Hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Cái mới của đề tài Vận dụng lý thuyết dụng học, đề tài đi sâu vào tìm hiểu một cách đầy đủ Nghĩa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, để qua đó chỉ ra đặc

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, đặc biệt là ngônngữ hội thoại của nhân vật có nhiều điểm độc đáo về cả hình thức lẫn cấutạo ngữ nghĩa

Nguyễn Huy Thiệp tuy mới xuất hiện trên diễn đàn văn học Việt Namvào những thập niên cuối cùng của thế kỷ XX Song truyện của ông đãgây“sự bất ngờ đến sửng sốt” cho giới phê bình lẫn bạn đọc Đã có hàngtrăm công trình nghiên cứu vềø tác phẩm của ông, trong đó có một số côngtrình nghiên cứu về đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn và cũng có công trìnhđã đi sâu nghiên cứu có tính hệ thống về đặc điểm ngôn ngữ hội thoạitrong truyện Nguyễn Huy Thiệp Song cho đến nay, có thể nói chưa có mộtcông trình nghiên cøu nào thật hoàn chỉnh, toàn diện mang tính hệ thốngvề vấn đề nghĩa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn củaông

Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đối thoại với nhaumột cách trần trụi, lạnh lùng tưởng chừng như họ đã “phô diễn” ra hết tấtcả những ý nghĩa ra bên ngoài Song đằng sau những lời đối thoại chuachát, lạnh lùng lại ẩn chứa nhiều lớp nghĩa hµm Èn sâu xa và đó chính làlớp nghĩa đích thực mà người nói muốn chuyển đến người nghe Đa sốnhân vật tham gia các cuộc thoại trong truyƯn ngắn của Nguyễn Huy Thiệpthường sử dụng hàm ngôn nhằm mục đích thể hiện hàm ý sâu xa của mình

Chính vì vậy, đề tài này chúng tôi đi sâu tìm hiểu Nghĩa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp theo hướng tiếp

cận dụng học

2 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

2 1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tiến hành khảo sát 37 truyện ngắn trong Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp do Anh Trúc tuyển chọn, NXB Phụ nữ, năm 2002.

Qua khaỷo saựt chuựng toõi thoỏng keõ ủửụùc 102 phieỏu coự ngửừ caỷnh chửựa yựnghúa haứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõn vaõùt trong truyeọn ngaộn Nguyeón HuyThieọp Dựa vaứo số phiếu naứy, chúng tôi đi vào miêu tả, phân tích nghĩa hàmngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

2.2 Muùc ủớch nghieõn cửựu

Tửứ vieọc khaỷo saựt caực ngửừ caỷnh chứa nghúa haứm ngoõn trong lụứi thoaùinhaõn vaọt, ủeà taứi ủi vaứo tỡm hieồu caực nhoựm nghúa haứm ngoõn trong lụứi thoaùinhaõn vaọt vaứ caực phửụng thửực caỏu taùo haứm ngoõn trong lụứi thoaùi caực nhaõn vaọttrong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp Tửứ ủoự ruựt ra nhửừng ủaởc ủieồm phongcaựch ủoọc ủaựo vaứ taàng yự nghúa saõu xa maứ Nguyeón Huy Thieọp ủaừ gửỷi gaộmtrong truyeọn ngaộn

2.3 Nhieọm vuù cuỷa luaọn vaờn

Luận văn hớng đến thực hiện ba nhiệm vụ chính:

- Đa ra một số cơ sở lý thuyết để xác định nghĩa hàm ngôn

- Miêu tả các nhóm nghĩa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyệnngắn Nguyễn Huy Thiệp

- Phân tích và mô tả các phơng thức cấu tạo hàm ngôn trong truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp

3 Lũch sửỷ nghieõn cửựu vaỏn ủeà

Sau 1975 cuoọc soỏng cuỷa daõn toọc ủaừ hoaứn toaứn thay ủoồi, chuyeồn tửứ thụứichieỏn sang thụứi bỡnh Nhửng coự theồ noựi noự thaọt sửù soõi ủoọng, thaọt sửù mang sửùsoỏng, sửù quaóy ủaùp maùnh meừ ủeồ taựi sinh thỡ phaỷi ủeỏn nhửừng naờm ủaỏt nửụực tabửụực vaứo thời kỳ ủoồi mụựi Cuoọc soỏng cuỷa moói con ngửụứi cuỷa toaứn xaừ hoọi trụỷneõn phong phuự hụn, ủa daùng hụn, saõu saộc vaứ toaứn dieọn hụn Vaờn hoùc cuừnghoài sinh, saõu saộc phửực taùp, toaứn dieọn, ủa daùng, phong phuự nhử con ngửụứi vaứxaừ hoọi Coự theồ noựi moọt hửụựng keỏt tinh ủaày aỏn tửụùng, saõu saộc cuỷa ủoồi mụựivaờn hoùc laứ saựng taực cuỷa Nguyeón Huy Thieọp“hieọn tửụùng Nguyeón HuyThieọp” ẹoự laứ thaứnh quaỷ cuỷa sửù ủoồi mụựi vaờn hoùc

Nguyeón Huy Thieọp vửứa xuaỏt hieọn ủaừ gaõy ủửụùc dử luaọn, caứng viết dửluaọn caứng maùnh Truyeọn chửa ra thỡ ngửụứi ta ủaừ khaựo nhau, truyeọn ra roàithỡ tranh nhau tỡm mua, tỡm ủoùc, ủoùc roài thỡ gaởp nhau bỡnh phaồm baứn taựn,choỏn phoứng vaờn cuừng nhử choỏn vổa heứ ủaõu ủaõu cuừng khaựo chuyeọn… Khencheõ cửự laứ aàm ú, maùnh meừ vaứ quyeỏt lieọt Song ngay caỷ nhửừng ngửụứi naởng lờicheõ traựch cuừng phaỷi thửứa nhaọn Nguyeón Huy Thieọp laứ“taứi naờng”, “ủoọc

ñaùo”, “saĩc sạo” Ta khođng theơ khođng quan tađm ñeẫn caùi “hôi” vaø “tieâng” láluøng, “gađy söûng soât ñeân baât ngôø” (Mai Ngöõ) bao truøm toµn boô truyeôn ngaĩncụa anh “Phong c¸ch Nguyeên Huy Thieôp hai laăn kyø lá” (Vöông Trí Nhaøn-Vaín Ngheô 26/8/1988), noôi dung lá, ngheô thuaôt lá.

Chính söï “kyø lá” ñoù laø chaât xuùc taùc cho haøng traím cođng trình nghieđncöùu veă truyeôn ngaĩn cụa ođng cạ veă hình thöùc laên noôi dung Veă maịt noôi dungvaân ñeă ngöõ nghóa cuõng ñaõ ñöôïc caùc nhaø nghieđn cöùu quan tađm Vaø chuùng ta,coù theơ nh×n lái yù kieân cụa moôt soâ taùc giạ sau:

Khi ñóc Nguyeên Huy Thieôp, Vaín Tađm ñaõ ñöa ra moôt trong boân neùtñaịc thuø trong phong caùch cụa Nguyeên Huy Thieôp ñoù laø: Tính nhieău taăng ñanghóa cao: “Truyeôn ngaĩn Nguyeên Huy Thieôp coù phong caùch thô: chöõ nghóachaĩt lóc neùn chaịt, hình töôïng raât cú thÓ, ñoăng thôøi chöùa ñöïng söùc khaùi quaùtlôùn Nhöõng cađu trieẫt lyù saĩc ngót, ñoôt xuaât”… Ñaịc bieôt cuõng nhieău ngöôøi ñaõnhaôn xeùt: “Truyeôn cụa Nguyeên Huy Thieôp coù nhieău yù nghóa Moôt soâ nhađnvaôt cụa anh laø nhöõng aơn dú ña nghóa”, töông töï nhö taăng hieơn ngođn, aơnngođn vaø vođ ngođn trong thi ca Do ñoù ñóc truyeôn ngaĩn Nguyeên Huy Thieôp,khođng neđn döøng lái ôû phaăn “loô thieđn”: “Ñieău taùc giạ muoân noùi vôùi chuùngtođi hieôn ra ôû phía sau, ôû beđn tređn heôï thoâng caùc nhađn vaôt cụa anh” (PhuøngVaín Töûu– Vaín Ngheô 12/09/1987) Neđn löu yù theđm: Caùc aơn ngođn “beđntređn” vaø caùc vođ ngođn “phía sau” trong taùc phaơm Nguyeên Huy Thieôp coù khilái laø nhöõng yeâu toâ cô bạn – Ñoù laø “Söï im laịng cụa saâm seùt” (Maịc NhöLođi) nhö coơ nhađn ñaõ noùi [18, tr.289]

Cuõng trong baøi Ñóc Nguyeên Huy Thieôp, Vaín Tađm ñaõ coù nhaôn xeùt:

“Trong nhöõng taùc phaơm cụa mình, moôt khi Nguyeên Huy Thieôp ñaõ noùinhieău ñeân caùi aùc thì maịc nhieđn trong loøng anh yù töôûng thieđïn cuõng ñaõ ñöôïcxaùc laôp laøm cô sôû ñoâi chieâu vaø phạn öùng Bieât caím thuø thì cuõng bieât yeđuthöông”, “Bôûi chöng hay gheùt cuõng laø hay thöông” (Nguyeên Ñình Chieơu) –Coù ñieău noùi veă caùi aùc thaùi ñoô Nguyeên Huy Thieôp nhieău khi khaù lánh luøng,

“khođng run tay”, ñađu bieât raỉng ôû giöõa, ñaỉng sau nhöõng doøng chöõ töôûng nhögiaù lánh aây laø moôt “noêi ñau nhađn tình” Nhöng töông töï nhö ngheô thuaôtmuùa cheøo: coù hai loái ñoông taùc bieơu hieôn chöùa ñöïng noôi dung cô bạn, coùloái ñoông taùc minh hóa lôøi haùt, coù loái ®oông taùc chư laø trang söùc… Trongtruyeôn ngaĩn Nguyeên Huy Thieôp coù nhöõng chi tiÕt quan tróng, nhöng lái coùnhöõng chi tieẫt ít yù nghóa caăn löôùt qua, do ñoù caùch cạm cụa ngöôøi ñóc caăn

phải nắm toàn khối “cơ cấu nghệ thuật”, tổng hòa hiện với ẩn, cách cảmnhận xuyên tầng” [18, tr.289 - 300].

Hoàng Ngọc Hiến trong bài viết Tôi không chúc cho bạn thuận buồm xuôi gió đã viết: “Dẫu là kể chuyện cổ tích, Nguyễn Huy Thiệp trước sau

viết về cuộc sống ngày hôm nay và tác giả đã nhìn thẳng vào sự thật củađời sống hiện tại Tác giả đã không ngần ngại nên những sự bê tha, nhếch nháctrong cuộc sống kể cả những sự thật rùng rợn khủng khiếp” [18, tr.9- 10] “Nóivề những sự đốn mạt, hèn kém của con người, câu văn của Nguyễn HuyThiệp thường man mác cảm giác tê tái Đằng sau cảm giác này là nỗi đaunhân tình Một nỗi đau âm thầm lặng lẽ nhưng sâu sắc Ngòi bút tràophúng của Nguyễn Huy Thiệp vừa tàn nhẫn vừa xót xa Tàn nhẫn có nghĩalà “không được thương con người”, đấy là mệnh lệïnh của lương tâm và tácgiả đã đi đến cùng, phơi bày sự đốn mạt của con người Nhưng cuối cùngthì vẫn cứ xót xa, “không thể không thương con người” [18, tr.14]

Nguyễn Thanh Sơn trong bài Đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp đã phát

hiện ra vẻ đẹp tiềm ẩn bên ngoài cái lớp vỏ xù xì, thô ráp trong truyệnngắn của Nguyễn Huy Thiệp: “Mọi sự so sánh đều khập khiễng, nhưng đốivới riêng tôi, những truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp cũng giống nhưnhững viên ngọc biện hòa, những viên ngọc với lớp đá vỏ xù xì thô rápbên ngoài và nó đẹp nhất chính vì người ta biết trong lớp đá đó tiềm ẩnmột viên ngọc Đọc các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp cũng giốngnhư một cuộc vật lộn với chính bản thân mình Rất khó tìm thấy nơi để tâmhồn có thể nghỉ ngơi trong những trang viết của ông Nó quá kiệm lời, quáthâm trầm và cũng đúng một cách tàn nhẫn” [18, tr.118]

Ngọc Oanh trong bài viết: Để đánh giá đầy đủ sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp đã viết: “Trong các cây bút trẻ, Nguyễn Huy Thiệp khá nổi bật.

Anh quả là mới mẻ lạ lẫm, thật lạnh lùng những khi phơi bày, lột tả sự sađọa của nhân cách, hành vi, ngôn ngữ của nhân vật Song càng đọc kỹ,càng cảm thấy nỗi đau, niềm thương của anh về thân phận những conngười bị ruồng bỏ, xô đẩy đến tận đáy xã hội Nếu là một tuyên ngôn, thìphải nói rằng tuyên ngôn của Nguyễn Huy Thiệp cao quý lắm, và đạt đượccũng khó khăn lắm” [18, tr.430]

Nhìn lại ý kiến của một số tác giả đi trước, chúng tôi thấy họ mới chỉnhận xét chung chung sự đóng góp mới mẻ của Nguyễn Huy Thiệp về nội

dung ngửừ nghúa trong truyeọn Nguyeón Huy Thieọp, chửự chửa coự moọt coõngtrỡnh nghieõn cửựu naứo ủi saõu nghieõn cửựu veà caực taàng ngửừ nghúa trong truyeọnngaộn Nguyeón Huy Thieọp, ủaởc bieọt laứ lụựp nghúa haứm ngoõn trong lụứi thoaùinhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn cuỷa oõng.

ẹoự laứ lyự do thoõi thuực chuựng toõi ủi vaứo tỡm hieồu vaỏn ủeà Nghúa haứm

ngoõn qua lụứi thoaùi nhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp.

