Hành trình tiếp nhận tiểu thuyết tự lực văn đoàn và vấn đề phương pháp luận đặt ra

Từ những công trình nghiên cứu về Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đợc công bố, từ sự tiếp nhận của chính bản thân, chúng tôi qua đề tài này cố gắng miêu tả sự tiếp nhận ti

Vì đây là công trình nghiên cứu đầu tiên về Hành trình tiếp nhận tiểu“Hành trình tiếp nhận tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn và vấn đề phơng pháp luận đặt ra” nên chắc chắn

không tránh khỏi những khiếm khuyết Rất mong nhận đợc những lời chỉ bảo,nhận xét của thầy cô giáo và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 12 năm 2008

Tác giả

Hồ Thị Hiền

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ khi ra đời đến nay đã đợc công chúng

đón nhận khác nhau Trớc đổi mới, có ngời xem tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

thuộc văn hóa đồi trụy, cần phải cấm Sau đổi mới, giới nghiên cứu phê bình

tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn một cách khoa học, nhiều chiều, nhận ra

phong cách nghệ thuật của tác giả, khuynh hớng và t tởng tác phẩm Tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn có khuynh hớng khác hẳn với khuynh hớng tiểu thuyết

trớc đó nên nó đã phải chịu số phận long đong của cái mới Nhng xét đến cùng

dù khen hay chê điều đáng nói là liệu cái mới đó có tồn tại, có đợc đón nhậnhay không? Và cái mới ấy qua thời gian giá trị còn lại của nó đạt đến mứcnào? Vấn đề ấy hôm nay đã có nhiều câu trả lời từ các công trình khoa họcnghiêm túc của giới nghiên cứu phê bình Tìm hiểu hành trình tiếp nhận tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn là để hiểu thêm về quá trình tiếp nhận văn học - một

hiện tợng văn học phức tạp Đây là một vấn đề mang tính thời sự và có ý nghĩakhoa học

1.2 Từ những công trình nghiên cứu về Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đợc công bố, từ sự tiếp nhận của chính bản thân, chúng tôi qua

đề tài này cố gắng miêu tả sự tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn ở từng mốc thời gian cụ thể từ đó hiểu thêm về những đóng góp của Tự lực văn đoàn

và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đối với văn hóa dân tộc và đối với tiến trình

hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam

1.3 Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ khi ra đời tới nay chỉ một thời gian

ngắn đợc đa vào học tập và giảng dạy ở trờng phổ thông Tuy nhiên, trong

ch-ơng trình phổ thông có học Thơ mới là một hiện tợng của trào lu lãng mạn Do

đó tìm hiểu quá trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn để phục vụ cho

việc giảng dạy trào lu lãng mạn đợc tốt hơn Bởi thế, thời gian gần đây, các

nhà văn Tự lực văn đoàn đã có đợc vị trí xứng đáng trong một số công trình

khoa học nói lên phần nào vai trò lớn lao của nó trong cả trào lu văn học lãngmạn 1930 - 1945 Cạnh đấy, với không khí đổi mới, các nhà nghiên cứu đã

nhìn nhận lại, đánh giá lại tiểu thuyết Tự lực văn đoàn một cách thỏa đáng

hơn Nhng đến nay cha có một công trình nào có cái nhìn tổng quan về lịch sử

tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn Qua đề tài này, chúng tôi muốn bổ sung

phần thiếu hụt đó

Từ thực tiễn sáng tác, tiếp nhận, đánh giá tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, từ

những lý do và mong muốn xác đáng trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đềtài này

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Với ý nghĩa là một cột mốc trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam

hiện đại, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã trở thành tâm điểm cho nhiều cuộc

khẩu chiến và bút chiến Những cuộc tranh luận này dẫu không liên tục song

vẫn cho chúng ta nhận thấy sự tiếp nhận của độc giả đối với tiểu thuyết Tự lực văn đoàn qua mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn có nhiều điểm phức tạp Điều này

xảy ra là một tất yếu bởi sự tiếp nhận nghệ thuật ở mỗi cá nhân, mỗi thời kỳ

đều có sự tác động của xu hớng thời đại và phụ thuộc rất nhiều vào tâm lý thời

đại, đúng nh Plêkhanốp phát biểu: Mọi hệ t tởng đều có cội rễ chung là tâm lý của một thời đại cụ thể nhất định Số phận thăng trầm của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn cũng là số phận chung của những cái mới thủa chúng ra đời

Từ khi tiểu thuyết Tự lực văn đoàn ra đời đến nay nhiều công trình

nghiên cứu về nó đã đợc công bố dới nhiều hình thức và quy mô khác nhau:chuyên luận, bài đăng báo, luận văn tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ, luận

án tiến sĩ… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Tự lực văn

đoàn, những mặt tích cực, tiêu cực của từng cá nhân tác giả của nhóm Tự lực văn đoàn đợc khảo sát kỹ lỡng Song cha có công trình nào nghiên cứu hành trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ 1932 đến nay (2008) một cách

có hệ thống để từ đó có thể đa ra những gợi ý bổ ích về phơng pháp tiếp nhận

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

2.2 Việc đánh giá về Tự lực văn đoàn nói chung và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nói riêng đã diễn ra một cách khá phức tạp và có sự khác biệt qua các thời kì lịch sử ở hai miền Nam - Bắc Lịch trình tìm hiểu, nghiên cứu Tự lực văn đoàn đã có hơn nửa thế kỷ Qua khảo sát, chúng tôi thấy cho đến thời

điểm hiện nay đã có hơn 40 công trình, bài viết liên quan đến sự tiếp nhận tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn

Đơng thời, ngay từ buổi đầu ra mắt, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã đợc

độc giả đô thị đón nhận khá nồng nhiệt Việc đánh giá tiểu thuyết Tự lực văn

đoàn ngay từ đầu cũng đã có những ý kiến không đồng nhất thậm chí đối lập Trong khi báo Tiếng trẻ (1934) đánh giá Hồn bớm mơ tiên là “Hành trình tiếp nhận tiểugiọt nớc cho ng-

ời ta đang khát”, Trơng Tửu cho Đoạn tuyệt là “Hành trình tiếp nhận tiểumột vòng hoa tráng lệ đặt lên

đầu chủ nghĩa cá nhân” thì Nguyễn Công Hoan lại cho rằng Đoạn tuyệt “Hành trình tiếp nhận tiểunửa

trên không nên mà nửa dới cũng chẳng ích gì” Vũ Trọng Phụng gọi tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn là thứ văn “Hành trình tiếp nhận tiểuđiêu trá” (Làm đĩ) và chính Trơng Tửu ngời hết lời ca ngợi Đoạn tuyệt - lại kết án Lạnh lùng là cuốn sách nên cấm

-đọc đối với các thiếu nữ

Tuy nhiên, xu thế khẳng định giá trị của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn vẫn

chiếm u thế và đợc biểu hiện rõ qua một số công trình nghiên cứu của các cây

bút phê bình có uy tín nh Trơng Chính với Dới mắt tôi (1939), Vũ Ngọc Phan với Nhà văn hiện đại (1942), Dơng Quảng Hàm với Việt Nam văn học sử yếu (1943) Tiểu thuyết Đoạn tuyệt của Nhất Linh đã đợc coi là “Hành trình tiếp nhận tiểumột kiệt tác của

văn chơng Việt Nam” có thể “Hành trình tiếp nhận tiểukết án một chế độ, dựng lập một chế độ khác, và

do đó, dùng nghệ thuật tái thiết xã hội Việt Nam trên một nền tảng vững vàng,theo những nguyên tắc hợp lý và nhân đạo đánh dấu một thời kì thay đổitrong lịch sử tiến hóa của xã hội Việt Nam”

