Góp phần tìm hiểu thân thế và sự nghiệp của ngô sỹ liên

Nếu nh Lê Văn Hu đợc ví nh Hêrô đốt đặt nền móng cho nề sử họcViệt Nam thì Ngô Sĩ Liên chính là ngời đã kế thừa và phát huy những tinh hoacủa những ngời đi trớc để khởi thảo biên soạn Đạ

Mục lục

Tran g

Chơng 1: Ngô Sĩ Liên, quê hơng, con ngời và thời đại

2.1 Vài phát hiện mới về trớc tác của Ngô Sĩ Liên

2.1.1 Lam Sơn Bảo Lục

2.1.2 Một cuốn sử đầu đời Lê Thánh Tông

2.1.3 Tam triều Bản kỷ

2.2 Tác phẩm Đại Việt Sử Ký Toàn Th

2.2.1 Vài nét về ĐVSKTT

2.2.2 Đóng góp của Ngô Sĩ Liên với ĐVSKTT

Chơng 3 Vài nhận xét về t tởng và sử bút của Ngô Sĩ Liên

nhiên của con ngời Mỗi quốc gia đều có quyền tự hào về lịch sử của mình vànhững trang sử của mỗi quốc gia đó đều mang những bản sắc riêng Có nhữngquốc gia lịch sử của họ là những cuộc chống xâm lăng oanh liệt, hoặc có nhữngquốc gia đơn thuần là những bớc phát triển vững mạnh về kinh tế, chính trị, vănhoá Lịch sử là bộ mặt một đất nớc nó có thể mang lại niềm kiêu hãnh hay ngợclại là sự xấu hổ cho mỗi ngời dân của dân tộc đó Bởi vậy nó đóng vai trò vô cùngquan trọng trong đời sống tinh thần của mỗi dân tộc.

Theo năm tháng những biến cố cứ chồng lên nhau, hàng chuổi sự kiện cứnối tiếp không ngừng, trí óc con ngời không thể lu giữ nỗi Từ rất xa xa cha ông

ta đã có ý thức ghi chép gìn giữ lại lịch sử dân tộc Các triều đại khi đã ổn địnhquyền thống trị của mình thờng nghĩ đến việc biên chép quốc sử Những ngời đ-

ợc các bậc tối cao của vơng triều tin cậy giao phó cho nhiệm vụ đó thờng lànhững bậc đức trọng, tài cao, giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình vàtrong lĩnh vực văn hoá giáo dục của đất nớc Với sự cần mẫn và lòng say mê các

sử gia đã phản ánh cuộc sống của con ngời thời bấy giờ vào những trang sử củamình Từ xa tới nay nhắc đến sử gia là ngời ta nhắc đến tấm gơng sáng về nhâncách và đức độ T Mã Thiên ngày xa đã phải chịu cung hình để duy trì sự sống vàviết tiếp những trang sử còn dỡ dang của mình và còn biết bao nhiêu ngời nữachỉ vì dám viết những điều mà ngời khác không dám nói mà mang họa không chỉcho bản thân mà còn cho cả họ tộc Xét cho cùng ngòi bút của sử gia rất quantrọng Nó có thể đem tới một cách hiểu tốt đẹp hay thiên lệch về một nhân tài, nó

có thể bôi đen cả một triều đại Nó mang sức mạnh to lớn nh vậy bởi con ngờiluôn lấy việc lu danh muôn thuở để làm lẽ sống cho hành động cho mình Bêncạnh đó cũng chỉ thông qua ngòi bút của sử gia chiếc cầu giữa quá khứ và hiệntại, giữa hiện tại và tơng lai mới đợc nối liền Hiểu đợc nh vậy thì ta mới biết đợcvai trò của sử gia với cuộc sống chúng ta quan trọng biết bao nhiêu và theo đótrọng trách của họ cũng thật nặng nề

Lịch sử dựng nớc đi đôi với giữ nớc của dân tộc ta qua mấy ngàn năm lịch

sử đã sản sinh ra những nhà hoạt động chính trị, những vị thống soái, những nhàhoạt động kinh tế văn hoá u tú và cũng đã sản sinh ra những sử gia nổi tiếng vềtài năng và khí phách cơng trực Đó là những sử gia nh Lê Văn Hu, Ngô Sĩ Liên,

Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú Trong quá trình gìn giữ lịch sử của dân tộc những

sử gia đó đã có vai trò vô cùng quan trọng và đã để lại cho đời sau những bộ sửquý giá Những bộ sử đó đã giúp chúng ta hình dung đợc những thời kỳ lịch sử

dựng nớc và giữ nớc vẻ vang của dân tộc, khắc họa nên những nhân vật anh hùngtrong sự nghiệp đấu tranh đễ chinh phục và cải tạo tự nhiên, chống xâm lợc củanhân dân ta Nó cung cấp những bằng chứng vô cùng sinh động và quý báu đểthế hệ sau tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử Trong những công trình sử học đó nổi bậtlên là bộ Đại Việt Sử Ký Toàn Th , bộ quốc sử đầu tiên của dân tộc Thực ra trớc

Đại Việt Sử Ký Toàn Th đã có nhiều cuốn sử khác nh Việt Chí của Trần TấnPhổ, Việt sử cờng mục của Hồ Tăng Thốc Thế nhng tới nay các tác phẩm trên

đều không còn Cho nên bộ sử đợc coi là cổ xa nhất mà bây giờ còn giữ đợcchính là bộ Đại Việt Sử Ký Toàn Th ĐVSKTT trở thành một bộ sử có vị trí quantrọng trong nền sử học Việt Nam không chỉ bởi số lợng sử liệu đồ sộ, bởi tínhchân thực khi phản ánh sự kiện mà bởi nó là một công trình độc đáo đợc tạo nênbởi một tập thể sử gia biên soạn trong suốt 425 năm Khởi đầu là Lê Văn Hu sau

đó là Phan Phu Tiên đời Trần, Ngô Sĩ Liên và các sử thần đời Lê đã hoàn thànhviệc biên soạn Với Đại Việt Sử Ký Toàn Th, NSL là sử gia có nhiều đóng gópquan trọng Nếu nh Lê Văn Hu đợc ví nh Hêrô đốt đặt nền móng cho nề sử họcViệt Nam thì Ngô Sĩ Liên chính là ngời đã kế thừa và phát huy những tinh hoacủa những ngời đi trớc để khởi thảo biên soạn Đại Việt Sử Ký Toàn Th với quymô tơng xứng với vị trí là bộ quốc sử của dân tộc Không phải vô tình mà trớc

đây ngời ta hay gọi Đại Việt Sử Ký Toàn Th là của Ngô Sĩ Liên mặc dù nh ta đãbiết nó là một công trình "tập đại thành " của nhiều ngời Chính cách gọi đó đãnói lên vai trò vị trí và những đóng góp của Ngô Sĩ Liên trong việc hoàn thành bộ

Đại Việt Sử Ký Toàn Th Tâm nguyện của ngời nho sĩ xa là thực hiện đợc mộngkinh bang tế thế của mình để lu danh tên tuổi Ngô Sĩ Liên dù không là võ tớng

để có thể góp sức mình vào sự nghiệp giữ nớc của dân tộc nhng với ngòi bútchính trực của một sử gia ông đã có những cống hiến lớn lao trong việc l u dữ lạinhững chiến công hiển hách đó trên từng trang sử của mình Giúp ngời đời sauhình dung đợc quá khứ oai hùng của cha ông, để có thể tự hào về lịch sử 4000năm dựng nớc và giữ nớc của dân tộc mình Làm đợc điều đó tên tuổi của Ngô SĩLiên đã sống mãi với nền sử học Việt Nam Ngày nay nhắc đến các sử gia nỗitiếng của Việt Nam, tên của Ngô Sĩ Liên bao giờ cũng đợc đặt lên hàng đầu Thếnhng trên thực tế thân thế Ngô Sĩ Liên còn có nhiều điều cha đợc làm sáng tỏ.Thời gian và nạn binh đao triền miên đã xoá mờ đi tất cả Ngô Sĩ Liên sinh vàmất năm nào, cuộc đời ông đã từng gặp những bớc thăng trầm ra sao ? Những

điều đó còn nhiều bí ẩn Kể cả những đóng góp của Ngô Sĩ Liên đối với Đại Việt

Sử Ký Toàn Th và ngoài Đại Việt Sử Ký Toàn Th ra Ngô Sĩ Liên còn có tác phẩm

nào nữa không ? Chúng ta còn cha hiểu một cách tờng tận Từ đó đặt ra một yêucầu cho chúng ta cần tìm hiểu một cách đầy đủ về cuộc đời sự nghiệp Ngô SĩLiên để có cách nhìn nhận và đánh giá chính xác về những cống hiến của ông đốivới nền sử học dân tộc.

Xuất phát từ yêu cầu trên: Từ những đóng góp to lớn của Ngô Sĩ Liên đốivới nền sử học dân tộc, từ những hiểu biết còn hạn chế của chúng ta về Ngô SĩLiên, từ đòi hỏi của thực tế học tập và nghiên cứu lịch sử dân tộc Với sự giúp đỡnhiệt tình tận tuỵ của thầy giáo Hồ Sĩ Hùy tôi đã lựa chọn đề tài: "Tìm hiểu thânthế và sự nghiệp của Ngô Sĩ Liên" với khát vọng đáp ứng đợc phần nào nhữngyêu cầu trên Dù còn nhiều hạn chế song tôi hy vọng với đè tài này sẽ đóng gópphần nhỏ của mình trong việc dựng lại một tiẻu sử đầy đủ về Ngô Sĩ Liên - một

sử gia có vị trí quan trọng trong nền lịch học Việt Nam, đánh giá một cách kháchquan những đóng góp của ông đối với việc lu giữ lịch sử dân tộc và bớc đầu làmquen với công tác nghiên cứu khoa học

2 Lịch sử vấn đề

"Vấn đề tìm hiểu về thân thế và sự nghiệp Ngô Sĩ Liên" đã đợc đề cập đếntrong một số sách báo và tạp chí trong nớc, đặc bịêt là cuộc hội thảo khoa họcnhân dịp kỷ niệm 300 năm bộ Đại Việt Sử Ký Toàn Th đợc khắc in, năm 1997 tạiChơng Mỹ quê hơng của Ngô Sĩ Liên Thế nhng vấn đề chỉ đợc trình bày mộtcách tản mạn và cha có hệ thống Các tác giả chỉ mới dừng lại ở những dòngngắn ngủi và ở một khía cạnh nào đó của Ngô Sĩ Liên mà cha đi sâu vào tìm hiểumột cách đầy đủ và toàn diện

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Thân thế và sự nghiệp của Ngô Sĩ Liên

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nh tên đề tài chỉ rõ phạm vi của luận văn là

- Tìm hiểu một cách có hệ thống thân thế và sự nghiệp của Ngô Sĩ Liên

- Qua việc nghiên cứu những dóng góp của Ngô Sĩ Liên đối với Đại Việt

Sử Ký Toàn Th đa ra một số nhận xét và đánh giá về t tởng và sử bút của ông

4 Nguồn tài liệu và phơng pháp nghiên cứu

4 1 Nguồn tài liệu.