4 Phửụng phaựp nghieõn cửựu

ẹeồ tieỏn haứnh nghieõn cửựu Nghúa haứm ngoõn qua lụứi thoaùi nhaõn vaọt trong

truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp, chuựng toõi duứng moọt soỏ phửụng phaựp sau:

4.1 Phửụng phaựp thoỏng keõ phaõn loaùi

ẹeà taứi ủi vaứo khaỷo saựt moọt soỏ truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp trong

Tuyeồn taọp truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp, do Anh Truực tuyeồn choùn, Nxb

Phuù nửừ 2002 Tửứ ủoự taựch choùn, nhửừng truyeọn ngaộn coự chửựa nhửừng ngửừ caỷnhxuaỏt hieọn haứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõn vaọùt caàn nghieõn cửựu

Nhửừng ngửừ caỷnh coự chửựa hieọn tửụùng haứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõnvaọt seừ laứ nhửừng vớ duù minh hoùa laứm saựng toỷ nhửừng nhaọn xeựt, nhửừng luaọnủieồm ủaừ neõu

4.2 Phửụng phaựp mieõu taỷ

Treõn cụ sụỷ khaỷo saựt toaứn boọ taọp truyeọn ngaộn, chuựng toõi tieỏn haứnh mieõutaỷ caực kieồu haứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõn vaọt vaứ caực phửụng thửực caỏu taùohaứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp.Tửứ ủoự chổ ra nhửừng ủaởc trửng veà phong caựch ngheọ thuaọt cuỷa Nguyeón HuyThieọp

4.3 Phửụng phaựp phaõn tớch toồng hụùp

Tửứ sửù phaõn tớch nhửừng truyeọn ngaộn, nhửừng ngửừ caỷnh chửựa hieọn tửụùnghaứm ngoõn, chuựng toõi ủi đến khaựi quaựt nhửừng kieồu nghúa haứm ngoõn trong lụứithoaùi nhaõn vaọt vaứ nhửừng phửụng thửực caỏu taùo haứm ngoõn chuỷ yeỏu trongtruyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp

4.4 Phửụng phaựp so saựnh

Sau khi ủaừ khaựi quaựt nhửừng kieồu nghúa haứm ngoõn vaứ nhửừng phửụngthửực caỏu taùo haứm ngoõn trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp Treõn cụ sụỷủoự, chuựng toõi so saựnh phong caựch cuỷa Nguyeón Huy Thieọp vụựi caực nhaứ vaờnkhaực qua vieọc sửỷ duùng haứm ngoõn Tửứ ủoự thaỏy ủửụùc neựt ủaởc thuứ trong phongcaựch ngheọ thuaọt cuỷa Nguyeón Huy Thieọp

5 Cái mới của đề tài

Vận dụng lý thuyết dụng học, đề tài đi sâu vào tìm hiểu một cách

đầy đủ Nghĩa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, để qua đó chỉ ra đặc trưng phong cách nghệ thuật của Nguyễn

Huy Thiệp khác những nhà văn khác

6 Cấu trúc của đề tài

Đề tài ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài kiệu tham khảo đượccấu tạo gồm 3 chương:

Chương 1: Một số giới thuyết xung quanh đề tài

Chương 2: Các nhóm nghiõa hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Chương 3: Các phương thức cấu tạo hàm ngôn qua lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

CHƯƠNG 1

MỘT SỐ GIỚI THUYẾT XUNG QUANH ĐỀ TÀI

1.1 Nghĩa tường minh và hàm ngôn trong hội thoại

1.1.1 Nghĩa tường minh

Nghĩa tường minh là nghĩa trực tiếp do các yếu tố từ ngữ đem lạihay ta còn gọi là nghĩa câu chữ

Ví dụ1: Trong truyện Giọt máu có đoạn hội thoại sau:

Hôm sau, Cầm Vĩnh An cưỡi ngựa đi sớm Buổi chiều An về bảo Phong: “Ông Tân Dân đi đến Yên Châu thì bị tóm rồi” Hai người cùng cười An lấy ra một túi bạc trắng bảo Phong: “Đây là tiền thưởng” Phong bảo: “Quan tri châu chia thành ba phần Một phần để phụ nữ trong nhà may sắm quần áo mới…”An bảo: “Nhà tôi nhiều đàn bà lắm” Phong bảo:

“Thế thì chia bốn”.

[24, tr.413-414]

Câu nói của An: “Nhà tôi nhiều đàn bà lắm”, có nghĩa tường minh là

thông báo cho Phong biết nhà ông ta có nhiều đàn bà Ngoài nghĩa tườngminh này ra, câu nói của An còn có nghĩa thứ hai ngầm ẩn, đó là nghĩahàm ngôn Và đó mới là nghĩa đích thực mà An muốn nói với Phong

Ví dụ 2: Cuộc hội thoại giữa hai anh em Đoài và Khiêm trong

Không có vua:

Với Đoài, Khiêm coi như kẻ thù Nhưng Đoài khôn Khiêm khôngnói được gì Khi đi làm, Đoài bao giờ cũng lấy cơm vào cặp lồng, cho vàomấy miếng thịt, mấy miếng lòng Đoài bảo: “Có chút đạm này là đủ 2000calo để làm việc cả ngày đấy Cũng là nhờ chú Khiêm nhà mình vừa khéovừa nhanh” Khiêm hỏi: “Khéo c¸i gì?” Đoài bảo: “Êy là tôi nói chú khéoxử sự với người mà nhanh xử sự với lợn” Khiêm tức nghẹn họng, sùi bọtmép

Nhö vaôy, trong hoôi thoái ngoaøi nghóa töôøng minh ra coøn coù nghóa thöùhai, ñoù laø nghóa haøm ngođn Vaôy nghóa haøm ngođn ñöôïc hieơu nhö theâ naøo?

Taùc giạ Nguyeên Ñöùc Dađn cho raỉng ngoaøi nghóa hieơn ngođn, cađucoøn chöùa moôt thođng tin khaùc gói laø nghóa haøm ngođn Nghóa haøm ngođn baogoăm tieăn giạ ñònh vaø haøm yù Haøm yù lái chia ra hai nhoùm:

a Haøm yù ngođn ngöõ ñoôc laôp vôùi ngöõ cạnh

b Haøm yù hoôi thoái ñöôïc hình thaønh trong nhieău tình huoâng giaotieâp (9, tr.193-194)

Taùc giạ Hoaøng Pheđ cuõng ñaõ trình baøy quan nieôm cụa mình veă hieơnngođn, haøm ngođn vaø tieăn giạ ñònh Taùc giạ trích daên yù kieân cụa O.Ducrot:

“Haøm ngođn laø noùi moôt caùi gì ®où maø khođng vì theâ nhaôn traùch nhieôm laø ñaõcoù noùi, coù nghóa laø vöøa coù hieôu löïc cụa noùi naíng, vöøa coù ñöôïc söï vođ cancụa söï im laịng” (26, 234) YÙ kieân cụa H.P Grice: “Haøm yù hoôi thoái laø khinoùi moôt ñieău naøy thaôt ra chuùng ta muoân noùi moôt ñieău khaùc Ñoù laø haømngođn Vaôy haøm ngođn laø noùi nhöõng lôøi noùi naøo ñoù coù phaăn khođng ñaăøy ñụ,khođng bình thöôøng maø nguyeđn nhađn laø thieâu ñi hoaịc coøn thieẫu moôt noôidung naøo ñoù, chính laø caùi noôi dung naøy laø haøm ngođn maø ngöôøi nghe phạisuy luaôn maø ñoaùn ra” (27, 44) Coøn taùc giạ C.J.Phillmore thì vieât: “Trongngöõ nghóa cụa cađu, cụa lôøi, coù hai caâp baôc thođng baùo: caâp baôïc haøm ngođnhay tieăn giạ ñònh vaø caâp baôc hieơn ngođn” (28, 277)

Theo Hoaøng Pheđ, trong giao tieâp baỉng ngođn ngöõ thì caùi ñaõ bieât laøhieơn ngođn vaø tieăn giạ ñònh, töùc laø nhöõng gì ñaõ noùi ra moôt caùch tröïc tieâpvaø nhöõng gì coi nhö ñaõ bieât roăi trong nhöõng ñieău kieôn nhaât ñònh coøn caùichöa bieât laø haøm ngođn (20, 108)

Taùc giạ Hoă Leđ thì chia ra:

YÙ nghóa hieơn hieôïn laø loái yù nghóa maø caùc phöông tieôïn duøng ñeơbieơu hieôn noù ñeău hieôn roõ tređn beăø maịt – hình thöùc cụa phaùt ngođn YÙ nghóa

hàm ẩn là ý nghĩa mà các phương tiện hoặc điều kiện để thể hiện nó đềukhông hiện rõ lên trên bề mặt – hình thức của phát ngôn Chúng ẩn tàng

ở đâu dó, hình như ở “bên dưới” hoặc “đằng sau” bề mặt – hình thức củaphát ngôn (20, 52) Ông chia ra cấu trúc nghĩa của câu là hiển ngôn (=tiền giả định và hiển nghĩa) và hàm ngôn (= hàm nghĩa và hàm ẩn)

Như vậy, dù gọi bằng một số tên gọi khác nhau: ý nghĩa hàm ngôn, ýnghĩa hàm ẩn, hàm ý hội thoại… thì đa số các tác giả đều thừa nhâïn một điềulà trong phát ngôn, bên cạnh nghĩa bề mặt do câu chữ thể hiện, còn có mộtloại nghĩa do suy luận mới có được – đó chính là nghĩa hàm ngôn

Vậy nghĩa hàm ngôn là nghĩa thực của một phát ngôn có thể suy

ra trên một cấu trúc bề mặt cụ thể, gắn với một ngữ cảnh cụ thể Trênnền tảng của sự thống nhất đó, chúng tôi đi sâu vào nghiên cứu sự biểuhiện của nghĩa hàm ngôn trong hội thoại truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệpvà phương thức cấu tạo hàm ngôn hội thoại trong truyện ngắn củaNguyễn Huy Thiệp

1.2 Không gian và thời gian gắn với lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

1.2.1 Không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian là hai chiều tồn tại bắt buộc của bất cứ sựvật nào trong thế giới của chúng ta Người ta có thể dựa vào hình thứckhông gian, thời gian của một sự vật để xác định chân dung hay thuộc tínhcủa sự vật đó

Không gian và thời gian trong thế giới khách quan thường được đobằng các số đo chính xác Không gian, thời gian được con người cảm nhậnqua các tương quan đối lập:

Thời gian và không gian từ thế giới khách quan khi bước vào nghệthuật phải đi qua sự khúc xạ của tâm lý sáng tạo của nhà văn rồi mới trởthành không gian thời gian của hình tượng Một hình tượng nghệ thuật baogiờ cũng tồn tại theo một không gian, thời gian nào đó Do đó hình thứcthời gian và không gian trong tác phẩm góp phÇn thể hiện quan niệm củanhà văn về con người và về thế giới Thời gian và không gian như vậy gọilà thời gian – không gian nghệ thuật Thời gian và không gian nghệ thuậtlà những giá trị nhà văn đưa ra để nhận thức thế giới Nó liên quan đến sựđánh giá con người và số phận con người của nhà văn

1.2.2 Không gian và thời gian gắn với lời thoại nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Hội thoại có thể là một cuộc thoại, đoạn thoại hay chỉ cặp lưỡngthoại giữa hai nhân vật (hoặc nhiềøu nhân vật) Mặc dù lời hội thoại củanhân vật được bố trí, sắp xếp theo ý đồ chủ quan người sáng tác, nhưngchúng bao giờ cũng phải diễn ra trong một không gian, một thời gian nhấtđịnh (tức diễn ra trong một ngữ cảnh cụ thể, xác định)

Ngữ cảnh tồn tại ngoài câu, không tồn tại trên hình thức bề mặtcủa câu nhưng có ảnh hưởng rất lớn đến nghĩa của câu Để khảo sát tìmhiểu nghĩa hàm ngôn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp một cách cóhiệu quả, chúng ta không thể không đề cập tới yếu tố ngữ cảnh trong cáctruyện ngắn của ông

1.2.2.1 Không gian gắn với lời thoại nhân vật

Theo Hoàng Phê, không gian là:

(1) Hình thức tồn tại cơ bản của vật chất (cùng với thời gian), trongđó các vật thể có độ dài, độ lớn khác nhau, cái nọ ở cách cái kia

(2) Khoảng không gian bao trùm mọi vật xung quanh con người(19,511)

Dựa trên không gian trên đây, chúng tôi đi vào tìm hiểu biểu hiện không gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Không gian để các cuộc thoại diễn ra thường là không gian để sinhtồn gắn với mỗi thời đại mà cá nhân đó đang sống Đó là khoảng khônggian rộng lớn như vùng thành thị, nông thôn, vùng biển, rừng núi, vùngđồng bằng… hay một không gian hẹp: sân bay, nhà hàng, lớp học, nhàriêng, mảnh sân, vườn cây, góc bếp, chiếc giường cá nhân… Những không

gian naứy chi phoỏi nhaõn vaọt sửỷ duùng voỏn tửứ ngửừ, caựch vaứo ủeà, caựch noựichuyeọn, noọi dung hoọi thoaùi, caựch giaỷi quyeỏt sửù vieọc.

Trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp, khoõng gian roọng lụựn ủoựchớnh laứ thụứi ủaùi maứ oõng sinh soỏng, oõng phaỷn aựnh vaứo trong taực phaồm cuỷamỡnh Coứn khoõng gian heùp, ủoự laứ nhửừng ủũa ủieồm, boỏi caỷnh cuù theồ maứ

nhaõn vaõùt soỏng, noựi naờng, giao tieỏp Khoõng gian heùp ụỷ ủaõy bao goàm khoõng gian gia ủỡnh, khoõng gian soõng nửụực, khoõng gian rửứng nuựi

a Khoõng gian gia ủỡnh

Chieỏm tyỷ leọ lụựn trong caực truyeọn ngaộn cuỷa Nguyeón Huy Thieọp ủoự

laứ khoõng gian gia ủỡnh laứm neàn cho ủoỏi thoaùi: Tửụựng veà hửu, Khoõng coự vua, Nhửừng baứi hoùc noõng thoõn, Huyeàn thoaùi phoỏ phửụứng, Gioùt maựu… Treõn

neàn khoõng gian aỏy, con ngửụứi phaỷi ủoỏi maởt vụựi thửùc taùi cuoọc soỏng bieỏt baokhoự khaờn, phửực taùp ẹoự laứ cuoọc soỏng bon chen ủeồ daứnh giaọt caựi aờn, caựimaởc, laứ sửù tớnh toaựn, mửu toan moọt caựch laùnh luứng saộc saỷo

Taỏt caỷ caực cuoọc thoaùi cuỷa caực nhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn Khoõng coự vua đều dieón ra trong gia ủỡnh laừo Kieàn Vaứ moói cuoọc thoaùi cuỷa cha con

hoaởc anh em, baùn beứ thaõn thieỏt cuỷa gia ủỡnh laừo Kieàn ủeàu toaựt leõn sửù tớnhtoán, bon chen, hoaởc laứ sửù maùt saựt, haù nhuùc laón nhau cuỷa cha – con, anh –

em ẹieàu ủoự thể hieọùn sửù baờng hoaùi xuoỏng caỏp cuỷa ủaùo ủửực gia ủỡnh VieọtNam trong thụứi ủại kinh teỏ thũ trửụứng Chaỳng haùn, ủoự laứ cuoọc hoọi thoaùi cuỷagia ủỡnh laừo Kieàn trong moọt buoồi saựng sụựm (vaứo luực moọt giụứ saựng) khiKhieõm thửực daõùy ủeồ chuaồn bũ ủi laứm:

“Khieõm ủeồ ủoàng hoà baựo thửực moọt giụứ saựng Khi chuoõng reo, Khieõm daọy ngay, ủaựnh raờng suực mieọng roài daột xe ủi Toỏn ra khoựa cửỷa ẹoaứi bũ maỏt nguỷ caứu nhaứu: “Thaọt laứ giụứ laứm vieọc cuỷa quaõn ủaùo taởc” Ba giụứ saựng, Laừo Kieàn daọy, caộm beỏp đieọn ủun nửụực pha cheứ, caựi oồ caộm beỏp ủieọn laùi hụỷ, chửừa nhieàu laàn nhửng cửự ớt hoõm laùi coự ngửụứi bũ ủieọn giaọt ủeỏn thoựt, laừo Kieàn bũ ủieọn giaọt, beứn chửỷi: “Cha chuựng maứy, chuựng maứy aựm haùi oõng Chuựng maứy mong oõng cheỏt, nhửng trụứi coự maột, oõng coứn soỏng laõu” ẹoaứi naốm trong giửụứng noựi voùng ra: “ễÛ ủaõu khoõng bieỏt, chửự ụỷ nhaứ naứy, thỡ laự vaứng coứn ụỷ treõn caõy, laự xanh ruùng xuoỏng laứ chuyeọn thửụứng tỡnh” Laừo Kieàn chửỷi: “Cha meù maứy, maứy aờn noựi vụựi boỏ theỏ aứ? Tao khoõng hieồu theỏ naứo maứ ngửụứi ta laùi cho maứy laứm ụỷ Boọ giaựo duùc?” ẹoaứi cửụứi: “Hoù xeựt lyự lũch hoù thaỏy nhaứ mỡnh truyeàn thoỏng, ba ủụứi trong saựng nhử gửụng” Laừo Kieàn laồm baồm:“Chửự

không à Chúng mày thì tao không biết, nhưng từ tao ngược lên, nhà này chưa có ai làm gì thất đức” Đoài bảo: “Phải rồi Một viếng vá xăm đáng một chục nhưng tương lên ba chục thì có đứa đấy….”

[24, tr.64-65]

Trong Tướng về hưu, tất cả các màn đối thoại đều diễn ra trong gia

đình tướng Thuấn Mọi thành viên trong gia đình này: Cha - con, anh – em, vợchồng, chủ – tớ đều góp mặt vào các cuộc thoại Khi người chị dâu chết, ông

Bổng chỉ xoay quanh đống ván đóng quan tài: Ông Bổng hỏi: “Ván mấy phân?” Tôi bảo: “Bốn phân” Ông Bổng bảo: “Mất mẹ bộ xa lông – Ai lại đi đóng quan tài bằng gỗ dổi bao giờ? Bao giờ bốc mộ, cho chú bộ ván.”

Trong Huyền thoại phố phường cũng vậy, cuộc thoại của các nhân

vật với đủ thứ quan hệ đều được thực hiện trong gia đình bà Thiều Chẳnghạn cuộc thoại giữa bà Thiều và Hạnh khi Hạnh đến nhà bà để “thả mồicâu” nhằm đổi lại cái vé số:

- Cô độc đáo lắm! –Hạnh thả mồi câu – Những người phụ nữ độc đáo bây giờ rất hiếm!

- Thế cô độc đáo chỗ nào? – Bà Thiều thú vị và khép vạt áo ra phía đằng trước.

- Cô độc đáo trên toàn cơ thể – Hạnh nói và bỗng dưng đổi khác, đôi mắt xoáy vào bờ vai tròn lẳn của người đàn bà, hai bên cơ hàm tự dưng cứng lại – Trông cô hấp dẫn như một thiếu nữ đương thì……”

[24, tr.381]

b Không gian rừng núi

Khác với những truyện Tướng về hưu, Không có vua Không gian trong Những người thợ xẻ không bị bó hẹp trong không khí gia đình chật

chội, bức bối mà các nhân vật ở đây sống giao hòa với thiên nhiên rộng

lớn Giữa khung cảnh đó các nhân vật ở đây đối thoại với nhau cũng tựnhiên, thoải mái hơn.

Đó là cuộc đối thoại của anh Bường – nhân vật tôi khi mà ôngThuyết đưa họ đến một nơi rừng rậm vắng lạnh xẻ gỗ, rồi ông ra về, chỉcòn trơ trọi lại những kẻ đi làm thuê Trước cái cảnh rừng hoang vắng ấy,anh Bường cảm thấy một nỗi nhục, một nỗi khổ đau vất vả và anh phải rítlên:

“Anh Bường chửi: “Tiên sư đời, khốn nạn chưa! Các con ơi, các con, các con đã biết gì chưa? Tôi bảo: “Cái ông Thuyết trông kinh nhỉ?” Anh Bường hỏi: “Làm việc đi chúng mày! Thằng Biên thằng Biền chuẩn bị cưa! Tao với thằng Ngọc làm lán Dĩnh ơi, mày đi xung quanh đây xem chỗ nào có nước không?”.

[24, tr.157 ]

c Không gian sông nước

Không gian này gợi lên trong người đọc một cái gì đó trôi nổi, bấpbênh Đối thoại của các nhân vật trong bối cảnh này thường ngắn gän ít

khi dài dòng lý sự Đó là không gian trong Chảy đi sông ơi, Sang sông.

Các nhân vật đối thoại với nhau đều diễn ra trên con thuyền trôi nổi trêndòng sông Đó là cuộc đối thoại của lão trùm Thịnh với “tôi” hay là cuộc

đối thoại giữa “tôi” với chị Thắm trong Chảy đi sông ơi Còn trong Sang

sông thì cuộc thoại của các nhân vật lại cứ liên tiếp, nối tiếp nhau diễn ra

trên một con đò sang sông:

Anh ngồi xích xa cô gái:

- Đàn bµ quỷ sø Tất cả đều chẳng ra g× bẩn thỉu.

Cô gái duỗi thẳng chân Vẻ thất vọng của cô làm cho thiếu phụ chú ý Thiếu phụ mỉm cười nụ, không giấu được vẻ hả hê trong mắt.

Nhà thơ xem xét chiếc bình, thán phục:

- Hàng nghìn năm lịch sử Kinh thật! Ngày xưa cóù cô công chúa đựng nước gội ®ầu ở bình này đấy!

Tên cao gầy mỉm cười:

- Tôi tưởng bình đựng rượu?

Nhà thơ gật đầu:

- Đúng rồi! Thế kỷ XIII, khi quân Nguyên Mông sang, có tráng sĩ đã dùng bình này đựng rượu thế kỷ XV người ta chôn nó xuống đất.

- Thật chịu thầy! – tên cao gầy thú vị – chiếc bình này chắc nhiều sự tích phải không?

[24, tr.263 ] Tóm lại: Không gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp làkhông gian sinh tồn Đó là nơi mà con người sống, sinh hoạt, nói năng,giao tiếp ngoài không gian gia đình, rừng núi và sông nước như đã nói ở

trên, không gian còn được trải rộng từ thành phố (Huyền thoại phố phường) đến nông thôn (Những bài học nông thôn) từ miền núi rừng (Những ngọn gió hua tát) đến miền biển cả (Con gái thủy thần)

1.2.2.2 Thời gian gắn với lời thoại nhân vật

Theo Hoàng Phê thì thời gian là:

(1) Hình thức cơ bản của vật chất (cùng với không gian) trong đóvật chất vận động và phát triển liên tục, không ngừng Thời gian vàkhông gian đều là vô tận

(2) Khoảng thời gian nhất định xét về mặt dài, ngắn nhanh chậmcủa nó

(3) Khoảng thời gian trong đó diễn ra sự việc từ đầu đến cuối.Thời gian khi đi vào tác phẩm văn học nghệ thuật thì trở thànhthời gian nghệ thuật và đó là khoảng thời gian trong đó diễn ra sự việc từđầu đến cuối

Sau đây chúng tôi đi vào phân tích biểu hiện thời gian trongtruyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu là thờigian hiện tại

Nguyễn Huy Thiệp như Hoàng Ngọc Hiến đã từng nhận xét: “Dẫulà kể truyện cổ tích Nguyễn Huy Thiệp truớc sau viết về cuộc sống ngàyhôm nay Và tác giả đã nhìn thẳng sào sự thật của đời sống hiện tại Tácgiả đã không ngần ngại nêu lên những bê tha, nhếch nhác trong cuộcsống kể cả những sự thật rùng rợn, khủng khiếp”

Do đó c¸c nhân vật giao tiếp suy nghĩ những việc trong hiện tạithời gian của bây giờ

Thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp được cụ thể hóa

là thời gian buổi sáng, buổi chiều và buổi tối.

Về sáng là thời gian con người đang đắm chìm trong giấc ngủ, và

đây cũng là thời gian mà mọi tiếng ®ộng của côn trùng của hoạt động đềuyên ắng, mọi hoạt động đang ở trong trạng thái “tĩnh lặng” Song NguyễnHuy Thiệp đã chọn cái thời điểm “yên ắng” này để làm nền cho cuộc hộithoại của bố con lão Kiền Thời điểm một giờ sáng là lúc mà Khiêm phảibắt đầu một ngày làm việc của mình Chính sự thức dậy sớm của Khiêmđã làm nên sự xáo động cái tĩnh lặng của không gian canh khuya và chínhđiều đó đã dẫn đến những đối thoại chì chiết đay nghiến, mỉa mai của anh

em bố con trong gia đình: “Đoài bị mất ngủ càu nhàu: “Thật là giờ làm việc của quân đạo tặc” [24, tr.64].

Đoài và Khiêm là anh em ruột lẽ ra phải có sự chia sẻ và cảmthông trong công việc cũng như trong cuộc sống, nhưng trong gia cảnh

Không có vua, anh em ruột lại luôn tìm cơ hội để chì chiết, mỉa mai lẫn

nhau Trong ngữ cảnh trên, câu nói của Đoài trên bề mặt chỉ là lời chửibuâng quơ, song nghĩa thực mà Đoài muốn nói là nghĩa hàm ngôn- đó làĐoài ngầm ẩn mỉa mai Khiêm, Đoài chửi Khiêm là đạo tặc chứ chẳng aikhác

Từ lúc Khiêm dậy đi làm đến ba giờ sáng lão Kiền dậy thì cuộcthoại lại tiếp tục diễn ra:

Lão Kiền bị điện giật, bèn chửi: “Cha chúng mày, chúng mày ám hại ông Chúng mày mong ông chết, nhưng trời có mắt, ông còn sống lâu” Đoài nằm trong giường nói vọng ra: “Ở đâu không biết, chứ ở nhà này, thì lá vàng còn ở trên cây, lá xanh rụng xuống là chuyện thường tình” Lão Kiền chửi: “Cha mẹ mày, mày ăn nói với bố thế à? Tao không hiểu thế nào mà người ta lại cho mày làm ở Bộ giáo dục?” Đoài cười: “Họ xét lý lịch họ thấy nhà mình truyền thống, ba đời trong sáng như gương” Lão Kiền lẩm bẩm: “Chứ không à Chúng mày thì tao không biết, nhưng từ tao ngược lên, nhà này chưa có ai làm gì thất đức” Đoài bảo: “Phải rồi Một viếng vá xăm đáng một chục nhưng tương lên ba chục thì có đứa đấy….”

[24, tr.64-65]

Trong gia đình, người cha là người mẫu mực để làm gương cho con

cái noi theo Song lão Kiền trong Không có vua cũng là một người cha

nh-ng ônh-ng luôn tìm cách để chửi rủa đay nh-nghiến con cái Ở cuộc thoại trên,lão Kiền thì chửi thẳng vào những đứa con của mình Đáp lại lời chửi của

laừo laứ nhửừng caõu mổa mai ngaàm aồn cuỷa ẹoaứi Nhửừng caõu noựi boựng gioự xaxoõi cuỷa ẹoaứi tửụỷng chửứng nhử nheù nhaứng nhửng ủaống sau ủoự laùi laứ nhửừnglụứi chửỷi thaõm thuựy saõu xa vaứo ngay ngửụứi boỏ ủeỷ ra mỡnh.