Sau cách mạng tháng Tám (1945 đến trớc 1986), một thời gian khá dài

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn dờng nh không đợc ai nói đến Phải tới sau 1954, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn mới đợc đề cập trở lại nhng với những đánh giá

khác nhau ở hai miền Nam - Bắc

ở miền Bắc, vào 1957 nhân tái bản Tiêu Sơn tráng sĩ (Khái Hng) có loạtbài tranh luận về tác phẩm này của các tác giả Vĩnh Mai, Trơng Chính, Trần

Thanh Mại, Nguyễn Văn Phú, Nguyên Hồng đăng trên báo Văn các số 10, 13,

14, 17, 18 Ngoài ra, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn còn đợc đề cập trong các công trình Lợc thảo lịch sử văn học Việt Nam của nhóm Lê Quý Đôn, giáo trình Văn học Việt Nam 1930 - 1945, Nxb Giáo dục, 1962, Bàn về những cuộc

đấu tranh t tởng trong văn học Việt Nam hiện đại của Vũ Đức Phúc Nhìn chung, quan điểm của các công trình này chủ yếu xem xét văn chơng Tự lực văn đoàn trên bình diện ý thức giai cấp và mối quan hệ văn học - chính trị với

những đánh giá khá khắt khe: thế giới quan, nhân sinh quan lạc hậu, suy đồi,tuyên truyền cho quan điểm t sản “Hành trình tiếp nhận tiểunghệ thuật vị nghệ thuật”.Về mặt chính trị,

Tự lực văn đoàn muốn gây dựng một phong trào cải cách xã hội, độc lập với

phong trào cách mạng do Đảng lãnh đạo, Nhất Linh, Hoàng Đạo có thamvọng làm lãnh tụ của một phong trào cách mạng xã hội, có tính chất cải l ơngchủ nghĩa có lợi cho chủ nghĩa thực dân và đợc chính quyền thực dân ủng hộkhuyến khích

Việc “Hành trình tiếp nhận tiểugạn đục khi trong” đối với các giá trị nhân văn của văn chơng Tự lực văn đoàn đã đợc đồng chí Trờng Chinh và một số nhà văn, nhà nghiên cứu

nh Hoài Thanh, Xuân Diệu nói đến Tuy nhiên tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

d-ờng nh bị cấm lu hành, không có trong chơng trình môn văn các cấp, dù là ởbậc đại học

ở miền Nam, tình hình lại nh ngợc lại, nhất là từ khi Nhất Linh tập hợp

thêm một số thành viên mới nhằm khôi phục cái gọi là hậu Tự lực văn đoàn và cả báo Văn hóa ngày nay Những tác phẩm văn chơng Tự lực văn đoàn đợc

phổ biến rộng rãi, đợc mến mộ và đợc coi nh những chuẩn mực của văn chơng

hiện đại Các nhà tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, nhất là Nhất Linh đợc xem là

những văn tài của lịch sử văn học Việt Nam Nhiều công trình nghiên cứu về

Tự lực văn đoàn nói chung và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nói riêng nh Khái Hng ngời thứ nhất muốn làm nguyên soái của văn chơng sáng giá của Hồ Hữu Tờng (1964), Nhất Linh văn tài tiêu biểu của Tự lực văn đoàn của Phạm Thế Ngũ (1965), Hoàng Đạo một vận động lịch sử của Dơng Nghiêm Mậu (1968), Nhất Linh hay khuynh hớng lãng mạn phản kháng của Bùi Xuân Bào

(1972) cũng đợc viết trên tinh thần này

Không chỉ đợc giới phê bình đề cao, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn còn đợc

giảng dạy kỹ lỡng trong nhà trờng phổ thông ở Miền Nam Ngời ta viết nhiềusách ở dạng bài luận để phục vụ cho học sinh trong các kì thi đại học và thi tútài ban C

Sau Đại hội Đảng VI (1986), tình hình nghiên cứu văn học Việt Nam

thực sự bớc vào thời kỳ đổi mới Nhiều cuộc hội thảo với chủ đề Giải tỏa những nghi án văn học nhằm trả lại giá trị đích thực cho một số tác giả, tác phẩm và trào lu văn học trong đó có Tự lực văn đoàn đợc tổ chức, thu hút

mạnh mẽ lực lợng nghiên cứu phê bình trong cả nớc Trờng Đại học Tổng hợp

Hà Nội (nay là Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) đã tổ chức

“Hành trình tiếp nhận tiểuHội thảo về văn chơng Tự lực văn đoàn” (27/05/1989) với sự góp mặt của

nhiều nhà nghiên cứu, nhiều nhà văn tên tuổi nh Trơng Chính, Phan Cự Đệ,

Hà Minh Đức, Trần Đình Hợu, Nguyễn Đình Chú, Phong Lê, Huy Cận, TôHoài Với tinh thần đổi mới, đứng trên quan điểm lịch sử, cuộc hội thảo là sựtập trung nhiều ý kiến khởi đầu cho sự nhìn nhận thỏa đáng những giá trị đích

thực của văn chơng Tự lực văn đoàn và nhất là tiểu thuyết Tự lực văn đoàn của

giới nghiên cứu phê bình Việt Nam trên nhiều mặt: tính dân tộc, tinh thầnphản phong, ý thức cải tạo xã hội với ý nghĩa tiến bộ, vai trò quan trọng của

Tự lực văn đoàn trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

Tiếp sau cuộc hội thảo này hàng loạt công trình chuyên biệt về Tự lực văn đoàn đã xuất hiện nh: Tự lực văn đoàn (1989) của Nguyễn Trác - Đái Xuân Ninh, Tự lực văn đoàn con ngời và văn chơng (1990) của Phan Cự Đệ,

Tự lực văn đoàn, nhìn từ góc độ tính liên tục của lịch sử qua bớc ngoặt hiện

đại hóa trong lịch sử văn học phơng Đông (1991) của Trần Đình Hợu, Thêm mấy ý kiến về Tự lực văn đoàn (1991) của Lê Thị Đức Hạnh; các công trình về các tác giả Tự lực văn đoàn nh bộ ba công trình Khái Hng nhà tiểu thuyết (1993); Nhất Linh trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc (1995); Hoàng Đạo nhà văn, nhà báo (1999) của Vu Gia Ngoài ra, còn có một số luận án tiến sĩ nghiên cứu về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nh: Quan niệm về con ngời trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (1994) của Lê Thị Dục Tú, Những

đóng góp của Tự lực văn đoàn cho việc xây dựng một nền văn xuôi Việt Nam hiện đại (1991) của Trịnh Hồ Khoa, Nghệ thuật miêu tả tâm lý trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (2001) của Dơng Thị Hơng… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Từ chỗ dờng nh bị tránh nói đến ở miền Bắc, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

đã đợc tái bản và lu hành rộng rãi với bộ Văn xuôi lãng mạn Việt Nam (1989), Tuyển tập Tự lực văn đoàn (1995) của nhà xuất bản Văn học và gần đây nhất

là bộ Văn chơng Tự lực văn đoàn của Nxb Giáo dục (1999) với dung lợng gần

4000 trang khổ 16 x 24 Ngoài ra còn phải kể tới một lợng bản in khá lớn các

tác phẩm tiểu thuyết Tự lực văn đoàn của nhiều nhà xuất bản trong cả nớc Đi

cùng với hệ thống các tiểu thuyết này là những bài giới thiệu từng tác phẩmcủa các nhà phê bình nh Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Nguyễn Hoành Khung

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Tổng hợp trên một cái nhìn đầy đủ, hệ thống hành trình tiếp nhận

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn hơn 70 năm qua

3.2 Trên cơ sở tổng hợp, đánh giá lại một cách khách quan, khoa họcnhững u điểm và những hạn chế, giải thích nguyên nhân xung quanh những ý

kiến bàn luận về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn theo tiến trình thời gian.