Để nghiên cứu vấn đề tôi đã dựa vào những nguồn tài liệu chính sau

- Ngô Sĩ Liên và Đại Việt Sử Ký Toàn Th ( Giáo s Phan Đại Doãn chủ biên )NXB Chính trị Quốc gia , Hà Nội 1998

Đây là kỷ yếu của hội thảo nghiên cứu khoa học nhân dịp kỷ niệm 300 năm

Đại Việt Sử Ký Toàn Th đợc khắc in Sách gồm nhiều bài viết của các giáo sdanh tiếng trong ngành và đã trình bày nhiều khía cạnh về Ngô Sĩ Liên trong đó

có những phát hiện mới nhất về thân thế Ngô Sĩ Liên

- Lịch sử sử học Việt Nam ( Đặng Đức Thi ) NXB khoa học - Xã hộị - HàNội 1993

Tác giả đã nghiên cứu khá kỹ về t tởng và sử bút của Ngô Sĩ Liên, về những

đóng góp của Ngô Sĩ Liên đối với Đại Việt Sử Ký Toàn Th đồng thời tác giả đã

đa ra những nhận xét, đánh giá của mình đối với t tởng và sử bút của Ngô Sĩ Liên

- Lịch sử t tởng Việt Nam ( Tập 1) (Nguyễn Tài Th) NXBKHXH Hà Nội 1993.Trong phần viết về các quan điểm sử học của các sử gia phong kiến ViệtNam tác giả đã trình bày khá kỹ về t tởng của Ngô Sĩ Liên, nhìn nhận vai trò và

Các tài liệu này đã cung cấp cho tôi những t liệu về cuộc đời và sự nghiệpcủa Ngô Sĩ Liên dù chỉ là những dòng ngắn ngủi nhng tôi cũng lấy đó làm cơ sở

để nghiên cứu vấn đề của mình

Ngoài ra tôi còn tham khảo một số bài ở Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử và lịch

sử quân sự nh: Đại Việt Sử Ký Toàn Th : Tác giả, văn Bản, tác phẩm của giáo s

Phan Huy Lê, đăng trên tạp chí nghiên cứu lịch sử số 5, 6 / 1998 ; Nhà sử họcNgô Sĩ Liên của Chơng Thâu, Tạp chí lịch sử quân sự số 8/ 1988.

Những bài báo này đã cung cấp cho tôi những tài liệu mới về cuộc đời và sựnghiệp của Ngô Sĩ Liên, đồng thời cũng đa ra cách nhìn nhận và đánh giá vai tròcủa Ngô Sĩ Liên đối với nền sử học dân tộc

Trên cơ sở những tài liệu đó và sự tự mày mò nghiên cứu của bản thân tôi đãtiến hành nghiên cứu đề tài của mình

4.2 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn dựa vào chủ nghĩa duy vật lịch sử, t tởng Hồ Chí Minh và quan

điểm đờng lối của Đảng ta làm cơ sở phơng pháp luận cho việc nghiên cứu Trìnhbày sự kiện trung thực, xem xét sự vận động của lịch sử trong mối liên quan chặtchẽ với nhau, từ đó đa ra những nhận xét đánh giá Đây là đề tài lịch sử nên nộidung đợc thể hiện bằng các phơng pháp: hệ thống, so sánh, đối chiếu, kết hợp,tham khảo ý kiến rồi phân tích tổng hợp

5 Kết cấu của khoá luận.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, khoá luậngồm 3 chơng :

Chơng 1: Ngô Sĩ Liên, quê hơng con ngời và thời đại

Đặc biệt tôi xin chân thành gửi lời cám ơn sâu sắc tới thầy giáo, Thạc sĩ Hồ

Sĩ Hùy, ngời đã tận tình hớng dẫn giúp tôi trong suốt quá trình thực hiện bài khoáluận này

1.1 Thời đại và cuộc đời

1.1.1 Thời đại:

Sử gia là ngời đem hơi thở của thời đại để phản ánh vào từng trang sử củamình Do vậy để nghiên cứu về một sử gia, ta không thể không tìm hiểu về thời

đại mà sử gia đó đã từng trải qua

Phải nói rằng, thời đai của Ngô Sĩ Liên là một thời đại đầy biến động Căn

cứ vào những t liệu còn sót lại về ông, ta có thể cho rằng Ngô Sĩ Liên đã từngsống trong thời kỳ cuối của nền đô hộ nhà Minh cho đến dới triêù đại Lê Thánh

Tông Đó thực sự là một quãng thời gian chứa đựng những bớc ngoặt lịch sử quantrọng của dân tộc Ta có thể chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn kháng chiến chống Minh :

Quê hơng của Ngô Sĩ Liên cũng nh bao quê hơng khác của những ngời con

đất Việt đã bị chìm đắm trong ách đô hộ của phơng Bắc Ngô Sĩ Liên đã phảichịu sự áp bức bóc lột nặng nề của thân phận một ngời dân mất nớc Những cuộcnổi dậy của nhân dân ta liên tiếp bùng nổ và đỉnh cao của nó là khởi nghĩa LamSơn Với sức mạnh của lòng căm thù giặc, khởi nghĩa Lam Sơn đã làm rungchuyển cả đất trời đem đến cho ngời dân nớc Việt một vận hội mới Ninh Kiều,Tốt Động, Chúc Động những chiến thắng nối tiếp nhau đã mở ra cho nhân dân ta

1 kỷ nguyên mới của độc lập tự do Khí thế hào hùng của nghĩa quân, niềm vuicủa sự thắng lợi mang lại mối đại thống nhất cho nớc nhà, những lời núi sông củaCáo Bình Ngô, cảnh đoàn viên trào nớc mắt đã hun đúc trong Ngô Sĩ Liên mộtlòng yêu nớc sâu sắc, tinh thần tự hào về sức mạnh của dân tộc, về ý thức tự cờng

và nền văn hiến lâu đời của Đại Việt Chứng kiến những biến cố lịch sử trên Ngô

Sĩ Liên đã thực sự có đợc nhãn quan chính trị và ý chí vững vàng khi viết sử.Lòng yêu nớc, ý thức và niềm tự hào dân tộc đã tác động tích cực và mạnh mẽ tớiNgô Sĩ Liên khi ông biên soạn quốc sử

Buổi đầu khôi phục đất nớc của nhà Lê :

Chiến tranh kết thúc, triều Lê thành lập đã bắt tay vào công việc khôi phục

và xây dựng đất nớc sau những năm dài bị tàn phá bởi nô dịch và chiến tranh.Nền kinh tế đất nớc dần dần khôi phục, cuộc sống của ngời dân dần dần trở lạicảnh thanh bình Thế nhng từ đó cũng đã khép lại những ngày " nếm mật nằmgai" "tớng sĩ một lòng phụ tử hào nớc sông chén rợu ngọt ngào" ( Cáo bình ngô )trong triều các cuộc xung đột, chia bè chia phái để thanh trừ lẫn nhau bắt đầu.Sau khi quay trở về với cuộc sống an nhàn, với ngôi trời và lầu son gác tía, LêLợi dần đánh mất đi sự đoàn kết keo sơn mà trớc đây nếu thiếu nó thì không thểtạo thành sức mạnh "Trúc trẻ tro bay " đợc Nếu nh trớc đây ông gần gủi chanhoà với quần thần bao nhiêu thi nay lại xa rời và sinh lòng nghi kỵ bấy nhiêu

Ông đã sớm quên đi mối nghĩa tình sâu nặng và giết oan Trần Nguyên Hãn chỉtrên cơ sở một lối vu cáo Lê Lợi mất, ngời công thần có tấm lòng vằng vặc nhsao Khuê - Nguyễn Trãi sau một thời gian bị xa lánh, ghẻ lạnh cũng không thoátkhỏi những âm mu hãm hại của bọn gian thần Cái án "tru di tam tộc" của

Nguyễn Trãi nh một tảng đá đè nặng lên ngực những bậc công thần hết lòng vìdân vì nớc trong đó có Ngô Sĩ Liên.

Không chỉ mâu thuẩn tranh giành giữa quần thần, mà trong nội bộ hoàngtộc cũng đã xãy ra cái cảnh "nồi da nấu thịt" để chiếm đoạt vơng quyền Năm

1459 Lê Nghi Dân cớp ngôi giết vua và Thái hậu đã dẫn đến cuộc chiếnẩtongtriều đình lật đổ Lê Nghi Dân Bối cảnh lịch sử đó không thể không tác động sâusắc đến Ngô Sĩ Liên và đã đợc ông bộc lộ ít nhiều khi ông viết lại lịch sử của cáctriều đại ngòi bút của ông trở nên khắt khe và cẩn trọng trong đánh giá vè việcgiữ gìn đạo đức và luân lý gia đình

Giai đoạn phát triển thịnh vợng của triều đại phong kiến dới thời Lê ThánhTông:

Sau khi phế truất Lê Nghi Dân, các đại thần trung thành đã tôn Lê T Thànhlên ngôi, từ đây chế độ phong kiến đã phát triển đến đỉnh cao của nó Sự phát triểnrực rỡ của triều đại Lê Thánh Tông đã tạo điều kiện cho mọi tinh hoa của xã hội nảy

nở trong điều kiện đó NSL đã cho ra đời Đại Việt Sử Ký Toàn Th

Nh vậy tình hình xã hội và những sự kiện lịch sử lớn lao trong thời đại Ngô

Sĩ Liên bấy giờ đã tạo cho ông một sức mạnh tinh thần vô giá Sức mạnh đó đợchun đúc trong nhiều năm và đến khi tìm đợc mảnh đất màu mỡ nó đã đơm hoa kếttrái, đó là bộ quốc sử đầu tiên của dân tộc Đại Việt Sử Ký Toàn Th

1.1.2 Cuộc đời

Cơ sở để nghiên cứu cuộc đời Ngô Sĩ Liên :

Thế cuộc biến chuyển không ngừng và những đóng góp của Ngô Sĩ LiênNhật Bản đối với nền sử học nớc nhà đã có một thời bị chìm vào quên lãng Thờigian và loạn lạc triền miên đã làm cho hành trạng của Ngô Sĩ Liên trở nên mờnhạt Một tiểu sử đầy đủ của một danh nhân có cuộc đời sống và hoạt động gầntrọn một thế kỷ này cho đến nay vẫn còn có nhiều điểm cha đợc xác định Những

t liệu còn lại của ông đều chỉ liên quan đến bộ quốc sử do ông viết Ngời ta chỉbiết những nét hết sức đơn giản về Ngô Sĩ Liên nh sau: "Ông ngời làng Chúc Lý,huyện Chơng Mỹ tỉnh Hà Tây Năm Nhâm Tuất niên hiệu Đại Bảo thứ 3 ( 1442 )

