Hai phong cách hồi ký những ngày thơ ấu (nguyên hồng) và cỏ dại (tô hoài)

Trong bài Nguyên Hồng - nhà văn của những khát vọng sống, Hà Minh Đức cũng đã nói điều này “Những ngày thơ ấu là tập truyện chân thực cảm động của một cậu bé trong một gia đình đáng thơn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM THỊ HIỀN

THƠ ẤU (NGUYÊN HỒNG_ VÀ CỎ DẠI (TÔ

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chúng ta biết rằng, Nguyên Hồng và Tô Hoài hai nhà văn lớn của nền

văn học Việt Nam hiện đại Họ đều thành danh từ trớc cách mạng Tháng 8 (giai

đoạn 1930 - 1945) và để lại sự nghiệp văn học khá đồ sộ với nhiều tác phẩmxuất sắc

1.2 Nguyên Hồng và Tô Hoài viết theo nhiều thể loại khác nhau, trong đó

có một thể văn mà họ rất sở trờng: thể ký, nhất là hồi ký ở thể loại này, họ để

lại hai tác phẩm xuất sắc: Những ngày thơ ấu và Cỏ dại.

1.3 Luận văn đặt vấn đề so sánh hai tác phẩm này là vì, chúng cùng viết

theo một thể loại, cùng thuật lại thời thơ ấu của mình với những kỷ niệm buồn,cùng có giá trị hiện thực và nhân đạo Tuy nhiên, chúng đợc viết với phongcách khác nhau Do đó đi vào khảo sát kỹ hai tác phẩm, phát hiện những nét

đặc sắc khác nhau trong phong cách nghệ thuật, sẽ góp một phần nhỏ vào việctìm hiểu thêm sự nghiệp hai nhà văn

1.4 Nguyên Hồng và Tô Hoài đều có tác phẩm đợc tuyển lựa vào chơng

trình môn văn ở các cấp phổ thông và đại học Vì thế, luận văn cũng có thể gópthêm một tài liệu tham khảo cho việc thực hiện chơng trình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Nguyên Hồng là cây bút tỏ ra khá vững vàng ở nhiều thể loại: tiểu

thuyết, truyện ngắn, bút ký, hồi ký và đã để lại sự ghiệp văn học khá đồ sộ Bảnthân Nguyên Hồng cũng là bộ sách - bộ sách quý hiếm về con ngời, về nhà văn.Nguyên Hồng là ngời luôn hoà lẫn trong số những ngời lao động nghèo khổ,nhng văn ông lấp lánh sắc màu huyền thoại Đó là lý do khiến cho không ítcông trình, bài viết nghiên cứu về ông, về tác phẩm của ông Tuy nhiên, về

cuốn Những ngày thơ ấu cho đến nay cũng cha thấy công trình nào nghiên cứu một cách cụ thể, toàn diện Đặc biệt đi vào so sánh với Cỏ dại của Tô Hoài thì

hoàn toàn cha có, mà chỉ có nghiên cứu gắn liền với việc nghiên cứu tác giả vàthể hồi ký Và nh thế, hiện đã có một số bài viết phân tích, đánh giá Sau đây,chúng tôi xin đợc tóm lợc một vài nét những tìm tòi, đánh giá của các nhànghiên cứu về cuốn hồi ký này

Nhà nghiên cứu văn học Phan Cự Đệ trong lời giới thiệu Tuyển tập

Nguyên Hồng, (tập 1) (Nxb Văn học, Hà Nội, 1995) nhận xét “Những ngày thơ

ấu là những lời tâm sự thiết tha, thầm kín, những hồi ức của một cái “tôi” đau

khổ tự trình bày cuộc đời riêng t của mình lên trang giấy một cách chân thành,tin cậy (trớc đó, trong văn học nớc ta cha nhiều những hồi ký nh thế)” [9, 35] Phan Cự Đệ còn thấy “trong tập hồi ký xúc động này, Nguyên Hồng đãlắng nghe đợc những âm vang sâu lắng của tâm hồn, ghi nhận đợc những cảmgiác tinh tế từ bên trong và diễn tả chúng qua cái nhìn hồn nhiên, tơi sáng củatuổi thơ, khiến cho chúng ta có cảm tởng thú vị nh đợc đa trở về thời thơ ấu củanhân loại” [9, 35] Nh vậy, tuy không có sự phân tích cụ thể, nhng Phan Cự Đệ

đã đề cập đến một số phơng diện nội dung cũng nh nghệ thuật mà NguyênHồng thể hiện trong cuốn hồi ký Điều quan trọng là ông nhận thấy NguyênHồng sáng tạo cuốn hồi ký không phải từ sự “gia công” nghệ thuật mà từ

“những rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại” (Thạch Lam), một tuổithơ đau khổ của cái “tôi” tác giả

Trong bài Nguyên Hồng - nhà văn của những khát vọng sống, Hà Minh

Đức cũng đã nói điều này “Những ngày thơ ấu là tập truyện chân thực cảm

động của một cậu bé trong một gia đình đáng thơng, tập hồi ký ghi lại “rung

động cực điểm của một linh hồn trẻ dại” (Thạch Lam)” [15, 15] Tác giả khẳng

định “Nguyên Hồng không ngại ngần khi miêu tả những cảnh ngộ đáng thơngthậm chí khổ tâm của bản thân Cái chất liệu mà Nguyên Hồng khai thác làm

ngời đọc nhớ tới bộ ba Tự truyện Những ngày thơ ấu, ở với ngời đời và Những

trờng đại học của tôi của Gorki và Vô gia đình của Hector Malot” [15, 16] Vì

thế, ở cả ba tác phẩm có điểm gần gũi tơng đồng “là những ngày sống nhọcnhằn đau khổ của tuổi nhỏ bị gạt ra khỏi đời sống gia đình” [15, 16] Rõ ràngtác giả có mở rộng liên hệ với các tác phẩm nớc ngoài cùng kiểu sáng tác nh

Những ngày thơ ấu, nhng so với bài viết của Phan Cự Đệ, bài viết của Hà Minh

Đức cũng đang dừng lại ở những nhận định khái quát về mặt nội dung, cha đivào cụ thể, phân tích một cách toàn diện

Còn Bùi Hiển trong bài Nhớ một đồng nghiệp, ông viết “Những ngày thơ ấu

là khát khao ghi liền một mạch nối liền tâm sự ( ), viết cho chính mình, viết đểgiải thoát mình khỏi tất cả những nỗi ám ảnh nặng nề, những oán hờn cay đắng

và cả những lời xót thơng quằn quại đang cứa lòng mình nh bấy nhiêu lỡi daosắc nhọn” [25, 75]

Sau này, các tác giả Nguyễn Đăng Điệp, Huy Cận, khi đi vào thể hồi ký vàcách viết hồi ký của Nguyên Hồng, các tác giả đã có sự phân tích cụ thể hơn,

nhng cuốn hồi ký Những ngày thơ ấu cũng mới dừng lại ở việc đợc các tác giả

sử dụng làm dẫn chứng Đáng chú ý là bài viết Đặc sắc hồi ký Nguyên Hồng

của Nguyễn Đăng Điệp Ông nhận thấy “Nguyên Hồng có cách viết hồi ký củariêng ông Nhà văn không hề tái hiện sự kiện theo kiểu biên niên khô cứng màtrên cái nền sự kiện, biến cố, ông tập trung vào những điểm chính yếu, sinh

động nhất để dựng lại linh khí thời quá vãng Cái mà Nguyên Hồng quan tâmhơn cả là làm sao để thể hiện một cách thật chính xác tâm trạng mình trong

những thời khắc khó quên ấy Hồi ký của ông, vì thế, có thể coi là hồi ký tâm

trạng” [13, 231] Đặc biệt ông phát hiện trong hồi ký của Nguyên Hồng “chất

thơ, chất trữ tình trội át chất phân tích, tự sự” và “cảm hứng lãng mạn vốn rấtmạnh” Tất cả những đặc điểm đó cũng “đợc thể hiện một cách nhuần nhuyễn

trong Những ngày thơ ấu, khiến cho tác phẩm này trở thành một trong những

tác phẩm xuất sắc nhất của Nguyên Hồng góp vào nền văn Việt Nam hiện đại”[13, 235] Huy Cận cũng thừa nhận điều này khi ông viết “nhiều đoạn văn trong

Những ngày thơ ấu có chất thơ kín đáo” và “là chất thơ toát lên từ cuộc đời, chứ

không phải cái lối “thi vị hoá” cảnh vật và cảnh đời của nhiều nhà văn hồi ấy,nhất là một số nhà văn tiểu thuyết thứ bảy” [4, 245] Nh vậy, mặc dù cha đi sâuvào nghiên cứu nhng trong bài viết của mình các nhà nghiên cứu ít nhiều nhận

định, khái quát đến nội dung và một số nét nghệ thuật cuốn hồi ký Những ngày

thơ ấu Trần Thị Sâm đề cập đến bút pháp thể hiện Tác giả luận văn viết “ảo

hoá và siêu thực - bút pháp ấy ở Những ngày thơ ấu vừa mang màu sắc lãng

mạn, vừa nh có một hình ảnh của thế giới quan tôn giáo” [56, 51] Và theo tácgiả thì cảm quan tôn giáo là cái tiềm ẩn, là sự vô thức ngầm ảnh hởng đến ngòibút Nguyên Hồng, thực ra ông không nhiệt huyết với Đạo Cơ đốc Điều này thể

hiện rất rõ trong Những ngày thơ ấu khi “cậu bé Hồng chỉ dắt tay bà nội đến

nhà thờ nh một quán tính, còn lòng tin và say mê, cậu dành cho cả những nhânvật huyền thoại và cổ tích” (dẫn theo Trần Thị Sâm) [56, 51] Ngoài ra còn cónhiều công trình, bài viết của nhiều tác giả nh Nguyễn Tuân, Tô Hoài, BùiHiển, Thạch Lam, Kim Lân, Xuân Giang, Nguyễn Đăng Mạnh, Vũ Tú Nam, LêLựu, Nguyễn Minh Châu, Phan Diễm Phơng, Chu Nga, Nh Phong nghiên cứu về

đời và văn Nguyên Hồng, trong đó có đề cập đến tác phẩm này Nhng do tính chất

và mục đích của từng bài viết nên khi đề cập đến tác phẩm cũng chỉ dừng lại ở nhận

định, đánh giá một cách khái quát, cha có điều kiện tìm hiểu sâu

2.2 Về cuốn Cỏ dại của Tô Hoài cũng đợc nghiên cứu gắn liền với việc

nghiên cứu tác giả và thể hồi ký Có nhiều bài viết đợc Phong Lê (giới thiệu),

Vân Thanh (tuyển chọn) tập hợp lại trong cuốn Tô Hoài, Về tác gia và tác

phẩm, do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2003 Đáng chú ý là các bài viết

sau:

Bài viết Tô Hoài qua Tự truyện của Vân Thanh Tác giả có ý kiến “Tôi

cho là Tô Hoài đã thật sự có đóng góp vào văn học ta mảng sống buồn bã, vậtlộn của một thế hệ tuổi thơ - hoặc đợc nhìn qua cách nhìn trẻ thơ để nói một cáigì bản chất của cuộc đời cũ Mảng sáng tác đó rất có nét dáng, góc cạnh, trớchết vì khả năng nhớ dai và rất động ở ký ức của Tô Hoài” [67, 398] Về cuốn

“Cỏ dại với giọng trầm buồn, đôi khi pha chút vị chua xót kể lại quãng đời thơ

ấu của thằng cu Bởi là hình bóng xa gần của tác giả - một cậu bé quê ở ngoạithành, hiền lành, nhút nhát, giàu tình cảm, phải rời làng ra Kẻ Chợ, gọi là đihọc, nhng thực chất là đi ở chỗ một ngời thân, có cửa hiệu nhỏ” [67, 399] Còn

Phong Lê trong bài Tô Hoài 60 năm viết , ông cho rằng “ở mảng hồi ức này, bên cạnh Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Sống nhờ của Mạnh Phú T, Tô Hoài cũng đã góp đợc một áng văn hay và cảm động là Cỏ dại Ba mơi năm sau

Cỏ dại đợc gom vào một chùm Tự truyện - để trở thành một chỉnh thể hồi ức

hiếm hoi về một tuổi thơ và tuổi trẻ vất vởng trong kiếm sống và tìm đờng trớc

Cách mạng” [37, 39] Trần Hữu Tá trong bài Tô Hoài thì cho rằng “Cỏ dại giúp

ta hiểu một cách sinh động những gì đã tạo nên tâm hồn cũng nh những nét đặcsắc trong phong cách nhà văn” [62, 147] Ngoài những bài viết trong cuốn củaPhong Lê và Vân Thanh, có cuốn luận văn của tác giả Hoàng Thị Thu An với

nhan đề: Sáng tác của Tô Hoài thời kỳ 1941 - 1945 (Th viện Đại học Vinh, 2001) Chơng hai của luận văn, tác giả đề cập đến Cỏ dại và cho đó là “cuốn

hồi ký về tuổi thơ” [1, 26] Tác giả còn nói đến bút pháp, câu văn, cách kểchuyện của nhà văn , song nhìn chung tác giả cha có điều kiện phân tích mộtcách cụ thể Tác giả viết “với nghệ thuật kể chuyện độc đáo, sự việc bao giờcũng đợc tờng thuật một cách ngắn gọn nhng lại có sức chứa lớn Bên cạnh đó,

sự việc tờng thuật xen lẫn cảm xúc cho câu chuyện đợc cảm nhận một cách sâu

sắc, đậm đà, có chất thơ” [1, 31] Một đoạn khác, tác giả lại viết “hồi ký Cỏ dại

là một tác phẩm xuất sắc viết về đời sống tâm hồn của trẻ thơ Với sự già dặn

về bút pháp, văn phong uyển chuyển và tế nhị tất cả đã làm nên sức hấp dẫntuyệt vời của cả cuốn sách đối với các thế hệ thiếu nhi cũng nh ngời lớn” [1,31]