3.3 Từ hành trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn rút ra một số bài

học có tính chất phơng pháp luận về phơng pháp phê bình văn học nói riêng vàtiếp nhận văn học nói chung

4 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phơng pháp: phơng pháp lịch sử, phơngpháp thống kê - phân loại, phơng pháp so sánh, phơng pháp phân tích, phơngpháp tổng hợp

5 Đóng góp mới của luận văn

Khảo sát quá trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn một cách có hệ thống, đánh giá nghiêm túc các công trình nghiên cứu đã có về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ đó đa ra phơng pháp tiếp cận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

khách quan, khoa học nhằm góp phần vào việc đánh giá nó đúng với nhữnggiá trị mà nó đạt đợc trong tiến trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam

Chơng 3: Những vấn đề phơng pháp luận đặt ra từ việc khảo sát hành

trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Chơng 1

Tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

trên phơng diện giá trị nội dung

1.1 Một số vấn đề lý thuyết về tiếp nhận văn học

1.1.1 Các quan niệm về tiếp nhận văn học

Từ xa đến nay hoạt động văn học đều vận hành qua các khâu hiệnthực - nhà văn - tác phẩm - bạn đọc Đánh giá tác phẩm là công việc khôngchỉ của giới phê bình mà là công việc của bạn đọc nói chung Sự tồn tại dài lâuhay không của tác phẩm, mọi chủ đề - t tởng của nhà văn đặt ra trong tácphẩm có đợc phát hiện đúng hay không, câu trả lời là ở chính công chúng bạn

đọc, vai trò của ngời đọc cùng sự tiếp nhận của họ rất quan trọng.Văn bảnnghệ thuật có đợc ý nghĩa là nhờ khâu tiếp nhận của bạn đọc Cho nên từ rấtlâu ngời ta đã quan tâm đến mối quan hệ giữa tác phẩm với bạn đọc, tức là sựtiếp nhận tác phẩm qua bạn đọc Quan điểm lý luận cổ điển phơng Đông và

hiện đại phơng Tây về sự tiếp nhận của bạn đọc đợc nhắc đến nh một sự minhchứng cho mối quan tâm đó

Lý luận cổ điển phơng Đông cho rằng tiếp nhận văn học là quan hệ tri âmtri kỷ giữa ngời đọc và ngời viết, khi ngời đọc hiểu hết đợc những ý tình màtác giả định nói, cảm thông với tác giả về tài năng và thời thế.Lý luận vănhọc tiếp nhận truyền thống phơng Đông không chỉ nói đến cách đọc tri âm h-ớng tới tấm lòng tác giả mà còn nói đến cách đọc ký thác mợn tác phẩm làmphơng tiện gửi gắm lòng mình.Tiêu biểu là các ý kiến của Lu Hiệp,MạnhTử,Kim Thánh Thán

ở phơng Tây, thời cổ đại ngời ta đã chú ý vấn đề tiếp nhận của bạn đọc

nh trong Thi học, Aristote cho rằng khi thởng thức tác phẩm ngời đọc cảmthấy thú vị là bởi họ vừa xem, họ vừa đoán định tác phẩm đang nói đến ngời

và việc nào đó ở ngoài đời Về sau nhiều ý kiến nhấn mạnh hơn nữa vai tròcủa ngời đọc, tiêu biểu là ý kiến của P Valerg, R Ingarden… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Còn theo trờng phái tờng giải học, sự tiếp nhận có nghĩa là quá trình thỏa thuận giữa văn bản và sự tái tạo bản sắc riêng của ngời đọc Đại diện là

H G Gadamer

Nửa đầu thế kỷ XX, vào những năm 60, đã hình thành nền mỹ học tiếpnhận với trung tâm là Đại học Konstan ở Cộng hòa liên bang Đức Họ phêphán thuyết văn bản trung tâm của phê bình mới và chủ nghĩa cấu trúc vàkhẳng định rằng ý nghĩa của tác phẩm đợc sản sinh qua sự tơng tác giữa vănbản với ngời đọc Văn bản không phải là một sản phẩm bất biến và đa nghĩa

mà là có nội dung vô tận đa nghĩa

Tiếp nhận văn học đợc hình thành từ mỹ học tiếp nhận, một trong nhữngthành tựu của ngành xã hội học nghệ thuật Qua sơ lợc thống kê nh trên chúng

ta thấy từ lối đọc “Hành trình tiếp nhận tiểukí thác” cổ điển phơng Đông đến mỹ học tiếp nhận phơng

Tây đều nhấn mạnh ý nghĩa tiếp nhận của ngời đọc

ở Việt Nam nhiều nhà nghiên cứu đã đa ra các quan điểm, định nghĩakhác nhau về tiếp nhận văn học Theo Huỳnh Phan Anh ngời đọc có vai trò rấtquan trọng đối với tác phẩm văn học Ngời đọc không chỉ quyết định sự tồn tạicủa tác phẩm ngời đọc còn làm nhiệm vụ hoàn tất tác phẩm

Thập kỷ 80 của thế kỷ XX, Trơng Đăng Dung là ngời đa mỹ học tiếpnhận từ châu Âu vào Việt Nam một cách tích cực nhất Theo ông chỉ thôngqua hành động đọc thì văn bản mới trở thành tác phẩm, tác phẩm văn học là

quá trình từ văn bản đến ngời đọc rồi mới đến tác phẩm và hành động đọcchính là sự tạo nghĩa cho văn bản Cùng chung quan điểm với ông, NguyễnThanh Hùng và nhiều nhà lý luận khác khẳng định tầm quan trọng của tiếpnhận văn học đối với sự tồn tại của tác phẩm văn học Trên đờng đến với lýluận hiện đại vấn đề tiếp nhận đợc ngành lý luận văn học Việt Nam quan tâm

là một việc làm rất đáng hoan nghênh Không chỉ các giáo trình của các trờng

Đại học s phạm quan tâm đến lý luận tiếp nhận mà ở các trờng Trung học phổthông học sinh cũng đợc cung cấp những kiến thức lý luận cơ bản về vấn đề lýluận này Lâu nay nhiều ngời trong chúng ta vẫn nghĩ tác phẩm do tác giả đềnghị trong “Hành trình tiếp nhận tiểuđề án tiếp nhận” của tác phẩm là đúng nhất để đảm bảo chân lýnghệ thuật mà không thấy rằng tiếng nói quyết định cuối cùng khi đánh giávăn học và chân lý nghệ thuật là thuộc về cộng đồng lý giải chúng - ngời tiếpnhận Lịch sử văn học đã nhiều lần cho thấy rằng trớc một tác phẩm đã xuấthiện nhiều cách tiếp nhận khác nhau Nhng trong vô vàn những cách tiếp nhận

và lý giải tác phẩm đó không phải ai cũng có thể tự xem mình là ngời độcquyền chân lý, có thể đa ra kết luận cuối cùng về tác phẩm, kể cả khi ngời