Ông đậu Đồng tiến sĩ, sung vào Hàn Lâm Viện, khoảng năm 1459 niên hiệu DiênNinh thứ 6, Lê Nghi Dân giết Lê Nhân Tông cớp ngôi Ông đang làm đô ngự sử

mà không từ chức cho nên về sau Lê Thánh Tông buộc tội và giáng chức ông

Khoảng đời Hồng Đức ông làm sử quan tu soạn kiêm quốc tử giám t nghiệp.Năm Hồng Đức thứ 10 Lê Thánh Tông sai ông biên soạn Đại Việt Sử Ký Toàn

Th gồm 15 quyển" (theo tìm hiểu kho sách Hán Nôm của Trần Văn Giáp ).Những dòng ngắn ngủi trên chỉ cho ta biết nhng nét rất mờ nhạt về Ngô Sĩ Liên

Đi sâu tìm hiểu về thân thế Ngô Sĩ Liên tôi không khỏi vấp phải những khókhăn do t liệu để lại còn quá ít Đợc sự đồng ý của giáo viên hớng dẫn, tôi quyết

định thực hiện một chuyến thực tế về quê hơng của Ngô Sĩ Liên để trực tiếpnghiên cứu về những di tích còn lại của Ngô Sĩ Liên

Đến quê hơng ông vào một ngày đẹp trời, tôi đã đợc tận mắt chứng kiếnnhững gì còn sót lại liên quan đến hành trạng của Ngô Sĩ Liên Tại hai thôn NgọcGiả và Chúc Lý tôi đã đợc sự hớng dẫn tận tình của ngời dân ở đó để tìm hiểunhững di tích còn lại của Ngô Sĩ Liên Cũng nh những dòng tiểu sử ngắn ngũitrên, di tích còn lại của Ngô Sĩ Liên quá ít ỏi và nghèo nàn sau bao năm tháng đãtrôi qua trong trong điều kiện chiến tranh và loạn lạc triền miên

Tại thôn Ngọc Giả, xã Ngọc Hoà, Hà Tây trong đình làng đã dành một nơi

để thờ cúng Ngô Sĩ Liên Nhà thờ của ông nằm ngay dới chân núi Hỏa Tinh, phíaTây là đền Thiện, phía Đông Bắc là núi Ninh Sơn Theo bia Ngô tiên sinh di tích

ký, ngời làng đã lập bàn thờ Ngô Sĩ Liên ở phía Tây núi Hỏa Tinh, nhng theonhân dân kể lại thì khoảng năm 1964, 1965 thì đã bị phá để lấy đất xây trạm biếnthế Ba La (ở thị xã Hà Đông ) nên nay chẳng còn dâú tích Trên bàn thờ Ngô SĩLiên có một bức tợng toàn thân của ông vừa đợc cung tiến Quan trọng nhất làtấm bia Ngô Tiên Sinh di tích ký trớc đây đợc đặt ở trong đền thờ sau khi đền bịphá đợc mang sang đặt ở đình và ngày nay đợc trang trọng thờ trong nhà văn biamới đợc khánh thành vào năm 2001 Bia cao 1,55 m rộng 0,35 m trán bia hìnhvòm và có 1 chóp dạng nh một chiếc bình Bia có 4 mặt: mặt trớc đợc khắc tênbia và văn bia, mặt sau đợc khắc niên hiệu lúc khắc và dựng bia Trán bia ở mặttrớc đợc khắc hình đầu rồng, mắt lồi mũi to mồm rộng có 2 sừng, vây rồng phủ

đầy đầu rồng, hai râu uốn cong lại, ở hai chân có khắc vây to, dày, móng chân cóvuốt dài Hai diềm bia có khắc hoa dây leo dạng hoa cúc Bia có nội dung nhsau :

"Bia ghi di tích Ngô Tiên Sinh

Ngô Sĩ Liên sinh ngời thôn Ngọc Giả, xã Chúc Lý huyện Chơng Đức Ông

đổ tiến sĩ, xuất thân năm thứ 3 niên hiệu Đại Bảo, Thời Lê Thái Tông (1442)

cùng bảng với trạng nguyên Nguyễn Trực, ngời xã Bối Khê huyện Thanh Oai.

đến triều Lê Thánh Tông hiệu Hồng Đức năm thứ 10 (1480) ông đợc trao chứcHữu thị lang Bộ lễ, triều liệt đại phu kiêm Quốc Tử Giám t nghiệp, kiêm chức tusoạn ở quốc sử quán, soạn bộ Đại Việt Sử Ký Toàn Th Khi soạn bộ sử này ông

đã hiệu chỉnh hai bộ sử có trớc do Lê Văn Hu và Phan Phu Tiên vâng sắc soạn và

ông thêm vào phần ngoại kỷ, gồm 15 quyễn Chép thời gian thì theo phép biênniên ở kinh Xuân Thu, cách so sánh cân nhắc sự kiện và con ngời thì bắt chớc thế

sử kỷ truyện của T Mã Thiên Đến các phần chí, phần ký cũng đầy đủ, các nghi

lễ đều chép thoả đáng, cách hành văn thật hoàn thiện, cùng những lời bình luậnsau các phần nêu ngời tốt, răn kẻ xấu Ông đã sánh kịp với 2 đại nho Lê Văn Hu

và Phan Phu Tiên mà trở thành ngời dẫn đầu cho các nhà viết sử kế tiếp Lu TửNguyên nói rằng : "ngời viết sử phải giỏi cả ba mặt: tài học thức " giá tiên sinhkhông giỏi cả thì sao có thể làm đợc nh thế Điều này thấy ở Ngô Tiên Sinh quả

là trờng hợp muôn một Khi tuổi đã già Tiên sinh nghỉ việc hởng thọ đợc 99 tuổi.Sau khi tiên sinh mất dân thôn dựng đền thờ ở phía Tây gò Hoả Tinh, rồi ngờitrong xã cũng dựng đền hàng năm chọn ngày Đinh của mùa xuân và mùa thu màcúng tế Thời đó mới có 2 tấm bia cổ Quan Lệnh dõan họ Phạm là Phạm Thuỷsai khiến các xã dựng bia trong đền thờ Huấn đạo là Bùi Nhân xin thuật những

điều đợc thấy truyền, khắc lên bia điều gì không truyền lại thì còn để khuyết

Đúng vậy xin làm bài ký

Ngày 8 sau tiết thanh minh mùa xuân năm Tự Đức thứ 14 (1842 ) Thôn NgọcGiả thờ cúng"

Đây có thể đợc xem nh bằng chứng sát thực nhất còn tồn tại đến ngày nay

về Ngô Sĩ Liên ghi nhận một vài nét về cuộc đời Ngô Sĩ Liên và những đóng gópcủa ông cho nền sử học nớc nhà Trớc nhà thờ Ngô Sĩ Liên là đền Bà chúa giếng

ở đó còn lại một cái giếng làng Tơng truyền trớc đây Ngô Sĩ Liên buổi tra thờnghay ra ngồi đọc sách ở bãi cỏ cạnh giếng Một hôm ông nằm mộng thấy bà chúagiếng hiện hình liền thành kính xin Bà phù trợ việc học hành thi cử đỗ đạt Quảnhiên khoa thi năm ấy ông đỗ tiến sĩ, ông đã không quên ơn bèn lập đền thờ đếnnay đền ấy vẫn còn, đợc nhân dân trùng tu và hơng khói

Tại chùa Chúc Lý ( thôn Chúc Lý xã Ngọc Hoà ) còn lại tấm bia "Phụngtiên hiền di tích" Đó là một tấm bia đá dẹt, kích cở cao 1,75 m dày 0,35m đặt ởbên trái tiền đờng Lòng bia mặt trớc và mặt sau khắc chữ Hán Chữ mặt sau chobiết tấm bia làm vào năm Tự Đức (1806) và ghi số ruộng 5 mẫu, kể tên các xứ

đóng để kỵ giỗ Ngô Sĩ Liên Mặt trớc ghi tóm tắt tiểu sử Ngô Sĩ Liên Về nộidung của mặt trớc tơng tự nội dung của bia Ngô Tiên Sinh di tích kỷ Về phần mộNgô Sĩ Liên , các cụ cao tuổi và các vị lãnh đạo có thuật lại rằng: Năm 1965 khibạt đất làm đờng có gặp một ngôi mộ cổ, trên cửa đền phía Tây gò Hoả Tinh.Ngôi mộ đợc táng trong quan ngoài quách, gắn gần 3 tạ nhựa thông Nhân dâncho là mộ của Ngô Sĩ Liên và bốc vào trong một chiếc vại nhỏ đem chôn ở nghĩa

địa xã Hiện nay không còn xác định đợc vị trí Ngôi mộ đợc chôn ở vị trí nh vậy

và đợc táng với hình thức chỉ dành cho ngời giàu hoặc quyền cao chức trọng thì

đây khả năng là mộ của Ngô Sĩ Liên rất lớn Tuy thế về khoa học thì không cóbằng chứng chắc chắn Bởi vậy cha nên đa ra kết luận gì

Về cuộc đời của Ngô Sĩ Liên tại quê hơng ông tất cả chỉ còn vậy, trong dângian hầu nh chẳng để lại một giai thoại nào Thậm chí dân làng cũng biết về ôngrất mơ hồ Chỉ mới mấy năm gần đây khi nhà nớc có chủ trơng khôi phục lạinhững di tích về Ngô Sĩ Liên thì khi đó nhà bia của ông mới đợc xây dựng, tợngthờ của ông mới đợc đúc để đặt tại nhà thờ nhng có thể nói việc khôi phục lại tiểu

sử của Ngô Sĩ Liên là rất khó khăn vì đã hàng mấy thế kỷ trôi qua lại trải biết baocuộc chiến tranh loạn lạc triền miên Sách vở cũng chẳng còn lại bao nhiêu Tuythế với sự nỗ lực của các nhà khoa học cùng với sự phát triển của kỷ thuật hiện

đại hy vọng trong một thời gian không xa, những mơ hồ trong hành trạng củaNgô Sĩ Liên sẽ đợc giải quyết

Trên cơ sở những dấu tích ít ỏi còn lại ấy và một số dòng ngắn ngũi ở sử

cũ, ở gia phả của những ngời từng có quan hệ với Ngô Sĩ Liên cùng nhữngnghiên cứu mới đây của các nhà khoa học, ta có thể phác thảo một số nét về cuộc

