Góp phần tìm hiểu giá trị lịch sử văn hoá đền đinh bạt tuỵ (xã hưng trung huyện hưng nguyên tỉnh nghệ an)

Trờng Đại học Vinh góp phần tìm hiểu giá trị lịch sử - văn hoá đền đinh bạt tụy xã hng trung - huyện hng nguyên - tỉnh nghệ an Chuyên ngành: lịch sử văn hoá Khóa 42 - lớp e 1 Giáo viên

Trờng Đại học Vinh

góp phần tìm hiểu giá trị lịch sử - văn hoá đền đinh bạt tụy (xã hng trung - huyện hng nguyên - tỉnh nghệ an)

Chuyên ngành: lịch sử văn hoá

====Vinh, 2006===

Trờng Đại học Vinh

góp phần tìm hiểu giá trị lịch sử - văn hoá đền đinh bạt tụy (xã hng trung - huyện hng nguyên - tỉnh nghệ an)

Chuyên ngành: lịch sử văn hoá

Khóa 42 - lớp e 1

Giáo viên hớng dẫn: TS Trần Viết Thụ

====Vinh, 2006===

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này, cùng với sự nỗ lực của bảnthân, tôi luôn nhận đợc sự giúp đỡ tận tình của thầy giáo TS Trần Viết Thụ làngời đã trực tiếp hớng dẫn tôi trong quá trình thực hiện đề tài, của thầy cô giáotrong khoa Lịch sử, của gia đình cùng toàn thể bạn bè

Qua đây, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầygiáo hớng dẫn, cácthầy cô giáo trong khoa Lịch sử Trờng Đại học Vinh Tôi cũng xin chân thànhgửi lời cảm ơn sâu sắc tới phòng VHTT huyện Hng Nguyên, Ban quản lý ditích đền thờ Đinh Bạt Tụy, dòng họ Đinh Bạt tại xã Hng Trung, Sở VHTT tỉnhNghệ An, Bảo tàng Tổng hợp Nghệ An, các ban ngành, bạn bè cùng ngời thân

đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận này

Mặc dù đã nỗ lực hết mình, song đây là công trình nghiên cứu đầu tay.Mặt khác, do thời gian và sự hiểu biết của bản thân có hạn nên không tránhkhỏi những sai sót Tôi rất mong nhận đợc sự góp ý của các thầy cô giáo cùngtất cả các bạn sinh viên

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Mục lục

mở đầu 2

nội dung 6

Chơng 1: Đinh Bạt Tụy với quê hơng Hng Nguyên 6

1.1 Điều kiện địa lý, tự nhiên xã Hng Trung 6

1.2 Đặc điểm xã hội - con ngời 8

1.3 Truyền thống lịch sử - văn hoá xã Hng Trung 10

1.4 Đinh Bạt Tụy: con ngời và sự nghiệp 14

Chơng 2: Đền Đinh Bạt Tụy - một công trình kiến trúc độc đáo 20

2.1 Tổng quan về di tích 20

2.2 Nội dung kiến trúc đền thờ Đinh Bạt Tụy 21

2.2.1 Cổng tam quan 21

2.2.2 Cột nanh 24

2.2.3 Nhà bia 26

2.2.4 Tắc môn 27

2.2.5 Kiến trúc khu chính điện 29

2.3 Nghệ thuật trang trí 34

2.4 Các hiện vật trong di tích 40

Chơng 3: Giá trị lịch sử - văn hoá của đền thờ Đinh Bạt Tụy và những giải pháp bảo vệ, khai thác 46

3.1 ý nghĩa 46

3.2 Giá trị lịch sử 46

3.3 Giá trị văn hoá - nghệ thuật 47

3.4 Giá trị giáo dục và kinh tế - du lịch 50

3.5 Hiện trạng và các giải pháp bảo vệ, khai thác, sử dụng di tích 52

Kết luận 55

Tài liệu tham khảo 58

BảNG QUY ƯớC CHữ CáI VIếT TắT

UBND : ủy ban nhân dân

VHTT : Văn hóa thông tin

NXB : Nhà xuất bản

LS - VH : Lịch sử - văn hóa

§HVH : §¹i häc V¨n hãaKHXH : Khoa häc x· héi.KHLS : Khoa häc lÞch sö.

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Đất nớc Việt Nam đã trải qua bề dày hàng ngàn năm lịch sử, cùng vớithời gian thì mọi thứ trên hành tinh này đều thay đổi Để tìm về với cội nguồn

xa xa của quá khứ, diễn tả lại quá khứ thì nguồn sử liệu vật chất, trong đó có

di tích danh thắng đóng vai trò quan trọng hàng đầu

Nếu không có hệ thống di tích danh thắng thì quá khứ không thể phục

dựng lại đợc Bởi thế, mà nhà sử học Phan Thuận An đã nói rằng: Những“Những

thành phố văn hoá đều cúi nhìn những quá khứ của mình trên những di tích Chính là nhờ biết nhìn các di tích bằng đôi mắt chăm chú, con ngời có thể sống lại chuỗi thời gian xa xăm đầy những biến cố kỳ lạ đã dệt thành tấm vải vĩnh hằng của hiện hữu gọi là lịch sử" [1;30] khi ông nghiên cứu về một kinh

thành cổ Di tích danh thắng nói chung và di tích lịch sử - văn hóa nh đình,

đền, chùa, miếu… nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - vănhóa thì nó còn gắn liền với các sự tích, truyền thuyết và tín ngỡng Hơn nữa,

đó còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và đạo đức

Trong quá trình đấu tranh dựng nớc và giữ nớc, Nghệ An đã cùng vớidân tộc băng qua giông bão và máu lửa để tồn tại và phát triển Nhiều biến cốlịch sử trọng đại đã để lại dấu ấn đậm nét Trong các thời kỳ phong kiến nơi

đây trở thành điểm nóng tranh giành của các thế lực, đứng vững chân ở Nghệ

An thì có thể làm nên những công trạng lớn, bởi Địa thế rộng rãi chính là“Những

đất xung yếu giữa Nam và Bắc Núi cao thì có Hồng Lĩnh, Kim Nhan là trấn mạnh của một phơng, sông lớn có sông Lam, sông La quanh co trăm dặm, phong thổ trung hậu, núi sông cao sâu, thực là một tỉnh lớn có hình thế hiểm yếu của hữu kỳ” [14;186].