đánh giá là nhà văn, nhà thơ, là tác giả của tác phẩm văn học đang đợc nói

đến

Có rất nhiều định nghĩa về tiếp nhận văn học ở Việt Nam, đáng quan tâm

hơn cả là định nghĩa trong Từ điển thuật ngữ văn học: Về thực chất, tiếp nhận

văn học là một cuộc giao tiếp, đối thoại tự do giữa ngời đọc và tác giả thôngqua tác phẩm Nó đòi hỏi ngời đọc tham gia với tất cả trái tim, khối óc, hứngthú và nhân cách, tri thức và sáng tạo Trong tiếp nhận văn học, ngời đọc ở vàomột tâm trạng đặc biệt, vừa quên mình, nhập thân, vừa sống vừa thể nghiệmnội dung của tác phẩm từ bên ngoài, để thởng thức tài nghệ hoặc nhận ra điều

bất cập, hoặc cắt nghĩa khác với tác giả Và định nghĩa trong Lý luận văn học, vấn đề và suy nghĩ: Nói đến sáng tạo và tiếp nhận là nói đến cuộc đối thoại

giữa tác giả và ngời đọc thông qua tác phẩm, sau đó là cuộc đối thoại giữa

ng-ời đọc với ngng-ời đọc về tác phẩm đó

Điểm chung của hai định nghĩa trên là đều xác định bản chất của tiếpnhận văn học là cuộc giao tiếp, đối thoại Cuộc giao tiếp này có nhiều mốiquan hệ khác nhau: giao tiếp giữa ngời đọc và tác giả thông qua tác phẩm,giữa các thế hệ ngời đọc khác nhau thuộc các nền văn hóa khác nhau

Do chất liệu của văn học là ngôn ngữ, thế giới mà nhà văn miêu tả khônghiện lên một cách trực tiếp nh trong phim ảnh mà hiện lên gián tiếp qua ngôn

từ của tác phẩm nên điều kiện của sự tiếp nhận văn học là khả năng liên tởng,tởng tợng, suy luận của ngời đọc, ngời đọc tiếp nhận tác phẩm văn học mộtcách gián tiếp thông qua trí tởng tợng Do đó cùng một tác phẩm, một câu thơmỗi ngời có thể có nhiều cách hiểu khác nhau Tác phẩm văn học chứa đựngcả một chân trời ý nghĩa có thể bừng sáng lên khi đợc đánh thức trong môi tr-ờng tiếp nhận thích hợp

Nh vậy, hoạt động tiếp nhận là hoạt động có tính chất khả biến, mỗi cánhân, mỗi thành phần độc giả, từng thế hệ và nhìn một cách bao quát từng thời

đại có cách tiếp nhận khác nhau, trong đó phê bình là một loại tiếp nhận đặcbiệt Trên tinh thần t duy của lý luận hiện đại chúng ta cần tiếp nhận tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn là những tác phẩm mở Song không phải ngay khi mới

ra đời tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã đợc xem nh là một cột mốc trong tiến

trình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại thế kỷ XX Để có đợc ý nghĩa nh hôm nay,

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã trải qua nhiều bớc thăng trầm

1.1.2 Quy luật của tiếp nhận văn học

Để hiểu đợc thực chất của quy luật tiếp nhận văn học cần thấy rõ là hìnhtợng nghệ thuật tồn tại nh một quá trình có nhiều giai đoạn Đầu tiên nó nảysinh trong ý đồ nghệ sĩ và đợc phát triển thành một thế giới nghệ thuật trọnvẹn tồn tại dới dạng tinh thần trong ý thức nghệ sĩ Tiếp đó nó đợc thể hiệnvào một phơng tiện vật chất nhất định (sách, báo, đúc tợng ), trở thành mộttác phẩm mà ngời ta có thể đem ra đọc, trình diễn Tác phẩm đợc “Hành trình tiếp nhận tiểucắt rốn”rời khỏi ý thức tác giả và tồn tại độc lập trong xã hội ở đây, tác phẩm tồn tạiqua một văn bản đợc hiểu nh một tổ chức ký hiệu chặt chẽ, phù hợp với mộtcấu trúc ý nghĩa trọn vẹn, phức tạp Đối với những ngời không biết, hoặckhông có ý định tiếp nhận văn học, thì tác phẩm chỉ đợc xem nh một vật, và

nh vậy quá trình hình tợng bị đứt đoạn, tác phẩm bị bỏ quên Tác phẩm chỉ có

đợc đời sống khi đợc tiếp nhận Lúc này, hình tợng bớc vào giai đoạn tồn tạitiếp theo, sự tiếp nhận chuyển nội dung văn bản thành một thế giới tinh thần,biến tác phẩm thành yếu tố của đời sống ý thức xã hội Nó cũng giống nh sự

sử dụng, tiêu dùng trong sản xuất nói chung: “Hành trình tiếp nhận tiểuChỉ có sử dụng mới hoàn tấthành động sản xuất, mang lại cho sản phẩm một sự trọn vẹn với t cách là sản

phẩm” (Mác) Nh vậy tiếp nhận là một giai đoạn tồn tại của hình tợng nghệthuật, là một khâu không thể thiếu đợc của sáng tạo nghệ thuật

Sự tiếp nhận của văn học diễn ra nh thế nào, phạm vi của nó đến đâu làmột vấn đề phức tạp Văn học là một sản phẩm tinh thần, kết tinh những kinhnghiệm t tởng tình cảm của con ngời trớc một cuộc sống nhất định Chỉ khinào sử dụng đến thế giới tinh thần đó mới coi là tiếp nhận văn học toàn vẹn.Trong sản xuất tinh thần ở nghệ thuật con ngời cũng tái hiện lại các thuộc tính

tự nhiên của thế giới nh trong sản xuất vật chất, lại phải dùng các phơng tiệnvật chất ký hiệu để truyền giữ, nhng ngời ta chỉ sử dụng các khách thể tinhthần và ý nghĩa của chúng Nh sử dụng mọi sản phẩm tinh thần khác, ngời tiếpnhận ở đây phải biết “Hành trình tiếp nhận tiểukhắc phục” tính vật chất, biết “Hành trình tiếp nhận tiểugiải mã” để tiếp xúc vớithế giới tinh thần Ngời đọc mà không làm đợc điều đó thì sẽ giống nh nhân

vật trong vở kịch Chim hải âu của Sôkhốp xem Ôpêra về chỉ thích một điều là

diễn viên có giọng hát tốt

Tiếp nhận đòi hỏi ngời đọc trớc hết phải biết tri giác, cảm thụ, phải hiểungôn ngữ, tình tiết, cốt truyện, thể loại để có thể cảm nhận hình tợng trong sựtoàn vẹn các chi tiết, các liên hệ Cấp độ thứ hai, ngời đọc tiếp xúc với ý đồsáng tạo của nghệ sĩ, thâm nhập vào hệ thống hình tợng nh là sự kết tinh sâusắc của t tởng và tình cảm tác giả Cấp độ thứ ba, đa hình tợng vào văn cảnh

đời sống và kinh nghiệm sống của mình để thể nghiệm Cuối cùng, nâng cấp

lý giải tác phẩm lên cấp quan niệm và tính hệ thống, hiểu đợc vị trí tác phẩmtrong lịch sử văn hóa, t tởng, đời sống và truyền thống nghệ thuật

Có thể nói: Tiếp nhận văn học đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ nhân cáchcon ngời - tri giác, cảm giác, tởng tợng, suy luận, trực giác - đòi hỏi sự bộc lộcá tính, thị hiếu, và lập trờng xã hội, sự tán thành và phản đối

Quy luật tiếp nhận văn học là một vấn đề lớn của mỹ học hôm nay Cácnhà lý luận phơng Tây xây dựng lý luận tiếp nhận là để lợi dụng hiện tợng tiếpnhận nhằm phủ nhận nội dung phản ánh hiện thực, chân lý sáng tác của đờisống văn học, xóa bỏ tính quy định xã hội - lịch sử đối với quá trình văn học.Các ý kiến tiêu biểu nh : Đintei (nhà lý luận Tây Đức), Trù Xuyên Bạch Thốn( nhà lý luận Nhật Bản), Bartơ (nhà lý luận Pháp)… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Tính chất sáng tạo của ngời đọc và tác giả khác nhau trên căn bản Nhàvăn tìm tòi, khái quát để tạo ra tác phẩm mới Ngời đọc phải cố gắng phát hiệnlại tác phẩm, thâm nhập vào những chiều sâu có thể là bất ngờ đối với tác giả