Buoồi saựng thửực daọy laứ luực taõm hoàn con ngửụứi ủửụùc thử thaựi nhaỏt Thụứi

gian aỏy ủaừ laứm neàn cho cuoọc thoaùi chửựa ủaày tỡnh nghúa cuỷa nhaõn vaọt “toõi”vaứ chũ Thaộm Sửù cửựu vụựt nhaõn vaọt toõi khoỷi caựi cheỏt cuỷa chũ Thaộờm ủaừ laứmcho nhaõn vaọt “toõi” khoõng theồ khoõng caỷm ủoọng Sửù chaờm soực chu ủaựo, dũudaứng, chaõn tỡnh cuỷa chũ ủaừ ủeồ laùi trong loứng nhaõn vaọt toõi moọt kyỷ nieọm ủeùpmaứ ủeỏn sau naứy “toõi” vaón khoõng theồ naứo queõn ủửụùc Vaứ chớnh caựi buoồisaựng aỏy “trụứi ủeùp tuyeọt vụứi” hụn baỏt cửự buoồi saựng naứo

Buoồi chieàu laứ thụứi gian thửụứng trửùc trong caực cuoọc thoaùi cuỷa

Nguyeón Huy Thieọp Duứ laứ trong moỏi quan heọ gia ủỡnh hay xaừ hoọi thỡ qualụứi thoaùi cuỷa caực nhaõn vaọt, ta thaỏy noồi leõn treõn laứ sửù chỡ chieỏt, ủay nghieỏn,sửù tớnh toán vaứ nhửừng maựnh khoựe, truùc lụùi trong thụứi hieọn ủaùi cuỷa nhửừngcon ngửụứi hieọn ủaùi ẹoự laứ moọt buoồi chieàu dieón ra cuoọc thoaùi trong gia ủỡnhlaừo Kieàn xoay quanh vieọc Sinh maỏt chieỏc nhaón, hay laứ vieọc laừo Kieàn nhỡntroọm naứng daõu taộm:

ẹoaứi ủang lim dim nguỷ, thaỏy Toỏn giaọt aựo ngoài daọy hoỷi: “Caựi gỡ?” Toỏn xua tay, daột ẹoaứi xuoỏng beỏp, chổ laừo Kieàn ủang ủửựng kieóng chaõn ụỷ treõn gheỏ ủaồu ẹoaứi cau maởt taựt Toỏn raỏt ủau Toỏõn ngaừ vaọp maởt xuoỏng caựi xoõ ủửùng nửụực, treõn coự taỏm gheỷ lau, laừo Kieàn voọi tuùt xuoỏng gheỏ, neựp ụỷ caựnh cửỷa, laựt sau chaùy ra hoỷi: “Sao ủaựnh noự?” ẹoaứi baỷo: “Noự voõ giaựo duùc thỡ ủaựnh” Laừo Kieàn chửỷi: “Theỏ maứy coự giaựo duùc aứ?” ẹoaứi nghieỏn raờng noựi kheừ: “Toõi cuừng voõ giaựo duùc nhửng khoõng nhỡn troọm phuù nửừ cụỷi truoàng” Laừo Kieàn im

[21, tr.74-75]

Thụứi gian buoồi chieàu vaứ khoõng gian gia ủỡnh ủaừ laứm neàn cho cuoọc

thoaùi giửừa hai cha con laừo Kieàn Chớnh luực naứy ủaõy ẹoaứi ủaừ baột gaởp laừoKieàn nhỡn troọm naứng daõu taộm Vieọc laứm ủoự cuỷa laừo Kieàn ủaừ daón ủeỏn nhửừng

xung ủoọt giửừa oõng vaứ con trai Caõu noựi cuỷa laừo Kieàn: “Theỏ maứy coự giaựo giuùc aứ?” hỡnh thửực laứ moọt caõu hoỷi nhửng thửùc chaỏt laứ ủeồ khaỳng ủũnh, là để

chửi haứnh vi ẹoaứi theo doừi laừo Kieàn Song ủaựp laùi caõu hoỷi cuỷa laừo Kieàn,

ẹoaứi traỷ lụứi vụựi ngaàm yự saõu cay hụn: “Toõi cuừng voõ giaựo giuùc nhửng khoõng nhỡn troọm phuù nửừ cụỷi truoàng” ẹoaứi thửứa nhaọn caựi haứnh vi voõ giaựo duùc cuỷa

mình nhưng đồng thời anh gián tiếp chửi cha mình Vì cái hành vi của anh

có vô giáo dục cũng không tồi tệ bằng cái hành động: “bắc ghế đứng nhìn trộm nàng dâu tắm” của lão Kiền.

Buổi chiều cũng là lúc diễn ra cuộc đối thoại để tính to¸n, trao trảlợi nhuận cho nhau đúng kiểu tiền trao cháo múc của anh công nhân nông

trường tên là Trần Quang Hạnh với anh Bường trong truyện ngắn Những người thợ xẻ

Chiều về cũng là lúc sau một ngày làm việc mệt nhọc, con người

cần được nghỉ ngơi Song chính lúc này lại là lúc diễn ra những hành động

bỉ ổi, vô nhân đạo của anh Bường Anh đã không kìm nén được cái thútính dục vọng của mình đã cưỡng hiếp cô bé mới 17 tuổi đầu Chính hànhđộng bỉ ổi này của anh đã dẫn đến một trận đánh nhau quyết liệt giữa anhBường và nhân vật “tôi” Có sự xung đột này là do sự trái ngược nhau vềquan niệm sống và quan niệm đạo đức của hai người Vì vậy anh Bườngmới mỉa mai cười cợt nhân vật tôi:

Tôi nhảy theo anh Anh Bường vừa lùi vừa bảo Quy, giọng buồn hẳn: “Con ranh con, mặc quần vào! Có thích xem đánh nhau thì đứng mà nhìn - chúng ông đánh nhau vì mày đấy” Nói rồi anh Bường thản nhiên đứng ngoáy lỗ mũi, tựa hồ như việc chúng tôi đánh nhau là viêïc tất nhiên, điều ấy hoàn toàn vô nghĩa và không có giá trị gì.

Thú thực là tôi bối rối Anh Bường mỉm cười khuyến khích: “Thế nào? Tiến lên đi chứ, công tử bột! Hãy mang chiến thắng về nộp dưới chân nàng Đuynxinê ở làng Tôbôdô!”.

[24, tr.176-177]

Chính sự khác nhau về quan niệm sống nên giữa không gian rừng núihoang vu, rộng lớn đó đã xảy ra cuộc giao tranh giữa anh Bường vµ nhânvật “tôi” Anh Bường cho r»ng viƯc anh cưỡng hiếp cô bé 17 tuổi (chỉ đángtuổi con anh) là một việc làm bình thường, đó là sinh hoạt tình dục bảnnăng cần có ở mỗi người Vì quan niệm như vậy nên việc nhân vật “tôi”phản đối việc làm đó của anh đã làm cho anh xem thường và mỉa mai nhân

vât “tôi”: “ Thế nào? Tiến lªn đi chứ, công tử bột! Hãy mang chiến thắng về nộp dưới chân nàng Đuynxinª ở làng Tô bô dô!” Câu nói của anh

Bường có hàm ngôn là mỉa mai nhân vật “tôi” Anh cho rằng việc làm của

nhân vật “tôi” là viễn vông, không thực tế giống như Đôânkihôtê trong tiểuthuyết cùng tên của Xécvăngtét.

Buổi tối là lúc mọi thành viên trong gia đình có thể xum vầy bên nhau

để tâm sự, trao đổi những việc đang xẩy ra và cần bàn đến Đó là buổi tốidiễn ra cuộc thoại giữa tướng Thuấn và con trai mình (Thuần):

Ông bảo: “Cha muốn nói chuyện với con” Tôi pha cà phê, cha tôi không uống Ông hỏi: “Con có để ý công việc của Thủy không con? Cha cứ rờn rợn”

[24, tr 277]

Tướng Thuấn từ chiến trường trở vỊ víi cuộc sống đời thường, ôngđã bị lạc lõng ngay trong gia đình thân yêu của mình Chứng kiến cảnhkiếm tiền bất nhân của cô con dâu ông không thể không suy nghĩ Và buổi

tối này đây, ngồi bên con trai mình để tâm sự giải bày: “Con có để ý công việc của Thủy không con? Cha cứ rờn rợn”.Ông hỏi con trai để mµ gi·i bày

lòng mình Song đằng sau câu hỏi nhẹ nhàng của ông là hàm ý chê tráchviệc làm của cô con dâu đồng thời cũng là trách móc con trai mình, tráchsự thờ ơ của anh trước những việc làm bất nhân của vợ Chính điều ấy đãlàm cho ông cảm thấy đau xót vµ lạc lõng

Đó là một buổi tối trong gia đình lão Kiền, xoay quanh việc lãoKiền ốm, mấy anh em phải họp bàn tính toán những chi tiêu bị hụt tronggia đình và đồng thời cũng lấy biểu quyết về việc “sống” hay “chết” củabố:

Cấn bảo: “Làm thế nào? Từ khi bố ốm nhà mình tiêu nhiều tiền lắm” Đoài bảo: “Tôi nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ để chết là hơn” Tốn khóc hu hu Cấn hỏi: “Ý chú Khảm thế nào?” Khảm bảo: “Các anh thế nào thì em thế” Cấn hỏi: “Chú Khiêm sao im thế?” Khiêm hỏi: “Anh định thế nào?” Cấn bảo: “Tôi đang nghĩ” Đoài bảo: “Mất thì giờ bỏ mẹ.

Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé”

[24, tr.83-84]

Lẽ thường trong gia đình Việt Nam khi cha mẹ lâm bệnh nặng thì con

cái phải họp bàn để tìm phương cứu chữa Song trong gia cảnh Không có vua, vào buổi tối này đây, các con trong gia đình lão Kiền cũng họp bàn

nhưng không phải để tìm phương cứu chữa, mà họp để tính cái hơn và thiệt

về việc sống hay chết của bố Trong ngữ cảnh đó Đoài đưa ra ý kiến: “Mất

thì giờ bỏ mẹ Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé!” Ý kiến này

của Đoài đưa ra như là một kết luận cho buổi họp bàn của anh em tronggia đình lão Kiền Tức là bố nên chết đi để đỡ gây tốn kém và phiền hàcho con cái Thật là oái oăm, chua xót

Ban đêm là lúc con người đang đắm chìm trong giấc ngủ, không gian

yên tĩnh của cảnh vật cũng đang hòa nhịp cùng sự nghỉ ngơi của con người.Song chính lúc này cũng là lúc mà con người thường đối diện với chính mìnhhay là con người có thể tính to¸n, suy nghĩ để tìm một mưu kế nào đó có lợi cho

cuộc sống của mình Lúc này là lúc Hạnh (Huyền thoại phố phường) đang tính

toán, suy nghĩ để tìm mưu kế đổi lại chiếc vé số cho bà Thiều:

Hạnh nằm trằn trọc, y cố gắng ngủ mà không ngủ được Chuyến đi lễ rằøm cùng với mẹ con bà Thiều để lại một ấn tượng khá mạnh “Mẹ kiếp…Hạnh nghĩ - Bọn người này họ coi đồng tiền như rác Mỗi kỳ sóc vọng tiêu pha đến mấy chục nghìn ” Hạnh nghĩ đến số tiền ít ỏi mà mình phải cố gắng chi tiêu dè xẻn hàng ngày mà rối cả lòng

[24, tr.376-377]

Ngoài thời gian hiện tại – thời gian chủ yếu trong truyện ngắn của

Nguyễn Huy Thiệp, thì còn có thời gian hồi tưởng – là thời gian mà nhân

vật tái hiện qua hồi ức hay sự hồi tưởng

Có thể đó là hồi ức về một kỷ niệm “vui ghê lắm” mang đầy vẻhài hước của chị Hiên khi kể cho Hiếu nghe về một buổi đi xem chèotuồng ở nhà quê:

Chị Hiên ngừng một lát rồi bỗng bật cười: “Có mấy tay thanh niên

ở Duệ Đông đứng sau chúng tôi Một tay dí chim vào đít cái Lược Cái Lược bảo: “Làm gì thế?” Tay này cũng dơ, thản nhiên: “Làm chủ nhiƯm hỵp t¸c xã” Cái Lược mắng: “Thôi đi chứ” Tay này lại bảo: “Nhân dân tín nhiệm thì tôi còn làm”.

[24, tr.194-195]

Có thể là một hồi ức đầy đầy rùng rợn của lão Tảo kể cho nhân

vật “tôi” nghe về chuyện lão kéo lên một cái đầu lâu người chết: “Tóc xõa rũ rượi vương những sợi rong dài như giun đũa Cái đầu ngâm nước trương phình, mõm như quả thị Máu bết ở hai lỗ mũi nhơm nhớp như nước dãi người …”

[24, tr.8]

Tóm lại, không gian – thời gian hội thoại trong truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp được xem xét, nhìn nhận dưới không gian, thời giantổng thể của tác phẩm Không gian sinh tồn và thời gian hiện tại, hiệnthực, gắn bã kh¨ng khÝt với nhau tạo nên một chỉnh thể thống nhất, hoànchỉnh.

Không gian – thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp làkhông gian – thời gian gắn với cuộc sống hiện tại, thường nhật, khôngphải là không gian, thời gian cách điệu, có tính biểu trưng

1.3 Nhân vật và ngôn ngữ nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

1.3.1 Nhân vật

Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tácphẩm văn học “Nhân vật là hình tượng nghệ thuật về con người, mộttrong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệïthuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là cáccon vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặcđiểm giống với con người.”[2, tr.249]

“Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật, nó mang tính ước lệ,không thể bị đồng nhất với con người có thật, ngay khi tác giả xây dựngnhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật Nhân vật văn họclà sự thể hiện quan niệm, nghệ thuật của nhà văn về con người”[2, tr.250]

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm đểxem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặcdòng phong cách.”[2, tr.251]

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là mộtthế giới sinh động, đa dạng và phức tạp Khảo sát 37 truyện ngắn trong

Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, do Anh Trúc tuyển chọn, NXB

Phụ nữ, năm 2002, chúng tôi thống kê được 240 nhân vật Hệ thống nhânvật này có đủ hạng người: trí thức, lưu manh, nông dân, nhà thơ, trai có,gái cã Nó đan cài vào nhau tạo nên một mạng lưới nhân vật sinh động

vµ đa dạng trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Chúng tôi chia thànhnhững nhóm chính sau:

a Giới tính: Trong tổng số 240 nhân vật trong truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp, thế giới nhân vật nữ chiếm 1/3, thế giới nhân vật namchiÕm 2/3 tổng số nhân vật Mỗi loại nhân vật được thể hiện với nhữngđặc trưng riêng trong những ngữ cảnh cụ thể của từng tác phẩm.

Thế giới nhân vật nam trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp hiệnlên khá sinh động Họ có đầy đủ hạng người từ trí thức, nhà thơ cho đếnnông dân, công nhân, thợ thủ công phần lớn họ là những con người

“nhếch nhác”, “đốn mạt”, như lời nhận xét của Hoàng Ngọc Hiến: “Trừnhân vật thiếu tướng họ Nguyễn, nhân vật xưng “tôi” vµ vài ba nhân vậtkhác, những người đàn ông trong tập truyện của Nguyễn Huy Thiệp hầuhết là đốn mạt chí ít là những kẻ bất đắc chí, vô tích sự, nói chung không

ra gì.” [18, tr.15] Nhà văn có thể biểu thị thái độ của mình đối với nhândân bằng cách lên tiếng bảo vệ nhân dân, ca ngợi cổ vũ nhân dân SongNguyễn Huy Thiệp lại thẳng thắn nêu lên những sự bê tha, hèn kém ởnhững con người thuộc về những tầng lớp khác nhau Từ đó để thấy rõhơn thực trạng của xã hội, hiểu rõ hơn nhân tình thế thái hiện nay

Đó là những người đàn ông trong Không có vua: Đoài, Khảm, Cấn,

Khiêm, lão Kiền Họ là cha con, anh em nhưng lại không ngừng chì chiết,chửi rủa lẫn nhau, quan hệ ruột rà của họ được thay bằng quan hệ “tiềntrao cháo múc” Chẳng h¹n cảnh Đoài và Khảm mặc cả với nhau xungquanh một vụ mối lái:

Khảm bảo: “Hai anh em mình mang tiếng có học mà tết nhất đến, một bộ quần áo hẳn hoi không có” Đoài bảo: “Chỉ có con đường lấy vợ giàu thôi Tối nay mày đưa tao đến con ông ¸nh Sáng ban ngày đấy nhé” Khảm bảo: “Được thôi Nếu anh tán được thưởng em cái gì?” Đoài bảo:

“Thưởng cái đồng hồ” Khảm bảo: “Được rồi Anh ghi cho em mấy chữ làm bằng” Đoài hỏi: “Không tin tao à?” Khảm bảo: “Không” Đoài ghi vµo giấy: “Ngủ được với Mỹ Trinh, thưởng một đồng hồ trị giá ba nghìn đồng Lấy Mỹ Trinh thưởng 5% của hồi môn Ngày tháng năm Nguyễn Sĩ Đoài” Khảm cười cất mảnh giấy vào túi rồi nói: “Cám ơn”.