Liên quan đến hồi ký, đáng chú ý là bài viết của tác giả Hà Minh Đức

trong Lời giới thiệu tuyển tập Tô Hoài Ông khẳng định “hồi ký của Tô Hoài là

dòng hồi tởng chân thực với cách giới thiệu chắt lọc những sự việc trong quákhứ Ông tôn trọng và tạo đợc niềm tin ở bạn đọc Ông không bịa đặt thêm thắtvào những sự việc đã xảy ra trong quá khứ và biết tôn trọng tính xác thực của

ngời và việc” [14, 131] Ngoài ra, trong cuốn Nhà văn hiện đại chân dung và

phong cách, Nguyễn Đăng Mạnh có nói đến “thể văn sở trờng nhất của Tô

Hoài” đó là hồi ký, tự truyện và “ở thể văn này nhân vật trung tâm chính là cáitôi của ngời viết, sự hấp dẫn ở văn Tô Hoài xét đến cùng là sự hấp dẫn của cáitôi ấy” [42, 297]

Nh vậy, sự nghiên cứu về hai tác phẩm phải thừa nhận đã có những thànhtựu đáng mừng, song vẫn thiếu những công trình chuyên sâu, công phu, và thực

sự đang cần những nghiên cứu, bài viết đi vào so sánh hai phong cách hồi ký

Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ dại (Tô Hoài) để tìm ra sự khác nhau

trong phong cách của hai nhà văn Đây sẽ là mảnh đất còn nhiều khoảng trống

để chúng tôi tiếp tục đi vào khám phá Tuy nhiên, những bài viết trên và các bàiviết khác liên quan đến nhà văn và thể hồi ký đều có ý nghĩa đối với chúng tôi,giúp chúng tôi có cơ sở phát triển sâu hơn, hệ thống hơn khi đi vào so sánhphong cách của hai nhà văn

3 Đối tợng và giới hạn của luận văn

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là đặc điểm

về mặt phong cách của hai tập hồi ký: Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng (đợc tuyển chọn và giới thiệu trong Tuyển tập Nguyên Hồng (tập 2), Nxb Văn học, Hà Nội, 1995) và Cỏ dại của Tô Hoài (in trong cuốn Tô Hoài, hồi ký, Nxb

Hội Nhà Văn, 2005)

4 Nhiệm vụ nghiện cứu

4.1 Trên cơ sở so sánh hai cuốn hồi ký, tìm ra những điểm tơng đồng về

mặt nội dung và hình thức của hai tác phẩm

4.2 Tìm ra sự khác nhau của hai tác

phẩm từ hoàn cảnh gia đình, thân phận tâm lý nhân vật, hớng khai thác của nhàvăn, cho đến cảm hứng chủ đạo, bút pháp, giọng điệu và ngôn ngữ

4.3 Xác định “những kỷ niệm thời thơ ấu” dự báo về mặt

phong cách nghệ thuật của tác giả

5 Phơng pháp nghiên cứu

Vận dụng và kết hợp nhiều phơng pháp: phơng pháp khảosát - thống kê,

phơng pháp miêu tả - phân tích, phơng pháp so sánh văn học (để làm rõ sự khácnhau trong phong cách hồi ký của hai nhà văn)

6 Cái mới của đề tài

Luận văn nghiên cứu một cách tơng đối hệ thống, toàn diện “hai phong

cách hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và Cỏ dại của Tô Hoài”, làm

sáng rõ những điểm tơng đồng và khác biệt, những đóng góp riêng, độc đáo củamỗi nhà văn trong việc thể hiện phong cách Đặc biệt đề xuất hớng tiếp cận tìmhiểu phong cách của hai nhà văn thực sự có giá trị Vì nghiên cứu của chúng tôicũng mới chỉ là những thử nghiệm bớc đầu

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn gồm có ba

chơng:

Chơng 1: Khái niệm hồi ký và sự gặp gỡ của hai tập

hồi ký Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ dại (Tô Hoài)

Chơng 2: Những khác biệt về hoàncảnh gia đình, môi trờng xã hội, về thân phận và tâm lý nhân vật

Chơng 3: Những khác biệt về cảm hứng chủ đạo, bút pháp,giọng điệu và ngôn ngữ

Chơng 1

Khái niệm hồi ký và sự gặp gỡ của hai tập hồi ký Những

ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ dại (Tô Hoài)

1.1 Khái niệm hồi ký

Chúng ta đều biết, hồi ký là thể loạiphát triển sớm, có nguồn gốc từ thời cổ đại Hy Lạp, bắt đầu từ những ghi chépcủa Kxênophôn và Xocrát về “các cuộc hành quân của ngời Hy Lạp (thế kỷ Vtrớc CN)” (dẫn theo Lê Bá Hán, Trần Đình Sử) Riêng ở Việt Nam, hồi ký mới

phát triển và trở thành thể loại đợc chú ý trong thời gian gần đây Cùng với sựphát triển thể hồi ký, khái niệm hồi ký ra đời và đợc nhiều ngời bàn đến.

Nhóm tác giả Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi trong cuốn

Từ điển thuật ngữ văn học đa ra khái niệm: “hồi ký là một thể loại thuộc loại

hình ký, kể lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả là ngời tham

dự hoặc chứng kiến Xét về phơng diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện đợc ghilại về tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phơng thức diễn đạt, hồi ký cónhiều chỗ gần với nhật ký Còn về phơng diện t liệu, về tính xác thực không có

h cấu thì hồi ký lại gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoa học” [20, 127] Nhngkhác với sử gia “ngời viết hồi ký quan tâm đến hiện thực trong quá khứ và bằngtởng tợng, hồi ức riêng, trực tiếp của mình” [20, 127]

Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ Văn học xác định “tác phẩm hồi ký là

một thiên trần thuật từ ngôi tác giả (“tôi” - tác giả - không - phải “tôi” h cấutrong tiểu thuyết) kể về những sự kiện có thực trong quá khứ và tác giả là ng ờitham dự hoặc chứng kiến ( ), ngời viết hồi ký chỉ tái hiện cái phần hiện thựcthờng nằm trong tầm nhìn của mình ( ) căn cứ chủ yếu vào ấn tợng và hồi ứccủa bản thân mình ( ) là cái nhìn của anh ta vào tất cả những gì đợc kể lại, tảlại ( ) nên hồi ký thờng đậm tính chủ quan” [2, 155] Trên cơ sở đó, ta có thể

đi đến nhận định cơ bản và quan trọng: hồi ký là những ghi chép dựa trên sự

hồi tởng về ngời thật, việc thật, về cuộc đời của chính tác giả hoặc con ngời vàcuộc sống cùng thời với tác giả nay đã lùi vào trong quá khứ Ngợc lại, trongthể ký có những tác phẩm cũng ghi chép về ngời thật, việc thật một cách chínhxác nhng không phải xảy ra trong quá khứ và không ghi chép bằng sự hồi tởng,tởng tợng thì không phải là hồi ký Quan điểm nh thế về hồi ký đợc nhóm tác

giả Phơng Lựu - Trần Đình Sử - Nguyễn Xuân Nam nhắc lại trong cuốn Lý

luận văn học “hồi ký với đặc điểm là chủ thể trần thuật phải là ngời trong cuộc,

kể lại những sự việc trong quá khứ Hồi ký có thể nặng về ngời hay việc, có thểtheo dạng kết cấu - cốt truyện hoặc dạng kết cấu - liên tởng” [38, 436] Vàcũng theo nhóm tác giả này, thì “còn nhiều thể ký khác, và trong mỗi thể còn

có nhiều thể nhỏ nữa và ranh giới giữa các thể cũng không tuyệt đối, luôn luôn

có tình trạng chuyển hoá thâm nhập lẫn nhau” [38, 436] Đây là một gợi ý giúp

cho ngời nghiên cứu có thể tìm hiểu thêm về các thể khác (nh nhật ký, bút ký,

tạp ký trong thể ký) ngoài thể hồi ký và phân biệt các thể này với thể hồi ký.

Nh trên đã nói, ở thể hồi ký đặc trng quan trọng

nhất để phân biệt với các thể ký khác là những “sự kiện quá khứ” tức là những

sự kiện mà mình đã làm, đã gặp, nay đợc ghi lại bằng tởng tợng, hồi ức riêng

của mình Ngợc lại, nhật ký thờng chỉ ghi lại những sự kiện, những cảm nghĩ

“vừa mới xảy ra cha lâu”, sự kiện còn mới mẻ

Sự kiện và con ngời trong bút ký đã đợc chọn lọc, có nghĩa nhà văn đã tìm

hiểu và nghiên cứu cùng với những cảm nghĩ của mình nhằm thể hiện một t ởng nào đó Tác giả chọn lọc khám phá ra những khía cạnh “có vấn đề” tronghiện thực đời sống đa dạng ấy Mục đích của bút ký chú trọng đến điển hình

t-hoá tính cách nhân vật Còn tạp ký “ghi lại những điều tai nghe mắt thấy” về phơng diện này tạp ký gần với nhật ký Điểm khác với nhật ký là ở tính trình tự sắp xếp sự kiện Ngời viết tạp ký ghi nhanh, ghi vội những điều “tai nghe mắt

thấy”, do đó, sự kiện không đợc sắp xếp theo ý chủ quan, sự kiện thờng lộnxộn không có thứ tự Trong công trình của mình, Trần Đình Sử dẫn ra ý kiến

của tác giả “Sơn c tạp thuật (với sách Phạm Đình Hổ) trong bài tựa có ghi “Tôi

thờng trò chuyện, đọc sách suy nghĩ , một khi thu hoạch đợc điều gì, lấy bútghi lại, tuy việc nọ, việc kia, lộn xộn, không có thứ tự, mỗi ngày tích lại hợpthành mấy quyển để trên bàn lấy đọc tiêu khiển” [59, 325], hay nh Phan Huy

Chú có lần nói về “Công d tạp ký là sách chép những chuyện lặt vặt mắt thấy

tai nghe xa nay” (dẫn theo Trần Đình Sử ) [59, 325]

Nh vậy, hồi ký, nhật ký, bút ký, tạp ký đều thuộc thể ký (ghi chép những

sự kiện ngời thật, việc thật và tác giả luôn thể hiện quan điểm tôn trọng sự thậtkhách quan, đảm bảo tính xác thực, không có tính h cấu), nhng ở mỗi tiểu loại

lại có những đặc trng riêng trong cách tái hiện sự kiện đời sống Nhận diện rõ

đặc trng của mỗi loại, (kể cả của thể nữa) là rất cần thiết, giúp cho chúng tathấy đợc cách chọn lựa những phơng tiện nhằm biểu hiện ý đồ nghệ thuật của

nhà văn Đối với chúng tôi, nó có ý nghĩa rất lớn trong việc nhận diện thể hồi

ký.

Quay trở lại với thể hồi ký, trên cơ sở những đặc điểm và đặc trng cơ bản

ngời ta phân tác phẩm hồi ký ra nhiều dạng Các nhà nghiên cứu Phơng Tây

chia ra các dạng hồi ký nh: hồi ký của các nhà văn, hồi ký chính khách kể về

cuộc đời hoạt động chính trị, hồi ký các tác giả là chứng nhân cho một sự kiệnchính trị xã hội quan trọng Trong đó hồi ký của các nhà văn (hồi ký văn học)cũng phân thành nhiều tiểu loại nh: hồi ký chân dung, hồi ký tự truyện Đây làmột trong những tiểu loại mà những năm gần đây phát triển một cách mạnh mẽ

ở nớc ta Thể hồi ký với u thế của nó cung cấp cho bạn đọc những t liệu quý giá

về đời t của nhà văn, về xã hội ở một thời kỳ nhất định, về các lĩnh vực văn hoá,

t tởng Đồng thời là những thông tin về quá trình sáng tạo cũng nh sự nghiệpcủa nhà văn, phong cách mỗi tác giả Điều này có thể thấy qua hàng loạt hồi ký

xuất sắc nh: Bớc đờng viết văn của Nguyên Hồng, Đời viết văn của tôi của Nguyễn Công Hoan, Thời niên thiếu của Đặng Thái Mai, Cỏ dại, Cát bụi chân

ai, Chiều chiều của Tô Hoài, Nhớ lại một thời của Tố Hữu v.v , sự phát triển

thể ký không chỉ đem đến cho văn học Việt Nam đơng đại một sắc diện mới màcòn xác lập vị trí xứng đáng của nó trên văn đàn

Trên đây là một số đặc điểm nhận diện về hồi ký và thực tiễn đời sống củathể loại, giúp cho chúng tôi tiếp cận và nghiên cứu thể hồi ký trong sự nghiệpcủa Nguyên Hồng và Tô Hoài Từ đó đi vào khảo sát và so sánh hai cuốn hồi ký

Những ngày thơ ấu và Cỏ dại để nhận diện một cách tơng đối về phong cách

của hai nhà văn

1.2 Sự gặp gỡ của hai tập hồi ký Những ngày thơ ấu (Nguyên Hồng) và Cỏ

dại (Tô Hoài)

Những ngày thơ ấu của nguyên Hồng và Cỏ dại của

Tô Hoài không chỉ giống nhau về mặt thể loại, giữa hai cuốn hồi ký có những

điểm giống nhau về nội dung và hình thức thể hiện

1.2.1 Về nội dung

Trên đại thể có thể hiểu nội dung của tác phẩm là hiện thực cuộc sống đợcphản ánh trong tác phẩm, phản ánh trong sự cảm nhận, suy nghẫm và đánh giácủa chính tác giả “là một hệ thống gồm nhiều yếu tố khách quan và chủ quanxuyên thấm vào nhau” [20, 207] Nói cách khác “đó là một quan hệ nhất địnhcủa con ngời với hiện tợng đời sống đã đợc phản ánh Đó vừa là cuộc sống đợc