Đời sống lịch sử của tác phẩm văn học sở dĩ có đợc một mặt do tác phẩmphản ánh đời sống chân thực, khái quát sâu sắc, cung cấp nhiều ý nghĩa tiềmtàng cho ngời tiếp nhận thì mặt khác vai trò sáng tạo năng động của côngchúng ngời đọc thực tế đóng một vai trò cực kỳ quan trọng

Vai trò sáng tạo của ngời tiếp nhận còn ở chỗ mở rộng các giới hạnnghĩa Đọc tác phẩm là đa tác phẩm vào văn cảnh mới, quan hệ mới, phát hiện

ý nghĩa mới Hoạt động tìm nghĩa trong tiếp nhận văn học phù hợp với khátvọng của con ngời lịch sử muốn nhận thức các mối liên hệ, các quy luật, cáccấu trúc, ý nghĩa và cái có nghĩa Điều kiện để phân biệt ý nghĩa khách quan

và ý nghĩa chủ quan của ngời đọc là phải xác định đúng mối liên hệ kháchquan giữa các tác phẩm và đời sống thực tại, vốn là cội nguồn của ý nghĩa

Đời sống lịch sử của tác phẩm cho thấy, tiến trình đời sống khách quan manglại nghĩa mới cho tác phẩm chứ không phải ý muốn chủ quan của ngời đọcmang lại Mặt khác, phải có tính năng động sáng tạo của ngời đọc mới pháthiện ra ý nghĩa mới, đòi hỏi ngời đọc phải có bản lĩnh cao để có thể cắt nghĩatác phẩm một cách mới mẻ theo những bình diện, góc độ mới

Từ đó, chúng ta có thể khẳng định rằng: Việc giáo dục, bồi dỡng nângcao trình độ đọc của công chúng là một việc làm có ý nghĩa bức thiết để biếntài sản văn học thành sở hữu của mỗi ngời

1.2 Khái quát chung về Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

1.2.1 Những tiền đề lịch sử - xã hội - văn hóa ảnh hởng đến sự ra đời của nhóm Tự lực văn đoàn

Tính từ 1932 - thời điểm mà hình thái đầu tiên của Tự lực văn đoàn (Tòa soạn báo Phong hóa) ra đời - trong lòng xã hội Việt Nam đã xảy ra nhiều biến

cố to lớn

Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929 - 1933 chẳng những làm đảo lộnthế giới t bản mà còn giáng xuống nền kinh tế thuộc địa những đòn hết sứcnặng nề ở xứ Đông Dơng, Việt Nam là thuộc địa hứng chịu những hậu quảnặng nề nhất

Trong khi đó, thực dân Pháp thẳng tay đàn áp dã man đối với các phongtrào yêu nớc Việt Nam nh phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, cuộc khởi nghĩa YênBái đứng đầu là Nguyễn Thái Học , cộng thêm nạn thiên tai, mất mùa, miếngcơm manh áo trở thành một vấn đề thời sự nóng hổi, đẩy mỗi con ngời ViệtNam tới bớc đờng cùng

Chính sách văn hóa cũng đợc chính quyền thực dân sử dụng đắc lực cho

việc tuyên truyền Pháp Việt đề huề

Đứng trớc một thời cuộc đầy biến động nh vậy, phản ứng về mặt t tởng tâm lý của các giai cấp trong xã hội Việt Nam cũng có sự phân hóa khá rõ nét.Tầng lớp quan lại địa chủ cờng hào và t sản mại bản hả hê với những cơ hội đểtrục lợi làm giàu, trở thành tay sai cho chính quyền thực dân Các giai cấpcông, nông có tinh thần dân tộc cao, sau những tổn thất nặng nề của cao tràoXô viết Nghệ Tĩnh cũng không tránh khỏi những tổn thất Giai cấp t sản dântộc không dám đấu tranh bằng chính trị và quân sự chống đế quốc nữa màchuyển sang đấu tranh bằng văn hóa chống phong kiến quan liêu Một đội ngũnhững ngời viết, ngời đọc thuộc thế hệ mới đã trực tiếp sáng tạo và góp sứcxây dựng văn đoàn Các nhà văn, nhà thơ nh Nhất Linh, Khái Hng, Hoàng

-Đạo, Thạch Lam, Thế Lữ, Xuân Diệu là những trí thức Tây học, có t tởng cấptiến mong muốn xây dựng cho nớc nhà một nền văn chơng có bản sắc dân tộc

Đặc biệt, lớp công chúng văn học với hàng vạn viên chức, sinh viên, học sinh

đã mang đặc điểm của thế hệ công chúng mới Họ khát khao sống tự do, bộc

lộ suy nghĩ và tình cảm thật của mình trong cuộc sống, đặc biệt là lớp trẻ.Hoàn cảnh xã hội và không khí chính trị ngay từ buổi đầu đã chi phối trực tiếp

đến cảm hứng sáng tác của Tự lực văn đoàn Và đặc biệt điều kiện xã hội thuận lợi cho sự xuất hiện của Tự lực văn đoàn là đời sống thành thị và lớp

công chúng trẻ trung, nhạy cảm

Tự lực văn đoàn ra đời với mong muốn góp phần vào sự phát triển xã hội trong lĩnh vực t tởng, văn hóa, văn nghệ Tự lực văn đoàn khao khát những đổi thay cuộc sống đơng thời Những trang văn của Tự lực văn đoàn cũng nh những áng thơ của phong trào Thơ mới đã đáp ứng đợc một phần yêu cầu và

mong ớc của họ Điều may mắn của một trào lu, một tổ chức văn học là khi họ

có một lớp công chúng chờ đợi và chào đón ngay từ buổi đầu Qua hơn mời

năm phát triển, Tự lực văn đoàn muốn thoát ly xã hội nh một khuynh hớng

văn chơng lãng mạn nhng vẫn chịu những ràng buộc về chính trị, văn hóa,tâm lý công chúng văn học suốt chặng đờng hoạt động của mình

1.2.2 Tự lực văn đoàn và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

1.2.2.1 Sự ra đời của Tự lực văn đoàn

Với phơng châm lấy lơng tri mà xét đoán, theo lẽ phải mà hành động,

lấy trào phúng làm phơng pháp, tiếng cời làm vũ khí, báo Phong hóa đã gặt

hái đợc nhiều thành tựu, đợc “Hành trình tiếp nhận tiểucông chúng bình dân coi là tờ báo của mình,

độc giả ngày càng nhiều và bài gửi đến ngày càng lắm”

Sau một năm hoạt động với nhiều thành tựu ngày 30/3/1934, Nguyễn

T-ờng Tam tuyên bố chính thức thành lập Tự lực văn đoàn trên báo Phong hóa

số 87 và đa ra tôn chỉ Tự lực văn đoàn gồm 10 điều

Hình hiệu của Tự lực văn đoàn là một hình tròn đóng khung hai chữ Tự lực xếp thành chữ triện hình chim đại bàng giang cánh trên sóng nớc

Cơ quan ngôn luận của Tự lực văn đoàn từ 1932 là báo Phong hóa và Ngày nay Trụ sở của Tự lực văn đoàn đặt tại 80 - Quán Thánh - Hà Nội.

Ngoài hai cơ quan ngôn luận là các báo Phong hóa, Ngày nay, Tự lực văn

đoàn còn có thêm Nhà xuất bản riêng mang tên Đời nay.