Xứ Nghệ là nơi phải hứng chịu sự tàn phá nặng nề của kẻ thù trong cáccuộc chiến tranh, cho nên nơi đây cũng đã sản sinh nhiều danh tớng, lơngthần, nhiều nhà khoa học, nhà văn hoá nổi tiếng, đã có nhiều đóng góp to lớncho lịch sử của dân tộc Chính những nhân vật lịch sử đó đã đợc các triều đạiphong kiến và nhân dân lập các đền thờ, miếu thờ để ghi lại công lao, đồngthời tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với họ

Hng Nguyên có một vị trí khá đặc biệt của tỉnh Nghệ An, lịch sử củahuyện Hng Nguyên gắn liền với lịch sử của xứ Nghệ Nơi đây hiện còn hơn 40

di tích lịch sử các loại đang tồn tại Đấy chính là bằng chứng hùng hồn về sựkiên trung và lòng dũng cảm

Mảnh đất Hng Trung nơi tôi sinh ra và lớn lên thuộc huyện HngNguyên Hng Trung quê tôi là một xã nằm cách trung tâm huyện hơn 20 km

về phía Tây Bắc Lịch sử của xã Hng Trung cũng nằm trong bối cảnh lịch sửcủa toàn huyện Hng Nguyên Trong số 43 di tích lịch sử của huyện thì HngTrung có 4 di tích, trong đó có 2 di tích đã đợc Trung Ương xếp hạng Đó là

mộ Nguyễn Trờng Tộ (hiện nay tỉnh và huyện đồng quản lý) và đền thờ ĐinhBạt Tụy (giao cho huyện quản lý) Hai di tích còn lại đang nằm trong diện lập

Từ ý nghĩ trên, mặt khác là một ngời con của xã Hng Trung, từ lâu tôi

đã thầm mong sao đem chút sức nhỏ bé của mình để đóng góp giúp ích choquê hơng Bởi vậy, tôi đã tìm tòi, suy nghĩ, kết hợp với việc thâm nhập thực

tế tìm hiểu về các di tích trên quê hơng tôi để làm đề tài cho khoá luận tốt

nghiệp của mình Đề tài của tôi là: “NhữngGóp phần tìm hiểu giá trị lịch sử - Văn

hoá đền Đinh Bạt Tụy (xã Hng Trung - huyện Hng Nguyên - tỉnh Nghệ

An )”.

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Đền Đinh Bạt Tụy từ khi xây dựng cho đến nay đã trải qua hàng trăm

năm Nhng ngoài cuốn Hồ sơ di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy do tác giả Nguyễn

Đức Kiếm ở Bảo tàng Tổng hợp Nghệ An lập năm 1991 cùng một số bài viết

của tác giả Bùi Văn Chất đăng trong các Tạp chí Văn hóa Nghệ An Số 46

(tháng 3/2004) và Tạp chí xa và nay của Hội KHLS Việt Nam(2005) thì cha

có nhà khoa học nào nghiên cứu về đề tài này

Mặc dù trong các bài viết của mình các tác giả có đề cập đến vấn đềnày Tuy nhiên, họ chỉ mới dừng lại ở mức độ khái quát hoặc thiên về khảo tả

di tích Cụ thể, trong cuốn Hồ sơ di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy tác giả Nguyễn

Đức Kiếm chỉ đi sâu phần khảo tả di tích, còn trong các bài viết của mình thìtác giả Bùi Văn Chất lại cho chúng ta biết về tiểu sử và những đóng góp của

Đinh Bạt Tụy đối với sự nghiệp trung hng đất nớc dới triều đại nhà Lê Còn ở

đây, chúng tôi lại đi vào phần tìm hiểu giá trị lịch sử - văn hoá của đền Đinh

Bạt Tụy Mặc dù vậy, cuốn Hồ sơ di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy và những bài

viết kể trên là những nguồn sử liệu rất quý giúp cho việc tìm hiểu và nghiêncứu về di tích lịch sử - văn hoá này

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu.

3.1 Đối tợng nghiên cứu.

Nh đã nói ở phần lịch sử vấn đề nghiên cứu, đối tợng nghiên cứu là đềnthờ Đinh Bạt Tụy ở xã Hng Trung - huyện Hng Nguyên - tỉnh Nghệ An, trêncác mặt kiến trúc, điêu khắc, hội hoạ và lễ hội Từ đó, rút ra những giá trị tolớn của di tích lịch sử đền thờ Đinh Bạt Tụy

3.2 Phạm vi nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ là góp phần tìm hiểu những giá trịlịch sử - văn hóa của đền thờ Đinh Bạt Tụy tại xã Hng Trung - huyện HngNguyên - tỉnh Nghệ An

4 Nhiệm vụ của khoá luận.

Khi thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành các nhiệm vụ sau:

- Khái quát về điều kiện tự nhiên, đặc điểm xã hội con ngời cũng nhtruyền thống lịch sử văn hoá của huyện Hng Nguyên nói chung và xã HngTrung nói riêng

- Đi sâu tìm hiểu một số mặt nh: Lịch sử, quá trình trùng tu, kiến trúc

điêu khắc và trang trí của di tích lịch sử - văn hoá này

- Từ những nhiệm vụ trên mà chúng ta có thể rút ra đợc các giá trị vềlịch sử - văn hoá của di tích Đồng thời, phản ánh đợc hiện trạng và nêu lênnhững giải bảo vệ cũng nh phơng án khai thác, sử dụng di tích

5 Nguồn tài liệu và phơng pháp nghiên cứu.

5.1 Nguồn tài liệu.

Để nghiên cứu thành công đề tài này, chúng tôi dựa vào vào nhữngnguồn tài liệu chủ yếu sau đây:

- Về tài liệu gốc có : sắc phong, bia ký, gia phả

- Về tài liệu nghiên cứu gồm: Hồ sơ di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy củatác giả Nguyễn Đức Kiếm ở Bảo tàng Tổng hợp Nghệ An lập năm 1991, tác

giả Bùi Văn Chất với các bài viết đăng trong Tạp chí Văn hóa Nghệ An số 46 (tháng 3/2004) và Tạp chí xa và nay của Hội KHLS Việt Nam (2005) Cùng một số tài liệu liên quan khác nh cuốn Hng Nguyên quê mình (thơ và nhạc) tập 1, Hng Nguyên những trang lịch sử… nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn

- Tài liệu điền dã

5.2 Phơng pháp nghiên cứu.

- Kết hợp chặt chẽ giữa phơng pháp lịch sử và phơng pháp lôgíc

- Phơng pháp điền dã

6 Bố cục của khoá luận.

Ngoài mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung chính của khoá luận baogồm 3 chơng

Chơng 1 : Đinh Bạt Tụy với quê hơng Hng Nguyên.