ý thức, vừa là sự ý thức cảm xúc - đánh giá đối với cuộc sống đó” [38, 249] Soi

những vấn đề lý thuyết này vào hai cuốn hồi ký Những ngày thơ ấu và Cỏ dại

ta thấy, Nguyên Hồng và Tô Hoài không phải viết về cái hôm nay, mà viết vềnhững hồi ức, những kỷ niệm thời thơ ấu của mình

Chúng ta đều biết, tuổi thơ là quãng thời gian đầu đời của mỗi một con

ng-ời, quãng thời gian này trong sáng hồn nhiên hay đau khổ buồn bã nhng làquãng thời gian để lại ấn tợng sâu sắc, đáng nhớ nhất “Tuổi thơ là vơng quốccủa mọi nguyên nhân, cả quá trình sau này của con ngời đã đợc quyết định từ

tuổi thơ” [11, 461] Đối với nhà văn, tuổi thơ lại càng quan trọng “tuổi thơ đểlại những ấn tợng nguyên uỷ ám ảnh suốt cuộc đời của nhà văn, tuổi thơ nh một

sự đợi chờ, một tiền định” [11, 461] Với vai trò quan trọng nh thế nên ta cũngthấy đợc rằng, ít có nhà văn nào viết Tiểu thuyết - Tự truyện lại bỏ qua tuổi ấuthơ Viết hồi ký thì lại càng không thể, bởi vì thờng thờng ngời ta chỉ viết hồi

ký lúc nhà văn đã có một vị trí chính trị, xã hội quan trọng, cái mà ngời ta kểlại phải là những sự kiện đáng ghi nhớ, mà tuổi thơ là ký ức gắn nhiều kỷ niệm

đáng nhớ nhất Điều này cũng không phải ngẫu nhiên trên văn đàn xuất hiện

nhiều tác phẩm viết về tuổi thơ Trớc Cách mạng Tháng tám ngoài Những ngày

thơ ấu của Nguyên Hồng, Cỏ dại của Tô Hoài, còn có Sống nhờ của Mạnh Phú

T, ba tác phẩm “trở thành một chỉnh thể hồi ức hiếm hoi về một tuổi thơ” [37,

39] Gần đây xuất hiện Tuổi thơ im lặng của Duy Khán, Miền thơ ấu của Vũ

Th Hiên, các tác phẩm ra đời là một đóng góp đáng kể vào tủ sách viết về tuổithơ

Về mặt nội dung, mỗi tác phẩm phản ánh một tuổi thơ khác nhau, gắn liềnvới hoàn cảnh và môi trờng không giống nhau, nhng ta tìm thấy điểm chung ở

họ là thể hiện một tuổi thơ gắn với những kỷ niệm buồn Tuổi thơ im lặng, Duy

Khán kể lại một tuổi thơ rất bình thờng, một tuổi thơ nghèo khổ gắn liền vớimôi trờng vật chất nghèo nàn mà ở đó có những số phận những ngời nghèo khổ

“họ sống không ra sống, chết cũng hết sức lặng lẽ” [58, 238] Có thể nói, DuyKhán viết về một tuổi thơ niềm vui ít, mà nỗi buồn tủi xót xa rất đậm, rất sâu

Điều này cũng có thể nói với tuổi thơ của Nguyên Hồng và Tô Hoài trong hai

cuốn hồi ký Những ngày thơ ấu và Cỏ dại.

Những ngày thơ ấu, Nguyên Hồng đã thể hiện một tuổi thơ cay đắng và

cơ cực, một tuổi thơ với bao nỗi buồn Nỗi buồn ám ảnh bé Hồng là nỗi buồn

về một gia đình bất hoà, một gia đình trụy lạc, phá sản, ly tán Nguyên nhânchính cũng bắt nguồn từ cuộc hôn nhân “gợng ép” giữa bố và mẹ Bố và mẹ lấynhau không phải vì tình yêu thơng “chỉ vì hai bên cha mẹ, một bên hiếm hoimuộn cháu và có của; một bên sợ nguy hiểm giữ con gái đẹp đến thì ở trongnhà và muốn cho ngời con ấy có chỗ nơng tựa chắc chắn, đợc cả một dòng họ

trọng đãi nếu mắn con” (Những ngày thơ ấu) Vì thế, bé Hồng đã bao lần

chứng kiến nỗi buồn thấm thía của ngời mẹ, cả sự nhẫn nhục, chịu đựng bênngời chồng già mình không yêu, rồi phải chứng kiến ngời bố nghiện ngập, baonhiêu tài sản của gia đình lần lợt ra đi theo khói thuốc phiện Sau khi bố chết,

mẹ bỏ đi, Hồng sống với bà và cô C nhng không đợc yêu thơng Cậu sống thui

thủi cô đơn giữa sự cay nghiệt ghẻ lạnh của những ngời họ hàng giàu có, thái

độ dửng dng một cách tàn nhẫn của xã hội Bé Hồng trở thành một đứa trẻ đóirách, khát thèm sự thơng yêu, che chở Đặc biệt chúng ta còn nhớ một đứa trẻphải sống những ngày lang thang, lêu lổng ngoài xã hội Một cuộc sống mà cậu

bé phải kiếm ăn ở “đầu đờng, ở vờn hoa, cổng chợ”, và đã bao lần “chung đụngvới mọi hạng trẻ h hỏng” dới đáy xã hội Lại có khi, cuộc sống đói rét, thiếu cả

áo cơm và tình yêu thơng đã khiến cậu bé đau khổ đến tê dại, “mê man đi, với

hình ảnh một đám ma tẻ nhạt không kèn không trống” (Những ngày thơ ấu).

Và cũng có khi nỗi cô đơn, buồn tủi của tuổi thơ ám ảnh cậu bé đa cảm đa sầu

từ năm này sang năm khác, hiện lên trên trang sách thành ấn tợng buồn bã, u

ám về một mùa đông dài dằng dặc với ma phùn lê thê, rét buốt “Tôi có cảm ởng những mùa đông thuở xa rét mớt buồn tẻ hơn những mùa đông mới đây vàhiện nay Vì những ngày ma phùn dài lạ lùng với những cảnh vắng vẻ, lạnh lẽo

t-nh không bao giờ hết” (Những ngày thơ ấu) Trong đau khổ cậu bé t-nhớ đến

hình ảnh ngời mẹ hiền từ, thơng mẹ mà lòng đau đớn đến tê dại “những mảnhlá chạy xào xạc trên mặt đờng chạy cả vào lòng tôi cùng với những âm thanhmơ hồ trong lòng tôi, tiếng lá xào xạc nh không bao giờ tắt Giá buốt quá,trong lòng tôi xác lá vụn mãi ra, nhiều bao nhiêu lại biến nhanh đi bấy nhiêu”

(Những ngày thơ ấu) Có thể thấy, nỗi buồn trong lòng cậu bé nh in thành từng

vết Một “đám ma không kèn không trống”, một hình ảnh thiên nhiên nhàu nát,

vỡ vụn là những hình ảnh dự cảm cho một cuộc đời tàn lụi trong cô đơn Nh ngchính từ vực thẳm tối tăm, bé Hồng vơn lên cứu lấy mình bằng nghề đáo Từngày biết mình có biệt tài đánh đáo, Hồng đã say mê kiếm tiền bằng nghệ thuật

đánh đáo loại siêu Trong quãng thời gian này, dù “sáng sớm, giữa tra, chiều,khuya no, đói, bài học thuộc hay không, bài làm chậm trễ, đúng hay sai, bànội, nhà cửa, thầy giáo, giờ học, cuộc thi hàng tháng, điểm đức dục, tôi không

hề nghĩ đến” (Những ngày thơ ấu) Tất cả thời gian, tâm trí, Hồng tập trung,

dành trọn cho niềm vui đánh đáo Ta vẫn còn nhớ hình ảnh cậu bé trong tay cómột “đồng xu cái” đi hết chỗ này sang chỗ khác “đánh đáo” ăn tiền Vì có lẽ,Hồng đã nếm đủ cuộc sống đói, rét, không có tiền tiêu Cuộc sống đó cơ cực

đến mức nào Sống trong cuộc sống này chỉ có một cách đánh đáo, cũng không

có ớc mơ nào khác và vui hơn ngoài có “một đồng xu có hình ảnh và tên tuổi

mình để đi khắp các tỉnh kiếm ăn bằng nghề đáo” (Những ngày thơ ấu) Nh thế,

mới có tiền, mới đỡ cơ cực và khổ sở, mới có “cuộc sống thảnh thơi, đầy đủ

may cả quần áo, sắm đợc giày mũ, muốn ăn gì thì cũng có tiền mua” (Những

ngày thơ ấu) Và trong ký ức lẫn lộn đó, Nguyên Hồng nhớ cả những ngày đi

học bị những trận đòn oan từ ngời thầy độc ác Những nỗi niềm trở thành nỗi

ám ảnh nặng nề cho đến khi trởng thành, và khi quay về dĩ vãng của hơn mờinăm trớc, những dòng hồi ký nh những gì xảy ra của ngày hôm nay

Nh vậy, ta thấy Nguyên Hồng đang kể về một tuổi thơ cơ cực và có nhiềunỗi buồn Cái buồn trớc hết buồn về hoàn cảnh gia đình, một gia đình bại sản,

ly tán Buồn hơn nữa là cuộc sống của mình luôn cảm thấy lạnh lẽo, không cómột ngày vui, buồn cả về những ngày phải chịu đói, chịu rét, bị đánh đập, cảnhững lúc phải vật lộn với nghề đáo để có tiền Đó là “những lời tâm sự thiếttha, thầm kín, những hồi ức của một cái “tôi” đau khổ tự trình bày cuộc đờiriêng t của mình lên trang giấy một cách chân thành, tin cậy (trớc đó, trong vănhọc nớc ta cha nhiều những hồi ký nh thế)” [9, 35]

Đối với Tô Hoài, tất cả nỗi ám ảnh về tuổi thơ lặng lẽ, buồn bã đợc tác

giả ghi lại trong cuốn hồi ký Cỏ dại Một cuốn hồi ký về tuổi thơ, đợc thông

qua nhân vật cu Bởi - nhà văn Tô Hoài sau này Và so với bé Hồng trong

Những ngày thơ ấu, cu Bởi mặc dù không phải chịu những nỗi đau quằn quại,

một tâm trạng giá buốt, buồn đến tê tái lòng và phải chịu cảnh lang thang đầu

đờng xó chợ Song tuổi thơ của cậu cũng chỉ là chuỗi ngày buồn Buồn ngay cáinhà tăm tối nơi cu Bởi sinh ra và lớn lên: một ngôi nhà hoang vắng “hiện ra

trong tròng mắt tôi với đủ mọi vẻ kinh rợn” (Cỏ dại), một ngôi nhà âm u, tối

mịt, ma quái rùng rợn khiến cho cậu đến tối là không dám bớc chân vào mộtmình Buồn hơn nữa là cảnh gia đình: ông bà ngoại luôn đánh lộn và chửi nhau,

bố thì bỏ đi Sài Gòn không về, mẹ bận bán giấy kiếm tiền Cu Bởi suốt ngàythơ thẩn nơi bờ ao, góc vờn, thả dế, bắt chim, lớn lên một chút đợc ra Kẻ Chợ đihọc, gọi là đi học nhng thực ra đi ở chỗ một ngời thân, có cửa hiệu nhỏ Cuộcsống nơi thành thị tuy náo nhiệt nhng thật buồn tẻ đối với cậu, cũng từng ấycon ngời, cũng thấy cảnh cãi vả và đánh lộn nhau trong gia đình Cảnh gia đình

ông Phán, cảnh vợ chồng bà Lão hàng nớc “cứ vài ba ngày hai vợ chồng lại

đánh nhau một lần” (Cỏ dại) ở đây cũng giống cảnh gia đình của ông bà ngoại

hay chửi và đánh nhau, cũng giống cảnh dì Nhâm hay cãi nhau với bà, mẹ Lặcthì hay đánh thằng Lặc đâu đâu cu Bởi cũng nhận thấy một điệu buồn và tìnhcảnh khốn khó khiến cho bao gia đình xung đột, ly tán Bởi vì cuộc sống của họ

“loanh quanh buộc vào mấy khung cửi mọt Trong làng, không mấy ai đi ra

ngoài” (Cỏ dại) Đó là cuộc sống quá lạc hậu của một vùng quê, chỉ cần “một

chiếc xe đạp bóp chuông kính coong qua trên đờng cái, trẻ con cũng chạy đuổi

theo xem Những ngày tết nhất rỗi rãi bố mang con lên bến xe điện mua vé đi

tàu chạy “keng ầm” vào thành phố đã lý thú lắm” (Cỏ dại) Cuộc sống làng quê

và cuộc sống thành thị ở Kẻ Chợ đều mở ra trớc mắt cậu bé, trong đó có sự đanxen giữa ngời tốt, ngời xấu, niềm vui và nỗi buồn cùng nhau tồn tại nhng nhìnchung cuộc đời cay đắng nhiều hơn là niềm vui Cu Bởi cũng nh cái bóng lầmlụi chỉ một việc “cọ những chai lọ”, đánh đi đánh lại mãi một đôi giày, rồi lạivần ra vần vào cái lốp ô tô, lúc rỗi “đứng trong cửa sổ ngó ra đờng phố”, nghĩ

về quê Cuối năm giáp tết, cu Bởi mới đợc trở về nhà mang theo một “cái đầumốc trắng”, mà đầu óc vẫn rỗng tuếch, sự học vẫn hoàn ngẩn ngơ Và tiếp đến

là những ngày cõng em tha thẩn rong chơi khắp làng - đó là công việc hàng

ngày của một tuổi thơ Cỏ dại Những kỷ niệm buồn đợc tác giả thể hiện bằng

cái giọng kể “trầm buồn, đôi khi pha chút vị chua xót” [57, 398], càng thấmthía hơn nỗi lòng của ngời đọc khi nghĩ về tuổi thơ của Tô Hoài Phong Lê sau

khi đọc Cỏ dại của Tô Hoài, ông cảm nhận đợc nỗi buồn của tuổi thơ Tô Hoài, một tuổi thơ “Cỏ dại hoa đồng, sống theo tự nhiên, rồi lại trở về với tự nhiên”,