đời của Ngô Sĩ Liên

* Vài nét về cuộc đời của Ngô Sĩ Liên

Năm sinh và năm mất của Ngô Sĩ Liên, ta cha thể xác định đợc, chỉ biết

ông sống rất thọ: 99 tuổi Bia Ngô Tiên Sinh di tích ký chép : " lão nhi trí sự thọcửu thập hữu cửu tuế " ( khi tuổi già trên sinh nghỉ việc, hởng thọ 99 tuổi ) Nhvậy có thể nói Ngô Sĩ Liên có tuổi thọ rất lớn, ông đã sống một cuộc đời gần mộtthế kỷ Theo sách của một gia đình ở Chúc Lý, ông còn có tên là Ngô QuangHiền: " thân nhà đệ làm giáp đồng tiến sĩ xuất thân, lễ bộ hữu thị lang triều liệt

đại phu kiêm quốc sử tu soạn biện soạn Đại Việt Sử Ký Toàn Th - Ngô QuangHiền huý là Ngô Sĩ Liên" Ông quê ở Chúc Lý, huyện Chơng Đức, Hà Tây, nay

là thôn Chúc Lý xã Ngọc Hoà huyện Chơng Mỹ tỉnh Hà Tây Tạ Ngọc Liễn chéptheo lời kể mà các cụ già ở Chúc Lý thì "Ngô Sĩ Liên quê gốc ở Đan Sĩ tỉnh Hà

Đông cũ, về trọ học ở Chúc Lý rồi lấy vợ và nhập tịch tại đây" [10] Ta có thểxem đây là một giả thiết nhng cha chứng minh đợc thì hãy quan niệm nh trớc đâycoi Chúc Lý là quê gốc Ngô Sĩ Liên Cũng theo lời Tạ Ngọc Liễn, Ngô Sĩ Liênkhông có con trai mà chỉ có hai đứa con gái Điều này có vẻ thiếu cơ sơ vì theogia phả của họ Nguyễn Trực, trạng nguyên cùng khoa thi với Ngô Sĩ Liên đợcbiết : Ngô Sĩ Liên có ngời con trai út là Ngô Giám lấy cháu gái Nguyễn Trực D-

ới thời Lê Thánh Tông làm quan Cẩn sự lang ở huyện Tân Châu, phủ Thiên ờng, sau điều đi làm tri huyện Yên Lảng Cũng có ngời căn cứ vào việc Ngô SĩLiên có 5 mẫu ruộng hậu cúng giỗ sau này ở làng Chúc Lý đề cho rằng Ngô SĩLiên không có con nối dõi thì cũng không có cơ sở vì cha chắc không có con nốidõi ngời ta mới để lại ruộng hậu mà có khi chỉ vì mục đích muốn đợc lu danhmãi trong làng nên những ngời có tiền của hoặc những ngời quyền cao chứctrọng thờng làm nh vậy

Tr-Cũng nh mọi trang nam nhi dới triều đại phong kiến, Ngô Sĩ Liên đã dốclòng học tập để có thể thực hiện mộng kinh bang tế thế cứu dân cứu nớc sau này.Thế nhng mở đầu con đờng hoạn lộ của ông không phải là những hoạt động ởchốn quan trờng mà trong không khí hào hùng của lịch sử những ngày đầu chốngMinh, Ngô Sĩ Liên đã tham gia khởi nghĩa Lam Sơn Trớc đây về việc Ngô SĩLiên tham gia khởi nghĩa Lam Sơn hầu nh cha đợc biết đến bởi những dòng trongdã sử có liên quan đến ông đều không nhắc đến việc này Chỉ đến khi phát hiện

ra ở cuốn Nguyễn Gia gia phả chép về Nguyễn Nhữ Soạn, em cùng cha khác mẹcủa Nguyễn Trãi, vấn đề này mới đợc sáng tỏ Nguyễn Gia gia phả chép : "Lêthái tổ Lê Hoàng Đế khởi nghĩa ở núi Chí Linh, tổ tin của Nguyễn Nhữ Soạn vớiNgô Sĩ Liêm cùng làm th ký ở Lam Sơn" Nh vậy Ngô Sĩ Liên đã tham gia khởinghĩa Lam Sơn với t cách là một th ký Gia phả còn chép về việc năm 1423 -

1424 lực lợng nghĩa quân do non yếu phải tạm hoà hoãn để củng cố lực lợng,Ngô Sĩ Liên là một thành viên trong đoàn sứ giả thi hành mu kế của Lê Lợi đi th-

ơng lợng với đối phơng và đã hoàn thành nhiệm vụ: "động chủ (Lê Lợi ) quay vềnúi Chí Linh, 2 tháng động chủ cho tổ tin ( Nguyễn Nhữ Soạn ) dụ bảo ba quângiết voi 4 con để khao quân sĩ, kỷ luật trong quân nghiêm chặt hơn, chém tớng

bỏ trốn lại sai tổ ta giao hoà với bọn Sơn Thọ, Mã Kỳ để làm yên lòng quânchúng Sai bề tôi là bọn Ngô Sĩ Liên, Lê Trần đi thực hiện hoà ớc" Gia phả còn

cho biết, đầu năm 1427 bị nghĩa quân Lam Sơn vây hãm ở Đông Quan (Hà Nội)Vơng Thông phải lập mu xin hoà, Ngô Sĩ Liên là một trong những ngời đợc LêLợi cử đi sứ giao dịch Khi Liễu Thăng, Mộc Thạnh đem quân sang cứu viện choVơng Thông, chính Ngô Sĩ Liên là ngời tiên đoán trớc: "tổng binh Liễu Thăng,

đô đốc Thôi Tụ, Thợng th Hoàng Phúc dẫn 30 vạn quân, ngựa 30 vạn theo cửaChi Lăng tới, Ngô Sĩ Liên là ngời đoán trớc" Bùi Văn Nguyên trong "NguyễnTrãi " xuất bản năm 1980 khi viết về Nguyễn Nhữ Soạn cũng cho rằng: "Lậpnghiệp ở Lam Sơn, Nguyễn Nhữ Soạn đã sớm kết nghĩa với nhóm Đinh Lê, LýSát, Ngô Sĩ Liên tất cả là 135 ngời Đó là nhóm khởi nghĩa chống Minh cứu nớc

ở vùng này trớc cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi đứng đầu Về sau nhóm nàygia nhập nhóm Lam Sơn của Lê Lợi và là nòng cốt cho nhóm đó Nguyễn NhữSoạn và Ngô Sĩ Liên ở ban th ký của nhóm Đinh Lễ, Lý Sát chuyển sang ban th

ký của nhóm Lam Sơn, tham gia bàn bạc việc quân mu và dự thảo giấy tờ côngvăn, một công việc khá quan trọng" {3, 47-48} ở đây Bùi Văn Nguyên khôngnói rõ là tham khảo nguồn tài liệu nào, nhng theo tôi có lẽ là từ cuốn Nguyễn Gíagia phả mà chúng ta vừa nhắc đến Nh vậy Ngô Sĩ Liên đã tham gia khởi nghĩaLam Sơn chống quân Minh ngay từ những ngày đầu, khi tuổi đời còn rất trẻ, đócũng là biểu hiện của lòng yêu nớc của ngời sĩ tử khi nớc nhà đang chìm đắmtrong ách nô lệ của phong kiến phơng Bắc Việc đa ra vấn đề Ngô Sĩ Liên thamgia khởi nghĩa Lam Sơn cũng sẽ làm nhiều ngời hồ nghi: Nếu có việc này thì tạisao không có bất kể một bộ chính sử nào ghi chép Mà sách chép về khởi nghĩaLam Sơn thì rất nhiều Theo tôi có lẽ vai trò của Ngô Sĩ Liên trong khởi nghĩaLam Sơn khá mờ nhạt vì ông chỉ tham gia với t cách là một ngơì th ký, hẳn sự sắcsảo và nhạy bén của ông không thể bằng thiên tài Nguyễn Trãi do vậy mà sáchvở

bỏ sót chăng ?

Tóm lại chúng ta không còn nghi ngờ gì nữa viẹc Ngô Sĩ Liên tham giakhởi nghĩa Lam Sơn là có thật Điều đó đã nói lên tấm lòng yêu nớc của Ngô SĩLiên trớc thời cuộc đang thay đổi Mặc dù tuổi còn rất trẻ nhng Ngô Sĩ Liên đãkhông khoanh tay mặc cho thế cuộc chuyển vần mà đã hành động nh một trí thứcNho học chân chính Việc Ngô Sĩ Liên tham gia khởi nghĩa Lam Sơn đã đợcnhiều học giả thừa nhận nh Bùi Văn Nguyên trong "Nguyễn Trãi ", Nguyễn KhắcThuần trong "Đại cơng văn hoá Việt Nam" và là trong một công trình khảo cứu vềtác giả, văn bản, tác phẩm của Đại Việt Sử Ký Toàn Th, giáo s Phan Huy Lê cũng ghinhận việc Ngô Sĩ Liên từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn

Sau khi kháng chiến chống quân Minh thắng lợi, Ngô Sĩ Liên cha có danhvọng gì Mãi đến năm 1442 ông mới dự thi khoa thi lấy tiến sĩ đầu tiên đợc tổchức dới triều Lê và đã đỗ đầu trong 23 tiến sĩ đồng xuất thân mở ra một trangmới trong con đờng hoạn lộ của ông Đến đây lại nảy sinh sự hồ nghi về việcNgô Sĩ Liên đã từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn vì nếu đã từng tham gia khởinghĩa Lam Sơn thì việc gì mãi đến tận 1442 mới dự thi tiến sĩ và lúc đó ông đã quágià để dự thi chăng Điều này có thể lý giải một cách đơn giản: nh ta đã biết từ 1429

Lê Thái Tổ đã kịp thời ban hành các chính sách tuyển dụng nhân tài bằng cả 2con đờng tiến cử và khoa cử Nếu tính từ 1429 đến 1442 tức là năm Ngô Sĩ Liêngiành bảng vàng có đến 14 năm Nếu nh Ngô Sĩ Liên cha ra thi các khoa từ 1429

có lẽ vì ông thấy mình không đủ sức hay có thể ông đang giữ một chức quan nhỏ(có thể là dạy học) vừa dùi mài kinh sử để chuẩn bị đi thi Về vấn đề tuổi tác thìnếu cho rằng khi tham gia khởi nghĩa Lam Sơn Ngô Sĩ Liên ở độ tuổi 20 thì đến

kỳ thi 1442 ông khoảng 44- 45 tuổi ở lứa tuổi đó không phải là quá già đối với

địa vị mà ông dành đợc Bởi vì ngày xa do lận đận trong thi cử mà nhiều ngời đến

50, 60 tuổi thậm chí 70, 80 mới dành đợc một chút danh vọng cho mình

Ngô Sĩ Liên đã bớc vào con đờng hoạn lộ bằng chính tài năng và đức hạnhcủa mình Ông bắt đầu ra làm quan dới triều Lê Nhân Tông (1443 - 1445) Theoquy định thời Lê tiến sĩ bớc đầu ra làm quan đợc mang hàm tòng thất phẩm.Không biết bắt đầu làm quan Ngô Sĩ Liên đảm nhiệm chức quan gì, chỉ biết rằngvào cuối đời Lê Nhân Tông, ông đợc trọng dụng và giữ chức quan đô ngự sử.Theo Phan Huy Chú đời Lý cha có ngự sử đài, đời Trần mới đặt các chức: Thịngự sử, giám sát ngự sử, ngự sử trung tán, ngự sử đại phu, chủ thị ngự sự Đến đời