Chơng 2: Đền Đinh Bạt Tụy - một công trình kiến trúc độc đáo.

Chơng 3: Giá trị lịch sử - Văn hoá của đền Đinh Bạt Tụy và những

giải pháp bảo vệ, khai thác.

Nội dungChơng 1: Đinh Bạt Tụy với quê hơng

hng nguyên

1.1 Điều kiện địa lý tự nhiên xã Hng Trung.

Hng Trung là một xã nằm cách trung tâm huyện Hng Nguyên khoảnghơn 20 km về phía Tây Bắc Điều kiện địa lý tự nhiên ở Hng Trung nằmchung trong bối cảnh của toàn huyện Hng Nguyên

Hng Nguyên là một bộ phận của đất Nghệ An xa và nay nằm trong Tổ

quốc Việt Nam yêu quý Theo giáo s Nguyễn Đổng Chi trong Địa chí văn

hoá dân gian Nghệ Tĩnh thì Cái tên H“Những ng Nguyên có từ thời Lê đến nay không hề thay dổi” [4; 50] Vào thời kỳ nhà Lê, Hng Nguyên đất rộng ngời

tha, là nơi giữ một vị trí rất quan trọng ở đây phong cảnh đẹp đã có baonhiêu du khách, văn nhân, thi sỹ tìm đến thởng ngoạn Thời Tây Sơn, lị sở

Nghệ An chuyển đến xã Dũng Quyết, do đó Hng Nguyên không còn là vị trítrung tâm của trấn nữa Nhng đến năm 1804 tỉnh thành Nghệ An lại chuyển

về xã Yên Vĩnh địa bàn giáp ranh giữa Hng Nguyên và Nghi Lộc Từ đó, mộtphần đất Hng Nguyên dần dần đô thị hoá và một số thôn xã trở thành ngoại vithành phố Vinh

Sang thời nhà Nguyễn, huyện Hng Nguyên có 7 tổng và các xã thônphờng nh sau: Tổng Phù Long có 22 xã, thôn, sở, vạn; tổng Thông Lạng có 8xã, thôn; tổng Đô An có 16 xã, thôn, vạn; tổng Cảo Trình có 11 xã, thôn; tổng

La Hoàng có 4 xã; Tổng Hoa Viên có 9 xã, thôn, phờng và Tổng Hải Đô có

Về đất đai tự nhiên: ở Hng Nguyên chủ yếu là đất sản xuất nông

nghiệp Đất đai ở đây khá màu mỡ, theo dọc triền sông Cả, nằm trong vùng“Những

phù sa màu mỡ, vùng đất lý tởng đối với cây lúa nớc và các loại cây trồng khác, Hng Nguyên là một trong những nơi đất lành chim đậu” [21; 6].

Về khí hậu: Cũng giống nh tỉnh Nghệ An và khu vực Miền Trung, Hng

Nguyên nằm trong khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, nắng lắm ma nhiều, độ ẩmcao và bức xạ lớn Vào mùa hè, đặc biệt là các tháng 6 và 7 phải hứng chịunhững đợt gió phơn Tây Nam (hay còn gọi là gió Lào) rất khô và oi bức

Là một xã thuộc huyện Hng Nguyên, điều kiện địa lý tự nhiên của HngTrung không khác gì điều kiện địa lý tự nhiên trong toàn huyện Xa kia, xãHng Trung có tên gọi là xã Bùi Khổng, huyện Hng Nguyên Ngày nay, xã BùiKhổng đợc đổi thành xã Hng Trung Hng Trung có một vị trí khá đặc biệt, đó

là cả 3 phía Bắc, Đông và Tây đều nằm giáp ranh với các xã thuộc địa bànhuyện Nghi Lộc

Hiện nay, toàn xã có 15 xóm và một hợp tác xã nông nghiệp với tổngdiện tích 9680 km2 cùng với 8822 nhân khẩu Đất đai xã Hng Trung chủ yếuphục vụ cho việc sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là thích hợp cho việc trồng

lúa Phần đất đồi không đáng kể, đất vờn chỉ thích hợp cho việc trồng các loạicây nh chanh, cam ở đây có sản phẩm cam Xã Đoài nổi tiếng trong cả nớc.

Nhìn chung, điều kiện tự nhiên ở Hng Nguyên nói chung và xã HngTrung nói riêng bên cạnh thuận lợi còn có nhiều khó khăn nh: hạn hán, lụt

bão đe dọa thờng xuyên Trong cuốn Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh giáo s Nguyễn Đổng Chi đã khẳng định: H “H ng Nguyên đất tốt, nhiều nơi là lòng cũ của sông Lam thuộc vùng trũng nên làm ăn khá vất vả” [4; 50] Bởi

vậy dân gian mới có câu: Đ “H ợc mùa Hng Nguyên lấy thuyền mà chở”, ý nói

đợc nhiều lúa nhng nớc sâu thờng phải dùng thuyền đi gặt Khi lũ lụt xảy rathì nhiều vùng trong huyện nớc ngập tràn nh biển, cuốn phăng hàng trăm nhàcửa và tài sản khác tuột về biển Đông Riêng ở Hng Trung vào những thậpniên 80, 90 của thế kỷ trớc đã phải gánh chịu nhiều thiệt hại do thiên tai gâyra

Chính từ những khó khăn trong tự nhiên mà đã hình thành cho con ngờinơi đây tính chịu thơng, chịu khó và sự nỗ lực vơn lên trong cuộc sống

1.2 Đặc điểm xã hội - con nguời.