“một tuổi thơ vô vị và buồn chán” [37, 38], và nhận thấy đó là nỗi buồn chungcủa cả xã hội trớc Cách mạng Ông nói “đọc Tô Hoài tôi bỗng ngạc nhiênkhông hiểu sao ngời ta có thể viết hay đến thế về mình, để qua mình mà hiểungời, hiểu đời, hơn thế, hiểu cả một thời - nó là bầu khí quyển chung cho biếtbao thế hệ” [37, 39; 40] Vì thế, “tôi tởng không ít thế hệ trẻ thơ trong đời đều

có thể nhận ra bóng dáng mình trong cu Bởi” [37, 38] Phải chăng, từ điểmchung về một tuổi thơ buồn trớc Cách mạng, dẫn đến chỗ gặp nhau trong haicuốn hồi ức cùng viết về tuổi thơ của Nguyên Hồng và Tô Hoài

Nh vậy, ta có thể thấy chỗ gặp nhau về mặt nội dung của hai cuốn hồi ký

là đều viết về những ngày thơ ấu, viết về tuổi thơ của mình với những kỷ niệmbuồn Tuổi thơ của bé Hồng, sống trong gia đình bất hoà, phá sản, sống mộtcuộc đời lêu lổng, nhng đau khổ và đói khát Còn tuổi thơ cu Bởi là một chuỗingày buồn, cô đơn Cả hai nhà văn đều cảm nhận một cách sâu sắc về tuổi thơcay đắng của mình và đem đến cho ngời đọc một cái nhìn toàn diện về tuổi thơ,tuổi trẻ trong xã hội lúc bấy giờ

1.2.2 Về hình thức

Hình thức là yếu tố quan trọng nhằm bộc lộ nội dung “sự biểu hiện củanội dung, là cách thể hiện nội dung” Vì vậy, cũng có thể nói, trong bất kỳ sựvật, hiện tợng nào cũng có tính hai mặt của nó, đó là hình thức và nội dung Tấtnhiên trong quá trình tồn tại cả hai mặt đều có mối quan hệ biện chứng, thống

nhất với nhau Trong tác phẩm văn học, nội dung và hình thức tồn tại theo mốiquan hệ hết sức chặt chẽ, nói nh nhà phê bình ngời Nga Bêlinxki “trong tácphẩm nghệ thuật, t tởng và hình thức phải hoà hợp với nhau một cách hữu cơ

nh là tâm hồn và thể xác, nếu huỷ diệt hình thức cũng có nghĩa là huỷ diệt t ởng và ngợc lại cũng vậy” [38, 256] Một chỗ khác ông viết: “khi hình thức làbiểu hiện của nội dung thì nó gắn chặt với nội dung tới mức là nếu tách nó khỏinội dung có nghĩa là huỷ diệt bản thân nội dung, và ngợc lại, tách nội dungkhỏi hình thức, có nghĩa là huỷ diệt hình thức” [38, 256] Nói điều đó để thấy

t-đợc rằng, khi nghiên cứu một tác phẩm văn học, vấn đề quan trọng và cũngkhông thể bỏ qua là hình thức Nó không chỉ là “cách thể hiện nội dung” củatác phẩm, mà còn chứng tỏ sức sáng tạo và năng lực nghệ thuật của nhà văn,kênh trực tiếp giúp ngời đọc cảm thụ tác phẩm một cách tốt nhất Hình thức củatác phẩm văn học đợc tổ chức theo một quy luật riêng, theo cái nhìn của tác giảtrong mối tơng quan với bản chất, đặc điểm của nội dung từng tác phẩm, nó làhình thức mang tính “cụ thể, thẩm mỹ, không lặp lại” [38, 523] Có thể cónhiều phơng án nghiên cứu hình thức của một tác phẩm, hình thức nghệ thuậtcủa một tác giả Có ngời dựa theo ngôn ngữ, kết cấu, cốt truyện, lời văn , tuỳtheo mục đích của đề tài nghiên cứu ở đây, chúng tôi đặt ra mục đích tìm hiểu

sự giống nhau về mặt hình thức của hai cuốn hồi ký và nh thế, chúng tôi nhậnthấy sự giống nhau ở ngòi bút chân thực và cảm động, trần thuật theo quan

điểm của trẻ thơ, với tâm lý và trí tởng tợng của trẻ thơ

ở hồi ký của mình, Nguyên Hồng và Tô Hoài đều thể hiện một lối viếtrất chân thật và hết sức cảm động, những ký ức đợc thể hiện trong cuốn hồi ký

chính là gia cảnh và cuộc đời thơ ấu của hai nhà văn Vì thế, khi đọc lại Những

ngày thơ ấu ngay trong câu đầu (“thầy tôi làm cai ngục ”), Bùi Hiển không

khỏi bất ngờ bởi sự thành thật mà tác giả cuốn hồi ký thể hiện Ông viết “câu

mở đầu thật bất ngờ và hết sức khác thờng, nh một cú đấm thẳng Nó báo hiệumột sự thành thật tàn nhẫn Không có chuyện phô phang dòng dõi ở đây, càngkhông có chuyện hoa hoè hoa sói xoá mờ bớt đi những góc cạnh coi nh không

đẹp, không cao quý” [25, 277] Và không chỉ ở câu mở đầu của tác phẩm,không chỉ giới thiệu sự thật về gia đình mà có thể nói xuyên suốt cuốn hồi kýviết về gia đình hay viết về bản thân Nguyên Hồng đều viết sự thật Điều này

cũng có thể thấy ở ngòi bút Tô Hoài trong Cỏ dại Thực ra tính chân thực,

chính xác là một trong đặc điểm không thể thiếu của thể ký nói chung và thểhồi ký nói riêng, nói nh Hà Minh Đức “là một thể chịu sự ràng buộc nhiều ở sự

thực” [17, 28] Do đó, ngời viết ký phải biết trung thành với hiện thực, không

né tránh, không ngại ngần đụng chạm thì hồi ký của anh mới có độ tin cậy vàsức hấp dẫn Thế nhng, thực tế một số nhà văn vẫn chạy theo lối viết giả tạo, vẽlên những sự kiện không có thực Nguyên Hồng và Tô Hoài, hồi ký của các ôngviết ra tự nhiên theo dòng hồi tởng nhng cũng đợc viết theo nguyên tắc “tôntrọng sự thật” Về điều này, có lần Tô Hoài bày tỏ “tôi viết sự thật, sự thật vốn

có và tôi chọn lọc sự việc và con ngời tiêu biểu Tôi không ngại, không nề hànhững chuyện phải né tránh vì động cơ trong sáng của ngời viết, không địnhkiến, không nhằm đối phó với ông A, ông B, ông C” (dẫn theo Hà Minh Đức)[17, 84] Tô Hoài vẫn biết “viết thật, viết kỹ khó tránh khỏi những trắc trở vìquan niệm ngời đọc, ngời duyệt với một chuyện khác về vấn đề này” (dẫn theo

Hà Minh Đức) [17, 84) Đặt ra nguyên tắc “viết đúng, viết thật” nên tác phẩmcủa họ ra đời đợc bạn đọc đón nhận rất nhiệt tình và có lẽ không chỉ hôm nay

mà cả ngày mai, mai sau hồi ký của hai ông vẫn có chỗ đứng vững chắc Cỏ

dại và Những ngày thơ ấu là hai cuốn hồi ký trải qua gần một thập kỷ vẫn còn

hấp dẫn bạn đọc trớc hết bởi tính chân thực của nó

Viết về tuổi thơ của mình, Nguyên Hồng và Tô Hoài không hề che đậy,dấu diếm cuộc đời, hoàn cảnh gia đình, tác giả thể hiện một cách chân thực vềnhững điều mình chịu và cả những điều mình thấy Ta lắng nghe bé Hồng giới

thiệu về gia đình mình trong Những ngày thơ ấu, “thầy tôi làm cai ngục Mẹ tôi

con một nhà buôn bán rau đậu, trầu cau lần hồi ở các chợ và trên đờng sông

Nam Định - Hải Phòng” (Những ngày thơ ấu) Hay nh đoạn nói về bố nghiện

hút thì “thầy tôi đã phải ngày ngày lấy tiền của mẹ tôi để mua thuốc phiện.Ngày một đồng cân thuốc ba hào, tôi biết lắm, chẳng đủ cho thầy tôi hút nào”

(Những ngày thơ ấu) Chính vì thế, tài sản có đợc của gia đình từ chiếc tủ chè,

tủ áo, trờng kỷ, sập sơn và cả cái nhà gạch lần lợt ra đi theo khói thuốc phiện.

Khi gia tài cạn kiệt, cơn nghiện vẫn cứ dày vò thì bố có ý định chấn lột cảnhững đồng xu của Hồng Những đồng xu ấy quý giá với cậu biết bao, đó làcông sức, là mồ hồi cậu kiếm đợc từ đám đáo, bùa hộ mệnh giúp Hồng tránh đ-

ợc cả những bữa bỏ đói Nhng đối với bố miễn là có tiền hút thuốc:

“- Hồng lại đây cậu bảo

Tôi đến bên thầy tôi, trống ngực đập mạnh không thể tởng tợng đợc, chân taytôi bắt đầu run hẳn lên và nớc mắt bắt đầu rơm rớm Thầy tôi vẫn thản nhiên,một tay quàng vai tôi, một tay nắn túi tôi:

- Con có tiền phải không?

Cái bàn đèn im ắng và sạch sẽ kéo vào tận góc giờng nhắc tôi nghĩ ngay đếnbữa hút buổi chiều mà giờ đã quá bốn giờ, tôi vẫn cha phải đi mua thuốc Lòng tôi căm hờn sôi lên khi tởng đến món tiền đó biến thành những điếu thuốccháy xèo xèo rút nhanh vào cái nhĩ tẩu nhỏ tý trớc cặp mắt sâu lờ đờ của thầytôi Tôi ứa nớc mắt, quay mặt đi, đáp lời thầy tôi chỏng lỏn:

- Con không có

Thầy tôi lại nhếch mép cời, nụ cời chẳng làm sáng thêm chút nào cái gơng sáng

và bì bì nh đá mài ấy

- Thật không chứ?

Đoạn thầy tôi lần vào cạp quần tôi Tôi co rúm ngời lại, kêu thất thanh:

- Cậu bỏ con ra, con lạy cậu

Thật con không có mà Thầy tôi trừng mắt quát:

- Im!

Và kéo ngời tôi lại

Tôi chực gỡ tay thầy tôi nhng thấy hai lòng trắng mắt của thầy tôi nh sắp bong

ra ngoài và những hơi thở nóng hổi ở miệng thầy tôi cố mím lại mà không đợc

cứ hắt ra mặt tôi, tôi đành phải đứng yên Thầy tôi lần ra sau lng tôi rồi thọc vàotrong túi quần để tìm cọc tiền dấu đi

Không còn một chút tình trong lòng tôi lúc bấy giờ

Thầy tôi lại lần ra đằng trớc, mặt tôi càng tím lại, cổ họng càng nghẹn ứ Rồitôi bật thét lên một tiếng khi bàn tay thầy tôi vừa chạm vào mẩu dây buộc cọctiền bỏ thòng trong quần Phựt mẩu dây bị giật đứt Một cảm giác thắt ruột tôilại

Thầy tôi lại quát Nhng lần này tiếng quát không rõ và ngân dài nh trớc Nó

đánh phào một cái nh tiếng nút chai bị đứt tuột mà ngời dựt đã phải dùng tậnlực Rồi thầy tôi chỉ ngồi rũ ra, không đánh tôi Và cọc tiền của tôi vẫn y

nguyên” (Những ngày thơ ấu).

Ví dụ trên cho thấy, ngòi bút của tác giả viết về bố mình không hề che

đậy Thực ra bé Hồng rất hiểu bản chất bố không phải ngời xấu, muốn chấn lộtcả những đồng xu của con vất vả kiếm đợc, chỉ vì nghiện, nghiện đã khiến cho

ông không còn biết đến cả sĩ diện Điều này, tạo cho ngòi bút của NguyênHồng mặc dù sắc sảo trong khi khai thác hiện thực nhng không lạnh nhạt haykhinh khỉnh, không nỡ chứa chất lên nỗi uất hận Đoạn văn hết sức cảm động,trớc hết thấy đợc tình cảm nhân hậu và biết thông cảm khoan dung của cậu bé

đối với bố, và ngời đọc thấy đợc đó là bi kịch xảy ra trong gia đình nghèo, mà

ngời bố là nạn nhân trực tiếp của bi kịch đó Ngòi bút chân thực thể hiện cả ở

đoạn đời lang thang vất vả, cơ cực, đau khổ của mình sau này và cả hình ảnhngời mẹ nhẫn nhục, đáng thơng, tất cả đợc hiện lên một cách đậm nét Về điểm

này, có thể mợn lời của Hà Minh Đức viết trong lời giới thiệu Nguyên Hồng,

Về tác gia và tác phẩm mà nói Ông viết “Nguyên Hồng không ngại ngần khi

miêu tả những cảnh ngộ đáng thơng thậm chí khổ tâm của bản thân” [15, 15].Càng về sau ta càng thấy, Nguyên Hồng kể cho ta nghe hết cả những cái cay