[24, tr.79]

Đoài là một trí thức đã bị tha hóa, mọi việc anh làm đều được tính toánsòng phẳng Đối với những người thân thì anh luôn tìm cách mỉa mai họ.Đối với chị dâu thì anh luôn tìm cơ hội để tán tỉnh, ve vãn chị dâu Sự tha

hóa của Đoài đã ngấm vµo trong máu thịt, ngay đến cả bố đẻ ra mình anhcũng không tha Khi khỏe mạnh thì anh luôn tìm cơ hội để chì chiết, mỉamai, khi lâm bệnh nặng thì anh lạnh lùng tính toán đến tàn nhẫn:

Đoài bảo: “Tôi nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ để chết là hơn”

“Mất thì giờ bá mẹ Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé”

[24, tr.84]

Nhân vật anh Bường trong Những người thợ xẻ thì đã không kiềm

chế được cái thú tính b¶n n¨ng của mình Anh đã cưỡng hiếp một bé gáimới 17 tuổi (chỉ đáng tuổi con anh) để thỏa mãn ham muốn

Ông Bổng trong Tướng về hưu là kẻ lỗ m·ng, táo tợn, cái tâm lý vụ

lợi đã ăn sâu vào não trạng, tâm thuật ông Đến cả lúc lo đám tang cho chị

dâu ông cũng lạnh lùng tính toán đến tởm lợm: “Ông Bổng hỏi: “Ván mấy phân?” Tôi bảo: “Bốn phân” Ông Bổng bảo: “Mất mẹ bộ xa lông Ai lại đi đóng quan tài bằng gỗ dổi bao giờ? Bao giờ bốc mộ cho chú bộ ván”

Nhân vật Hạnh trong Huyền thoại phố phường là một người học thức,

có cách sống chi tiêu tiết kiệm để mơ tới một cuộc sống tương lai tốt đẹphơn Song anh đã không làm chủ được cách sống đó, lòng tham lam hammuốn làm giàu dấy lªn trong anh từ khi đến nhà bà Thiều Từ đó Hạnh tậndụng mọi cơ hội để lấy lòng gia đình bà Thiều Anh thò tay vào rãnh nướcthả đầy những phân người để mò chiếc nhẫn cho Thoa (con gái bà Thiều)nhằm để lấy lòng gia đình nàng Chưa dừng lại ở đó, một lần khác anh đếnnhà bà Thiều dở những thủ đoạn dâm ô, bỉ ổi với bà Thiều để nhằm uyhiếp đổi cái vé số cho bà (Hạnh cho rằng cái vé của bà Thiều sẽ trúng độcđắc) Nhưng cuối cùng Hạnh đã thất bại, cái vé số mà Hạnh đem đổi lạichính là vé trúng độc đắc mà bà Thiều được hưởng Hạnh đã hóa điên,sống không ra kiếp người

Đặc biệt nhân vật Phong trong Giọt máu, là một người có học thức

nhưng nhân cách đã bị tha hóa Anh dùng mọi thủ đoạn để hành hạ bà mẹcả cho đến chết, anh sẵn sàng hãm hại bạn làm ăn với mình để cướp tàisản và vợ bạn Những việc làm đó của anh đã bị quả báo: con thì bị sétđánh chết, cơ nghiệp thì sạt đổ, vợ thì ngoại tình Tất cả những điều đó đã

thức tỉnh anh, đến phút cuối của cuộc đời mình anh đã hối hận: “Mình ơi, thằng Tâm là giọt máu cuối cùng của dòng họ Phạm đấy Chỉ mong giọt máu này đỏ chứ không phải thứ máu đen như ông cha nó” [24, tr.429].

Đối lập với lớp nhân vật đàn ông “nhếch nhác”, “đốn mạt” kia là mộtsố ít nhân vật nam vẫn giữ được nhân cách của m×nh trước thời đại mà

đồng tiền lấn át tất cả Đó là nhân vật “tôi” trong Những người thợ xẻ, là

một người đã trải qua đau thương, sự lừa dối của một người con gái chonên anh nhìn cuộc đời trong con mắt bi quan, sự bi quan này đã dẫn đến sựcô đơn của anh Tuy vậy, vẻ đẹp thiên lương trong con người anh không bịbào mòn đi, nó trở thành linh cảm giác quan để bảo vệ cho sự trong trắng,tinh khiết của con người

Tướng Thuấn trong Tướng về hưu, là một ông tướng từ chiến trường trở

về với cuộc sống gia đình ông vẫn giữ lẽ sống “quân bình”, chứng kiếncảnh kiếm tiền bất nhân của cô con dâu, con trai thì nhu nhược, anh em họhàng đối xử với nhau thì chẳng ra gì Ông cảm thấy cô đơn và đau khổ.Song ông không thể hòa hợp với cuộc sống đó được, ông đã quay lại chiếntrường và đã hy sinh khi đang làm nhiệm vụ

Thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp được thểhiện ngược lại với thế giới nhân vật nam trong truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp Phần lớn nhân vật nam là “nhếch nhác”, “đốn mạt”, ngược lại phầnlớn nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp lại được hiện lênvới những nét đẹp cao cả, dịu dàng: Nàng Bua, nàng Sinh, chị Thắm, XuânHương, bé Thu Như Hoàng Ngọc Hiến đã viết: “Trong các nhân vật nữcó những con ngêi ưu tú, nhiều người đáng gọi là liệt nữ Nó là sự hiệnthân của nguyên tắc tư tưởng tạo ra cảm hứng chủ đạo của tác giả, có thểgọi đó là nguyên tắc tính nữ hoặc thiên tính nữ” [18, tr.15-16]

Đó là chị Thắm trong Chảy đi sông ơi , cả đời chị âm thầm lặng lẽ cứu người chết đuối nhưng đến khi chị bị thì có ai cứu chị đâu: “Khốn nạn! Nhà Thắm cứu được không biết bao nhiêu người ở khúc sông này Thế mà nó lại bị chết đuối mà không ai cứu?”[24, tr.17].

Trong truyện Không có vua, ánh sáng tỏa ra từ nhân vật chị Sinh Đọc

truyện này ai mà chẳng ngán ngẩm trước những vụ bê tha, nhếch nháctrong gia đình lão Kiền Song trong môi trường đó, chị Sinh vẫn giữ đượcvẻ đẹp trong sáng, tinh khiết của mình Và đặc biệt vẻ đẹp của chị còn

được thể hiện bằng sự hy sinh, cảm thông của chị: “ Khổ chứ Nhục lắm Vừa đau đớn, vừa chua xót Nhưng thương lắm” [24, tr.87].

Bé Thu trong Tâm hồn mẹ là một cô bé hồn nhiên, trong trắng, bé Thu

muốn che chở, đùm bọc cứu giúp bạn mình Trong những hoàn cảnh khắcnghiệt bao giờ bé Thu cũng “tìm ra được một cái gì đó” cho người bạnmình đùm bọc Hay đó là sự hy sinh của bé Thu (chịu tai nạn thảm khốc)để cứu bạn mình

Vẻ đẹp hoàn mỹ, lung linh nhất lại được Nguyễn Huy Thiệp xây dựng

ở hình tượng Xuân Hương trong Chút thoáng Xuân Hương Người đàn bà

này hiện thân cho những gì cao cả, tốt đẹp của con người, tác giả gọi là

CON NGƯỜI (con người viết hoa)

Bên cạnh đó, có một số ít nhân vật nữ lại không giữ được nhân

cách của mình trước những cám dỗ của cuộc sống: Thủy (Tướng về hưu), cô Diệu (Cún), bà Thiều (Huyền thoại phố phường)

Thủy trong Tướng về hưu là mẫu người khá tiêu biểu cho lối sống hiện

đại, thực dụng và đầy mâu thuẫn Đó là một người con dâu sắc sảo, nết

na, kính nể bố chồng, quý chồng thương con, đồng thời lại hết lòng chiềuchuộng nhân tình Ở bêïnh viêïn cô ta có thể là một bác sĩ giỏi Nhưng ởphút lâm chung của mẹ chồng, cô lại ngăn việc cấp cứu, quay ra chuẩn bịviệc tang, là bà chủ có tài cai quản, giảo hoạt với người ở, người làm, côquản lý chặt chẽ nhưng lại rất hào phóng, say sưa với mục đích kiếm tiềnbằng mọi phương tiện, kể cả việc xay thai nhi “nuôi chó lấy lời” Lạnhlùng, dửng dưng với mọi sự đau khổ của người khác nhưng lại rất tỉnh táonhạy bén đối phó trước sự bon chen lèo lái của xung quanh, cô công khailối sống mà tự mình xác định

Cô Diệu trong Cún lại vì muốn có được mấy chiếc nhẫn vàng của Cún

mà cô sẵn sàng chiều chuộng lên giường với Cún- một kẻ ăn mày dị dạngmà cô luôn xem thường

b Nhân cách: Chúng tôi chia thành hai lớp nhân vật, lớp nhân vật thấphèn và lớp nhân vật thánh thiện

Nhân vật thấp hèn chiếm một số lượng lớn trong truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp Họ có ở các tầng lớp khác nhau trong xã hội nhưng nhiều hơn

lại tập trung ở tầng lớp trí thức: Đoài, Khảm, lão Kiền (Không có vua), Thủy, ông Bổng (Tướng về hưu), Hạnh, bà Thiều (Huyền thoại phố phường), cô Diệu (Cún) Đoài trong Không có vua là một công chức làm ở

Bộ giáo dục nhưng nhân cách của anh đã bị tha hóa Anh luôn tìm cơ hội

ủeồ chỡ chieỏt, mổa mai anh em ruoọt hay caỷ boỏ ủeỷ ra mỡnh Vụựi chũ daõu thỡanh ve vaừn, taựn tổnh vụựi muùc ủớch “ủửụùc nguỷ moọt laàn” vụựi chũ daõu Thuỷy

trong Tửụựng veà hửu laứ moọt baực sú nhửng coõ laùi dửỷng dửng, laùnh luứng quay ra

chuaồn bũ tang leó khi meù choàng ủang laõm beọnh naởng, caựi cheỏt cuỷa meù choàng

laùi laứ cụ hoọi ủeồ cho coõ kieỏm lụứi Phong trong Gioùt maựu laứ moọt nhaứ baựo, moọt

trớ thửực nhửng nhaõn caựch cuỷa anh laùi heứn haù, bổ oồi Anh duứng thuỷ ủoaùn lửứabũp baùn beứ ủeồ cửụựp taứi saỷn vaứ vụù cuỷa baùn Anh saỹn saứng nhoỏt baứ meù caỷ cho

ủeỏn cheỏt ủoựi Hay Haùnh trong Huyeàn thoaùi phoỏ phửụứng laứ moọt coõng chửực

nhaứ nửụực nhửng vụựi tham voùng laứm giaứu maứ anh saỹn saứng dụỷ nhửừng troứdaõm oõ, bổ oồi vụựi ngửụứi ủaứn baứ (ủaựng tuoồi meù mỡnh) Anh Bửụứng trong

Nhửừng ngửụứi thụù xeỷ ủaừ khoõng kieàm cheỏ ủửụùc thuự tớnh baỷn naờng cuỷa mỡnh,

anh ủaừ cửụừng hieỏp coõ beự mụựi 17 tuoồi (chổ ủaựng tuoồi con mỡnh) ủeồ thoỷa maừn

ham muoỏn Laừo Kieàn trong Khoõng coự vua thỡ “baộc gheỏ ủaồu” nhỡn troọm

naứng daõu taộm

Nhaõn vaọt thaỏp heứn taọp trung nhieàu ụỷ taàng lụựp trớ thửực, coự ủũa vũ trongxaừ hoọi Ngửụùc laùi nhaõn vaọt thaựnh thieọn trong truyeọn ngaộn Nguyeón HuyThieọp chuỷ yeỏu laùi taọp trung ụỷ taàng lụựp coự ủũa vũ thaỏp trong xaừ hoọi ẹoự laứ chũ

Thaộm trong Chaỷy ủi soõng ụi, chổ laứ moọt coõ gaựi cheứo ủoứ nhửng chũ coự moọt

nhaõn caựch cao ủeùp, moọt taõm hoàn thaựnh thieọn Caỷ ủụứi chũ laởng leừ aõm thaàmcửựu ngửụứi cheỏt ủuoỏi Chũ coự moọt taỏm loứng nhaõn aựi bao la, saỹn saứng thoõng

caỷm, chia seỷ vụựi moùi ngửụứi, keồ caỷ nhửừng con ngửụứi ủoọc aực: “ẹửứng traựch hoù thế Coự ai yeõu thửụng hoù ủaõu Hoù ủoựi maứ ngu muoọi laộm ” [24, tr.14] ẹoự laứ chũ Sinh trong Khoõng coự vua, phaỷi soỏng giửừa nhửừng con ngửụứi “nheỏch

nhaực”, “ủoỏn maùt” ụỷ gia ủỡnh nhaứ choàng nhửng chũ vaón giửừ ủửụùc nhaõn caựchcao ủeùp cuỷa mỡnh, tửứ chũ aựnh saựng ủửụùc toỷa ra cho caựi ủũa nguùc traàn gian

Khoõng coự vua: “Sinh ủaừ hoựa thaõn thaứnh moọt ủửực meù hieọn ủaùi ngay trong

ủũa nguùc nhaứ choàng” [18, tr.18] ẹoự laứ veỷ ủeùp hoàn nhieõn trong saựng cuỷa beự