1.2.2.2 Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (Sự ra đời, các giai đoạn phát triển)

Đứng trớc một thời cuộc đầy biến động nh vậy, phản ứng về mặt t tởng tâm lý của các giai cấp trong xã hội Việt Nam cũng có sự phân hóa khá rõ nét.Liên quan trực tiếp đến đời sống văn hóa, văn học là các tầng lớp trí thức t sản

-và tiểu t sản

Tính chất t sản của khuynh hớng t tởng - thẩm mĩ của Tự lực văn đoàn

bắt nguồn từ tâm lý thỏa hiệp với đế quốc để tìm một lối sống của giai cấp tsản dân tộc sau thất bại của phong trào Cách mạng 1930 - 1931 Đó là lốisống của chủ nghĩa cá nhân du nhập từ phơng Tây trong khuôn khổ chế độthuộc địa, phù hợp với sinh hoạt thị dân ở các đô thị có tính chất t bản chủnghĩa của nớc ta những năm 30 Xét cho cùng t sản dân tộc nớc ta không phảikhông có tinh thần dân tộc dân chủ, chẳng qua vì “Hành trình tiếp nhận tiểunon yếu” nên phải “Hành trình tiếp nhận tiểuthỏahiệp” Có thể coi đó là cơ sở tâm lý xã hội của tiếng cời vui vẻ trẻ trung hay

niềm vui “Hành trình tiếp nhận tiểutài hoa son trẻ” của văn chơng Tự lực văn đoàn nói chung và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nói riêng

Các nhà văn nh Nhất Linh, Khái Hng, Hoàng Đạo, Thạch Lam đều lànhững trí thức Tây học có t tởng cấp tiến, đầu óc dân chủ và mong muốn xâydựng cho nớc nhà một nền văn chơng có bản sắc dân tộc Họ cũng có nhiều

nét tơng đồng với các nhà Thơ mới về tính chất của ngời nghệ sĩ kiểu mới, có

tình cảm dân tộc, tha thiết với dân chủ, bình đẳng, chuộng tự do cá nhân trongbuổi đầu hăm hở xây dựng văn nghiệp của dân tộc

Bên cạnh đó, lớp công chúng văn học với hàng vạn viên chức, học sinh,sinh viên đã mang đặc điểm của thế hệ công chúng mới Họ khát khao sống t-

ơi trẻ, tự do với thời hiện đại Trào lu lãng mạn văn học 1932 - 1945 nói chung

và tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nói riêng đã đáp ứng đợc một phần yêu cầu và

mong ớc của họ

Về quá trình hình thành, vận động và biến chuyển của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nhìn chung các ý kiến đều thống nhất ở chỗ chia chặng đờng biến chuyển của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn thành ba thời kỳ, tuy mốc thời gian có

xê xích và tiêu chí phân kỳ cũng có những khác biệt.Tiêu biểu là cách chia củaPhan Cự Đệ, Nguyễn Hoành Khung, Nguyễn Đăng Mạnh… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Về vấn đề phân loại, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từng đợc các nhà nghiên

cứu chia ra thành nhiều loại, đại thể, có bốn loại tiêu biểu nh sau: tiểu thuyết

lý tởng, tiểu thuyết luận đề, tiểu thuyết phong tục, tiểu thuyết tâm lý

Chúng tôi cho rằng, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn là một trong những

ph-ơng tiện hoạt động văn hóa, luôn theo sát diễn biến quá trình hoạt động của

nhóm Vì vậy mà tuy các mức chuyển biến của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

cũng tơng ứng với mốc chuyển biến của đời sống chính trị nhng trong lòng hệthống tiểu thuyết này, từ giai đoạn đầu tới giai đoạn sau, vẫn tiềm ẩn nhữngtác phẩm có vai trò nh những yếu tố dự báo, có vẻ nh lạc điệu trong từng giai

đoạn nhng lại có lý trong cả hệ thống Nói một cách chính xác là các tácphẩm này tuy có khác với vấn đề chung, nổi bật trong từng giai đoạn nhngkhông phải là khác biệt hoàn toàn mà vẫn có sự phù hợp nào đấy

Nhìn chung sự phân loại tiểu thuyết Tự lực văn đoàn ở đây chỉ mang tính

tơng đối nhằm đáp ứng mục đích tìm ra quy luật vận động thống nhất mang

tính đặc thù của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong t cách là sản phẩm tinh thần

của ba chủ thể sáng tạo: Nhất Linh, Khái Hng, Hoàng Đạo

1.2.3 Nhìn chung về những đóng góp chủ yếu của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Trên chỗ đứng của ngày hôm nay, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn với ý

nghĩa là một cột mốc trong tiến trình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, có những

đóng góp lớn cả về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết, những đóng góp đó là:

Thứ nhất, tiểu thuyết Tự lực đã thể hiện một cách nhìn, một quan niệm nhất

quán, đó là khẳng định một cách mạnh mẽ vị trí vai trò của con ngời cá nhân

Thứ hai, thể hiện tâm lý của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn là một bớc tiến

lớn trong nghệ thuật tiểu thuyết

Thứ ba, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã đổi mới hoàn toàn kết cấu tiểu thuyết Thứ t, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đổi mới về ngôn ngữ tiểu thuyết, góp

phần hiện đại hoá ngôn ngữ văn chơng Việt Nam

1.3 Tiếp nhận một số phơng diện nội dung của tiểu thuyết Tự lực

văn đoàn

1.3.1 Về tinh thần dân tộc trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Trớc 1945, nhìn chung qua các ý kiến, các công trình nghiên cứu, các tác

giả, giới phê bình về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã có nhiều ý kiến khen chê

khác nhau, nhng xu hớng khẳng định vẫn chiếm u thế Tuy nhiên, họ còn đánhgiá mang tính chất chung chung, cha cụ thể, thiếu tính khách quan khoa học

Đó là: viết về thiên nhiên tơi đẹp, phản ánh tâm hồn ngời Việt Nam (đặc biệt

là ngời phụ nữ), tinh thần đấu tranh để thay đổi cuộc sống hiện tại nhng cònmang tính cải lơng Tiêu biểu ý kiến của các tác giả: Trơng Chính,Vũ NgọcPhan, Dơng Quảng Hàm… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Sau 1945, đặc biệt là sau cuộc hội thảo văn chơng Tự lực văn đoàn, các tác

giả, giới phê bình nghiên cứu đã có cái nhìn, đánh giá đóng góp của tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn về phơng diện tinh thần dân tộc mang tính cụ thể và

chân xác hơn Tiêu biểu là cách tiếp nhận của Bùi Xuân Bào, Bạch Năng Thi,

Hà Minh Đức, Trịnh Hồ Khoa… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Họ đã vận dụng nhiều phơng pháp để tiếp

nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trên phơng diện này là: phơng pháp xã hội

Có thể nói đây là một phơng diện mới mẻ về giá trị nội dung của tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn Sở dĩ nói nh vậy vì trớc đó văn học dân tộc tuy đã

mang màu sắc chống lễ giáo phong kiến nhng còn hết sức yếu ớt và có vẻ nh

cam chịu Đến tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, tinh thần này đợc khẳng định một

cách mạnh mẽ và có phần rất quyết liệt Giới phê bình đã cho rằng: mức độ

chống lễ giáo phong kiến, giải phóng cá nhân trong tiểu thuyết Tự lực văn

đoàn cao hơn rất nhiều so với các tiểu thuyết nói riêng và các tác phẩm văn

học nói chung của dân tộc trớc đó

Tuy nhiên, bên cạnh việc ghi nhận những mặt tiến bộ của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trên phơng diện chống lễ giáo phong kiến, đề cao tự do cá nhân

thì các tác giả, giới phê bình còn chỉ ra những mặt hạn chế, đó là: tiểu thuyết

Tự lực văn đoàn đề cao chủ nghĩa cá nhân thoái hoá, cực đoan… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết

Một sự đánh giá nh vậy về phơng diện đạo đức nhân vật lại có lý, song

xét về mặt ý thức cá nhân thì không thể thấy các tác giả Tự lực đang thể

nghiệm giới hạn cực đoan của chủ nghĩa cá nhân có ý nghĩa triết học ở đây,thiết nghĩ không nên đồng nhất t tởng tác giả với t tởng nhân vật Các nhân vật

đã cho thấy con ngời sẽ thế nào một khi nó đoạn tuyệt với các quan hệ xã hội

Rõ ràng qua các công trình nghiên cứu hơn 70 năm qua nội dung chống

lễ giáo phong kiến và đề cao tự do cá nhân trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

luôn luôn đợc khẳng định Đó chính là một phơng diện tích cực trong nội dung

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn và cũng là một phơng diện tích cực tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đóng góp cho nền văn hoá, văn học của dân tộc

Chơng 2

Tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

trên phơng diện nghệ thuật

2.1 Về nghệ thuật xây dựng nhân vật và thể hiện tâm lý trong tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn

Các nhà văn Tự lực văn đoàn đã tiến thêm một bớc mới trong xây dựng nhân

vật Điều này đã đợc nhiều nhà nghiên cứu phát hiện và khẳng định qua những

công trình nghiên cứu của họ về Tự lực văn đoàn trong hơn 70 thập kỷ qua

Trớc 1945, các nhà nghiên cứu giai đoạn này ngoài việc khen những mặt

tích cực của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn thì họ cũng thẳng thắn chỉ ra đợc

những điểm yếu kém của nó

Nh vậy cả giới phê bình nghiên cứu lẫn tác giả đều thừa nhận rằng miêu

tả tâm lý nhân vật cha phải là mặt thành công nhất của tiểu thuyết Tự lực văn

đoàn Sự thành công về mặt này, xét trong tiến trình văn học, phải kể đến các

nhà văn hiện thực nh Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng sau này chứ

không phải là các nhà văn Tự lực văn đoàn

Có thể nói điều này hoàn toàn đúng Bởi các nhà văn tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đứng trên lập trờng giai cấp t sản để viết về cuộc sống Mà cuộc sống vốn muôn màu muôn vẻ Thế mà các tác giả tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

lại chỉ thể hiện cuộc sống theo ý muốn chủ quan của mình Cho nên họ cha có

điều kiện khám phá thế giới nội tâm phức tạp của con ngời Cách thể hiện tâm

lý trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn nó còn mang tính áp đặt, nhiều khi đột

ngột gây cảm giác không thật Tâm lý không gắn với môi trờng, hoàn cảnh,các tác giả mãi chạy theo luận đề mà quên mất nhân vật

Nhìn chung các công trình trên bớc đầu chỉ nêu lên đợc một số đóng góp

và những mặt hạn chế của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn về miêu tả tâm lý nhân

vật

Sau 1945, các tác giả ngày càng đi sâu khám phá, phát hiện ra những

đóng góp to lớn của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn về xây dựng nhân vật nh : đặt

con ngời vào khung cảnh thiên nhiên làm tăng sức gợi hình gợi cảm,miêu

tả con ngời không chỉ có vẻ đẹp ngoại hình mà còn có cả vẻ đẹp tâm hồn,trí tuệ, thế giới nội tâm của nhân vật đợc mở ra.Từ đó làm toát lên giá trị nhânvăn sâu sắc của tác phẩm và khẳng định nét mới trong nghệ thuật xây dựng

nhân vật của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn Bên cạnh đó, giới tiếp nhận cũng đã chỉ ra những mặt hạn chế của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong việc thể hiện quá trình tâm lý của nhân vật và xây dựng nhân vật Nhân vật của Tự lực văn

đoàn phần nhiều là những nhân vật đẹp một cách lý tởng và thi vị nhiều hơn là

những con ngời của cuộc đời thực Sở dĩ nh vậy là vì những nhân vật của tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn là những nhân vật của luận đề chứ không phải là nhân vật của cuộc sống Nh vậy tính chất luận đề của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn có

ý nghĩa tiến bộ nhất định nhng đồng thời cũng chứa đựng trong nó phần hạnchế rất lớn Điều này chứng tỏ rằng có quan niệm về con ngời cá nhân mới chỉ

là điều kiện để sáng tạo ra nhân vật sống động nhng cha phải đã là đủ, tự nócha đảm bảo cho những nhân vật đầy máu thịt Nó cũng sản sinh ra nhữngnhân vật minh họa nh thờng Sau này, các nhà văn nh Nam Cao, với sự amhiểu đời sống sâu sắc sẽ cho ta những con ngời đầy cá tính, máu thịt

Qua các ý kiến, chúng ta thấy giới nghiên cứu đã vạch rõ tuy còn một số

hạn chế nhất định, song tiểu thuyết Tự lực văn đoàn về nghệ thuật xây dựng và

thể hiện tâm lý đã có nhiều đóng góp lớn trong tiến trình hiện đại hóa tiểuthuyết Việt Nam

2.2 Về nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Nhìn chung hơn 70 năm tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, các tác

giả, giới phê bình đều khẳng định những cách tân mới mẻ về mặt kết cấu của

tiểu thuyết Tự lực văn đoàn Đó là việc từ bỏ lối kết cấu chơng hồi, tạo lối kết

cấu đa tuyến với sự đan xen nhiều yếu tố liên quan chặt chẽ với nhau - lối kếtcấu tâm lý của tiểu thuyết hiện đại phơng Tây

Có thể nói với lối kết cấu này, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã góp phần

quan trọng trong việc định hình cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Từ đầu thế

kỷ XX, văn xuôi của ta phát triển theo một hớng mới

2.3 Về ngôn ngữ và giọng điệu của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Văn chơng là một loại hình nghệ thuật ngôn từ Sự phát triển của bất kỳgiai đoạn văn học nào đều đợc đánh dấu không chỉ bằng việc miêu tả con ng-

ời, cách tân trong thể loại mà còn chính ở sự đổi mới về ngôn ngữ, giọng điệubiểu hiện Cách sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu trong tác phẩm văn học khôngchỉ thể hiện cá tính sáng tạo, phong cách của nhà văn mà qua đó còn thể hiệnquan niệm về thế giới và con ngời của tác giả

Tự lực văn đoàn ra đời một trong mời tôn chỉ của họ là “Hành trình tiếp nhận tiểudùng một lối văn

giản dị, dễ hiểu, ít chữ Nho, một lối văn thật có tính An Nam” Thực hiện tôn

chỉ đó, Phong hóa, cơ quan ngôn luận của Tự lực văn đoàn liên tiếp đăng

những bài báo hớng tới sự đổi mới của ngôn ngữ dân tộc

Hơn ai hết, các nhà tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn luôn luôn là những

ngời đi tiên phong trong việc đổi mới và phát triển ngôn ngữ dân tộc Về nội

dung t tởng của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã có rất nhiều ý kiến khen chê

khác nhau Song về mặt ngôn ngữ văn học thì hầu hết tất cả các công trình

nghiên cứu đều khẳng định: Tự lực văn đoàn đã có rất nhiều công lao trong

việc xây dựng và phát triển ngôn ngữ văn học dân tộc

Nhìn chung, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn còn có một số hạn chế nhất

định, song những đóng góp của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong việc hiện

đại hóa ngôn ngữ văn học dân tộc là những đóng góp quan trọng, góp phầncho việc củng cố và phát triển tiếng Việt cũng nh văn học Việt

Chơng 3Một số vấn đề có ý nghĩa phơng pháp luận

của việc nghiên cứu tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Trong chơng dới đây chúng tôi xin nêu một số vấn đề cần đặc biệt lu ý

đối với việc nghiên cứu về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong bối cảnh hiện

nay, tức là những vấn đề có ý nghĩa phơng pháp luận có thể giúp cho việcnghiên cứu về trào lu này đạt đợc chất lợng cao hơn nữa Tuy nhiên, những

điều đợc viết ở đây hoàn toàn chỉ có tính chất của những thu hoạch cá nhân,

sau khi chúng tôi theo dõi hành trình tiếp nhận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ

khi trào lu ra đời cho đến nay Trên cơ sở nhận ra đôi điều bất cập của một sốcách tiếp cận đã từng tồn tại cũng nh những u điểm nổi bật của một số cáchtiếp cận khác mà nhiều nhà nghiên cứu có uy tín đã sử dụng để đánh giá tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn, chúng tôi đi vào dựng luận điểm cho chơng viết này.