đắng, những cái trụy lạc của mình và những ngời thân trong gia đình bại sản

Đối với Tô Hoài, ngòi bút thể hiện trong Cỏ dại khi viết về gia đình, viết

về mình, ông cũng không hề che đậy sự thật Cảnh một gia đình nghèo đói, tàisản chỉ có “một gánh nồi niêu, thúng đựng áo đụp, ông tôi cởi trần khiêng cáicũi đựng bát Gia sản có bấy nhiêu thứ, quẳng vào nếp nhà mênh mông, càng

hoang vắng thêm” (Cỏ dại) Ngay cả bản thân ông ngoại ngày trớc vì nghèo đói

đã có lúc phải đi ăn cớp, ăn trộm, Tô Hoài cứ viết sự thật “ngày trớc, ông tôi đãtừng đi ăn trộm, đi ăn cớp , bạn ông tôi toàn các tay võ danh tiếng Những

quận Vang, quận Tiền mấy tay chặt đầu ngời ta nh củ chuối Có những ông cứ

buổi chiều tối, tụ họp nhau ngoài cánh đồng, bắc loa gọi vào trong làng , rồi

các ông chia nhau đi ăn cớp” (Cỏ dại) Còn thày tôi vì gia đình nghèo khổ, thày

phải đi làm ăn xa, nhng sau lần đi làm ăn ở Sài Gòn thày không trở về nữa,nghe đâu lấy vợ ở trong Nam “có bác ở Sài Gòn về kể rõ ràng rằng thày tôi lấyngời ở Hanh Thông Tây làm nghề bánh tráng đã đợc hai con một giai một gái.Thày tôi bây giờ loà cả hai mắt đi phải chống gậy Bác ta đến chơi chỗ thày tôi

ở thế là đích lắm rồi Cả nhà quê tôi nhao nhao ( ) Ai nhìn tôi cũng ra vẻ ái

ngại” (Cỏ dại) Sự thật mà Nguyên Hồng và Tô Hoài viết lên là sự thật về gia

cảnh mình Trong thời buổi bấy giờ, thời buổi mà xã hội đang coi trọng “nề nếpgia phong”, nó là tiêu chuẩn hàng đầu của một gia đình có văn hoá, viết đợc nh

hai ông không phải là điều dễ Vì thế, khi cuốn Những ngày thơ ấu ra đời đã

làm cho nhiều ngời phải ngạc nhiên và thán phục sự can đảm, bản lĩnh của tácgiả Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan cho thấy điều đó, khi ông viết “lối tự truyệnnày, ở Anh, ở Mỹ, ở Nga, rất thịnh hành, nhng ở nớc ta, viết đợc, tôi cho là can

đảm lắm ( ) viết thành thật - không phải là dễ Phải rút bỏ hết cả những thànhkiến đi, phải đặt mình lên tất cả d luận, phải gột rửa cho kỹ lòng tự ái ( ) chứkhông phải chỉ có viết thành lối tự truyện mà đã đợc” [53, 45] Ông nói thêm

“cái huênh hoang là cái tối kỵ trong tự truyện, nên nói đợc “cái tôi chân thật”

mà lại làm cho ngời đọc cảm thấy những điều thú vị khi đọc “cái tôi” của mình,

là một điều rất khó” [53, 45]

Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và Cỏ dại của Tô Hoài, làm xúc

động lòng ngời cũng từ những chi tiết chân thực Ngời đọc có cùng cảm xúc vớitác giả, chia sẻ, cảm thông với nhân vật Ta hãy nghe cái đoạn rất nhẹ nhàng vàcảm động của một đứa trẻ lâu ngày mới đợc gần mẹ “Tôi ngồi trên đệm xe, đùi

áp đùi mẹ tôi, đầu ngã vào nách mẹ tôi, tôi thấy những cảm giác ấm áp đã baolâu mất đi bỗng lại mơn man khắp da thịt tôi Hơi quần áo mẹ tôi và những hơithở ở khuôn miệng xinh xắn nhai trầu phả ra lúc đó thơm tho lạ thờng Phải bélại và lăn vào lòng một ngời mẹ, áp mặt vào bầu sữa nóng của ngời mẹ, để bàntay ngời mẹ vuốt ve từ trán xuống cằm, và gãi rôm ở sống lng cho, mới thấy ng-

ời mẹ có một êm dịu vô cùng” (Những ngày thơ ấu) Đã có nhiều nhà văn viết

về tình mẫu tử nhng viết đến mức cảm động nh đoạn văn trên không phải lànhiều

Phải nói, hình ảnh ngời mẹ chịu nhiều vất vả, đắng cay, ngời mẹ tần tảosớm hôm nhng mãi vẫn nghèo khổ nổi bật trong trang hồi ký Với Tô Hoài nhớ

về mẹ trớc hết là nhớ về chiếc áo “màu nâu” trông mãi đã thành quen mắt “chabao giờ u tôi dám có một cái áo trắng Cái màu cố hữu trên lng áo là màu nâu

vỏ xó, màu nâu bùn đen sẫm” (Cỏ dại)

Viết về mẹ, cả Nguyên Hồng và Tô Hoài dành cho họ những tình cảmhết sức trân trọng và kính mến Tô Hoài đã bộc bạch rất chân thật và cảm động

“tôi biết nói những gì về u tôi trên những dòng chữ yếu đuối này Những nét ẻolả, làm sao mà chứa nổi hình ảnh vui thờng chìm sâu trong những ngày cũ buồnbã ( ) Đêm đã nghiêng về sáng, gà chuồng trong lối xóm vừa te te gáy trốngcanh đầu U tôi đã đi ngủ từ lâu Nhng tôi buông bút, nhìn ra bốn bên, chỗ nàocũng thấy bóng u Cái bóng lầm lụi hoà với bóng tối, vẽ lên một khuôn mặttrăng trắng với đôi mắt nhỏ lòng đen nhuộm một màu nâu đồng Cái bóng mơ

hồ bên cạnh lớp lớp những ngậm ngùi, những thắc thỏm đợi chờ dài dằng dặc

trong ngấn nớc mắt và tiếng thở dài” (Cỏ dại) Những đoạn văn nh thế xuất

hiện không phải là ít trong tác phẩm, ngoài những đoạn viết về mẹ, còn cónhững đoạn viết về cuộc đời đau khổ, buồn bã của hai đứa trẻ, khiến cho ngời

đọc không khỏi bùi ngùi xúc động

Có một điều rất thú vị và cũng là điểm tạo nên sự hấp hẫn của hai cuốnhồi ký là lối trần thuật từ quan điểm của trẻ thơ Nếu nói rằng, trần thuật là

“một hệ thống tổ chức phức tạp nhằm đa hành động, lời nói nhân vật vào đúng

vị trí của nó để ngời đọc lĩnh hội theo đúng ý định của tác giả” [20, 307], thì

trong Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và Cỏ dại của Tô Hoài, hành động

nhân vật, lời nhân vật đều đợc trần thuật theo cái nhìn, tâm lý và trí tởng tợngtrẻ thơ Vì đây là hai cuốn hồi ký viết về tuổi thơ, nhân vật “tôi” ngời kể chuyệntrong tác phẩm là bé Hồng và cu Bởi Từ góc độ ngời trần thuật là một đứa trẻnên chi phối từ đối tợng đợc miêu tả, lối kể, đến ngôn ngữ kể chuyện, thể hiện

sự ngây thơ nhng lại tồn tại tính chân thực, giản dị và dễ hiểu

Cu Bởi từ lúc còn nhỏ đã phải lang thang một mình, cuộc sống gắn kếtvới tuổi thơ của cậu nhiều nhất là cảnh vật trong khu vờn ông bà ngoại Và khitác giả kể lại cảnh vật nơi đây ta cũng có thể thấy, tác giả đang đứng ở góc độmột đứa trẻ để cảm nhận “cây na, cây lựu, một cây cam sành, cây hồng quả,cây ổi lớn chi chít cành Giữa có cây ngọc lan vờn sau cũng rất nhiều cây.Khế, bởi Thêm một bụi chuối tây, một khóm táo xanh phủ kín cả một phía aonớc - một chuôm nớc nhỏ xíu Ông tôi bảo, nếu lấp cái ao nớc ấy, cả xóm sẽ bị

động Và hết thảy một khoảng vờn sau đó, tôi đặt tên là là Sở Bách Thú Sở

Bách Thú của tôi” (Cỏ dại) Ví dụ trên ta thấy, ngôn ngữ dùng để miêu tả rất

giản dị, không cầu kỳ, đặc biệt bức tranh thể hiện cái nhìn trực quan, cách cảmnhận của một đứa trẻ Và một điểm nữa cũng dễ nhận thấy ở lối trần thuật từquan điểm trẻ thơ là nhân vật “tôi” khi biểu hiện mình bộc lộ rõ tính ngây thơcủa một đứa trẻ Nghe đoạn đối thoại giữa Hồng và bà nội

“Đã một lần bà tôi vẫy tôi lại, ôm tôi vào lòng xoa đầu tôi:

- Ai đẻ mày?

Nhìn những miếng bánh kẹo thơm phức trong giấy bóng xanh đỏ ở tay bà tôi,tôi nũng nịu đáp:

- Bà đẻ con

Bà tôi lừ mắt, tát vào má tôi:

- Bố mày, chỉ đợc cái hóm thôi Không phải!

- Vậy con là con cậu bà nhỉ?

Bà tôi lờm tôi một cái dài lại hỏi:

- Cậu làm gì?

Cậu làm ông xếp đề lao” (Những ngày thơ ấu) Cách trả lời bộc lộ tâm hồn

ngây thơ trong trắng của đứa bé, qua đó ta cũng thấy đợc suy nghĩ của trẻ thơthật giản đơn Hồng không hiểu mục đích của bà hỏi nó để làm gì? Nó chỉ biếttrên tay bà có chiếc bánh rất ngon, nó vội trả lời để đợc ăn bánh Vì thế, nó trảlời “bà đẻ con” theo kiểu nụng nịu, xu nịnh Cậu bé thể hiện sự khôn ngoan nh-

ng khôn ngoan theo kiểu trẻ con Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và Cỏ

dại của Tô Hoài có cách kể chuyện riêng, lối kể chuyện một cách tự nhiên theo

dòng hồi tởng, trần thuật theo thời gian tuyến tính Các chi tiết, tình tiết sự kiện

theo trí nhớ lần lợt hiện về Cỏ dại từ cảnh gia đình túng quẫn nghèo đói, cu

B-ởi phải rời làng ra Kẻ Chợ đi học, sau đó lại quay về nhà , còn Những ngày

thơ ấu, thể hiện ngay đầu đề của từng chơng Chơng Tiếng Kèn giới thiệu về số

phận của bố và mẹ và chỉ ra nguyên nhân dẫn đến một gia đình phá sản, đi đếntrụy lạc, rồi đến cuộc đời đau khổ của bé Hồng trong các chơng tiếp theo Đócũng là cách kể chuyện phù hợp với dòng hồi tởng không biết đến mức độ củatrẻ em Đây là cái hay của văn nhng cũng dễ trở thành cái nhợc không ít chỗ

Đặc biệt sự phóng túng của tởng tợng, hồi ức sẽ phá vỡ sự cô đúc vốn là mộtyêu cầu cao của nghệ thuật Nhng dù sao, Nguyên Hồng cũng đạt đợc mục đíchcủa mình, cuốn hồi ký đã nói đợc nỗi lòng và tâm trạng của ông, thể hiện

“những rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại” (Thạch Lam) Cũng nh

Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Cỏ dại của Tô Hoài kể theo trí tởng

t-ợng và hồi tởng của trẻ thơ, nên bên cạnh lối câu biểu cảm hồn nhiên bộc trựctạo sức hấp dẫn của tác phẩm, thì cũng có một vài chỗ cha thật đa dạng, suy t-ởng theo một khuôn Chẳng hạn, đoạn miêu tả cậu Tịnh có chi tiết “mặt cậu

đen bóng nh bôi dầu” hay nh “tôi hiền nh cục đất” Tuy nhiên, cái mà Tô Hoàicần hơn cả thì ông đã đạt đợc Văn ông phải là thứ văn nói lên cuộc đời, nóinhững cái gì bình thờng nhất, nói những cảnh đời gần gũi, quanh mình TôHoài cũng đã nói: “cha bao giờ tôi bắt chớc viết theo ( ) chuyện của Khái Hng,Nhất Linh, mặc dù tôi thích đọc những truyện ấy Bởi lẽ giản dị ( ), viết giốngcái thật thì nhân vật những ông nhà giàu con quan có đồn điền nh thế, tôi khôngbiết những kiểu ngời ấy, không bắt chớc đợc Vì thế, tôi đã miêu tả tâm trạng

tôi, gia đình tôi, mọi cái của mình, quanh mình Quê ngời, Giăng thề, Xóm

giếng ngày xa , trong đó có cả mảnh đời và tình cỏn con của mình Cả những

chuyện loài vật tởng nh xa lạ kia cũng không nằm ngoài cái rộn ràng hay thầm

lặng của khu vờn trớc cửa” (Tự truyện) Tô Hoài thuộc dòng văn Nguyễn Công

Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng , ra đời và phát triển đối lậpmột cách tự nhiên với lối viết hay thứ văn “sạch sẽ” của các nhà tiểu thuyết Tự

Lực Văn Đoàn Hồi ký Cỏ dại cũng không nằm ngoài mạch cảm xúc và t tởng

này của nhà văn

Nh vậy, với dòng hồi ký viết về tuổi thơ, cả hai tác phẩm có điểmgặp nhau về mặt nghệ thuật, tác giả thể hiện ngòi bút hết sức chân thực, cảm

động và nghệ thuật trần thuật theo quan điểm trẻ thơ hết sức độc đáo, tuy mộtvài chỗ lối kể cha đợc sắc sảo, nhng nhìn chung với sự đóng góp về mặt nghệthuật cũng nh nội dung góp phần tạo sức hấp dẫn cho tác phẩm

Tóm lại, ở chơng một này, ngoài khái niệm hồi ký, chúng tôi đi vào tìm

hiểu sự gặp gỡ của hai tập hồi Những ngày thơ ấu và Cỏ dại trên các bình diện:

nội dung, hình thức Những khám phá về các phơng diện đó sẽ là cơ sở giúpchúng tôi nhận rõ hơn trong quá trình tìm hiểu những khác biệt của hai cuốnhồi ký trong chơng hai và chơng ba tiếp theo