Lê Thái Tổ vẫn theo quan chế cũ của nhà Trần Đến đời Lê Thánh Tông mới thay

đổi đặt các chức đô ngự sử ( hàm chánh tam phẩm), Phó đô ngự sử (Hàm chánh

tứ phẩm), Thiêm đô ngự sử (chánh ngũ phẩm), Giám sát ngự sử và 13 giám sátngự sử ở các đạo Chức vụ của ngự sử đài là đàn hặc các quan, can gián vua, nóibàn về chính sự ngoài ra còn có nhiệm vụ bàn xét về thành tích của các nha mônnh: Đô lĩnh phủ doãn trấn thủ, Lu thủ, thừa ty và xét hỏi các vụ kiện ở cấp caonhất Những ngời đợc cử giữ chức đứng đầu ngự sử đài và các thành viên phải lànhững văn quan có đức cao đạo trọng, trong sạch, liêm khiết thẳng thắn và dámnói Những viên quan này phải trải qua 4 lần khảo khoá (3 năm 1 lần) mới đợc cửvào chức vụ ở ngự sử đài Nh vậy vào những năm làm quan dới triều Lê NhânTông, Ngô Sĩ Liên giữ chức đô ngự sử với hàm chánh tam phẩm Đây có lẽ là

chức quan cao nhất của ông trong bớc đờng hoan lộ của mình Sự biến cung đìnhvào năm Kỷ Mão (1459) đã làm thay đổi con đờng tiến thân của Ngô Sĩ Liên LêNghi Dân giết vua và Hoàng Thái Hậu tự lập làm vua Lúc này Ngô Sĩ Liên vẫn

đang giữ chức đô ngự sử Lê Nghi Dân làm vua đợc mấy tháng thì bị lật đổ Đợc

sự giúp đỡ của các vị đại thần trung thành, Lê Thánh Tông lên ngôi đa triều đạiphong kiến Việt Nam bớc vào một thời đại mới Có lẽ do việc Ngô Sĩ Liên không

từ chức mà vẫn làm quan dới triều Lê Nghi Dân lại mấy lần dùng lời can gián trái

ý vua nên bị Lê Thánh Tông ghét bỏ Năm Tân Tỵ ( 1461) vua có lời dụ: "ta mớicoi chính sự giữ mối đức độ, tuân theo điển cũ của thánh tổ thần tông nên mới tếgiao vào đầu mùa xuân, các ngơi lại bảo tổ tông tế giao cũng không đáng theo.Các ngời bảo nớc ta đời xa là hàng phiên bang thế là các ngời theo đạo chết,mang lòng không vua Vả lại khi Lệ Đức hầu cớp ngôi , Ngô Sĩ Liên chẳng vìhắn trổ tài phong kiến đó sao ? u đãi trọng lắm Nhân Thọ không vì hắn trù hoạchnơi màn chớng đó ? Ngôi chức cao lắm nay Lê Đức Hầu mất nớc về tay ta, cácngời không biết vì ăn lộc mà chết theo hấn lại đi thờ ta" {12, 394} Sau đó Ngô SĩLiên bị xuống chức việc này đợc nhắc đến trong lời dụ năm 1464 của Lê ThánhTông khi ra lệnh biếm chức Nguyễn Đình Mỹ từ thợng th bộ binh xuống tả thịlang bộ binh : "nho thần tuổi già nh bọn các ngơi còn mấy ngời đâu mà ngơiphạm tội cũng là sau việc phạm tội của Ngô Sĩ Liên và Nguyễn Thiện thôi pháp

ty giữ công bằng theo pháp luật phải giáng chức nhng ta thì tiếc tài ngơi, sai đổithành lệnh biến chức" {12,401} Sau lần bị biến chức 1461, Ngô Sĩ Liên giữchức hữu thị lang bộ lễ coi giữ công việc lễ nghi của triều đại vừa phụ trách nềngiáo dục cả nớc Theo quan chế đời Lê Thánh Tông, Tả Thị Lang có hàm tòngtam phẩm Nh vậy so với hàm chánh tam phẩm của đô ngự sử thì bây giờ Ngô SĩLiên đảm nhận quan tớc thấp hơn nhng bù lại ông đợc chuyển hẳn sang lĩnh vựcvăn hoá giáo dục mà ông vốn a thích

Năm 1471 ông đợc kiêm thêm chức sử quan tu soạn Đại Việt Sử Ký Toàn

Th đã chép lại: "năm Tân Mão (1471) tháng 11 lấy Đỗ Nhuận và Quách ĐìnhBảo làm đông các hiệu th Ngô Sĩ Liên làm sử quan tu soạn "{12, 502}" ông giữchức này cho đến năm 1479 Thế nhng đây không phải là lần đầu ông đợc sungvào sử viện Theo biểu dâng sách Đại Việt Sử Ký Toàn Th, Ngô Sĩ Liên viết:

"Thần khi mới sung vào sử quan đợc dự hàng nhúng mực bút lông, bỗng gặp lúcgia họa" [11,20] Nh vậy đây là lần Ngô Sĩ Liên đợc vào Quốc Sử Viện trớc lần

1471 Có lẽ thời gian đó là lần ông vừa thi đỗ tiến sĩ Theo lệ đơng thời cũng nh

các vị tân khoa khác ông làm việc biên chép sau đó vì việc nhà nên ông phải tạmnghỉ Nh vậy cùng với năm 1471, Ngô Sĩ Liên đã 2 lần đợc vào Quốc Sử Viện.Theo sách Đại Việt Sử Ký Toàn Th ( Phần Vũ Quỳnh biên soạn) thấy từ 1479 trở

đi không nhắc đến Ngô Sĩ Liên nữa Có lẽ đây là thời gian Ngô Sĩ Liên nghỉ hu

và về trí sĩ tại quê nhà Theo bia Ngô Tiên Sinh di tích ký, Ngô Sĩ Liên mất tạiquê nhà, ngời trong thôn lập đền thờ, hàng năm chọn ngày Đinh của mùa xuân vàmùa thu mà cúng tế

Trên đây là mấy nét phác thảo về cuộc đời Ngô Sĩ Liên, do t liệu để lại cònquá ít ỏi nên không thể tránh khỏi sự thiếu đầy đủ Nhng dù sao chỉ mấy nét phácthảo đó cũng đủ cho chúng ta thấy cuộc đời hết mình vì dân vì nớc của Ngô SĩLiên Con đờng hoạn lộ của ông cũng không kém phần chông gai, trắc trở, tuythế ông phần nào ông cũng thực hiện đợc bài báo kinh bang tế thế của Nhà Nhothời bấy giờ Kẻ sĩ thời xa thờng tâm niệm ba con đờng để lập danh (gọi là tambất hủ) là lập đức, lập công và lập ngôn Cuộc đời gần trọn thế kỷ của Ngô SĩLiên đã đạt đợc ba điều song điều ông thành công nhất, điều khiến tên tuổi của

ông đợc lu danh muôn đời đó là công trình lập ngôn của ông: Đại Việt Sử KýToàn Th Tiểu sử của Ngô Sĩ Liên vẫn đang là một đề tài mà các nhà khoa họchôm nay nay cần đi sâu nghiên cứu để lấp đi những chỗ trống đang còn quánhiều trong cuộc đời của Ngô Sĩ Liên Trong cuộc hội thảo về Ngô Sĩ Liên nhân

kỷ niệm 300 năm Đại Việt Sử Ký Toàn Th đợc khắc in (1697) PTS Đỗ ĐứcHùng đã đa ra một bản phỏng đoán niên biểu của Ngô Sĩ Liên Nhân đây tôi xin

đa ra để chúng ta cùng tham khảo, trên cở sở đó để chúng ta tiếp tục làm sáng tỏcuộc đời của Ngô Sĩ Liên

Phỏng đoán niên biểu Ngô Sĩ Liên {3,138-139}

Mậu Dần (1398) Giả định năm sinh NSL Trần Thuận TôngMậu Tuất (1418) Bắt đầu tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, NSL 20 tuổi

Kỷ Dậu (1429) Làm quan nhỏ (dạy học?) chuẩn bị đi thi Lê Thái Tổ (1428-1433)Nhâm Tuất

(1442)

Đi thi và đỗ Đồng Tiến sĩ xuất thân (khoảng 45

Quí Hợi (1443)

Bắt đầu làm quan sung vào Viện Hàn lâm tham

dự việc chép quốc sử ở quốc sử viện sau có "giabiến" phải tạm rời chức về nhà Cuối đời LêNhân Tông làm đô ngự sử

Kỷ Mão (1459) Lê Nghi Dân làm đảo chính giết vua và hoàng Lê Nghi Dân

thái hậu tự lập làm vua Lúc này NSL vẫn đanggiữ chức Đô ngự sử

Tân Tỵ (1461)

NSL vẫn ở chức Đô ngự sử bị Lê Thánh Tôngbãi chức vì can ngăn trái ý vua Từ đây ôngchuyển sang Bộ Lễ, làm hữu thị lang kiêm quốc

tử giám t nghiệp

Lê Thánh Tông

Tân Mão (1471) NSL vẫn giữ chức hữu thị lang bộ Lễ kiêm sử

quan tu soạn, tiến hành biên soạn bộ ĐVSKTT

ất Mùi (1475)

Với t cách là thị lang bộ lễ, NSL cùng các quan

đại thần trong đó có Thân Nhân Trung, ĐỗNhuận, Quách Đình Mão, Vũ Kiệt làm thơ tiễn

sứ thần nhà Minh

Kỷ Hợi (1479) Dâng sách ĐVSKTT

Canh Tý (1480) Về trí sĩ tại quê nhà xã Chúc Lý, huyện Chơng

Đức (nay là Chơng Mỹ - Hà Tây)Bính Thìn

"Ninh Kiều máu chảy thành sông tanh hôi vạn dặm.

Tốt Động thây phơi đầy nội nhỏ để ngàn năm".