Thu trong Taõm hoàn meù ẹoự laứ naứng Sinh, Xuaõn Hửụng, Thieỏu phuù cheứo

đò

ẹaởc bieọt trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp coự moọt soỏ nhaõn vaọt dũ

daùng, dụỷ hụi: Coõ Laứi (Tửụựng veà hửu), Toỏn (Khoõng coự vua), Cuựn (Cuựn), Khoự (Traựi tim hoồ) Tuy hoù coự beà ngoaứi xaỏu xớ, dũ daùng nhửng laùi coự moọt taõm hoàn

cao caỷ, thaựnh thieọn Chổ laứ moọt coõ gaựi dụỷ hụi giuựp vieọc nhaứ cho gia ủỡnhThuỷy nhửng coõ Laứi laùi thửùc sửù ủau khoồ vaứ thửụng xoựt trửụực caựi cheỏt cuỷa meù

choàng Thuỷy, trong khi ủoự Thuỷy vaứ choàng laùi dửỷng dửng, laùnh luứng quay rabaứn tớnh lụùi nhuaọn trong ủaựm tang meù Toỏn laứ moọt ủửựa con taứn taọt, gaứn dụỷ,

suoỏt ngaứy chổ bieỏt leõ la dửụựi saứn nhaứ trong gia ủỡnh Khoõng coự vua nhửng

chớnh Toỏn laùi laứ ủửựa con coự hieỏu trong gia ủỡnh laừo Kieàn Trửụực beọnh tỡnhnaởng cuỷa laừo Kieàn, caực con trai laừo thỡ baứn nhau tỡm caựch naứo nhanh nhaỏtủeồ cho boỏ nhanh cheỏt Ngửụùc laùi Toỏn laùi khoực loực, lo sụù boỏ mỡnh khoõng quaủửụùc cụn hieồm ngheứo Coứn Cuựn trong truyeọn cuứng teõn thỡ laùi saỹn saứng ủửaheỏt gia taứi maứ caỷ ủụứi Cuựn ủi aờn maứy mụựi coự ủửụùc cho ngửụứi ủaứn baứ maứmỡnh yeõu quyự ủeồ mong sao hoù ủửụùc vui veỷ, haùnh phuực ẹaởc bieọt chaứng

Khoự trong Traựi tim hoồ laứ moọt chaứng trai ngheứo heứn, dũ daùng vaứ beọnh taọt.

Song chaứng saỹn saứng lao vaứo nguy hieồm ủi saờn hổ dữ để lấy trái tim hoồ chửừabeọnh cho Puứa (ngửụứi con gaựi chaứng thaàm yeõu) chửự khoõng phaỷi laứ chửừa chochớnh mỡnh

c Ngheà nghieọp: Nhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp thuoọcnhieàu ngheà nghieọp khaực nhau Chuựng toõi chia thaứnh hai nhoựm chớnh laứnhaõn vaọt coõng chửực nhaứ nửụực vaứ nhaõn vaọt tửù do

Nhaõn vaọt coõng chửực nhaứ nửụực trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọpủửụùc theồ hieọn ụỷ nhieàu ngaứnh ngheà: nhaứ thụ, nhaứ baựo, baực sú, vieõn chửực ụỷBoọ giaựo duùc Moói ngửụứi ủeàu coự moọt ngaứnh ngheà vaứ ủũa vũ nhaỏt ủũnh trongxaừ hoọi Hoù ủeàu laứ nhửừng ngửụứi coự hoùc thửực, coự taứi naờng Song caựi taõm lyự vuùlụùi ủaừ aờn saõu vào naừo traùng, taõm thuaọt cuỷa hoù Do ủoự hoù cửự daàn bũ tha hoựa,

daàn ủaựnh maỏt ủi nhaõn caựch cuỷa mỡnh ẹoự laứ ẹoaứi, Khaỷm trong Khoõng coự vua, Thuỷy trong Tửụựng veà hửu, Haùnh trong Huyeàn thoaùi phoỏ phửụứng, Phong trong Gioùt maựu

Nhaõn vaọt tửù do chieỏm soỏ lửụùng lụựn trong truyeọn ngaộn Nguyeón HuyThieọp Moói nhaõn vaọt ủeàu coự moọt ngheà nhaỏt ủũnh ủeồ kieỏm keỏ sinh nhai Coự

theồ laứ ngheà sửỷa xe ủaùp (laừo Kieàn trong Khoõng coự vua), coự nhaõn vaọt laứm ngheà phu xe (oõng Boồng trong Tửụựng veà hửu), coự nhaõn vaọt laứ thụù xeỷ, noõng

daõn ẹaởc bieọt nhaõn vaọt nửừ trong truyeọn ngaộn Nguyeón Huy Thieọp chổ coựmoọt soỏ ớt laứ coõng chửực nhaứ nửụực, coứn laùi hoù ủeàu laứm ngheà tửù do: Coự theồ laứngheà laựi ủoứ (chũ Thaộm, Thieỏu phuù), coự theồ laứ buoõn baựn ụỷ chụù( coõ Dieọu), coựnhaõn vaọt chổ phuù giuựp vieọc nhà (coõ Laứi), hay laứ noọi trụù trong gia ủỡnh (chũSinh) Phaàn lụựn nhaõn vaọt tửù do laứ nhửừng con ngửụứi coự nhaõn caựch cao ủeùpvaứ taõm hoàn thaựnh thieọn Moói nhaõn vaọt theồ hieọn moọt caự tớnh rieõng bieọt, ủoự

là “những con người này”, nó không lẫn lộn với bất kỳ một nhân vật nàokhác.

d Nguồn gốc: Nguyễn Huy Thiệp xây dựng nhân vật trong truyện ngắncủa mình là những nhân vật đời thường “không chau chuốt” Song bêncạnh đó, ông cũng đưa vào truyện của mình một số nhân vật lịch sử nhưQuang Trung, Gia Long, Nguyễn Du, Nguyễn Trãi Họ là những thánhnhân trong lịch sử Việt Nam, song khi đi vào truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp các thánh nhân này “trút bỏ bộ cánh xã hội” hòa nhập với cuộcsống đời thường của những con người bình thường “con người thật vớinhững ham mê và dục vọng thường tình, những nỗi khắc khoải về số phậnvà những tình cảm yêu ghét, tức giận thông thường” [18, tr.546]

Tóm lại, thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đadạng, phức tạp và đầy sinh động Thế giới nhân vật ấy thể hiện cái đathanh, đa điệu của con người và cuộc sống hiện đại Mỗi nhân vật là mộtcá tính riêng biệt, mỗi cá tính góp phần mình vào bức tranh sinh động củacon người- xã hội thời nay

1.3.2 Ngôn ngữ nhân vật

Ngôn ngữ nhân vật chính là lời nói trực tiếp của nhân vật trong tácphẩm, được biểu đạt bằng các tín hiệu ngôn ngữ thông qua sự lựa chọn củanhà văn nhằm mục đích tái hiện một cách sinh động tính cách, đặc điểmcủa nhân vật

Ngôn ngữ nhân vật một mặt có “lời ăn tiếng nói” riêng, mặt khác nóphản ánh được đặc điểm của một tầng lớp người nhất định về nghềnghiệp, tâm lý, giai cấp, trình độ văn hóa…

Như đã trình bày ở trên, thế giới nhân vật trong truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp có nhiều dạng, phức tạp Mỗi loại nhân vật có một thứ ngônngữ riêng, phù hợp

a Nhân vật thuộc giới tính khác nhau thì ngôn ngữ của họ cũng khácnhau, ngôn ngữ nhân vật nữ khác với ngôn ngữ nhân vật nam Trongtruyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, nhân vật nam chiếm một số lượng lớn,họ thuộc nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội Song là đàn ông nênngôn ngữ của họ thường mạnh mẽ, táo bạo, khô cứng thậm chí có ngườicòn thô lỗ

Chẳng hạn, ngôn ngữ mạnh mẽ, đầy quyền uy của tướng Thuấn trong

Tướng về hưu: “ Khốn nạn! Tao không cần sự giàu có này” [24, tr.27] Hay đó là ngôn ngữ cục cằn, thô lỗ của lão Kiền trong Không có vua:

Như với Đoài, lão bảo: “Mày ấy à? Công chức gì mặt mày Lười như hủi, chữ tác chữ tộ không biết, chỉ giỏi đục khoét!” Hay với Khảm, cậu sinh viên năm thứ hai: “Đồ ruồi nhặng! Học với hành! Người ta dạy dỗ mày cũng phí cơm toi” Với Cấn, lão có đỡ hơn, thỉnh thoảng cũng khen, nhưng lời khen lại quá lời chửi: “Hay thật, cái nghề cạo đầu ngoáy tai của mày nhơc thì nhục nhưng hái ra tiền! Riêng với Khiêm lão ít gây sự”.

- Hạnh đây Tiếng ho húng hắng có vẻ bồn chồn.

Bà Thiều mở cửa Hạnh mặc bộ đồ khá diện bước vµo Như thể tiện tay , y cài chốt cửa ra vào.

- Đi đâu mà bảnh thế cháu?

- Nhớ cô quá!- Hạnh cười cầu tài ¸nh mắt ve vuốt người đàn bà – Cô có sức thu hút mọi người đến khiếp! Em Thoa có nhà không cô?

[24, tr.380]

Hay đó là thứ ngôn ngữ triết lý thô tục, trắng phớ của anh Bường

trong Những người thợ xẻ:

Anh Bường nói tiếp giọng lạc hẳn đi: “Ngọc ơi mày đừng đau khổ

®ến thế Mày có biết vì sao cái ấy của phụ nữ người ta lại gọi là cái bướm không? Nó là một thứ có cánh, phấp pha phấp phới Nó là lộc của trời, nó đậu vào chỗ nào thì chỗ đó được Có khi người ta phải bắt nó đấy” Tôi ngồi dậy hộc ra một bãi máu lớn Tôi nói: “Anh khốn nạn lắm, con bé còn

ít tuổi” Anh Bường bảo: “Mày chẳng hiểu gì Ai lại đi tính tuổi cho bướm Một bà già hay một con bé đều giống hệt nhau”

[24, tr.178]

Đối lập với ngôn ngữ táo bạo,thô tục của lớp nhân vật nam là lớpngôn ngữ nhẹ nhàng, đằm thắm, dễ gần của lớp nhân vật nữ trong truyệnngắn Nguyễn Huy Thiệp: Chị Thắm, chị Sinh, bé Thu, Xuân Hương, nàng

Bua Chẳng hạn, đó là thứ ngôn ngữ nhẹ nhàng, đằm thắm của chị Thắm

trong Chảy đi sông ơi:

“Bọn đánh cá đªm ác lắm chị ạ – Tôi buồn rầu nói – Họ nghe thấy

em kêu cứu mà cứ lờ đi.

-Đừng trách họ thế – Người phụ nữ an ủi tôi Giọng nói ngân nga như hát – Có ai yêu thương họ đâu… Họ đói mà ngu muội lắm”.

[21, tr.14]

Hay đó là ngôn ngữ nhẹ nhàng nhưng thấm thía của thiếu phụ chèo

đò trong Chút thoáng Xuân Hương: “Thôi đi Đàn ông các anh ai mà chẳng thế! Anh giúp tôi mấy bao ngô rồi đòi trả ơn Đàn ông các anh thế hết” [24, tr.451].

Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, dù là nhân vật nam hay nữ, họđều có một một số nét đặc điểm chung về giới tính Song mỗi nhân vật cómột cá tính riêng biệt và tùy vào từng ngữ cảnh cụ thể thì nhân vật lại sửdụng một thứ ngôn ngữ cho phù hợp

b Bản chất của con người là đều có nhân cách tốt đẹp Song do sự tiếpxúc với thế giới xung quanh nên họ lại có những nhân cách khác nhau.Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp cũng vậy, có lớp nhân vậtcó nhân cách cao cả, thánh thiện, ngược lại cũng có nhóm nhân vật cónhân cách thấp hèn Nhân cách của nhân vật cũng được thể hiện qua ngônngữ mà họ sử dụng

Phần lớn nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là nhân vậtthấp hèn Họ có ở đủ các tầng lớp khác nhau trong xã hội, đăc biệt tậptrung nhiều hơn ở tầng lớp trí thức Họ là những người được ăn học, đượcđào tạo bài bản, được trang bị đầy đủ các loại kiến thức Song những conngười ấy lại tha hóa về nhân cách Chính nhân cách ấy đã chi phối cách sử

dụng ngôn ngữ của họ Đó là Đoài, Khảm trong Không có vua là những trí

thức tha hóa, tâm lý vụ lợi đã ăn sâu vào não trạng của những người tríthức này Do đó tình cảm ruột rà của họ được thay bằng quan hệ “tiền traocháo múc” Và ngôn ngữ của họ là ngôn ngữ tha hóa, lạnh lùng, sòngphẳng:

Khảm bảo: “Hai anh em mình mang tiếng là có học mà tết nhất đến bộ quần áo hẳn hoi không có” Đoài bảo: “Chỉ có con đường lấy vợ giàu thôi Tối nay mày đưa tao đến con ông ¸nh Sáng ban ngày đấy nhé”.

Khảm bảo: “Được thôi.Nếu anh tán được thưởng em cái gì?” Đoài bảo:

“Thưởng cái đồng hồ” Khảm bảo: “Được rồi! Anh ghi cho em mấy chữ làm bằng” Đoài hỏi: “Không tin tao à?” Khảm bảo: “Không” Đoài ghi vào giấy: “Ngủ được với Mỹ Trinh, thưởng một đồng hồ trị giá ba nghìn đồng Lấy Mỹ Trinh thưởng 5 phần trăm của hồi môn Ngày tháng năm Nguyễn Sĩ Đoài” Khảm cất tờ giấy vào túi rồi nói: “Cám ơn”

trong Chảy đi sông ơi: “ – Đừng trách họ thế Người phụ nữ an ủi tôi, giọng nói ngân nga như hát – Có ai yêu thương họ đâu Họ đói mà ngu muội lắm ” [24, tr.14].

Đó là tiếng khóc thấm đẫm tình người của cô Lài trong Tướng về hưu: “Bà ơi, cháu xin lỗi bà, cháu không đưa bà ra đồng Hôm trước bà thèm canh cua, cháu ngại làm bà chẳng được ăn Bây giờ đi chợ cháu biết mua quà cho ai? ”[24, tr.34].

Đó là ngôn ngữ trong sáng, hồn nhiên của bé Thu trong Tâm hồn mẹ:

“Mày không biết đâu – Nó hãnh diện nói – Vì tao là mẹ” [24, tr.364].