Ngoài việc nêu phơng hớng thì chúng tôi chú ý phác thảo kết quả nghiên cứutheo chính phơng hớng đó Hy vọng với cách làm này góp phần vào việc nhận

thức sâu hơn trên con đờng tiếp tục nghiên cứu tiểu thuyết Tự tực văn đoàn

3.1 Đánh giá tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ góc nhìn văn hoá

Tiếp thu tinh thần này chúng ta nhận thức rõ tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

là một trào lu lãng mạn có vị trí quan trọng trong nền văn xuôi Việt Nam nóichung và thể loại tiểu thuyết nói riêng trên con đờng hiện đại hoá, vì thế tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn cần đợc nhìn nhận không phải là một hiện tợng văn

học thuần tuý mà là một hiện tợng văn hoá của dân tộc Xác định đợc vị thế

này của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn chúng ta tìm ra cách tiếp cận và lý giải tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong tiến trình tiểu thuyết là một thành tố văn hoá

của dân tộc, là một hớng đi có cơ sở khoa học đúng đắn

Nếu không đợc xem xét, nghiên cứu theo những cách tiếp cận mới, theo

ngôn ngữ phê bình hiện đại về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn thì chúng ta vô tình

đã làm nghèo đi nền văn hoá của mình

Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn ra đời trong thời điểm bi kịch của lịch sử dân

tộc Dân tộc Việt Nam lúc này đang trong cảnh một cổ hai tròng Tình trạng

đó kìm hãm sự phát triển của lịch sử nhng văn hoá, nghệ thuật trong đó có vănhọc lại phát triển mạnh mẽ Tại sao lại có hiện tợng này? Có thể nói đây là bảnnăng sinh tồn, ý thức vơn dậy của dân tộc trớc hiểm hoạ bị tụt hậu, không hoànhập đợc với cộng đồng đã bớc sang cuộc sống hiện đại ý nghĩa sâu xa hơn

đây là sức mạnh trỗi dậy của bản năng, của tiềm thức, của tâm linh và tâmthức dân tộc trớc hiểm hoạ bị sống trong vòng nô lệ Vì thế để tồn tại cần phải

tự khẳng định mình Cả dân tộc bừng lên một sức sống mới, không phân biệtlứa tuổi, giới tính, ngành nghề đã làm nên một cuộc duy tân, tự cờng có tínhphục hng, cuộc cải cách có tính cách mạng về văn hoá Cuộc vận động họcchữ quốc ngữ, thay đổi cách ăn mặc, cách nghĩ… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Kết quả là phục hồi và đổimới giá trị văn hoá cũ, tạo ra giá trị văn hoá mới, các sản phẩm văn hoá hiện

đại đã nở rộ trên đất nớc Việt Nam: tiểu thuyết hiện đại, thơ hiện đại, nhạchiện đại… Những thành tựu nội dung, nghệ thuật của tiểu thuyết Chỉ trong vòng vài chục năm nó đã có sức bật mạnh mẽ "bằng cảtrăm năm của ngời" (Vũ Ngọc Phan) Chúng ta đã tiến một bớc dài trên con đ-ờng hiện đại hoá, thế giới hoá Văn học nghệ thuật giai đoạn này ra đời là kếtquả của sự giao thoa văn hoá Đông và Tây Việt Nam bị thực dân Pháp xâm l -

ợc nhng ta đã kế thừa đợc một nền văn hoá tiến bộ của phơng Tây Điều này

đã góp phần làm thay đổi cách nhìn, cách nghĩ của các thế hệ độc giả và nhàvăn đơng thời, ảnh hởng đó cũng dẫn đến sự thay đổi lớn trong văn học thời kỳ

1930 - 1945 Đây là một trong những yếu tố đã góp phần quan trọng vào sự

hình thành một sản phẩm của sự kết hợp hài hoà giữa truyền thống văn họcViệt Nam, văn học phơng Đông và văn học phơng Tây Những thành tựu đạt

đợc của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn là sự kết hợp giữa yếu tố tiến bộ trong văn

học phơng Tây với truyền thống văn học cổ điển Việt Nam và văn hoá dângian

Kết quả của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa văn hoá, văn học phơng Đông

và văn hoá, văn học phơng Tây nhng vẫn giữ cái gốc của dân tộc, của phơng

Đông Đồng thời đem lại cái nhìn mới cho văn học, văn hoá Việt Nam Sự trỗidậy của văn học trong thời gian này nằm trong sự trỗi dậy về mọi mặt của đờisống dân tộc để khẳng định sự vơn lên hoà nhập với cuộc sống hiện đại của

nhân loại Phải đặt tiểu thuyết Tự lực văn đoàn trong cái nền chung đó mới

thấy hết đợc sức mạnh của sự bừng dậy của tiểu thuyết chúng ta Sự bừng dậy

của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn là sự phát huy những truyền thống văn hoá,

văn học của cha ông, biểu hiện lòng thiết tha với những truyền thống dân tộcnhng đồng thời cũng biểu hiện sự sáng tạo không ngừng trên con đờng hộinhập với nền văn minh, nền tiểu thuyết hiện đại của nhân loại và đây cũng là

sự trỗi dậy để khẳng định nền văn học của nớc nhà trớc kẻ thù, là sự phát triển

đáng nể trong bối cảnh lịch sử ngặt nghèo

Khi mới ra đời, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn bị nhiều nhà phê bình, nhiều nhà văn chê bai và cho rằng tiểu thuyết Tự lực văn đoàn thiếu tinh thần dân tộc, là nhố nhăng, là lãng mạn tiêu cực Họ cha nhận thấy tiểu thuyết Tự lực văn đoàn là một cuộc hội nhập văn hoá, văn học phơng Tây để hiện đại hoá

văn học, đổi mới văn học là sự sáng tạo làm giàu có, phong phú hơn nền vănhọc, văn hoá Việt Nam Nguyên nhân của cách nhìn nhận đánh giá này chính

là bởi họ chỉ nhìn nhận đánh giá một chiều Trong sự đổi mới t duy, soi xét sựvật, hiện tợng một cách khách quan, khoa học của thời hiện đại chúng ta cần

có cái nhìn đa chiều và cần có sự nghiên cứu liên ngành

Tiếp cận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn với ý nghĩa là một thành tố văn hoá

của dân tộc chúng ta sẽ thấy đợc đó là cả một sự nỗ lực vơn lên của những tríthức Tây học bản địa, những văn sĩ yêu nớc có khao khát lớn lao là cách tân,

đổi mới để đất nớc theo kịp thời đại và trên hết là để khẳng định vị thế củamình trớc kẻ thù Khẳng định để tồn tại và để chống lại sự đồng hoá của kẻthù về mọi mặt mà một trong những việc làm để đạt đợc điều đó là sáng tác ranhững thể loại văn học mới bằng thứ tiếng của dân tộc mình mà lâu nay họ