Toàn huyện Hng Nguyên hiện có hơn 12 vạn dân (chiếm khoảng 4%

dân số của tỉnh) Hiện tại, trên địa bàn toàn tỉnh Nghệ An có 6 dân tộc anh “H

em sinh sống là Kinh, Thái, Thổ, Khơmú, H mông và Ơđu’mông và Ơđu” ” [25], thì một điềurất riêng là ở Hng Nguyên tuyệt đại đa số đều là ngời dân tộc Kinh Vì HngNguyên là một huyện thuộc vùng đồng bằng nên không thích hợp với cuộcsống của các dân tộc thiểu số Điều này lý giải vì sao ở Hng Nguyên không

có đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống

Về nguồn gốc con ngời: “NhữngTrớc khi có địa danh Hng Nguyên, đây là một dải đất có dấu vết ngời Việt Cổ ở giai đoạn văn hóa Sơn Vi, thời các Vua Hùng của nớc Văn Lang” [26] Tính cách của con ngời xứ Nghệ nói chung,

theo giáo s Nguyễn Đổng Chi trong Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh thì

con ngời nơi đây có một số nét tính cách riêng biệt nh sau:

1- Rất giàu lý t “H ởng, lý tởng vơn tới đích cao, vợt lên thực tại ”

2- Chất kiên trung “H … Trung kiên ở đây là sự chất phác, là tính chân Trung kiên ở đây là sự chất phác, là tính chân thực, là khí tiết bền bỉ của những tâm hồn tha thiết với quê hơng, với dòng họ, với nghề nghiệp, không vì một biến cố nào mà để lộ ra những dao động ”

3- Sự khắc khổ trong sinh hoạt “H … Trung kiên ở đây là sự chất phác, là tính chân”[4;76] [4;76]

Đó là 3 đặc điểm điển hình thể hiện rõ con ngời xứ Nghệ Sở dĩ có điều

này là do Bên cạnh những nét khô khan, khắc khổ ng “H ời ta còn dễ bắt gặp nét bớng bỉnh ngang tàng trong con ngời xứ Nghệ”[4;76]

Tuy nhiên, ngời Hng Nguyên rất dễ gần gũi trong giao tiếp Tính cáchcủa con ngời nơi đây cởi mở chan hoà điều này cũng xuất phát từ trong cuộcsống mà ra Họ là những ngời nông dân chân chất và rất tốt bụng Có lòngyêu thơng giúp đỡ ngời khác trong những hoàn cảnh khó khăn hoạn nạn Họsẵn sàng nhờng cơm sẻ áo mà không toan tính thiệt hơn Hằng ngày do phảimột nắng hai sơng, chống chọi với thiên nhiên trong lao động và sản xuất, bởi

đó đã hình thành cho con ngời nơi đây tính cộc cằn và kiệm “H ớc” Dẫu vậy,

con ngời nơi đây vẫn đáng yêu hơn bao giờ hết

Hiện tại Hng Trung có 8822 nhân khẩu, trong số đó hơn 59% là đồngbào theo đạo Thiên Chúa Mặc dù có đến hơn một nửa số ngời theo đạo ThiênChúa, nhng ở đây lơng giáo sống hoà thuận, yêu thơng giúp đỡ, động viênnhau và không có sự bài xích trong nhân dân

Là một xã nằm xa trung tâm kinh tế - chính trị của huyện, cho nên đờisống kinh tế ở đây gặp rất nhiều khó khăn Giao thông khó qua lại và các mặthàng buôn bán nhỏ lẻ Số ngời kinh doanh không đáng kể Tuy vậy, mảnh đấtHng Trung nói riêng và toàn huyện Hng Nguyên nói chung là vùng đất nổitiếng về truyền thống hiếu học Quan niệm về việc học hành nơi đây rất đơngiản Họ quan niệm rằng trớc là học để biết đọc, biết viết, sau nữa là học đểthoát nghèo, thoát khổ Nghĩa là, tìm công danh bằng con đờng khoa cử Bởithế, ở đây đã có nhiều tấm gơng tiêu biểu nh Binh bộ thợng th Đinh Bạt Tụy,Danh nhân Nguyễn Trờng Tộ… nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn

Từ lâu, ở Hng Nguyên nói chung và Hng Trung nói riêng là vùng pháttriển ổn định, điều đó đã tạo cho vùng đất này có một truyền thống lịch sử vàvăn hoá không lẫn vào đâu đợc

1.3 Truyền thống lịch sử - văn hoá xã Hng Trung.

Ngay từ buổi đầu nớc ta giành đợc nền độc lập tự chủ, dới vơng triều

Lý tên gọi Nghệ An đợc ra đời Cho đến nay, tên gọi Nghệ An đã có 976 năm(1030 - 2006) Nơi đây là địa bàn đợc triều đình phong kiến cực kỳ chú ý coitrọng, bởi đây là nơi thờng xuyên phải đối chọi với nạn giặc ngoại xâm từ LãoQua (Lào), Chiêm Thành … nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn Trớc thời nhà Lê, tức khoảng thời Trần - Hồvùng đất Hng Nguyên phía bờ sông Lam đã nổi lên Dinh trại của trấn lỵ Nghệ

An Từ trung tâm chính trị đó có đờng bộ đi qua xứ Nghệ, có đờng thuỷ theosông Lam ngợc lên vùng cao hoặc xuôi về Cửa Hội ra biển Đông Hằng năm,quan quân triều đình từ Thăng Long đi vào Nghệ An có thể đi bằng đờng bộhoặc đờng thuỷ đều đợc Sau khi nhà Hồ bị quân Minh đánh bại, tớng TrơngPhụ kéo quân vào chiếm trấn lỵ Nghệ An, xây thành dựng trại trên núi HùngSơn, nhân dân gọi là núi Thành, tọa lạc bên bờ tả ngạn sông Lam Khi quânMinh bị đánh đuổi về nớc, hoà bình đợc khôi phục trở lại, mảnh đất đó vẫn làtrấn lỵ Nghệ An, kéo dài thêm 3 thế kỷ nữa

Địa danh Hng Nguyên gần suốt 300 năm đã từng là lỵ sở của ĐạoNghệ An qua các triều đại Trần - Lê - Nguyễn Núi Lam Thành đã chứng kiếnbiết bao chiến tích hào hùng chống quân Minh xâm lợc gắn liền với tên tuổinghĩa sỹ Đại Vơng Nguyễn Biểu Chính mảnh đất này là quê hơng của các vịanh hùng dân tộc kiệt xuất Nguyễn Huệ - Quang Trung, của Nguyễn Trờng