Đó là ngôn ngữ đằm thắm, đầy sự cảm thông, hy sinh của chị Sinh

trong Không có vua: “Khổ chứ Nhục lắm Vừa đau đớn, vừa chua xót Nhưng thương lắm” [24, tr.87].

Như vậy, mỗi nhân cách nhân vật đều được trang bị môït lớp ngônngữ riêng để nó là “con người này” chứ không hề lẫn lộn với bất cứ một aikhác

c Trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, nghề nghiêp của nhân vật

đa dạng, chúng được chia thành hai nhóm chính là nhân vật công chức nhànước và nhân vật tự do Ngôn ngữ của nhân vật cũng chịu sự chi phối củanghề nghiệp mà họ làm

Nhân vật công chức nhà nước là những người trí thức nên cách ănnói của họ bao giờ cũng logic chặt chẽ, chứa những ngầm ý sâu xa trong

lời Đó là ngôn ngữ lý luận, chứa nhiều hàm ý của Đoài trong Không có vua:

Thường thường, ở nhà thì Khiêm là người dậy sớm nhất Khiêm để đồng hồ báo thức một giờ sáng Khi chuông reo, Khiêm dậy ngay, đánh răng súc miệng rồi dắt xe đi Tốn ra khãa cửa Đoài bị mất ngủ càu nhàu:

“Thật là giờ làm việc của quân đạo tặc” Ba giờ sáng, lão Kiền dậy, cắm bếp diện đun nước pha chè, cái ổ cắm bếp điện lại hở, chữa nhiều lần nhưng cứ ít hôm lại có người bị điện giật đến thót, lão Kiền bị điện giật, bèn chửi: “Cha chúng mày, chúng mày ám hại ông Chúng mày mong ông chết, nhưng trời có mắt, ông còn sống lâu” Đoài nằm trong giường nói vọng ra: “ ë đâu không biết, chứ ở nhà này, thì lá vàng còn ở trên cây, lá xanh rụng xuống là chuyện thường tình” Lão Kiền chửi: “Cha mẹ mày, mày ăn nói với bố thế à? Tao không hiểu thế nào mà người ta lại cho mày

làm ở Bộ giáo dục?” Đoài cười: “Họ xét lý lịch họ thấy nhà mình truyền

thống, ba đời trong sáng như gương” Lão Kiền lẩm bẩm: “Chứ không à Chúng mày thì tao không biết, nhưng từ tao ngược lên, nhà này chưa có ai làm gì thất đức” Đoài bảo: “Phải rồi Một viếng vá xăm ® áng mét chục nhưng tương lên ba chục thì có đứa đấy…”

[24, tr 64-65]

Lão Kiền là người ít học nên lão cứ nghĩ sao nói vậy, còn Đoài làngười có học nên anh dùng cách nói bóng gió xa xôi với hàm ngôn đểchửi người cha đẻ ra mình

Thuỷy trong Tửụựng veà hửu laứ moọt baực sú neõn ngoõn ngửừ cuỷa coõ bao giụứ

cuừng raứnh maùch, chaởt cheừ vaứ ủaày lyự trớ:

Saựng moàng ba, Kim Chi ủi xớch loõ beỏ con veà thaờm Vụù toõi mửứng tuoồi moọt nghỡn Cha toõi hoỷi: “Thaống Tuaõn coự thử tửứ gỡ khoõng?” Kim Chi baỷo:

“Khoõng” Cha toõi baỷo: “Loói laứ ụỷ baực đấy” Tao khoõng bieỏt maứy coự chửỷa Vụù toõi baỷo: “Chuyeọn aỏy laứ thửụứng Baõy giụứ laứm gỡ coứn coự trinh nửừ Con laứm ụỷ beọùnh vieọn saỷn, con bieỏt” Kim Chi ngửụùng Toõi baỷo: “ẹửứng noựi theỏ, nhửng maứ laứm trinh nửừ thỡ meọt thaọt” Kim Chi khoực: “Anh ụi, ủaứn baứ chuựng

em nhuùc laộm ẹeỷ con gaựi ra em cửự naựt ruoọt naựt gan” Vụù toõi baỷo: “Toõi coứn hai con gaựi cụ” Toõi baỷo: “Theỏ caực ngửụứi tửụỷng laứm ủaứn oõng thỡ khoõng

nhuùc aứ?” Cha toõi baỷo: “ẹaứn oõng thaống naứo coự taõm thỡ nhuùc Taõm caứng lụựn thỡ caứng nhuùc” Vụù toõi baỷo: “Nhaứ mỡnh noựi naờng nhử ủieõn khuứng caỷ.

Thoõi aờn ủi Hoõm nay coự coõ Kim Chi, toõi ủaừi moói ngửụứi moọt con gaứ haàm taõm

sen Taõm ủaỏy ăn laứ treõn heỏt”

[24, tr.36]

Hay ủoự laứ thửự ngoõn ngửừ lyự luaọn cuỷa Phong trong Gioùt maựu:

Phong hoỷi: “Chuyeọn toõi moùc sửứng coự aứ?” Ngửụứi naứy baỷo: “Nghe phong thanh khi oõng ụỷ queõ, caọu ẹieàm vụựi coõ Thieàu Hoa thaõn maọt laộm” Phong cửụứi nhaùt baỷo: “Caựm ụn oõng, oõng veà laứm vieọc ủi Laàn sau, nhụự phaỷi

vỡ lụùi ớch cuỷa chuỷ Khoõng nhụự ủieàu aỏy thỡ ủửứng laứm baựo.” Ngửụứi naứy baờn

khoaờn: “Toõi tửụỷng baựo chớ chổ phuùng sửù tửù do, bỡnh ủaỳng, baực aựi” Phong baỷo: “OÂng hay ủuứa nhổ? Mụứi oõng ủi ra, toõi maứ caựu leõn thỡ oõng aờn cửựt”

[24, tr.41]

Phong laứ chuỷ moọt tụứ baựo neõn ngoõn ngửừ anh duứng ủoỏi vụựi caỏp dửụựicuừng toỷ ra xem thửụứng hoù Caõu noựi cuỷa Phong coự haứm ngoõn laứ cheõ traựchvieõn trũ sửù vaứ ủoàng thụứi cuừng nhử moọt sửù ủe doùa vieõn trũ sửù Song vieõn trũsửù cuừng laứ ngửụứi coự hoùc thửực neõn ngoõn ngửừ cuỷa anh ta ủaựp laùi lụứi Phong

cuừng chaỳng keựm phaàn lyự luaọn saộc beựn: “Toõi tửụỷng baựo chớ chổ phuùng sửù tửù

do, bỡnh ủaỳng, baực aựi”, caõu noựi naứy coự haứm ngoõn laứ phaỷn baực laùi quan

ủieồm cuỷa Phong, bụừi vỡ laứ nhaứ baựo thỡ phaỷi trung thửùc Vỡ vaọy neõn vieọclaứm cuỷa anh khoõng heà sai traựi neõn anh khoõng phaỷi chũu traựch nhieọm

Ngửụùc laùi, nhaõn vaọt tửù do phaàn lụựn laùi laứ nhửng ngửụứi ớt hoùc, maởtkhaực ngheà nghieọp cuỷa hoù laứ phu xe, thụù sửỷa xe ủap, noõng daõn Do vaọyngoõn ngửừ cuỷa hoù thửụứng thoõ tuùc, thaỳng thaộn, ớt chửựa haứm yự: Laừo Kieàn, oõng

Bổng, anh Bường Đó là ngôn ngữ chì chiết, đay nghiến độc địa của lão

Kiền trong Không có vua:

Như với Đoài lão bảo: “Mày ấy à? Công chức gì mặt mày? Lười như hủi, chữ tác chữ tộ không biết, chỉ giỏi đục khoét” Hay với Khảm, cậu sinh viên năm thứ hai: “Đồ ruồi nhặng! Học với hành! Người ta dạy dỗ mày cũng phí cơm toi”

[24, tr.62]

Ông Bổng trong Tướng về hưu là một phu xe nên ngôn ngữ của ông lỗ mảng, táo tợn: “Quân trí thức khốn nạn! Rẻ dân lao động! Nể bố nó, không tôi cạch cửa” [24, tr.25].

Hay ngôn ngữ triết lý thô tục của anh Bường trong Những người thợ xẻ:

Anh Bường nói tiếp giọng lạc hẳn đi: Ngọc ơi mày đừng đau khổ

®ến thế Mày có biết vì sao cái ấy của phụ nữ người ta lại gọi là cái bướm không? Nó là một thứ có cánh, phấp pha phấp phới Nó là lộc của trời, nó đậu vào chỗ nào thì chỗ đó được Có khi người ta phải bắt nó đấy” Tôi ngồi dậy hộc ra một bãi máu lớn Tôi nói: “Anh khốn nạn lắm, con bé còn

ít tuổi” Anh Bường bảo: “Mày chẳng hiểu gì Ai lại đi tính tuổi cho bướm Một bà già hay một con bé đều giống hệt nhau”

[24, tr.178]

d Trong truyện của mình bên cạnh nhân vật đời thường Nguyễn HuyThiệp còn đưa vào một số nhân vật lịch sử Song dù là nhân vật đời thườnghay nhân vật lịch sử thì ngôn ngữ của họ đều là ngôn ngữ đời thường,không chau chuốt Có những nhân vật lịch sử là vua như Quang Trung, GiaLong, họ là thánh nhân nhưng khi đi vào tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệphọ đã “trút bỏ bộ cánh xã hội” để hòa nhập với cuộc sống đời thường Dovậy ngôn ngữ của họ cũng là ngôn ngữ đời thường, giản dị Chẳng hạn

ngôn ngữ của Quang Trung: “Ta nóng nảy đã đành, ta có lý của ta Còn cái lũ nhà giàu khốn nạn, chỉ biết mỗi thân mình, Khải bị hại, sao không có đứa nào đứng ra kêu hộ một tiếng” [24, tr.248].

Tóm lại, Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng những sơ đồ nhân vậtkhác nhau trong mỗi truyện ngắn của mình Ở đó mỗi nhân vật ứng vớimột vai nhất định Vµ tùy vào hoàn cảnh, môi trường mà nhân vật sử dụngngôn ngữ cho phù hợp Chính sự “sắm vai” của mỗi nhân vật, nó thể hiện

được cái đa thanh, đa điệu của cuộc sống Ta tiếp xúc với tác phẩm nhưđang tiếp xúc với những trang đời quanh ta, ta có thể tìm thấy và nhận ramột nét gì đấy của chính mình trong đó Qua lớp ngôn ngữ của nhân vật,tác giả muốn phản ánh cái “đắng ngắt”, “tê tái” của cuộc đời, đồng thờiđằng sau đó là nỗi đau trước nhân tình thế thái của tác giả.

1.4 Mục đích nói

a.Trực tiếp

Không gian- thời gian hội thoại trong truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp được xem xét, nhìn nhận dưới không gian- thời gian tổng thể củatác phẩm Không gian- thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp làkhông gian- thời gian gắn với cuộc sống hiện tại, thường nhật, không phải

là không gian- thời gian cách điệu, có tính biểu trưng.

Trên cái nền không gian ấy, Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng mộtthế giới nhân vật sinh động, đa dạng và phức tạp Ở đó có đầy đủ giớitính, ngành nghề, lứa tuổi của nhân vật Mỗi nhân vật được trang bị mộtlớp ngôn ngữ riêng, phù hợp

b Gián tiếp

Không gian sinh tồn, thời gian hiện tại hiện thực góp phần thể hiệnquan niệm của Nguyễn Huy Thiệp về con người Trên cái nền không gian,thời gian ấy là một thế giíi nhân vật đa dạng, sinh động vµ phøc tạp.Nguyễn Huy Thiệp không dụng công để xây dựng một kiểu nhân vật cụthể nào, mà nhân vật trong truyện của ông là những con người đời thườngsống trong cuộc sống hiện tại, hiện thực Do đó thế giới nhân vật trongtruyện ngắn của ông được trang bị bằng một thứ ngôn ngữ đời thường,không chau chuốt, nó phản ánh cái lõi của sự thật là “đắng “ vµ “chát”lắm Qua đó Nguyễn Huy Thiệp muốn đề cập đến một vấn đề quan trọngcủa tâm lý con người trong thời kỳ quá độ, đó là tâm lý vụ lợi đã ăn sâuvào não trạng, tâm thuật của con người hiện đại Cuộc sống thực là khủngkhiếp nếu như trong quan hệ giữa người và người chỉ còn là quan hệ “tiềntrao cháo múc” và tính toán vụ lợi Về mặt này, tập truyện của NguyễnHuy Thiệp có ý nghĩa cảnh tỉnh sâu xa

Mặt khác Nguyễn Huy Thiệp không ngần ngại nêu lªn những nhânvật nhếch nhác, đốn mạt, hầu hết là nhân vật lao động ta thôi Họ là côngnhân, nông dân, giáo viên, thợ thủ công Ngòi bút của tác giả đặc biệt sắc

sảo, có khi đến mức tàn nhẫn trong việc bộc lộ sự đốn mạt, sự thấp kémcủa nhân vật qua hành vi, cảm nghĩ và ngôn ngữ của nó Song đằng sau sựthật khủng khiếp này là nỗi đau âm thầm lặng lẽ của tác giả.