Chơng 2 Những khác biệt về hoàn cảnh gia đình, môi trờng xã

hội, về thân phận và tâm lý nhân vật

Hoàn cảnh gia đình, môi trờng xã hội của hai đứa trẻ đềukhông có gì vui, thân phận tuổi thơ hết sức tội nghiệp, nhng vẫn có những khácbiệt dẫn đến những khổ đau riêng và những nét tâm lý, tính cách riêng

2.1 Bé Hồng cô đơn giữa một môi trờng thù địch, đầy bất công

Trong nhiều truyện ngắn của Nguyên Hồng và Tô Hoài viết về đời sốngnông thôn và đời sống của những ngời lao động nghèo thờng đề cập đến cảnhgia đình xung đột, ly tán Đó là tình cảnh chung của nhiều gia đình Việt Namtrớc Cách mạng Điều này cũng chính là nỗi bất hạnh của trẻ em lúc bấy giờ

Bé Hồng (Những ngày thơ ấu), cu Bởi (Cỏ dại) là những đứa trẻ chịu chung

cảnh ngộ Song nỗi đau khổ của bé Hồng là luôn cảm thấy cô đơn, buồn tủi, cơcực Nguyên nhân đẩy bé Hồng đến tình cảnh này cũng là do sống trong mộtgia đình bất hoà, phá sản, sống trong một xã hội vì tiền, ở đó có những con ngờilạnh lùng về tình cảm

Theo những gì mà ngời đọc đợc chứng kiến thì gia đình bé Hồng khôngphải là một tổ ấm, mà là một gia đình bất hoà, phá sản Điều này, Hồng cũng

đã chứng kiến nhiều lần sự xung đột giữa bố và mẹ Hồng chứng kiến cảnh “hai

ngời gắng gợng mà ăn nằm với nhau, để khỏi tủi lòng hai đứa con có phúc lọtvào một cửa giàu có và hiếm hoi, hai ngời càng cố phải gần gũi nhau trong một

sự êm ấm giả dối vô cùng” (Những ngày thơ ấu) Và kết quả của sự chịu đựng

là bố lao vào thuốc phiện, nghiện ngập rồi chết Ngời mẹ trẻ có trái tim khaokhát yêu đơng đã từng sống nhẫn nhục chôn vùi tuổi xuân của mình, nay chồngchết, gia đình túng quẫn, làm ăn sút kém sự tần tảo đến tột cùng cũng khôngthể kiếm nổi rau cháo qua ngày cho gia đình, ngời mẹ ấy bỏ nhà đi tha phơngcầu thực Cậu bé bắt đầu cuộc sống không có bố, xa mẹ Tuy nhiên, Hồng còn

có bà và cô C và tởng rằng những ngời thân duy nhất sẽ là chỗ dựa cho cậu

Ng-ợc lại, Hồng phải đón nhận từ bà những lời mắng nhiếc, hắt hủi Cô C có cơ hội

là xoi mói, là xỉ nhục Sống trong gia đình nhng Hồng luôn cảm thấy cay đắng

và cô đơn Mỗi lần đau tủi và cùng cực, cậu bé ghi thành những dòng tâm sự rấtcảm động

- “Ngày 12 - 11- 1931 - Cô C, chắt nớc ở liễn cháo gà đã vữa vào cái bátcon Cô ấy gọi cho mình ăn Ai thèm ăn? Dù đã đói lả! Cô ấy quý đầy tớ hơnmình mà

- Ngày 14 - 11 - 1931 Phải nhớ cái tát và câu rủa sả này cho đến chết:

“Hồng ơi! Bố mày có chết đi, nhng còn có mẹ mày nó dạy mày Cầm bằng mẹmày đánh đĩ theo giai, bỏ mày lêu lổng thì đã có chúng tao”

- Ngày 26 - 11 - 1931 - Nó khóc mà mình phải chửi có ức không? Ai trêughẹo cô ấy mà cô ấy nỡ lòng réo tên cái mẹ mình lên mà chửi “- cái giống nhàtao không có ai thâm hiểm đâu Chỉ có mày thôi Mày là cái giống con cái L

mẹ mày Quyển truyện đáng giá bạc trăm hay sao mà mày dằn ngã con tao ra

mà cớp lấy? (Những ngày thơ ấu) Sống với bà và cô C Hồng bị phân biệt đối

xử thậm tệ Điều này, Hồng đã nhận ra ngay qua hành động đối xử của bà vớihai đứa cháu Cậu rất uất ức nhng cũng không biết làm thế nào chỉ biết tráchthầm “Thế mà cũng đọc kinh! cũng xng tội! Cũng hàng ngày chịu lễ Chúa nàodạy có thức ăn gì là dấm dúi cho cháu ngoại? Nó ăn đến bỏ thừa bỏ mửa cũng

còn cố ép cho nó ăn” (Những ngày thơ ấu) Và nỗi uất giận xen lẫn đau khổ lên

đến tột đỉnh khi nghe trực tiếp những lời xoi mói từ miệng cô C Bởi vì, cậuhiểu đợc mình chính là đối tợng cho cô C nhăm nhoi và xỉ nhục Xỉ nhục mình

và xỉ nhục cả mẹ Đoạn đối thoại sau đây giữa Hồng và cô C đã phần nào lột tả

đợc bản chất cay nghiệt của cô C và ta càng thấm thía hơn nỗi đau khổ, tủi cựccủa cậu bé

“- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mợ mày không?”, khi vừanghe Hồng đáp “- Không! Cháu không muốn vào Cuối năm thể nào mợ cháucũng về” Thì cô C hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:

“- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có nh dạo trớc đâu?

Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp đa nhìn tôi Tôi lại im lặng, cúi

đầu xuống đất; lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay Cô tôi liền vỗ vaitôi cời mà nói rằng:

Mày dại quá, cứ vào đi, tao chạy cho tiền tàu Vào mà bắt mợ mày may vá sắmsửa cho và thăm em bé chứ Hai tiếng “em bé” mà cô tôi ngân dài ra thật ngọt,

thật rõ, quả nhiên đã xoán chặt lấy tâm can tôi nh ý cô muốn” (Những ngày thơ

ấu) Hồng đau đớn vô cùng, cảm giác đau đớn ấy không phải vì Hồng thấy mẹ

cha đoạn tang chồng mà chửa đẻ với ngời khác, mà vì thơng mẹ và căm tức

ng-ời cô độc ác và căm tức cả những thành kiến tàn ác đã khiến cho mẹ phải xa lìahai anh em, “để sinh nở một cách giấu giếm trốn tránh nh một kẻ giết ngời lúng

túng với con dao vẫy máu của nó” (Những ngày thơ ấu) Hồng nghĩ giá “những

cổ tục đã đày đoạ mẹ tôi là một vật nh hòn đá hay cục thuỷ tinh, đầu mẫu gỗ,tôi quyết vồ lấy ngay mà cắn, mà nhai, mà nghiến cho kỳ nát vụn mới thôi”

(Những ngày thơ ấu) Sự uất dận cùng với lòng thơng xót mẹ khiến cho “cổ họng đã ứ nghẹn khóc không ra tiếng” (Những ngày thơ ấu) Trái lại, cô C vẫn thản nhiên “vẫn cứ tơi cời kể các chuyện cho tôi nghe” (Những ngày thơ ấu).

Nhng những rắp tâm, tanh bẩn từ miệng cô C không đời nào xoá nhoà đợc tìnhyêu thơng và kính trọng mẹ Bé Hồng bày tỏ “đời nào tình thơng yêu và lòngkính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến Mặc dầu nonmột năm ròng mẹ tôi không gửi cho tôi một lá th, nhắn gửi thăm tôi lấy một lời

và gửi cho tôi lấy một đồng quà” (Những ngày thơ ấu) Không có tin tức của

mẹ không phải vì mẹ đã quên anh em “tôi”, mà có lẽ mẹ đang cố chạy chợ để

có thêm chút mang về cho con Hồng cảm nhận đợc nh vậy “tôi thấy tâm linhbáo trớc gần nhất đến 29 hay 30 Tết mẹ tôi cố chạy chợ cho đợc đồng gạo,

đồng thịt cá cho nhà và tấm áo manh quần cho con cái, nghĩa là cho cái Tết đợc

đầy đủ, thì mẹ tôi có về mới về” (Những ngày thơ ấu)

Nh vậy, ta có thể thấy nỗi đau khổ mà bé Hồng phải gánh chịu quá lớn.Hồng phải sống cảnh thiếu thốn về vật chất còn phải gánh chịu nỗi đau thiếutình yêu thơng, gia đình là một tù ngục đối với cậu Nguyễn Khắc Viện nhà tâm

lý học cho biết “trẻ em trong hoàn cảnh bất lực, luôn cần đến một ngời mẹ hiền

sẵn sàng và nhạy cảm đáp ứng nhu cầu tâm lý, vai trò đó ngày càng quan trọng.Cùng với bố mẹ là anh chị em và ông bà, tất cả thành một “tổ ấm” tạo ra môi tr-ờng” [73, 57] Đối với Hồng, từ nhỏ đã mồ côi bố, phải xa mẹ, ngời thân chỉ có

bà và cô C nhng họ không cho cậu bé có đợc cảm giác “mái ấm” gia đình, cảmgiác thơng yêu Tuổi thơ của cậu thui thủi cô đơn giữa sự cay nghiệt của bà, sựmiệt thị của cô, thậm chí còn bị bạc đãi và xỉ nhục

Cảnh ngộ ấy ném Hồng vào môi trờng xã hội Môi trờng mà ở đó cónhững đứa trẻ sống bằng cuộc sống bê tha “hễ kiếm đợc tiền là phung phí Quà

gì chúng cũng ăn, thua bạc bao nhiêu cũng không tiếc” (Những ngày thơ ấu).

Những đứa trẻ này sống nh thế cũng chỉ vì “cảnh đời đày đoạ” hay sống trongmột “gia đình trụy lạc hoặc vì ngời cha cờ bạc” khiến cho chúng có thái độ bất

mãn và tự nhủ cần “phải có cái say sa trong sự bê tha kia để mà an ủi” (Những

ngày thơ ấu) Đối với Hồng cũng vậy, bớc vào cuộc sống xã hội là bớc vào

cuộc sống đầy tự do và tự vận động để nuôi sống bản thân mình Trong xã hội

đó, Hồng bắt đầu làm quen và kiếm sống bằng nghề “nhỏ mọn” Hồng lao vào

đám đáo, nhanh chóng du nhập với bọn côn đồ “chung đụng với mọi hạng trẻ

h hỏng của các lớp cặn bã Tụi trẻ sống bằng những nghề nhỏ mọn nh “bánbáo, bán xôi chè, bánh, kẹo, hoa quả, bán các đồ chơi lặt vặt, đi ở bế em hay

nhặt bóng quần, hoặc ăn mày, ăn cắp từ con cá lá rau” (Những ngày thơ ấu) Và

những ngày tháng sống nh thế, là những ngày Hồng cảm thấy đợc no đủ, vui vẻ

và sung sớng, hạnh phúc hơn so với những ngày sống trong ngôi nhà của mình.Giờ đây, cậu chỉ có một thú vui duy nhất mà cũng là cách để mình có tiền, đó

là “đánh đáo” Hồng ý thức đợc rằng “đánh đáo” là một “nghề” để kiếm sống.Nhờ “đánh đáo” mới có tiền, có những bữa ăn no, ăn ngon và ít ra cũng đợcsung sớng và tự do, đợc “may cả quần áo, sắm đợc giày mũ, muốn ăn gì cũng

có tiền mua, đi xem chớp bóng, và đá ban không thèm ngồi hạng bét” (Những

ngày thơ ấu) Đó là ảnh hởng tốt đẹp hay quái gỡ của sự sống du đãng, với

Hồng cũng không cần biết Ngợc lại, “Tôi chỉ biết cần phải sống nh thế Vì tôi

đã cơ cực và khổ sở hơn là tù tội trong sự chăm nom thờ ơ của ngời bà già đã

đem hết tình thơng yêu thầy tôi bù đắp cho cô tôi, và coi mẹ tôi nh một sự bêu

riếu cho vong linh thầy tôi và dòng dõi tôi” (Những ngày thơ ấu) Chúng ta biết

rằng, đánh đáo là niềm vui của trẻ thơ, một trò chơi gắn liền với thời thơ ấu củatrẻ nhỏ, nhng đối với Hồng, đánh đáo trớc hết là để có tiền, có đợc bữa ăn no,ngủ ấm Kiếm tiền để đợc đối xử công bằng và kiếm tiền để đợc làm ngời trongmuôn ngời và cũng nhờ có tiền mới “trả thù” đợc bà và cô C bằng sự khiêu

khích của mình Thức ăn để phần chẳng có gì, Hồng mua thêm dò rồi điềmnhiên ăn Khác với ngày trớc “khi bị kinh bỉ, hắt hủi nh thế tôi đã đứng dậy, bỏbữa cơm ăn để phản kháng cách đối đãi rẻ rúng chênh lệch ấy Nhng nay, tôi cứ

điềm nhiên ăn, ăn rất thong thả, nhằn từng hột thóc, gắp từng sợi rau, húp từngthìa canh để trêu tức bà tôi Những bữa ít thức ăn, tôi mua hàng hào giò chả về,

cắt làm nhiều miếng, khề khà ăn nh ngời nhắm rợu” (Những ngày thơ ấu) Mặc

dù sự “khiêu khích” và “khinh nhờn” của Hồng đối với bà và cô C là cáchchống trả theo kiểu trẻ con Nhng, ta lại nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong tínhcách bé Hồng Từ một đứa trẻ nhút nhát, mỗi lần bị mắng chửi chỉ biết nuốtgiận và uất ức Nay, Hồng đã biết chống đối, đáp trả lại Có lẽ cuộc đời sớm tựlập kiếm sống cùng với môi trờng cay nghiệt của xã hội tạo cho Hồng tính cáchmạnh mẽ, quyết liệt hơn Hay nói cách khác, Hồng đã phải đối mặt với môi tr-ờng mà ở đó chỉ có những con ngời thù địch, phải chịu nhiều cảnh bất công vô

lý nảy sinh ở cậu lòng căm thù và ý thức chống đối Nói là đối phó nhng đó làthái độ, là cảm hứng bất mãn của bé Hồng trớc sự trớ trêu, bạc bẽo của lòng ng-

