bị ảm ánh bởi cái cảnh tợng cuộc sống vô lý, những con ngời bị tha hoá, bị biết chất, bị hoá thành cái ngợc lại với nó. Ngòi bút Nam Cao đặc biệt sắc sảo là khi vẽ lại những con ngời quặt quẹo, méo mó, đần độn, cục súc, táng tận lơng tâm, Nam Cao đã diễn tả với một sức mạnh lại thờng quá trình lu manh hoá của một số quần chúng cơ bản trong hoàn cảnh bị đè nén, áp bức bóc lột của xã hội cũ ". Nguyễn Văn Hạnh với bài viết: "Nam Cao khát vọng về một cuộc sống lơng thiện, xứng đáng" (in trong "nghĩ tiếp về Nam Cao" - Hội nhà văn H. 1992) đã nhận xét: "Trong tác phẩm của Nam Cao con ngời sống trong một xã hội dữ dằn, cay nghiện, hoàn cảnh nh muốn nghiền nát con ngời đi, nhng con ngời vẫn không chịu khuất phục, vẫn cố ngoi lên để sống, để bộc lộ tính cách để làm ngời" Nhà nghiên cứu Phong Lê trong cuốn "Nam Cao trong những hồi ức và suy nghĩ hôm nay" (tạp chí văn học số 11, năm 1997) đã tâm sự. "Tôi nghiện đọc Nam Cao với nhu cầu chiêm nghiệm các ý tởng của Nam Cao, cùng với cách thể hiện và dẫn dắt chúng, thể hiện câu văn và cách viết Nam Cao trong lúc nội dung tất cả những gì Nam Cao viết gần nh đều đã thuộc cả rồi. Nói cách khác đọc ông không phải chỉ để biết "nội dung" - và đó mới là "bí quyết"cho một sự hấp dẫn thực sự lâu dài". Nguyễn Đăng Mạnh với bài viết: "Nhớ Nam Cao và những bài học của ông" (in trong "con đờng đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn" - nhà xuất bản giáo dục in lần 2. H.1998). "Nam Cao là ngời hay băn khăn về vấn đề nhân phẩm về thái độ khinh trọng đối với con ngời ông thờng dễ bất 8 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa bình trớc tình trạng con ngời bị lăng nhục chỉ vì bị dày đoạ vào cảnh nghèo đói cùng đờng. Nhiều tác phẩm xuất sắc của ông đã trực diện đặt ra vấn đề này và ông quyết đứng ra minh oan, chiêu tuyết cho những con ngời bị miệt thị một cách bất công". Rất nhiều bài nghiên cứu Nam Cao về phơng diện con ngời nh Vũ D- ơng Quỷ "Những nhân vật, những cuộc đời và những nẻo đờng đi tìm nhân cách", Đinh Trí Dũng "Bi kịch tự ý thức - nét độc đáo trong cảm hứng nhân đạo của Nam Cao", Phong Lê: "Tình cảnh ngời nông dân và tình cảnh làng quê Việt Nam tiền cạch mạng", Các bài nghiên cứu đã đề cập đến nhiều mặt thành công trong việc xây dựng nhân vật của Nam Cao nhng nhìn chung những bài nghiên cứu ấy thờng chú ý đến các nhân vật chính chứ cha chú ý đến nhân vật ngời phụ nữ đặc biệt là ngời phụ nữ tiểu t sản. Bởi vậy trong khoá luân này, chúng tôi đề cập tới vấn đề ngời phụ nữ tiểu t sản "nhân vật phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác Nam Cao trớc cách mạng". Từ đó chúng tôi chỉ ra những đóng góp độc đáo về nhân vật phụ nữ của Nam Cao, hình dung vị trí của ông trong tiến trình Văn học Hiện đại của dân tộc. III. Mục đích nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu của khoá luận này là chỉ ra đặc điểm trong tính cách và số phận của nhân vật phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác của Nam Cao, chỉ ra đợc những nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng loại nhân vật này, thấy đợc sự khác nhau trong hình tợng nhân vật ngời phụ nữ tiểu t sản của Nam Cao với một số nhà văn tiêu biểu trong văn học hiện thực phê phán (1930 - 1945). IV. Phơng pháp nghiên cứu ở khoá luận này, chúng tôi sử dụng phơng pháp phân tích, tổng hợp để làm nổi bật hình ảnh ngời phụ nữ tiểu t sản trong sáng tác của Nam Cao 9 Khoá luận tốt nghiệp Nguyễn Thị Thoa trớc cách mạng, chúng tôi còn sử dụng phơng pháp thống kê trong một số trờng hợp. Trong một chừng mực nào đó, chúng tôi cũng dùng phơng pháp so sánh, đặt Nam Cao bên cạnh các nhà văn Thạch Lam, Nhất Linh, Tiểu thuyết Tự Lạc Văn Đoàn, thuộc trào l u văn học lãng mạn hay các nhà văn Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, để thấy đ ợc những nét chung và riêng, đồng thời thấy đợc những đóng góp to lớn của Nam Cao cho nền văn học nớc nhà. V. Cấu trúc luận văn Luận văn gồm 3 phần: Phần mở đầu: Phần nội dung: Chơng 1: Nhìn lại thế giới nhân vật phụ nữ trong văn học giai đoạn (1930 - 1945) qua một số tác giả tiêu biểu văn học hiện thực phê phán. Chơng 2: Nhân vật trong sáng tác Nam Cao trớc cách mạng. Chơng 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật ngời phụ nữ. 10