Chơng Mỹ có biết bao nhiêu truyền thuyết về những ngời có công dựnglàng giữ nớc từ buổi sơ khai của lịch sử nớc Việt đợc dân làng tôn thờ làm thànhhoàng nh những tớng lĩnh tơng truyền là dới thời hai Bà Trng nh công chúa VĩnhHoa, bà Lang Nơng Con ngời Chơng Mỹ cần cù lao động, hiếu học và yêu nớcnồng nàn Nhân dân tự hào về các danh nhân của đất nớc nh Ngô Sĩ Liên, Đặng

Đình Tờng, Lê Ngô Cát, Đặng Ma La

Các tài liệu xa đều chép Ngô Sĩ Liên ngời xã Chúc Lý, huyện Chơng Đức,tỉnh Hà Tây Ngày nay Chúc Lý là một thôn của xã Ngọc Hoà, huyện Chơng Mỹ.Xã Ngọc Hoà gồm các thôn: Chúc Lý, Ngọc Giả, Đại Ơn, số dân Chúc Lý chiếm50% số dân của xã Ngọc Hoà Làng Chúc Lý nằm dớc núi Hoả Tinh xa, nay đợcgọi là núi Chúc Núi Hoả Tinh cao trên 100 m so với mặt biển Phan Huy Chútrong lịch triều hiến chơng loại chí phần D địa chí đã viết về ngọn núi này nh sau:

"Chúc Sơn ở bên hữu núi Ninh Sơn, có ngọn núi tròn nổi lên xung quanh cónhiều rừng bao bọc Đứng trên núi trông ra bốn bên phong cảnh thoáng rộng"

Đến đây ta không khỏi thắc mắc vì sao nói Ngô Sĩ Liên là ngời Chúc Lý mà lại

đợc thờ cúng ở Ngọc Giả Điều này có thể đợc giải thích nh sau: Trớc đây thônNgọc Giả chỉ có vài chục hộ nên vào những năm đầu của thế kỷ XIX, Chúc Lý làmột đơn vị hành chính cấp xã còn Ngọc Giả là một thôn nhỏ của xã Chúc Lý

Đầu thế kỷ XX, Ngọc Giả vẫn còn lệ thuộc nhiều vào Chúc Lý, mãi đến năm

1930 do sự bùng nổ dân số, nhà nớc phong kiến mới cho phép Ngọc Giả thànhlập thôn chấm dứt một thời kỳ dài lệ thuộc vào Chúc Lý Do vậy vào thời Ngô SĩLiên cha thể có thôn Ngọc Giả nh bây giờ mà địa bàn xã Chúc Lý đang bao quátcả một khu vực rộng lớn gồm núi Hoả Tinh và những cánh đồng màu mỡ quanhchân núi Cho nên nói Ngô Sĩ Liên ngời xã Chúc Lý ấy là quê hơng bao gồm cảChúc Lý và Ngọc Giả bây giờ Điều đó lý giải vì sao lại có việc có hai bia, mộtchiếc đặt ở Chúc Lý và một chiếc đặt ở văn chỉ phía Tây núi Hoả Tinh thuộc thônNgọc Giả và vì sao thôn Ngọc Giả lại cùng thờ cúng Ngô Sĩ Liên Chúc Lý vàNgọc Giả bây giờ là hai thôn của xã Ngọc Hoà, Chơng Mỹ, Hà Tây Dấu tích củaNgô Sĩ Liên còn lại ở quê hơng rất ít thế nhng dân hai thôn quanh năm vẫn hơngkhói thờ phụng ông ở thôn Chúc Lý trong chùa Chúc Lý có bia ghi rõ số ruộngmẫu 5 mấu để thờ cúng ông sau này ở đình Ngọc Giả Ngô Sĩ Liên đợc thờ cúngcạnh đền Bảo Thiện cúng với thành hoàng của làng là Hoàng Quý Ninh, đại vơngthời Hùng Vơng 18 Trớc đây ở Ngọc giả hàng năm vào ngày 20/2 chức sắc,quan viên, dân đinh hàng xã đến tổ chức tế hội đồng, lời văn tế thỉnh đức Khổng

Tử, các á thánh, sau đó là bậc tiên hiền của làng: Ngô Sĩ Liên Mùa thu 20/8 (âmlịch) nghi thức cũng nh trên chỉ có khác là cỗ mặn Về sau vào ngày 20/8 hàngnăm ngời ta vẫn duy trì nghi thức trên ở Chúc Lý có 2 kỳ hội lớn hàng nămngày 15/2 và 20/8 (âm lịch) các chức sắc và các vị bô lão tuổi 50 trở lên tổ chức

lễ thánh tại đình Đó là đức thánh Khổng Tử và thất thập nhị hiền trong đó cóthỉnh Ngô Sĩ Liên

Quê hơng giàu truyền thống đánh giặc giữ nớc và hiếu học ấy đẵ hun đúcnên cốt cách và tài đức của danh nhân Ngô Sĩ Liên Trải qua mấy thế kỷ, ký ức

về Ngô Sĩ Liên hầu nh không còn lại gì song trong tiềm thức ngòi dân quê ông,Ngô Sĩ Liên vẫn là một bậc hiền tài của quê nhà và họ đẵ sớm có ý thức tôn vinhtài đức của ông, xem ông nh một tấm gơng sáng lu truyền cho muôn đời học tập

1.2.2 Dòng họ

Nh ở phần trên tôi đă nên rõ, cuộc đời của Ngô Sĩ Liên có nhiều điều hiệnnay vẫn đang còn là ẩn số Dòng họ Ngô Sĩ Liên nay chẳng còn ai còn ai Tronggia phả Nguyễn Trực cho biết Ngô Sĩ Liên vẫn còn một ngời con trai út tên làNgô Giám từng làm quan dới triều Lê Thánh Tông Nh vậy Ngô Sĩ Liên khôngphải là không có con trai để nối dõi và dòng họ Ngô không thể lâm vào cảnhtuyệt tự Thế nhng bao nhiêu thời gian đã qua, dòng họ Ngô Sĩ Liên đến nay cócòn lại ai không ? Điều đó cha thể xác định đợc ở Chúc Lý, quê hơng ông vẫn

có một dòng họ mang họ Ngô nhng gia phả của họ Ngô này chỉ chép bắt đầu từkhoảng vài trăm năm trớc nên xác định dòng họ Ngô này có phải là hậu duệ củaNgô Sĩ Liên hay không vẫn cha có cơ sở khoa học Và những điều liên quan đếngia đình và dòng họ Ngô Sĩ Liên vẫn còn nằm trong màn bí mật đối với chúng tabây giờ

1.3 Nhân cách Ngô Sĩ Liên.

Sử gia là ngời ghi chép và phản ánh quá khứ để lại cho thế hệ sau nhữngtrang sử thấm đợm hơi thở của thời đại Với nhiệm vụ cực kỳ quan trọng củamình, sử gia phải đặt chữ đức lên hàng đầu Phải là ngời cơng trực trọng chínhnghĩa mới có thể phản ánh một cách trung thực những biến cố lịch sử mà tuỳtheo giới hạn của quan niệm từng thời đại mà biên chép Lời nói của một sử giaphải có uy tín để cho một lời khen thì "vinh hơn hoa cổn " một lời chê thì "nặngtựa búa rìu" Ngô Sĩ Liên là một trong những sử gia nh thế Bởi vậy nói tới nhâncách của ông ta nói đến nhân cách của một ngời làm sử Cuộc đời của Ngô SĩLiên cha đợc làm sáng tỏ nhng nhân cách của ông -nhân cách của một sử gia củathời đại qua ĐVSKTT đẵ vằng vặc hiện lên nh sao Khuê giữa trời Tấm lòng yêunớc thơng dân của ông trớc hết đợc biểu hiện bằng hành động Đó là việc ôngsớm tham gia đội nghĩa quân chống giặc Minh ngay từ những ngày đầu tiênkháng chiến Khi đất nớc ca khúc khải hoàn, lặng lẽ trớc những đóng góp củamình, Ngô Sĩ Liên lại dốc sức dùi maì kinh sử để có cơ hội đợc tiếp tục cống hiếntrong công cuộc xây dựng đất nớc ở buổi bình minh của nhà Lê Sơ Đọc

ĐVSKTT ta luôn thấy hình bóng của Ngô Sĩ Liên, một bậc thức giả luôn hết lòng

vì sự hng thịnh của đất nớc Điêu đó đợc thể hiện một cách rõ nét trong những lờibình sử Rải rác khắp từng trang sách những lời bình sử của Ngô Sĩ Liên là tấmlòng chăm chắm ngày đêm vì sự yên lành của muôn dân, vì sự an nguy của xãtắc, vì sự vững chắc của rờng mối xã hội Đọc những lời bình sử của Ngô Sĩ Liên

ta thấy hiện lên tầm vóc của một sử gia coi trọng chính nghiã, dám viết những

điều mà ngời khác sợ hãi Ngòi bút của ông nghiêm khắc nhng công bằng Khi

đánh giá một sự kiện bao giờ ông cũng thể hiện sự cân nhắc và hết sức cẩn trọng

để không rời xa những chuẩn mực của Nho giáo nhng cũng không vì thế mà táchrời bánh xe lịch sử, bỏ qua những sự thực hiển nhiên Xa nay nhiều sử gia khônghẳn là không biết nhng lại không dám viết, dám nói những điều sai trái Với Ngô

Sĩ Liên thì khác, vị sử quan từng giữ chức Đô ngự sử, chức quan có nhiệm vụ cangián triều đình này không ngại phê phán những điều trái với đạo lý thờng tình

Đối với Lê Lợi vị vua sáng lập triều Lê, ngòi bút của Ngô Sĩ Liên ca ngợi hết lời,nhng cũng phê phán không chút thơng tiếc: "Thái tổ từ khi lên ngôi đến nay, thithố chính sự có vẻ khả quan nh định luật lệnh, chế lễ nhạc, mở khoa thi, đặt cấm

vệ, đặt quan chức, lập phủ huyện, thu sách vở, dựng trờng học cũng có thể là quimô sáng nghiệp rộng rãi nhng phải cái đa nghi, hiếu sát thì đó là chỗ sở đoản "{12, 302} Phải có một khí phách cơng trực đến ngần nào thì Ngô Sĩ Liên mớithể hạ những chữ "nặng ngàn cân" nh vậy đối với một vị vua đã từng lẫy lừngtrong việc giành lại độc lập cho dân tộc, hơn nữa lại là vua sáng nghiệp của triều

Lê, triều đại mà Ngô Sĩ Liên đang phụng sự Hoặc khi viết về cái chết của LêThái Tông ở Lệ Chi Viên, ông ghi "Thị Lộ ra vào cung cấm, Thái Tông trôngthấy thích lắm rồi cùng Thị Lộ cợt nhả đến đây rồi bị bệnh ác mà chết" {12,340} Mấy chữ "thích lắm" "cợt nhả" đã là ghê gớm táo bạo nhng đến lời bànmới khiếp: "Nữ sắc làm hại ngời quá lắm thay, Thị Lộ là đàn bà thôi, Thái Tôngyêu mà thân phải chết, chẳng nên răn lắm ?" {12, 340} Phải thực sự dũng cảm

và trung thực mới có thể viết ra những lời lẽ nh vậy Có lẽ vị tội phạm thợng nênnhân năm 1461 Ngô Sĩ Liên can vua cha nên tổ chức tế Nam giao thì bị vuamắng rất nặng nề Lê Thành Tông đã gọi Ngô Sĩ Liên là gian thần Vì trung thực,Ngô Sĩ Liên ghi nguyên văn lời quở của vua vào bộ sử mà chính mình là tác giả

Những lời bình sử của ông khiến ngời đời sau nhớ mãi, nó là hiện thân chomột nhân cách, một tấm lòng sắt son vì nớc vì dân với khí phách cơng trực và nỗi

u hoài vì sự nghiệp bảo vệ và xây dựng xã tắc Ngô Sĩ Liên đã để lại cho đời tấmgơng mang những phẩm chất cao quí mà cả đời ông luôn khổ công, cần mẫn, bền

bỉ giữ gìn Với nhân cách đó ông đã để lại cho thế hệ sau một tác phẩm sử học cógiá trị với tất cả mọi thời đại: ĐVSKTT.