ời Những con ngời bị tác động rất lớn bởi đồng tiền

Có thể nói, hoàn cảnh gia đình và môi trờng xã hội tác động rất lớn tới sựhình thành nhân cách của bé Hồng Nhà tâm lý học Vân Thị Kim Cúc cho biết

“chỉ có những cuộc hôn nhân hạnh phúc với những ngời bố, ngời mẹ đảmnhiệm tốt vai trò của mình mới sản sinh ra những đứa con hạnh phúc và nhữngnhân tài của đất nớc”, ngợc lại “bố mẹ ly hôn là một tai họa, là một cú sốc màtrẻ không dễ gì vợt qua Cũng chính vì thế không ít trẻ bỏ đi lang thang, bụi

đời, xoá nỗi đau bằng cách lãng quên đi trong các băng đảng Những trẻ đãphải dùng rợu, thuốc lá, cờ bạc và tệ hại hơn nữa tiêm chích để quên đi “cái tôi”của mình đang bị đe dọa nghiêm trọng” [6, 42] Bé Hồng phải sống trong gia

đình bất hoà, phá sản lại phải đối mặt với xã hội coi trọng đồng tiền, xã hội mà

ở đó con ngời khô lạnh về tình ngời, cuộc sống phải bằng mánh khoé, khônngoan và liều lĩnh thì may ra mới sống đợc, hoàn cảnh đó đã răn dạy Hồng từmột đứa trẻ chỉ biết khóc, tủi thân, nhẫn nhục mỗi khi bà và cô C mắng chửi đãtrở thành một đứa trẻ gan, lì, liều lĩnh

Bé Hồng là đứa trẻ chịu nhiều bất công vô lý, phải sống giữa một môi ờng thù địch nảy sinh lòng căm thù, ý thức chống đối, mặt khác cuộc sống sớmphải tự lập kiếm sống tạo cho tính cách Hồng trở nên mạnh mẽ, quyết liệt

tr-không còn là một đứa trẻ hồn nhiên và ngây thơ nh cu Bởi trong Cỏ dại.

2.2 Thằng Cu tuổi thơ "leo hoang nh cỏ dại"

Thực ra chỉ đến khi cuốn hồi ký Cỏ dại ra đời thì ngời ta mới biết rõ,

hiểu thêm về tuổi thơ của nhà văn Tô Hoài Bằng hình thức thể loại hồi ký “nói

về chính cái tôi” và nói một cách chân thật, chính xác đã giúp nhà văn bày tỏmột cách tờng tận về tuổi thơ của mình lên trang sách Một tuổi thơ với cuộcsống “Cỏ dại hoa đồng Sống theo tự nhiên, rồi lại trở về với tự nhiên Một tuổithơ ít có sự can thiệp của xã hội nhng lại đậm đà d vị xã hội: “bắt đầu nhữngngày lêu lổng Đợc mãi thế thì thích Rồi ngày sau tôi thành anh thợ dệt cửi nhnhững đứa trẻ khác trong làng” (dẫn theo Phong Lê) [37, 38] Đây là một trong

điểm khác với tuổi thơ bé Hồng trong Những ngày thơ ấu Tuổi thơ của mình,

cu Bởi không phải đối mặt với sự giành giật trong cuộc sống vì đồng tiền Cu

B-ởi không phải chịu cảnh bị đày đọa, hắt hủi, xỉ nhục, bị đánh đập Từ đó mà chỉ

có thể nói rằng, hạnh phúc của cu Bởi là ở chỗ còn có gia đình, có ngời thân và

đợc đón nhận tình yêu thơng của ông bà Nhng nhìn chung cuộc sống tẻ nhạt,buồn bã vẫn bao bọc, bủa vây lấy tuổi thơ cu Bởi Một tuổi thơ êm đềm nhngbuồn bã, cô đơn trong một thế giới thiên nhiên đầy bí hiểm

Cỏ dại giúp ta hiểu một cách sinh động những gì đã tạo nên tâm hồn

cũng nh nét đặc sắc trong phong cách nhà văn Tác giả kể lại một cách xúc

động về tuổi thơ của mình Một tuổi thơ “leo hoang nh cỏ dại” lớn lên cùng

“hoa đồng cỏ nội”, “những ngày thơ ấu của nó leo hoang trong đám cỏ bên lề

đờng đi Cỏ dại, cỏ không có tên, rờm rà ken khít nhau bò ngẩn ngơ trong

khoảng đất rác rởi” (Cỏ dại) Nhng cũng chính từ cuộc sống đó mà cu Bởi ít ra

cũng có những ngày tháng hồn nhiên và thích thú Đó là những ngày cu Bởi đợcthả hồn mình trong thế giới thiên nhiên đầy cây cối, chim chóc quanh vờn

“Ngoài sân cây cối mọc um nh rừng cây na, cây lựu, một cây cam sành, câyhồng quả, cây ổi lớn chi chít cành Giữa có cây ngọc lan Đầu mùa hè, hoangọc lan chín trắng muốt, hơng ngát ra tận ngoài đầu ngõ Đối với tôi, là cảmột thế giới cây cối Thân cây đào lớn bằng cột đình, đen xù xì, quanh năm

phòi ra từng cục nhựa trong óng, dính nh cồn” (Cỏ dại) Nhân vật cu Bởi vẫn có

khoảng thời gian hoà mình vào thế giới thiên nhiên đầy sức sống, có đợc niềmvui chút ít của tuổi thơ Song cái buồn nó hiện ngay trong niềm vui của cu Bởi

Ta có thể nhận ra ngay trong sự đối lập giữa thiên nhiên và con ngời Thiênnhiên um tùm, phong phú đầy sức sống, con ngời (cu Bởi) một mình lẻ loi, đơncôi, rình rập theo bớc chân của các chú, vợ chồng chào mào làm tổ Vì thế, cuBởi quan sát đợc rất kỹ những động tác, hành động của chúng Đó là niềm vui,

là những gì mà cậu bé đợc đón nhận “năm nào cũng có đôi vợ chồng chim chào

mào tha rác đến làm tổ trong một cành đào rậm lá cao cao Tháng năm, thángsáu những con chim mạnh cánh và cứng mỏ, thì vợ chồng con cái nhà chim bỏ

tổ, ríu rít mang nhau đi Tôi hóng xem kỹ từ hôm chú chào mào đực quặp ở đâu

về cành cây từng cuộng rạ nhỏ Khi ấp trứng chúng hót líu lo suốt sớm chiều.Rồi những ngày tha mồi vất vả hai vợ chồng chim cùng gầy phờ ngời Buổisáng mát, mấy chú chim con chen nhau đứng trên thành tổ ngóng ra Tôi ngồinúp một bên bể nớc say mê ngắm nghía Tôi không thích bắn Nói cho đúng,tôi cũng không dám bắt các chú chim nhỏ ấy Ông tôi cấm Đến ngày chim rời

tổ, “bồng bế” nhau đi, tôi ngẩn ngơ nhớ Rồi sang năm, không biết vẫn đôi ấyhay đôi khác, chim chào mào lại đến làm tổ Ngày ngày tôi lại lom khom nấp

bên cạnh bể nớc, ngó lên cây đào” (Cỏ dại)

Về mặt tâm lý, nếu bé Hồng là đứa trẻ gan dạ, liều lĩnh thì thằng cu lại là

đứa nhút nhát, sợ hãi Nh ta đã thấy, niềm vui của cu Bởi đợc ra vờn đếm câycối, rình ngắm chim chóc, nhng lại rất sợ hãi lúc chiều về, đêm đến Bởi vì cuBởi tin rằng, quanh khu nhà của ông bà ngoại có rất nhiều ma ở đó có “connam nam, con thuông luồng, con rắn cạp nong cạp nia năm rình rút chân ngời

ta Phía bên kia có ông thần đất, ông tôi kể, mỗi khi ông tôi ốm, ông thần đấtlại báo cho biết trớc Lại nghe các cụ nói lại ở ao này có một con ma rất to.Những đêm thanh vắng nó thờng hoá làm ngời đàn bà váy áo trắng lốm lốpngồi khóc bên bờ ao ti tỉ Hễ động tiếng ngời, ma liền đứng vơn dậy nhảy ùmxuống nớc, lập lờ rồi biến mất Giữa những câu chuyện ghê rợn ấy tôi ngồi népkhít bên tay áo bà tôi, nhìn ra ngoài trời tối Thấy chỗ nào cũng thấp thoáng

trăng trắng, những ma là ma Tôi nhắm nghiền mắt lại” (Cỏ dại)

Ngôi nhà gạch cổ là nơi ghi nhận những đổi thay trong tâm hồn cu Bởi

Là nơi hiện thân của tuổi thơ cu Bởi nhng mỗi lần nhắc đến ngôi nhà là cu Bởilại sợ hãi con ma mộc, sợ quân Cờ Đen ngày trớc giết ngời trong ngôi nhà này

“hễ nhà vắng ngời, tôi đành ngồi thu lu trên thềm đá giữa sân, không dám ra aohay vào trong nhà Sợ lắm Mà sợ nhất, nếu phải đến buồng ông tôi nằm Cái

buồng ấy lúc đông cả nhà ai bảo tôi vào một mình tôi cũng hãi” (Cỏ dại) Đối

với cu Bởi “chỗ nào cũng có bóng ma”, những con Ma ở khắp mọi nơi “ngoàingõ, vờn sau”, cả trong cái gian nhà kín chôn vàng cũng có “ma mộc, có ôngthầy giáo lên đạo mặt xanh cời, bận áo dài đen” Những chuyện ma quái ở các

xó xỉnh đó, khiến cho cu Bởi sợ hãi và buồn bã

Có thể thấy, thế giới bí hiểm, âm u, mờ ám, ma quái quanh khu vờn,trong ngôi nhà - nơi cu Bởi sinh sống đã khiến cho câu bé rất sợ hãi Sợ cả khi

cu Bởi bắt gặp một vật hiện hữu trớc mắt nh hình ảnh “con chó đá bị chôn ngậpnửa mình xuống đất, ngồi chầu hẫu mõm hếch Tôi ghê ghê cả con chó đá” vàcả “mấy hòn đá kê cột dáng hẳn cũng sợ, những hôm trời nồm đá cũng đổ mồ

hôi ra ớt nhẽo” (Cỏ dại).

Ngoài ra, cảnh xung đột lý tán vì nghèo đói của bao gia đình cũng khiếncho cu Bởi buồn bã Cậu đã chứng kiến ông bà thờng chửi bới đánh nhau, cảnh

mẹ chạy bán giấy kiếm tiền.vv Gia đình dì Nhâm, gia đình mẹ Lặc và cả gia

đình chú Tởng, gia đình ông Phán hay gia đình bà giữ xe đạp ở trên phố , đềunghèo đói nh nhau Vì nghèo đói cuộc sống của họ bất hoà dẫn đến tàn lụi Môitrờng xã hội nghèo đói, gia đình tàn lụi, ly tán khiến cho cậu bé cảm thấy cuộcsống buồn tẻ, nhạt nhẽo Tuy nhiên, so với bé Hồng thì “tuổi thơ leo hoang nh

Cỏ dại” của cu Bởi vẫn còn có những giây phút hồn nhiên, có những “bạn trẻcon khắp xóm” để “bắt đầu, những ngày lêu lổng”, chơi “đúc dế”, “chơi nặnnồi”, “thả diều” hay “lơng mô” đất thó, “lội sang quãng sông Tô Lịch trớc cửa

đình, tôi sang bãi Đồng Vân bẻ ăn cắp bắp ngô, nhổ trộm ớt tầu đem về giồng

bờ ao” (Cỏ dại) Đó là những ngày tháng tuổi thơ của cu Bởi, tuổi thơ “leo hoang nh Cỏ dại”.

Nh vậy, điểm khác nhau cơ bản giữa hoàn cảnh gia đình, môi trờng sốngchi phối đến sự khác nhau trong tâm lý của hai đứa trẻ Bé Hồng sống trong gia

đình bất hoà, phá sản, môi trờng có những con ngời thù địch, cuộc sống phải tựlập từ nhỏ khiến cho cậu trở thành một đứa trẻ gan dạ, liều lĩnh, có chút lì lợm.Ngợc lại, cu Bởi sống trong một thế giới bí hiểm, ma quái tạo nên tâm lý sợ hãi,nhút nhát và chứng kiến bao gia cảnh nghèo nên tuổi thơ của cậu tuy có nhữnggiây phút hồn nhiên nhng tâm trạng bao nỗi buồn sâu sắc Sự khác nhau này là

từ thực tế khác nhau của hai cảnh ngộ, hai thân phận Song cũng là do hớngkhai thác khác nhau của nhà văn Đây cũng là vấn đề chúng tôi muốn bàn luậntrong mục tiếp theo

2.3 Những điểm khác biệt trong khuynh hớng khai thác những kỷ niệm tuổi thơ

Chúng tôi có nói, Nguyên Hồng và Tô Hoài đều viết về thời thơ ấu vớinhững kỷ niệm buồn Tuy nhiên, mỗi nhà văn lại có hớng khai thác khác nhau.Nguyên Hồng khai thác tình cảm con ngời trong quan hệ đồng tiền Tô Hoài đivào những mảnh đời nghèo khổ trong xã hội Sở dĩ có sự khác nhau này, mộtmặt xuất phát từ ý thức của nhà văn về đặc trng thể loại Lâu nay nhiều nhà

nghiên cứu xếp Cỏ dại vào Tự Truyện và đó cũng là dụng ý của Tô Hoài, khi

Cỏ dại (1941) sẽ lại góp mặt trong cuốn sách có tên là Tự Truyện in năm 1978.