1.5 Tiểu kết chương 1

- Trong hội thoại, ngoài nghĩa tường minh là nghĩa trực tiếp do cácyếu tố từ ngữ ®a lại, còn có nghĩa thứ hai- nghĩa hàm ngôn, là nghĩa đíchthực của phát ngôn có thể suy ra trên một cấu trúc bề mặt cụ thể, gắn vớimột ngữ cảnh cụ thể

- Không gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, không gian rộnglớn đó chính là thời đại mà ông sống, còn không gian hẹp đó là những địađiểm, bối cảnh cụ thể mà nhân vật sống, nói năng, giao tiếp, bao gồm

không gian gia đình, không gian sông nước và không gian rừng núi Không

gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là không gian sinh tồn Đó lànơi mà con người sống, sinh hoạt, nói năng, giao tiếp

Thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp chủ yếu là thời gianhiện tại Do đó các nhân vật giao tiếp, suy nghĩ những việc cụ thể tronghiện tại Thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp được cụ thể hóalà thời gian buổi sáng, buổi chiều và buổi tối

Không gian- thời gian hội thoại trong truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp được xem xét, nhìn nhận dưới không gian- thời gian tổng thể của tácphẩm Không gian- thời gian trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp làkhông gian- thời gian gắn với cuộc sống hiện tại, thường nhật, không phảilà không gian- thời gian cách điệu, có tính biểu trưng

- Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là mộtthế giới sinh động, đa dạng và phức tạp Các nhân vật được thể hiện mộtcách trần trụi, lạnh lùng Mỗi nhân vật được thể hiện một tính cách riêngbiệt Nó không lẫn lộn với bất kỳ một nhân vật nào Có những nhân vật cótên cụ thể, nhưng có những nhân vật không có tên, có những nhân vật tốt,giàu lòng yêu thương con người, nhưng cũng có những nhân vật hết sứcđốn mạt, đê tiện Mỗi nhân vật cứ đan xen nhau tạo thành một tấm lướicủa cuộc đời, mỗi mắt lưới là một nhân vật nó được ràng buộc với cuộcđời, dù vui hay buồn, tủi nhục hay hạnh phúc Bằng những sợi dây vô hìnhcon người trong thế giới đa dạng đó càng quẫy đạp càng bị xiết chặt Tất

cả những mối quan hệ đó tạo thành một xã hội hiện đại vừa xô bồ, vừa

nhố nhăng nhưng nó cũng cã những nét đẹp dịu dàng vốn có

- Bao bọc bởi thế giới nhân vật ấy là ngôn ngữ đời thường, không

chau chuốt Mỗi nhân vật được trang bị bằng một thứ ngôn ngữ riêng biệt

nhằm lột tả được tính cách đặc thù của nhân vật Nó phản ánh đúng cái

“lõi của sự thật”, đó là cái sự thật xô bồ, mọi mối quan hệ đạo đức đang

bị đảo lộn, con người đối xử với nhau bằng quan hệ “tiền trao cháo múc”

Đằng sau cái “lõi” của cuộc sống là “đắng” và “chát” lắm là một nỗi đau

âm thầm lặng lẽ của tác giả

CHệễNG 2

CAÙC NHOÙM NGHểA HAỉM NGOÂN QUA LễỉI THOAẽI

NHAÂN VAÄT TRONG TRUYEÄN NGAẫN NGUYEÃN HUY THIEÄP

2.1 Caực nhoựm nghúa haứm ngoõn

Caực nhoựm nghúa haứm ngoõn trong lụứi thoaùi nhaõn vaọt trong truyeọnngaộn Nguyeón Huy Thieọp phong phuự vaứ ủa daùng Qua khaỷo saựt vaứ nghieõncửựu, chuựng toõi thu ủửụùc chớn nhoựm nghúa haứm ngoõn Chuựng ủửụùc theồ hieọntrong102 ngửừ caỷnh hoọi thoaùi Trong 102 ngửừ caỷnh xuaỏt hieọn lụứi thoaùi nhaõnvaọt sửỷ duùng haứm ngoõn, coự ngửừ caỷnh chổ xuaỏt hieọn hoaởc vai trao hoaởc vaiủaựp sửỷ duùng haứm ngoõn, coự moọt soỏ ngửừ caỷnh laùi chửựa haứm ngoõn cuỷa caỷ vaitrao vaứ vai ủaựp Do vaọy, soỏ lửụùng nhaõn vaọt sửỷ duùng haứm ngoõn laứ 130 nhaõnvaọt chieỏm 54,2% trong toồng soỏ 240 nhaõn vaọt cuỷa toaứn taọp truyeọn ngaộn.Chín nhóm nghĩa hàm ngôn đợc thể hiện qua bảng sau:

Sau ủaõy, chuựng toõi ủi vào caực nhoựm nghúa haứm ngoõn cuù theồ:

2.1.1 Nhoựm nghúa haứm ngoõn cheõ traựch

Qua khaỷo saựt vaứ thoỏng keõ caực nhoựm nghúa haứm ngoõn trong lụứithoaùi nhaõn vaọt trong truyeọn ngaộn cuỷa Nguyeón Huy Thieọp, chuựng toõi thaỏynhoựm nghúa haứm ngoõn cheõ traựch coự soỏ lửụùng ngửừ caỷnh xuaỏt hieọn lụứi thoaùinhaõn vaọt sửỷ duùng haứm ngoõn nhieàu nhaỏt Cuù theồ laứ coự 21 ngửừ caỷnh xuaỏthieọn nghúa haứm ngoõn cheõ traựch, chieỏm 20,5%

Sở dĩ chúng tôi xếp chúng vào nhóm nghĩa hàm ngôn chê trách là

vì trong những hội thoại này các nhân vật giao tiếp (hoặc vai trao, hoặcvai đáp) đều sử dụng nghĩa thứ hai với mục đích chê bai hoặc trách mócvề một đặc điểm hoặc hành vi, hành động nào đó của con người Dùngngầm ý để chê bai, trách móc là một chiến lược giao tiếp của nhân vật.Chúng ta đi vào một số hội thoại cụ thể trong truyện sau:

Trong truyện Tướng về hưu, Thủy là một bác sĩ làm ở bêïnh viện sản.

Cô là người sống theo lối sống hiện đại: nhanh nhẹn, hoạt bát, giỏi giangtrong công việc tính to¸n làm ăn kinh doanh Thủy chính là con người củacuộc sống hôm nay: mạnh mẽ, tỉnh táo, đầy lý trí, sòng phẳng, nhiều khithực tế đến tàn nhẫn nhưng đồng thời cũng rất biết điều, tôn trọng bốchồng, quý chồng, thương con, đối xử tử tế với người ở và cũng rất chiềuchuộng nhân tình Đối lập với Thủy là tướng Thuấn (bố chồng Thủy) làcon người bước ra từ cuộc chiến tranh tàn khốc của dân tộc Ở đó conngười sống với nhau theo lẽ sống “quân bình”, đối xử với nhau bằng tìnhnghĩa anh em, đồng bào, đồng chí Vì vậy khi về hưu sống với con cái,tướng Thuấn mới lạ lẫm với cuộc sống hiện đại Do sự đối lập đó nên ôngkhông thể nào đồng tình được với cách kiếm tiền vô nhân đạo của Thủy(cô con dâu):

“Vợ tôi làm việc ở bêïnh viện sản, công việc là nạo phá thai Hàng ngày các thai nhi bỏ đi, Thủy cho vào phích đá đem về Ông Cơ nấu lên cho chó, cho lợn Thực ra điều này tôi cũng biết nhưng cũng bỏ qua, chẳng quan trọng gì Cha tôi dắt tôi xuống bếp, chỉ vào nồi cám, trong đó có c¸c mẩu thai nhi bé xíu, thấy có cả những ngón tay nhỏ hồng hồng Tôi lặng

đi Cha tôi khóc Ông cầm phích nước ném vào ®àn chó béc giê: “Khốn nạn! Tao không cần sự giàu có này!” Đàn chó sủa vang Ông bỏ lên nhà Vợ tôi đi vào nói với ông Cơ: “Sao không cho vào máy sát? Để ông biết” Ông Cơ bảo: “Cháu quên, cháu xin lỗi mợ”.

[24, tr.27]

Tận mắt chứng kiến cách kiếm tiền không từ thủ đoạn, bất lương

của cô con dâu, tướng Thuấn đã quá đau đớn và thốt lên: “Khốn nạn! Tao không cần sự giàu có này!” Câu nói của tướng Thuấn không những với

nghĩa hàm ngôn là chê trách cách kiếm tiền bất nhân của cô con d©u màông còn chê trách con trai mình đã quá nhu nhược không ngăn cản được

nhửừng vieọc laứm voõ nhaõn ủaùo cuỷa vụù, hay chớnh anh cuừng coự tử tửụỷng kieỏmtieàn nhử vaọy ẹieàu ủoự đaừ laứm cho oõng quaự ủau đụựn xoựt xa.

Thuỷy laứ con ngửụứi hieọn ủaùi: naờng ủoọng, gioỷi giang vaứ soứng phaỳng.Vaứ coõ cuừng thaỳng thaộn ủửa ra quan nieọm soỏng cuỷa mỡnh, ủoự laứ vieọc coõ coựnhaõn tỡnh laứ leừ ủửụng nhieõn vaứ khoõng coự gỡ phaỷi giaỏu gieỏm:

“Gaàn nhaứ toõi coự caọu Khoồng, treỷ con goùi laứ Khoồng Tửỷ Khoồng laứm ụỷ

xớ nghieọp nửựục maộm nhửng laùi thớch laứm thụ, laứm thụ gửỷi baựo vaờn ngheọ Khoồng hay sang chụi, Khoồng baỷo: “Thụ sieõu nhaỏt” Caọu ủoùc cho toõi nghe Looực ca, Uytxman v v… Toõi khoõng thớch Khoồng, ngụứ ngụù caọu ta sang chụi

vỡ moọt caựi gỡ phieõu lửu coứn hụn caỷ thụ ca nửừa Moọt baọn thaỏy trong giửụứng cuỷa vụù toõi coự moọt taọp thụ cheựp tay Vụù toõi baỷo: “Thụ cuỷa caọu Khoồng Anh ủoùc khoõng? Toõi laộc ủaàu, vụù toõi baỷo: “Anh giaứ roài” Baỏt giaực toõi thoaựng ruứng mỡnh”

[24, tr.37]

Caọu Khoồng laứ ngửụứi haứng xoựm cuỷa gia ủỡnh Thuỷy, anh thớch laứm thụ.Khoồng vaứ Thuỷy (vụù Thuaàn) ủaừ coự moọt moỏi quan heọ thaõn thieỏt (ngoaứi quanheọ haứng xoựm) Vỡ vaọy maứ choàng Thuỷy ủaừ coự phaàn nghi ngụứ, nhửng chửa coựbaống chửựng gỡ cuù theồ neõn anh vaón im laởng Laàn naứy thaỏy taọp thụ cuỷaKhoồng trong giửụứng vụù, anh Thuaàn ủaừ giaỷi ủửụùc moỏi nghi ngụứ trong loứng.Nhửng anh khoõng ngụứ raống vụù mỡnh laùi traộng trụùn thaỷn nhieõn coõng khai

moỏi quan heọ vụựi caọu Khoồng Caõu noựi cuỷa Thuỷy: “Anh giaứ roài” khoõng chổ

haứm yự laứ cheõ choàng giaứ veà tuoồi taực maứ coứn giaứ caỷ veà tỡnh caỷm quan heọ vụùchoàng ẹaởc bieọt laứ Thuỷy muoỏn ngaàm thoõng baựo cho choàng bieỏt raống moỏiquan heọ cuỷa coõ vụựi caọu Khoồng laứ leừ ủửụng nhieõn neõn anh ủửứng neõn ghentuoõng laứm gỡ voõ ớch

Tryeọn ngaộn Gioùt maựu noựi veà doứng hoù Phaùm, traỷi qua maỏy ủụứi luoõn

laứm nhửừng vieọc aực, thaỏt ủửực neõn cuừng gaởp phaỷi nhieàu ủieàu chaỳng laứnh, vaứPhaùm Ngoùc Phong laứ moọt ngửụứi tieõu bieồu cho doứng hoù Phaùm ủaừ laứm raỏtnhieàu vieọc phi nhaõn baỏt nghúa Sau ủaõy laứ cuoọc ủoỏi thoaùi giửừa anh vaứ vieõntrũ sửù:

“Moọt hoõm treõn tụứ baựo maứ Phong huứn voỏn coự bửực tranh veừ moọt oõng

bũ vụù caộm moọt caựi sửứng hửụu treõn ủaàu, khaựch ủi vaứo treo muừ leõn ủaỏy, khuoõn maởt ngửụứi naứy troõng raỏt gioỏng Phong Phong xem baựo, doứ hoỷi xem

ai veừ tranh Nhaõn vieõn trong baựo choỏi quanh laứ khoõng bieỏt Phong bửùc

mình, dọa đuổi cổ viên trị sự Người này thú thực có người đưa tranh đến bảo in, hứa thưởng cho tiền Phong hỏi: “Chuyện tôi mọc sừng có à?” Người này bảo: “Nghe phong thanh khi ông ở quê, cậu Điềm với cô Thiều Hoa thân mật lắm” Phong cười nhạt bảo: “Cám ơn ông, ông về làm việc

đi Lần sau, nhớ phải vì lợi ích của chủ Không nhớ điều ấy thì đừng làm báo.” Người này băn khoăn: “Tôi tưởng báo chí chỉ phụng sự tự do, bình

đẳng, bác ái” Phong bảo: “Ông hay đùa nhỉ? Mời ông đi ra, tôi mà cáu lên thì ông ăn cứt”

[24, tr.419]

Thiều Hoa (vợ Phong) vốn là vợ trước của đây của một người bạnlàm ăn với Phong Phong ®ã dùng thủ đoạn cướp vợ của bạn làm vợ củamình Nhưng Thiều Hoa vốn là người phụ nữ lẳng lơ nên Phong đi vắnglại dan díu với con rể của Phong là Điềm Do vậy nên mới có chuyệnPhong bị cắm sừng ở báo Điều này đã làm Phong vô cùng tức giận.Phong đã đổ tội lên đầu viên trị sự, anh tr¸ch viên trị sự đã không trung

thành với anh “Lần sau, nhớ phải vì lợi ích của chủ Không nhớ điều ấy thì đừng làm báo” Song viên trị sự kia lại đưa ra quan điểm của nghề làm báo để phản bác lại lời nói của Phong: “Tôi tưởng báo chí chỉ phụng sự tự

do, bình đẳng, bác ái” Lời đáp của viên trị sự có hàm ngôn là phản bác

lại quan điểm của Phong bằng việc đưa ra nhân cách của người làm báođể chứng minh Đồng thời viên trị sự cũng gián tiếp ngầm khẳng địnhrằng việc làm của anh ta không có gì sai trái, vì vậy anh ta hoàn toànkhông phải chịu trách nhiệm về việc bức tranh kia

Trong truyện Cún, nhân vật Cún là một kẻ ăn mày dị dạng, ngồi

trên mặt đất cũng bị lệch trọng tâm Song con người chưa thành người ấycũng có những khao khát chính đáng như bao người đàn ông khác Cúnthích cô Diệu, Cún khao khát có được hơi ấm của cô Diệu Điều đó sẽkhông bao giờ xẩy ra với Cún nếu Cún không có số vàng để có đổi chácsau:

Thế nào? Tao mặc cả nhé! - Cô Diệu vừa nói vừa cười, ý nghĩ của cô rạch nhanh như những tia chớp trong đầu “Mày hãy cho tao ba cái nhẫn này, mày không có nó cũng không sao… Mày vẫn là đứa ăn mày… Thế nào? Có đồng ý không? Mày muốn gì tao cũng nghe mày….”