Chơng 2 Các tác phẩm của Ngô Sĩ Liên.

2.1 Vài phát hiện mới về trớc tác của Ngô Sĩ Liên.

Tên tuổi của Ngô Sĩ Liên gắn liền với ĐVKTT, công trình "lập ngôn" của

ông trên bớc đờng lập danh của ngời quân tử ĐVKTT đợc xem nh bộ quốc sử

đầu tiên của nớc Việt Công trình kéo dài hơn bốn thế kỷ đó đã đợc Ngô Sĩ Liên

đóng góp một phần xuất sắc Ngoài phần đóng góp cho bộ ĐVKTT (ta sẽ tìmhiểu kỹ ở phần sau) gần đầy các nhà nghiên cứu đã xác định đó không hẳn là tácphẩm duy nhất trong sự nghiệp viết sử của Ngô Sĩ Liên Có thể Ngô Sĩ Liên đãtừng tham gia vào các công trình sau:

2.1.1 Lam Sơn Bảo Lục.

Nh phần trên tôi đã trình bày có nhiều cơ sở để chứng minh Ngô Sĩ Liên đãtừng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn với t cách là một viên th ký chuyên lo việcgiấy tờ, giao dịch giữa hai bên Cũng theo gia phả của dòng họ Nguyễn NhữSoạn: "tháng Giêng, mùa xuân 1428 sau khi quét sạch quân Minh ra khỏi bờ cõi,vua Lê Thái Tổ ngự đến núi Lịch Cao Cử Bộ Doanh đại hội các quan văn võ, địnhcông khen thởng Nguyễn Nhữ Soạn vâng lệnh Lê Lợi cùng với NSL sao lục tên

họ, sự nghiệp của các công thần, biên soạn từ khi khởi quân đến năm ấy, bắcbình giặc Minh, Tây đuổi Ai Lao, thống nhất lại thiên hạ, làm thành sách LamSơn Bảo Lục (những ghi chép quí báu về Lam Sơn)" {17, 130} Gia phả có đoạnchép nh sau: "Tổ ta (Nguyễn Nhữ Soạn) vâng lệnh động chủ cùng với Ngô SĩLiên sao chép tên họ, sự nghiệp của các công thần, biên soạn từ khi khởi binh

đến nay, thiên hạ lại thống nhất, xin làm sách Lam Sơn Bảo Lục" {10,2} Có ýkiến cho rằng Lam Sơn Bảo Lục là tiền thân của cuốn Lam Sơn Thực Lục doNguyễn Trãi biên chép sau này (Lê Văn Hảo trong "Nguyễn Trãi với Lam SơnThực Lục" Nghiên cứu lịch sử số 3/1980) Có phải vì thế mà sau này không cònthấy lu lại dấu vết và cũng chẳng thấy sử sách nào nhắc đến nữa

2.1.2 Một cuốn sử đầu đời Lê Thánh Tông.

Theo chính bài Tựa do Ngô Sĩ Liên viết có đoạn: "khoảng năm QuangThuận (1460 - 1469) xuống chiếu tìm kiếm giả sử và truyện ký xa nay, do các t

nhân cất giữ đều ra lệnh dâng cả lên để sẵn tham khảo lại sai các nho thần thảoluận, biên soạn, thần lúc trớc ở sử viện đã dự vào việc ấy Đến khi thần lại trở vào

sử viện thì sách ấy đã dâng lên, để ở Đông các, không đợc trông thấy" {11,18}.Trong lời Biểu lại có đoạn: "Nay buổi trời rạng đẹp nghĩ kiếm sách xa, ban chiếu

dụ để tìm mua, nhặt sách rời mà gom góp Đã sai triều sỹ kiểm duyệt luận bàn,lại khiến nho thần chủ trì nhuận sắc Cốt thiết thực, gọn gàng, bỏ rờm rà, hoa mỹ.Thần khi mới sung vào sử quan, đợc dự hàng nhúng mực bút lông Bỗng gặp hoạnhà cha thấy sách trọn bộ nghĩ chí xa cha thoả bèn tìm các thuyết để sửa thêm"{11,20} Ta có thể đoán định rằng trong thời Quang Thuận, Lê Thánh Tông đãcho soạn một bộ sử mà Ngô Sĩ Liên có tham gia Giữa lúc công việc còn dang dởthì Ngô Sĩ Liên phải về quê chịu tang Trong thời gian đó bộ sách đã đợc hoànthành và đợc dâng lên vua, chứa ở Đông Các Về sau Ngô Sĩ Liên nói: "Không đ-

ợc trông thấy nữa" (11, 18) Cuốn sách mà Ngô Sĩ Liên đợc tham gia một phầnbiên soạn không đợc nghe ai nhắc đến nữa Tại sao một bộ sử đợc biên soạn mộtcách cẩn thận có quy mô nh thế lại chẳng để lại dấu vết gì Điều đó thật khó lýgiải Gần đây giáo s Hà Văn Tấn trong "Ngô Sĩ Liên và ĐVSKTT" đã đa ra ýkiến cho rằng có thể cuốn sử đó là tiền thân của ĐVSKTT Theo ông: "có thể đặtgiả thiết là bộ sử nay vua đã giao cho Ngô Sĩ Liên làm tổng tài biên soạn trong

đời Quang Thuận Tất nhiên là có sự tham gia của một tập thể Nhng xem ra, lúcbấy giờ chẳng có ai soạn sử bằng Ngô Sĩ Liên Nhng vì khiêm tốn, ông chỉ ghi là

"có đợc dự vào " hay " đợc dự hàng nhúng bút " Và vì ông phải rời bỏ công việc

để đi về nhà chịu tang nên " mạc đổ thành th ", không đợc thấy sách hoàn thành,hay nói một cách khác sách cha hoàn thành Khi ông đi rồi có lẽ những nho thầnkhác đã bổ sung qua quýt cho đúng kỳ hạn rồi sao chép lại rồi dâng lên, chẳng làsách dâng vua thì bao giờ cũng phải chép sạch sẽ rõ ràng nhng thực chất thì chỉ

là bản nháp của Ngô Sĩ Liên Đến khi Ngô Sĩ Liên trở lại Sử viện thì ông nghĩ

đến nhiệm vụ hoàn thành bộ sử Tất nhiên là ông có thể tham khảo bộ sử đã cấtvào Đông Các bằng cách tâu xin mợn ra Việc ấy theo tôi nghĩ là khá dễ dàng vàcũng bình thờng đối với Quốc sử viện nhng vì đây là bản sao sạch sẽ mà Ngô SĩLiên tất nhiên là còn giữ bản nháp cho nên việc mợn lại là không cần thiết {3,114

- 115} Bài biểu hé mở cho chúng ta thấy ở câu "thái quần ngôn nhi tăng hiệu",

"tăng hiệu" có nghĩa là sửa chữa, bổ sung thêm Thế thì sửa chữa, bổ sung chocái gì phải chăng đó là sửa chữa, bổ sung cho bản nháp mà ông có trong tay Vìthế có thể nghĩ bộ sử trong đời Quang Thuận cũng chỉ là bộ sử của Ngô Sĩ Liên

và nó đợc hoàn thành dới thời Hồng Đức Vì một công trình nh ĐVSKTT không

thể hoàn thành trong một năm đợc mà phải tìm tòi và suy nghĩ trong ít nhấtkhoảng 10 năm Có nh vậy mới cắt nghĩa đợc vì sao chẵng ai nhắc đến bộ sử dớithời Quang Thuận nữa

Cách suy luận trên có vẻ lôgic nhng dù sao vẫn cha đủ cơ sở khoa học để

đi đến một kết luận chính xác Tuy thế nó có thể đợc xem nh một giả thiết để tiếptục nghiên cứu

2.1.3 Tam triều bản kỷ :

Nh ta đã biết ĐVSKTT là một công trình do nhiều sử gia biên soạn trongnhững thời kỳ khác nhau Và ta chỉ biết rằng phần viết của Ngô Sĩ Liên kết thúcvào năm 1827 khi quân Minh về nớc Phần lịch sử tiếp theo đợc Vũ Quỳnh vàPhạm Công Trứ tiếp tục biên soạn Khi nghiên cứu ĐVSKTT thấy một hiện tợnglạ là ở đầu quyển XI của phần Bản kỷ thục lục trong bản Chính Hoà có ghi rõ têntác giả Đó là : "Triều liệt đại phu quốc tử giám t nghiệp kiêm sử quan tu soạn ,thần Ngô Sĩ Liên biên" Nhiều nhà nghiên cứu đẵ chú ý đến hiện tợng này nhnglại tỏ ý nghi ngờ là do in khắc nhầm Có lẽ cùng chung ý nghĩ nh vậy nên bảndịch cũ của chúng ta cũng đã bỏ câu đó trên phần Bản kỷ thục lục Thực ra ởphần Bản kỷ thục lục Phạm Công Trứ đã thừa nhận :" Nhân theo sách trớc đãchép " Tự xác định mình chỉ khảo đính chứ không phải chép tiếp ( tục biên) nh ởphần Bản kỷ tục biên Nh vậy Phạm Công Trứ đã dựa vào những bộ sử nào và củaai? Lê Quý Đôn trong bài Tựa Đại Việt Thông Sử đă cung cấp cho chúng ta mộttài liệu vô cùng quí giá Khi điểm lại lịch sử biên soạn quốc sử ông đẵ viết :" Đến

đời Hồng Đức, tế tửu Ngô Sĩ Liên chép từ đời Thuận Thiên (1428- 1433) niênhiệu của Lê Thái Tổ đến đời Diên Ninh (1454 - 1549) niên hiệu của Lê NhânTông làm Tam triều bản kỷ, chép việc cũng kỷ và có mối giờng" {9} Nh thếNgô Sĩ Liên đã từng biên soạn Tam triều Bản kỷ chép lịch sử 3 triều vua gồm LêThái Tổ , Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông Có lẽ Phạm Công Trứ đã đa nguyên "Tam triều bản kỷ " của Ngô Sĩ Liên vào bản sử của mình, hầu nh không phảichỉnh lý hoặc chỉnh lý không đáng kể Do vậy việc Phạm Công Trứ ghi tác giảquyển XI là Ngô Sĩ Liên hoàn toàn có ý thức và có cơ sở khoa học của nó Đâycũng là một chứng cứ khoa học quan trọng xác nhận Phạm Công Trứ đã sử dụngTam triều bản kỷ của Ngô Sĩ Liên trong khi biên soạn Bản kỷ thục lục Đó là lý

do cắt nghĩa vì sao quyển XI trong ĐVSKTT bản Chính Hoà chép lịch sử 2 đờivua Lê Nhân Tông và Lê Thái Tông đợc ghi tên tác giả là Ngô Sĩ Liên và đã đợcPhạm Công Trứ sử dụng khi biên soạn ĐVSKTT