Tộ - một trí thức lỗi lạc cách tân, của tiến sỹ Binh bộ thợng th Đinh Bạt Tụy,trạng nguyên Bạch Liêu … nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn

Những năm cha có Đảng ra đời, nhiều sỹ phu yêu nớc ở Hng Nguyên

đã hởng ứng mạnh mẽ phong trào văn thân, Cần Vơng cùng các tầng lớp nhândân phất cờ nghĩa đánh Pháp Hầu hết các làng xã ở Hng Nguyên đều có ngờitham gia nghĩa quân, hoặc xuất tiền bạc hay thóc gạo ủng hộ kháng chiến.Nhiều làng xã ở Hng Nguyên đã sớm trở thành những vờn ơm mầm cáchmạng Nhiều ngời con yêu nớc của Hng Nguyên đã không hề nản chí , khôngthể cam chịu cảnh nớc mất, nhà tan, không cam chịu cảnh sống xiềng xích nô

lệ lầm than Họ đã cùng nhau xuất dơng tìm đờng cứu nớc, tiêu biểu nh: VõTrọng Đài, Lê Hồng Phong, Phạm Hồng Thái, Lê Xuân Đào, Ngô ThúcTuân… nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn

Từ ngày có Đảng lãnh đạo, truyền thống lịch sử vẻ vang đó lại đợc tiếptục phát huy, tiêu biểu là cuộc biểu tình ngày 12/9/1930 đã trở thành biểu t-ợng, đỉnh cao của phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh Cuộc biểu tình ngày12/9/1930 đã đi vào lịch sử của dân tộc nh một bản anh hùng ca bất diệt.Ngày 12/9/1930 trở thành ngày kỷ niệm Xô Viết - Nghệ Tĩnh, ngày kỷ niệmcủa toàn Đảng và toàn dân tộc Đài tởng niệm các liệt sỹ Xô Viết - Nghệ Tĩnh

đã trở thành biểu tợng đời đời nhắc nhở các thế hệ con cháu về tên tuổi và khíphách mãnh liệt của 217 liệt sỹ ngày 12/9/1930 Cuộc biểu tình đó của HngNguyên đã và đang còn vang vọng mãi qua không gian cùng với thời gian

Sau cuộc biểu tình, Phủ Uỷ lâm thời Hng Nguyên đợc thành lập cùng

với sự ra đời của chính quyền Xô Viết xã, thôn đầu tiên Với sức mạnh củalòng căm thù và sự uất hận chất chứa từ bao đời đã đợc nhân lên bởi sức mạnhcủa niềm tin vào chính nghĩa tất thắng Nhân dân Hng Nguyên dới lá cờ vẻvang của Đảng Cộng Sản Việt Nam đã tiếp tục vùng lên đạp đổ chính quyềnthực dân cớp nớc và phong kiến bán nớc Đồng thời, thiết lập nên chính quyềnnhân dân cách mạng Chấp hành lệnh tổng khởi nghĩa của Hồ Chủ Tịch, ngày18/8/1945 nhân dân Hng Nguyên đã vùng lên cớp chính quyền Ngày19/8/1945, Uỷ ban cách mạng lâm thời Hng Nguyên ra mắt quần chúng nhândân đảm nhận trọng trách lãnh đạo nhân dân phấn đấu xây dựng chính quyềnvững mạnh, kháng chiến kiến quốc thành công và vững bớc trên con đờng ấm

no hạnh phúc

Trong sự nghiệp đổi mới hiện nay, phát huy truyền thống huyện anh

hùng, tiềm năng lợi thế, H “H ng Nguyên tuy cha giàu nhng diện mạo, tầm vóc

đang khởi sắc, thay da đổi thịt hàng ngày Tơng lai một Hng Nguyên giàu mạnh không còn xa nữa” [18; 2] Với những đặc điểm điều kiện về tự nhiên,

cũng nh xã hội - con ngời đã tạo cho Hng Nguyên nói chung và Hng Trungnói riêng một truyền thống văn hoá có bề dày lịch sử lâu đời

Với truyền thống lịch sử - văn hoá, cách mạng hào hùng, Hng Nguyên

đợc mệnh danh là vùng đất "địa linh nhân kiệt" Hồng Lam nớc biếc non

xanh, phong cảnh hữu tình là chất liệu sống động tạo cho nhiều bậc danhnhân, nho sỹ và nhà văn qua bao thế hệ nguồn cảm hứng, suy ngẫm để tuôn

trào những áng văn thơ, ý nhạc lu danh Đó chính là nguồn nhựa nuôi sống sựbền bỉ, nghĩa khí và kiên trung Đồng thời, bồi đắp nên một diện mạo văn hoáHng Nguyên nói chung và Hng Trung nói riêng trờng tồn trong chiếc nôi vănhoá xứ Nghệ đậm đà bản sắc dân tộc.

1.3.2 Truyền thống văn hoá.

Bất cứ một vùng quê nào trên dải đất Việt Nam yêu quý đều có truyềnthống lịch sử - văn hoá lâu đời Ngời dân Việt Nam luôn coi trọng đạo lý

Uống n

không phải là ngoại lệ Ngời dân nơi đây luôn coi trọng, nâng niu những giátrị thuần phong mĩ tục, tín ngỡng và quá khứ