Theo dòng viết này, Tô Hoài viết tiếp Cát bụi chân ai (1992), Chiều Chiều

(1999), nửa nh hồi ký, nửa nh truyện ký Mà đặc trng nổi bật của truyện ký là

“trong quá trình tái hiện sự thật đời sống, ký chú trọng những vẫn đề xã hội hơn

là tính cách con ngời” [32, 104] Ký không giống nh tiểu thuyết, truyện ngắnnhằm vào việc miêu tả quá trình hình thành tính cách cá nhân trong tơng quanvới hoàn cảnh, ký chỉ quan tâm tới “một vấn đề, một trạng thái tồn tại của conngời hoặc những vấn đề nóng bỏng trong xã hội” [32, 104] Hình ảnh gia đìnhdì Nhâm, gia đình cu Bởi và cả mẹ Lặc nghèo đói, tù túng cũng là hiện thựccủa ngời dân Việt Nam trớc cách mạng Tháng tám Tô Hoài không chỉ viết về

ký ức tuổi thơ của mình mà qua đó còn cho thấy vẫn đề nóng bỏng của xã hộiViệt Nam lúc bấy giờ

Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Thạch Lam gọi là cuốn hồi ký

ghi lại “những rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại”, nhng nếu nói, đó

là cuốn tiểu thuyết kể về cuộc đời đau khổ và nói lên tâm trạng cô đơn của bé

Hồng thì cũng không sai Những ngày thơ ấu nửa nh hồi ký, nửa nh tiểu thuyết.

Với đặc trng thể loại, phần nào ảnh hởng đến ngòi bút của nhà văn Nhng đócha phải là yếu tố quyết định Yếu tố quyết định, theo chúng tôi là kiểu sángtác mà nhà văn đã lựa chọn Nguyên Hồng là nhà văn viết bằng trái tim, mộttrái tim “dạt dào cảm xúc” và cái nhìn thấm nhuần t tởng đạo Cơ Đốc, khiếncho hồi ký của ông mang màu sắc riêng, một thứ hồi ký tâm trạng Nói khác đi,Nguyên Hồng là nhà văn “truyền đạt cảm xúc”, khơi gợi tâm trạng Nhà văn

“viết bằng trái tim” không phải đi tìm những cảnh đời thờng mà đi tìm “ngọnlửa tinh thần” trong những con ngời và cuộc sống đời thờng Tô Hoài ngợc lại,nhà văn viết bằng con mắt quan sát, đi “tìm cái mới lạ”, phát hiện ra những cái

đời thờng mọi ngời thờng gặp nhng không nhận thấy Sự khác nhau này tạo nên

sự khác nhau trong phong cách nhà văn

2.3.1 Nguyên Hồng khai thác ở góc độ tình cảm con ngời trong quan hệ

đồng tiền

Nh đã nói, Nguyên Hồng đi vào khai thác tình cảm con ngời trongquan hệ đồng tiền Vì thế, ta mới nhận thấy, bé Hồng sống bên cạnh ngời thân(bà nội, cô C), nhng cậu luôn thấy cô đơn Vì họ thờ ơ, lạnh nhạt, thậm chíphân biệt và đối xử Nguyên nhân dẫn đến sự phân biệt đối xử là do Hồngnghèo, không có tiền, những con ngời bên cạnh cậu lại rất coi trọng sự giàusang Có thể nói, xã hội bé Hồng sống là một xã hội coi trọng đồng tiền Sống

trong xã hội đồng tiền những đứa trẻ nghèo khổ, cui cút nh bé Hồng sẽ bị phânbiệt đối xử, bị khinh rẻ, coi thờng.

Bà và cô C là ngời thân, ruột thịt, nhng Hồng không đợc đón nhậntình thơng yêu của họ, Hồng không đợc đối xử công bằng Và nguyên nhân dẫn

đến sự phân biệt đối xử đó cũng chỉ vì Hồng nghèo, không có tiền, phải sống ănbám vào họ Là một đứa trẻ nhng Hồng rất hiểu điều đó, “giá hàng tháng mẹ tôi

gửi tiền về cho anh em tôi thì không đến nỗi nào” (Những ngày thơ ấu) Tác giả

khai thác giá trị vạn năng của đồng tiền không phải khi bé Hồng bớc vào xã hội(khi có những đồng tiền lủng lẳng trong hầu bao của cậu) Mà khai thác nó khiHồng đang còn ở trong gia đình Đó là những lần Hồng nhận thấy, có cái gìngon bà cũng dấm dúi cho đứa cháu, con cô C và cả khi “ngời chị gái thầy tôi

là cô C”, một ngời đàn bà giàu có đến mức “hột vàng quấn đã đầy cổ lại còn

kéo trễ xuống ba vòng trớc ngực” (Những ngày thơ ấu), thì Hồng, đứa cháu

ruột của cô run rẩy trong mớ giẻ rách, chăn không đủ ấm, chỉ có “cái đệm trớckia thầy tôi vẫn dùng để lót chỗ hút thuốc phiện Nó vừa ngắn, hẹp, lại vừa

mỏng” (Những ngày thơ ấu) Vì thế “Tôi nằm nghiêng chán lại nằm sấp Khi

ngực đau nhói lên vì nằm sấp tôi lại nằm ngửa, co đầu gối lên, ôm chặt lấy Lúc

đó, tôi cảm thấy khắp ngời tôi, từ ngoài da vào trong ruột, từ ngón chân đếnvành tai đều buốt nhức Có bận tôi phải nằm duỗi dài, bắp đùi căng thẳng, cánhtay khoanh lại trên ngực, cố thiếp đi trong cái mệt nhọc vì vận dụng hết cả gân

sức và trí não” (Những ngày thơ ấu) Đặt bé Hồng trong sự đối lập gia cảnh với

ngời cô ruột, Nguyên Hồng gián tiếp nói lên đợc giá trị của đồng tiền có sứcmạnh ghê gớm Đồng tiền có thể làm thay đổi tình cảm con ngời, kể cả tìnhcảm ruột thịt cũng trở nên lạnh giá Và khi bé Hồng bớc vào xã hội, đợc tiếpxúc và chứng kiến nhiều những sự đời, cậu lại thấm thía hơn bởi sức mạnh của

đồng tiền Có lẽ thế, trong xã hội mà tất cả đều vì tiền kể cả tình cảm của conngời cũng đợc đánh đổi bằng đồng tiền thì có thể nói, không có nơi nào làthánh thiện, là công bằng và là niềm tin cho con ngời cho dù nơi đó là nhà thờ.Chính nơi chốn linh thiêng này, Hồng đã tận mắt nhìn thấy cảnh chen chúc, xô

đẩy diễn ra Đặc biệt là cảnh tợng “Tây đầm đi vào trớc Cả bầu đoàn, vú bế, vúdắt, chị hai, chị khâu, bé con cầm áo choàng và làn mây đựng đầy bánh kẹo hoaquả, ríu ríu theo sau Tất cả nghênh ngang đi ở lối giữa nhà thờ rộng thênhthang tới những hàng trên cùng lót nhung cả ở chỗ quỳ chân Rồi đến nhữngchức sắc, những quyền quý giàu có trong bốn “họ” khệnh khạng, bệ vệ, hớnhở” và khi cánh cửa nhà thờ đang dần dần khép lại cũng là lúc “một làn sóng

ngời rách rới lếch thếch tràn vào, không phải bằng lối cửa chính mà chen chúc

xô đẩy nhau ở các cửa bên mãi sau mới hé mở” (Những ngày thơ ấu).

Trong đêm Nôen, đêm chúa giáng sinh - đêm lễ lớn của con chiên xứ

đạo, bé Hồng sớm nhận ra cánh cửa nhà thờ cũng chỉ mở rộng để đón nhữngngời giàu sang Đó là sự phân biệt giàu - nghèo một cách tàn nhẫn Bộ mặt lạnhlùng của xã hội vì đồng tiền đã chia đám con chiên của Chúa thành hai hạngngời: giàu sang quyền quý và rách rỡi hèn hạ Tình cảnh bất công đã tác độngsâu sắc tới tâm hồn cậu bé “dần dần tôi cảm thấy một cách chua cay bên sự trơtrọi hèn hạ của tôi, một đứa trẻ cui cút cùng khổ, có bao nhiêu ngời vui sớng,

say sa chỉ chạm đến tôi họ cũng không dám” (Những ngày thơ ấu) Với “sự

rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại”, ngay từ tuổi ấu thơ bé Hồng đã ýthức đợc cuộc sống của mình trong xã hội vì đồng tiền cũng chỉ nh bao ngờikhốn khổ thuộc tầng lớp dới đáy xã hội và phải biết sống thầm lặng, không baogiờ có tiếng nói hay đúng hơn, họ nói cũng không ai nghe vì họ không có tiền.Ngợc lại, là hạng ngời có tiền, họ sẽ có tiếng nói chỉ có điều họ không có đạo

đức và không có tình ngời Đó là một tất yếu của xã hội coi trọng đồng tiền

Sống trong xã hội đó không chỉ có những con ngời với bản chất nhỏnhen, giả dối mà còn có những ngời độc đoán và tàn ác Ông thầy của Hồng làmột thí dụ Chỉ một câu nói vô tình mà Hồng phải trả giá bằng những trận đòn

kỳ mắt, mũi, gò má thái dơng Tôi phải ôm lấy đầu - thầy giáo liền giằng tay tôi

ra và đa những quả đấm chắc vào một bên mặt tôi

Đầu tôi đã quay tròn, máu mũi chảy ròng ròng

ống chân, mông đít, sống lng, bả vai và cả hai cánh tay tôi nh bị vặt ra từngmiếng thịt bởi những đầu thớc kẻ - trớc tôi còn giơ tay đỡ nhng sau mời ngóntay đã đau nhói nh sắp rụng tôi phải lùi dần vào một góc tờng” Khi thớc kẻ bịgãy, thầy giáo “một chân đa gót dày lên sống lng tôi Nhng tôi đã nằm xuống,ngời co rúm lại”, liền với hành động đánh, đấm là những lời chửi rửa: “Đồ khốnnạn! Đồ ăn cắp! Đồ mất dạy! Đồ khốn nạn!” Vẫn cha hết tức giận, thầy còn xỉ

nhục bằng cách “cứ đến giờ vào lớp là tôi phải quỳ , trừ nửa giờ ra chơi, mộtngày năm giờ học là năm giờ quỳ sau bảng Và từ đấy đến kỳ nghỉ hè dài hơnhai tháng nữa”, nếu đầu gối phải quỳ “hơn hai trăm giờ có lẽ thành chai và ê ẩm

hàng năm chắc” (Những ngày thơ ấu) Và điều mong muốn của thầy đối với

Hồng khi đến lớp học không phải là để “học chữ nghĩa” mà “để nhận thấy, theo

ý muốn của thầy tôi, một cách thấm thía không bao giờ quên đợc rằng là sự

nhục nhã ê chề” (Những ngày thơ ấu) Vì thế mà “từ hôm tôi bị quỳ, những đứa

bạn tôi dù không thuộc bài, dù bỏ làm bài hay chỉ làm bài chiếu lệ, đều chỉ bị

mắng nhiếc vài câu” (Những ngày thơ ấu) Hành động đánh đập của thầy giáo

đối với Hồng xét cho đến cùng đó là hành động xuất phát từ cách nhìn nhận,

đánh giá về Hồng Trong mắt của thầy, Hồng là đứa trẻ không cha, có mẹ màkhông có giáo dục, một đứa trẻ h hỏng sống bằng cuộc sống lêu lổng, langthang đầu đờng xó chợ Hồng là hiện thân cho bao đứa trẻ nghèo khổ sẽ bị ngời

ta khinh bỉ và sẽ không có tiếng nói trong xã hội Chính vì thế, khi bị đánhHồng có muốn giải thích, có muốn minh oan cũng không đợc

- “Tha thầy, thật con không làm gì

Lại còn cãi Câm ngay! Đồ khốn nạn! Đồ ăn cắp! Đồ mất dạy, đồ khốn nạn ”

(Những ngày thơ ấu) Lời chửi rủa và mắng nhiếc của thầy cũng đủ cho ta thấy

cái án Hồng phải chịu quá là cay nghiệt Đó là cách đối xử của thầy và cũng làcách đối xử của bà, cô C đối với Hồng Trong xã hội, thân phận nh bé Hồngmuốn đợc sự chia sẻ và thông cảm từ con ngời, kể cả ngời thân thật khó Điều

đó, một lần nữa khẳng định bản chất của xã hội vì đồng tiền thật xấu xa và tànnhẫn Trong xã hội vì đồng tiền, tình cảm con ngời quá rẻ mạt, ngời ta sống vớinhau bằng sự tính toán chứ không phải bằng tình yêu thơng và bé Hồng là mộtnạn nhân của xã hội đồng tiền Rõ ràng đằng sau cảnh tợng gia đình, cảnh tợngnhà thờ cũng chính là cảnh tợng của xã hội thực dân phong kiến lúc bấy giờ

Cuộc sống đó may ra có những ngời phụ nữ nh mẹ và cô bé cótên là Thu mà Hồng gặp trong mơ là hiểu và chia sẻ đợc nỗi đau khổ của Hồng.Vì ngời mẹ ấy của cậu cũng đã chịu sự đè nặng của lễ giáo phong kiến, lại sốngtrong một gia đình phá sản nhng cũng phải gắng, phải gánh và vợt lên nhữngràng buộc khắt khe của lệ giáo mà sống Và cả bằng tình yêu thơng mẫu tử thìhơn bao giờ hết ngời mẹ ấy hiểu và thơng Hồng vô cùng chỉ vì muốn cho con đ-

ợc bằng ngời ta mà mẹ phải tha phơng cầu thực, nhng ở nơi xa ngời mẹ ấy cũngluôn nhớ về con - nhớ về Hồng Bên cạnh mẹ, có lúc Hồng cũng cảm thấy cuộc