Với những phát hiện mới về trớc tác của Ngô Sĩ Liên, đặc biệt là Tam triềubản kỷ sẽ cung cấp thêm cho chúng ta những t liệu quý giá để nghiên cứu và xác

định những đóng góp cuả Ngô Sĩ Liên cho nền sử học nớc nhà Do còn thiếunguồn tài liệu cần thiết, các phát hiện trên vẫn còn đợc xem nh những giả thiếtcần làm sáng tỏ thêm.Và chúng ta vẫn chỉ mới khẳng định chắc chắn vai trò vànhững đóng góp của Ngô Sĩ Liên với bộ quốc sứ dân tộc :ĐVSKTT

2.2 Tác phẩm Đại Việt Sử Ký Toàn Th

đến mức độ rực rỡ nhất theo nh nhận xét của các nhà sử học ngày nay Một nửathế kỷ trong d âm chiến thắng và khả năng phát huy chiến thắng vào sự nghiệpxây dựng và phát triển đất nớc đã giao trọn vào non nửa thế kỷ họat động của LêThánh Tông Từ lúc lên ngôi cho đến lúc băng hà, non sông đợc giữ gìn và mởmang, nhân dân yên ổn, thái bình, văn trị vũ công hiển hách Nớc Đại Việt ta thờibấy giờ đã đạt đến sự phát triển hùng mạnh ở khu vực Đông Nam á Nói đến sựphát triển hng thịnh của chế độ phong kiến thế kỷ XV ta không thể không nói

đến vai trò to lớn của Lê Thánh Tông, một vị vua từng đợc đánh giá :" Nhìn toàncục, cuộc đời của ông vua này là một cuộc đời hoạt động sôi nổi trên rất nhiềulĩnh vực mà ở lĩnh vực nào cũng tỏ ra xuất sắc, ngời đơng thời nhận xét: Vua tựatrời cao siêu, anh minh quyết đoán, có tài đại lợc võ giỏi văn hay mà thuyết họcrất chăm, tay không lúc nào rời sách Các sách kinh sử, lịch toán, các việc thánhthần cái gì cũng tinh thông, văn thơ thì hay hơn cả quan văn học" {2, 181} Dớitriều đại Lê Thánh Tông, mọi tinh hoa của dân tộc đợc dịp khoe sắc, lần đầu tiênbản đồ dân tộc đợc hình thành, bộ máy nhà nớc trung ơng phát triển đến mứchoàn chỉnh việc giáo dục thi cử đợc coi là thịnh đạt nhất trong lịch sử giáo dục vàkhoa cử thời phong kiến Bản thân vua cũng là một nhà văn hoá lớn, là một nhàthơ và cũng là ngời rất chăm lo đến việc trớc thuật Do vậy ông đẵ xuống chiếutìm kiếm dã sử, thu thập những truyện cổ kim, cầu những sách cổ còn sót lại đemcất ở bí các Đặc biệt trong những năm 60 - 70 của thế kỷ XV là một giai đoạn

thuận lợi cho việc thu thập sách vở cũ lúc bấy giờ vì nhân dân đẵ sống yên bình,

có điều kiện và ý thức thu thập cũng nh dâng nộp những t liệu của đời trớc màmình cất giữ Mặt khác sau chiến thắng quân Minh, cái hoạ tiêu diệt văn hoá, đốthoặc cớp sách vở của nớc ta không còn nặng nề nữa nên những di sản của cácdanh nhân đều hầu hết đợc giữ lại Lê Thánh Tông đã sớm nhận thức đợc việccần một bộ sử chính thống của dân tộc, không chỉ để khẳng định sự thịnh trị củatriều đại mình mà còn để giúp cho việc nâng cao ý thức về một trật tự xã hội mới.Vào đầu triều đại của mình, Lê Thánh Tông đã lệnh cho viện quốc sử tổ chứcviệc biên soạn ( 1471 ) và đến 1479 lại tiếp tục hạ chiếu cho Ngô Sĩ Liên và các

sứ thần khác biên soạn ĐVSKTT

Bối cảnh đó và vai trò tích cực của Lê Thánh Tông đã cho ra đời một tácphẩm sử học nổi tiếng không chỉ ở thế kỷ XV mà còn đợc sử gia các đời sau nốitiếp biên soạn

* Văn bản :

Bản in Chính Hoà :

Theo Trần Văn Giáp trong " Tìm hiểu kho sách Hán Nôm " ĐVSKTT có

ba bản in khác nhau, hai bản trong nớc và một bản nớc ngoài: Sách mộc bản của

ta khắc in cuới triều Lê (1697) Sách in hoạt bản chữ chì ở Nhật Bản là sách in lạibản sách của ta (1884) Sách mộc bản do triều Tây Sơn khắc in, bản này đề tên:

Đại Việt sử ký tiền biên, chỉ còn đến quyển X Có lẽ không nên xem Đại Việt sử

ký tiền biên là một bản in của ĐVSKTT vì dù ĐVSử ký tiền biên có trích dẫnnguyên văn nhiều đoạn của ĐVSKTT nhng về cơ bản không thể xem đó là

ĐVSKTT Nh vậy trong các bản in thì có bản in cuối triều Lê là bản in cổ nhấtcủa ĐVSKTT

Nghề khắc in đã có ở nớc ta từ rất lâu đời, có lẽ tiếp thu đợc từ Trung Quốcnớc sớm có phát minh về nghề này, ít nhất là từ đời Lý chúng ta đã có nghề khắc

in Thế nhng vào thời Lý- Trần và Lê sơ cha có bộ quốc sử nào đợc khắc in Đó

là tình trạng chung của các bộ sử của Lê Văn Hu, Phan Phu Trên, Vũ Quỳnh, LêTung.Việc không đợc khắc in đã dẫn đến những hạn chế nh văn bản không đợccông bố làm cho những ngơì có học không đợc đọc và tham khảo Măt khác việckhông khắc in đã làm cho các bộ sử trên rất dễ bị thất truyền Những bộ sử củacác tác giả nói trên chỉ đợc chép tay làm một số bản, do vậy không thể tránh khỏitình trạng sử viết ra nhng chỉ một số ngời đợc đọc và khi bị mất thì không tìm lại

đợc nữa Bộ sử của Phạm Công Trứ hoàn thành năm 1665 gồm 23 quyển là bộ sử

đầu tiên đợc in xong toàn bộ Trớc đây nhiều ngời vẫn quan niệm bộ ĐVSKTT

mà ta có trớc năm 1980 là bản in khắc gỗ 1697 nhng sự thực không phải vậy.

ĐVSKTT bản " Quốc tử giám tàng bản " mà các nhà nghiên cứu khi sử dụng đềutin là bản Chính Hoà (1697) thực chất là bản in vào thời Nguyễn so với bảnChính Hoà thì có sự sai khác về nhiều mặt Mãi đến khi Tạ Trọng Hiệp tìm thấytrong th viện riêng trong nhà Đông Dơng học ngời Pháp P Demievlle một bản inkhông thuộc loại " Quốc tử giám tàng bản" Đây là bản Nội các quan bản với đặc

điểm không kiêng huý các vua Lê, chúa Trịnh cũng nh các vua Nguyễn và gồm

đầy đủ tất cả các thành phần nh bài tựa của Phạm Công Trứ và Lê Hi đã phản

ánh Việc phát hiện ra bản in Nội các quan bản là một sự kiện gây chấn động đốivới giới sử học lúc bấy giờ Năm 1980, Phan Huy Lê sang Pháp, sau khi trực tiếpkhảo sát văn bản đã kết luận đây là bản in từ hệ mộc bản đợc khắc in toàn bộ lần

đầu tiên vào năm Chính Hoà Điều này đã làm nổ ra một cuộc tranh cãi trongsuốt 4,5 năm trời Một số quan điểm mà đứng đầu là Bùi Thiết và Lê TrọngKhánh đã phủ nhận kết quả của Phan Huy Lê Do ý nghĩa cực kỳ quan trọng củaviệc xác định văn bản trên có phải là cổ nhất từ trớc đến nay không? Ngày 16-4-

1988 Hội nghị khoa học về vấn đề này đã đợc triệu tập và đi đến kết luận: vănbản " Nội các quan bản " là văn bản gần nhất với bản in Chính hoà 1697 Việctìm đựơc bản in từ hệ mộc bản 1697 có ý nghĩa rất quan trọng vì tất cả nhữngcuốn sử biên niên chép từ thời Lê Trung Hng cho biết sau lần khắc in năm Chínhhoà 18, bộ ĐVSKTT không đợc khắc lại hệ mộc bản lần thứ 2 Đó là lần khắc hệmộc bản toàn bộ, đầu tiên và duy nhất của ĐVSKTT Bài đề trong bộ Đại Việt sử

ký tiền biên thời Tây Sơn cho biết :"Đến 1800, các ván in kinh truyện đã đợc lụcsoát kiểm tra lại, chỉ thấy còn độ 6/10, lại có ván bị mục mọt thì đã đ ợc khắc lại

để bổ sung Duy nguyên bản sách ĐVSKTT thì đều bị thất lạc"{9} Nh thế đến

1800 bộ mộc bản ĐVSKTT đã bị thất lạc, bản in thuộc hệ mộc bản mang danhhiệu " Nội các quan bản " mà Phan Huy Lê tiến hành khảo sát tồn tại trongkhoảng thời gian từ 1697 -1800 Đó là bản in tơng đối đầy đủ và duy nhất còn lạicho đến nay Qua bao nhiêu biến thiên của lịch sử cùng những thử thách khắcnghiệt của thiên nhiên từ cuối thế kỷ XVIII, hệ mộc bản đó hầu nh không cònnữa Việc phát hiện ra bản in trên là phát hiện có tính đóng góp lớn lao cho nền

sử học dân tộc Về mặt văn bản học đó là nguyên bản và là văn bản đáng tin cậynhất khi nghiên cứu và sử dụng ĐVSKTT

Các văn bản in sau Chính Hoà :

Sau lần khắc in 1697, các triều vua Nguyễn còn cho khắc in lại nhiều đợt

từ Minh Mạng đến Tự Đức Đó là hệ thống "Quốc Tử giám tàng bản" Hiện nay