Toàn huyện Hng Nguyên có 23 xã và một thị trấn, cùng với hơn 12vạn dân Trong số đó, đồng bào theo đạo Thiên Chúa chiếm 17% Riêng ở H-

ng Trung trong số gần 9000 nhân khẩu thì có tới hơn một nửa số ngời theo

đạo Thiên Chúa ở đây gồm 2 giáo xứ: Xã Đoài và Bùi Ngọa Xã Đoài là giáo

xứ thuộc địa bàn huyện Nghi Lộc nhng giáo họ Bùi Chu ở xã Hng Trung vì cócông lớn trong việc xây dựng xứ đạo Xã Đoài nên giáo họ này vẫn thuộc vềgiáo xứ Xã Đoài Giáo xứ Bùi Ngọa có 4 họ là Tùng Thôn, Bùi Ngọa, ThanhPhong và Ngã Ba Trong số các giáo họ này có họ thì công giáo toàn tòng, có

họ thì lơng giáo sống chung ở những nơi lơng giáo sống chung, tình hình rất

ổn định, đồng bào sẵn sàng giúp đỡ nhau trong những lúc khó khăn hoạn nạn

Đồng bào công giáo ở Hng Trung là những con chiên ngoan đạo, yêu Chúamến ngời cùng nhau xây dựng xã hội cũng nh giáo hội ngày càng giàu đẹp.Trong các họ đạo, nơi nào cũng có nhà thờ riêng để sớm tối đọc kinh cầu

nguyện Đồng bào Thiên Chúa giáo ở đây tích cực “Nhữngsống phúc âm giữa lòng

dân tộc” Đây không chỉ là bổn phận của mỗi giáo dân mà còn là nét đẹp văn

hoá có truyền thống từ bao đời nay

Trong đời sống tinh thần, đạo lý uống nớc nhớ nguồn luôn đợc coitrọng Đấy chính là việc làm hớng về quá khứ, hớng về cội nguồn Mặc dùqua thời gian bào mòn, chiến tranh tàn phá nhng các di tích thuộc về tín ng-ỡng tổ tiên vẫn còn dấu tích và đợc bảo vệ chu đáo Đời sống ngày càng đợcnâng cao thì việc nhớ đến tổ tiên, nhớ về cội nguồn ngày càng đợc coi trọng.Các di tích và danh thắng không những là bằng chứng hùng hồn về truyềnthống yêu nớc cách mạng, giàu lòng nhân ái mà còn là minh chứng cho đờisống tinh thần phong phú của con ngời nơi đây Tại các di tích này vào những

ngày rằm, mồng một hay dịp lễ tết con cháu đều đến thắp hơng để tởng nhớ

tổ tiên

Có thể nói rằng các di tích lịch sử - văn hoá nh một sợi dây vô hình vềtâm linh gắn kết các thành viên trong toàn cộng đồng thành một khối đoànkết có sức mạnh phi thờng mà không một sức mạnh nào có thể địch nổi.Trong thời đại ngày nay, khi đất nớc bớc vào thời kỳ đổi mới đã và đang đạt

đợc nhiều thành tựu thì tại các địa phơng các dòng họ là điểm hội tụ để thi

đua phát triển Đâu đâu cũng ra sức xây dựng xã văn hóa, làng văn hoá, dòng

họ văn hoá và gia đình văn hoá

1.4 Đinh Bạt Tụy: con ngời và sự nghiệp.

1.4.1 Thân thế.

Theo gia phả của dòng họ cho biết, Đinh Bạt Tụy sinh năm 1516 mấtnăm 1590 Ông sinh tại thôn Bùi Ngoạ, xã Bùi Khổng, tổng Hải Đô nay là xãHng Trung, huyện Hng Nguyên, tỉnh Nghệ An Đinh Bạt Tụy sinh ra trongmột gia đình nghèo nhng có truyền thống hiếu học Thân sinh của Đinh BạtTụy là ông Đinh Văn Hùng, thân mẫu là bà Nguyễn Thị Non Đinh Văn Hùngcựu quán ở động Hoa L, nơi Đinh Tiên Hoàng phát tích, vào đây khai cơ lập

ấp, đến Văn Hùng là đời thứ t Còn thân mẫu Nguyễn Thị Non là ngời bản xứ

Cha mẹ mất sớm (lúc ông 13 tuổi), dòng họ nghèo, Đinh Bạt Tụy đànhphải bỏ học Thơng tình một đứa trẻ mồ côi nhng có hiếu và chăm học nênmột ông thầy đồ ở trong làng đã đa Đinh Bạt Tụy về nuôi Hằng ngày, ĐinhBạt Tụy phải giúp thầy quét dọn bàn ghế, nấu nớc, thổi cơm… nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn Ngoài ra cònphải chăn trâu, cắt cỏ, kiếm củi … nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn Tuy vất vả khó khăn, nhng Đinh Bạt Tụy

vẫn tranh thủ thời gian học tập Đinh Bạt Tụy học ở mọi nơi: ở lớp, d “H ới bếp, ngoài đồng, trên lng trâu, không ngại thức khuya dậy sớm" [11; 7] Nhờ có ý

chí và sẵn trí thông minh nên Đinh Bạt Tụy đã sớm đọc thông viết thạo đồngthời hiểu nhiều lý lẽ của kinh sách

Cũng nh nhiều học trò khác, Đinh Bạt Tụy đi học là để mong tiến thântrên con đờng khoa bảng, sớm đem tài trí của mình giúp ích cho đời Nhngcon đờng khoa cử của ông lại khá lận đận Tuy học giỏi nhng phần vì cuộcsống nghèo đói vất vả phần vì sức khỏe không tốt nên trải qua nhiều lần thi cử

mà vẫn không đỗ đạt Mãi đến năm 1543 (lúc 27 tuổi) ông mới thi đỗ Giám

sinh, sau đó đợc bổ vào trờng Quốc Tử Giám

Từ một vùng quê nghèo của xứ Nghệ ra kinh thành học tập, "Đinh Bạt

Tụy vẫn giữ đợc nếp cần cù, hiếu học, sống giản dị lại có tài văn võ nên đ ợc bạn bè yêu mến" [11; 7] Nhng không may cho ông và những danh tài khác

của đất nớc lúc bấy giờ, bởi vì Triều Lê sau thời hng thịnh của vua Lê ThánhTông nay đã đi vào con đờng suy vong Lợi dụng tình hình lúc vua yếu tôimạnh, Mạc Đăng Dung đã giết vua cớp ngôi Đất nớc rơi vào cảnh binh đaohỏa hoạn, tập đoàn phong kiến họ Mạc chiếm giữ Thăng Long Nhà Lê phải

bỏ chạy sang đất Ai Lao sau trở về vùng Vạn Lai - Thanh Hóa tìm cách xâydựng lực lợng mong khôi phục lại cơ đồ

Sau khi nhà Lê chiếm lại Tây Kinh thì vùng đất Thanh Hóa - Nghệ Antrở vào thuộc quyền nhà Lê, còn vùng Bắc Bộ (kể cả Kinh Thành ) thuộcquyền cai trị của nhà Mạc Cuộc nội chiến tàn khốc giữa hai thế lực Lê - Mạckéo dài gần 50 năm (1545 - 1592) bắt đầu

Tháng Chạp năm Giáp Dần, Thuận Bình thứ 6 (1554) nơi Vạn Lai

-Thanh Hóa, vua Lê Trang Tông mở chế khoa Mậu Tài để chọn ngời tài giỏi

và có mu lợc dẹp yên giặc nớc, đồng thời thu phục giang sơn Với t tởng phò

Lê, trung quân ái quốc, các sỹ tử phần đông là ngời Thanh - Nghệ đã về Vạn

Lai ứng thí Tại chế khoa này, Đinh Bạt Tụy giám sinh ứng thí trúng Đệ nhất

giáp, Đệ nhất danh Sau khi thi đỗ, Đinh Bạt Tụy đợc vua giao giữ chức Hàn Lâm Viện Hiệu Lý Ước mơ học hành, đỗ đạt rồi ra làm quan của ngời học trò

nghèo xứ Nghệ đã trở thành hiện thực

Để đền đáp lại công ơn của cha mẹ, thầy dạy và ơn vua, Đinh Bạt Tụy

đã ra sức làm việc đồng thời đợc vua tin dùng, thăng chức Quá trình làmviệc trong triều đạt nhiều kết quả đồng thời tăng thêm uy tín cho ông Vì tàigiỏi và đức hạnh nên năm 1562, vua Lê Anh Tông giao cho Đinh Bạt Tụy giữ

chức Đông các hiệu th Tuy làm quan văn nhng ông vẫn quan tâm lo lắng đến

chính sự của nớc nhà, nhất là họa binh đao khói lửa của cuộc nội chiến do tập

đoàn phong kiến họ Mạc gây nên Với tấm lòng yêu nớc thơng dân, Đinh BạtTụy ngày đêm bàn mu trù hoạch kế sách nhằm thu phục nhân tâm nên rất đợcvua tin tởng và giao cho nhiều công việc quan trọng

Cuộc đời của ông từ lúc sinh ra, lớn lên cho đến ngày thành danh làmột chuỗi ngày nhiều sóng gió nhng với một tấm lòng kiên trì và sự khaokhát của một con ngời luôn vơn tới đích cao của cuộc sống Ngời học trònghèo năm nào đã phấn đấu quên mình cho sự nghiệp trung hng của đất nớc

1.4.2 Sự nghiệp.

Con ngời và sự nghiệp của Đinh Bạt Tụy gắn liền với nhau Sự nghiệpcủa ông đợc đánh dấu từ lúc ông bắt đầu làm quan phục vụ triều đình cho đếnngày ông trút hơi thở cuối cùng

Trong những năm tập đoàn phong kiến họ Mạc đánh vào vùng đấtNghệ An và Thanh Hóa hòng chiếm đất, chiếm dân phô trơng thanh thế thìNghệ An bị những phen binh họa Các huyện đồng ruộng bỏ hoang, nhân dân

đói khổ … nói riêng, bên cạnh việc chứa đựng các giá trị lịch sử - văn Đau xót trớc cảnh quê hơng bị tàn phá bởi khói lửa chiến tranh,

Đinh Bạt Tụy đã tâu lên triều đình xin đợc cầm quân đánh giặc giải phóngquê hơng Đợc vua chấp thuận , trong những năm (1570 - 1580), Đinh BạtTụy đã cùng với các tớng bàn mu tính kế sắp đặt kế hoạch đánh giặc Trongkhoảng thời gian này,ông đã tham gia nhiều trận đánh và làm cho quân Mạcnhiều lần bị đánh bật khỏi thành Nghệ An Vừa thực hiện đánh giặc, Đinh BạtTụy vừa ổn định cuộc sống cho nhân dân.Ghi nhận công lao to lớn này của

ông, nhân dân các vùng Hng Nguyên, Nam Đàn ngày nay vẫn còn lu truyền,ngợi ca việc ông khai chợ Hiến Sơn và tu sửa chùa Hiến Sơn :

Cửa Hội Thống đại binh tiền tuyến

“H… Trung kiên ở đây là sự chất phác, là tính chân Đòn mũi roi Truông Hến xông pha

Giặc tan cới chợ dựng chùa

Ngọn cờ báo tiệp tâu vua khải hoàn.”

Năm 1572, Đinh Bạt Tụy đợc nhà vua thăng chức Tuyên lực công thần

đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu đông các đại học sỹ tả trị thợng khanh

Là một ngời mang trong mình t tởng trung quân ái quốc lại có tài mu

l-ợc, Đinh Bạt Tụy đã cùng với thái phó Lai Quận Công đốc chiến lập đợcnhiều công trạng lớn Ngày 14 tháng 12 năm ất Hợi (1575) ông đợc nhà vua

thăng chức Hộ bộ tả thị lang Năm Bính Tý (1576), quân Mạc tái chiếm Nghệ

An, Đinh Bạt Tụy đợc lệnh cùng với Lai Quận Công Phan Công Tích dàn trậntiến đánh quân Mạc Trong thời gian này, quân nhà Mạc rất mạnh, quân độinhà Lê bị bao vây nhng với tài thao lợc của mình, trải qua một thời giankhông lâu, quân nhà Lê đã đánh đuổi đợc quân giặc ra khỏi vùng đất bị chiếm

đóng Năm Canh Thìn (1580), Đinh Bạt Tụy đợc nhà vua thăng chức Đô đốc

ngự sử nghệ khê nam tả trị thợng khanh, thợng trật

Năm Tân Tỵ (1581), Phụng mệnh vua Hoàng Đình ái, Mạc Đôn ợng thống lĩnh các tớng chia làm ba đạo tiến công Phụng chỉ vua ban Đinh

Nh-Bạt Tụy đợc lệnh đốc binh thị chiến đánh giặc và bắt đợc Chấn Quận Cônggiành chiến thắng vẻ vang Năm Nhâm Ngọ (1582), vùng Nam Đờng (thuộcxã Nam Giang, huyện Nam Đàn ngày nay) có loạn, Đinh Bạt Tụy lại đợc lệnhcất quân tới Hiến Sơn Tại đây, quân giặc đông, thế giặc mạnh nhng với tàithao lợc của mình ông đã bày mu tính kế đánh tan thế giặc và phụng chỉ nhàvua ở lại quân doanh tham mu hoạch định quân cơ.

Năm Quý Mùi (1583), triều đình xét chiến công ở Đờng Nang, Đinh

Bạt Tụy đợc thăng Binh bộ tả thị lang Từ ấy, đợc phép hễ có quân cơ bất cứ

giờ nào cũng đợc vào dinh vua trình tấu ở cơng vị này, ông đã viết th dụhàng đợc một số tớng giặc và thu phục đợc các huyện Gia Viễn, Yên Mô,Yên Khang Ngày 1 tháng 12 năm ất Dậu (1585), Đinh Bạt Tụy đợc nhà vua

Binh bộ thợng th vào ngày 8/8/1587 (năm Đinh Hợi) Tiếp đó, ngày

5/10/1587 Đinh Bạt Tụy đã đợc triều đình thăng chức Đông các đại học sỹ

nhập thị kinh diên và lu hành tại vùng Vạn Lai - Thanh Hóa

Nhờ những trận đánh thắng lợi về mặt quân sự của quân đội nhà Lêngay trên vùng đất Nghệ An, trong đó Đinh Bạt Tụy có công đóng góp rấtlớn Vì vậy, trong những năm 1589 - 1590 chiến sự vùng Thanh - Nghệ lắngxuống Bằng những kế sách hay về kinh tế và quân sự do ông cùng các tớngvạch ra nên năm 1590 triều đình nhà Lê đã mở đợt phản công lớn đánh vàokinh thành Thăng Long Đinh Bạt Tụy đợc triều đình tin cẩn giao cho trọngtrách hộ giá vua Lê Thế Tông thân chinh ra trận Mặc dù lúc này Đinh BạtTụy tuổi đã cao nhng vẫn ngày đêm lo việc quân cơ giúp nhà vua thu lại kinhthành Thăng Long

Thật tiếc vì xông pha sơng gió trận mạc nhiều, lúc này tuổi đã cao, sứcyếu Đinh Bạt Tụy đã lâm bệnh nặng và mất trên đờng hành quân Nhà vua vàbinh lính thơng tiếc ông - một vị danh tớng văn võ song toàn, đã có nhiều

đóng góp cho triều đình nên đã cho đa thi hài ông về an táng tại quê nhà 74

tuổi đời (1516 -1590) gần 40 năm làm quan (1554 - 1590) trong triều và thamgia đánh trận Đinh Bạt Tụy đã trung thành với ba đời vua Lê (Lê Trang Tông,

Lê Anh Tông và Lê Thế Tông)

Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo hiếu học, Đinh Bạt Tụy đãtiến thân trên con đờng khoa cử, danh vọng bằng chính tài năng và ý chí củamình Nơi ông ta bắt gặp một con ngời có lòng trung nghĩa, chí khí Dẫu cha

đi trọn chiều dài của sự nghiệp trung hng đất nớc để hởng trọn niềm vui chiếnthắng, nhng tên tuổi và sự nghiệp của ông đã đợc lịch sử của dân tộc ghinhận Từ lúc ông sinh ra, lớn lên và làm quan tới nay đã trải qua 5 thế kỷ, nh-

ng cuộc đời của ông vẫn lung linh mãi truyền thống xả thân thủ nghĩa “H ”[4;76]

Cuộc đời và sự nghiệp của ông mãi là tấm gơng sáng cho các thế hệ hôm nay

và mai sau

Chơng 2: Đền Đinh Bạt Tụy - một công trình kiến trúc

độc đáo 2.1 Tổng quan về di tích.

Để tỏ lòng tởng nhớ đến một vị tớng tài, có lòng trung nghĩa triều đình

đã cho lập đền thờ ông tại quê nhà để bốn mùa hơng khói Cho đến ngày nay,không thấy tài liệu nào ghi chép về năm khởi công xây dựng cũng nh quátrình xây dựng đền, mà chỉ biết rằng từ khi có đền đến nay thì đã trải quanhiều lần trùng tu và lần gần đây nhất vào năm 1928

Di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy nằm về phía Tây sát đờng liên hơng, trênmột vùng đất có độ cao so với mặt bằng xung quanh gần 1m với diện tíchkhoảng 1000m2 Di tích đợc bao bọc bởi các ruộng lúa, phía ngoài cùng là lũytre xanh bao bọc tạo thành một khuôn viên khép kín Bên ngoài luỹ tre là làngxóm và đờng làng chạy sát cổng di tích Với lũy tre xanh bao bọc (trừ lối cổng

đi vào di tích), kết hợp với những bóng cây tản mát ở hai bên cổng di tích đãtạo nên một không gian mang đậm tính chất thôn dã nhiều hơn là vẻ uy nghi

cổ kính của chốn đền chùa, miếu mạo

Từ đờng làng đi vào là cổng Tam quan, tiếp đó là 2 Cột nanh Hai bên tảhữu của cột nanh đợc nối liền với hệ thống tờng bao Hệ thống tờng bao cóchiều cao 1,2m và nó bao quanh sân vào tận phía trớc Hạ điện Qua 2 Cộtnanh là đến sân đền Toàn bộ sân và lối đi từ cổng Tam quan vào đều đợc látgạch Nhìn từ ngoài vào, phía góc trái sân là kiến trúc Nhà bia ở giữa sân đợc

đặt một Tắc môn Qua khỏi khu vực sân và Nhà bia là bớc vào khu Chính

điện Khu Chính điện chiếm 2/3 diện tích của toàn bộ mặt bằng di tích KhuChính điện bao gồm: Nhà Hạ điện, nhà Trung điện và nhà Thợng điện

Nhìn chung di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy có kích thớc và diện tích khônglớn, nhng nó lại chứa đựng nét độc đáo trong kiến trúc và có giá trị cao về mọimặt

2.2 Kiến trúc đền thờ Đinh Bạt Tụy.

2.2.1 Cổng Tam quan.

Cổng Tam quan đền thờ Đinh Bạt Tụy xa kia cha có Nó mới đợc xâydựng từ năm 1993, tức là sau khi đền Đinh Bạt Tụy đợc Nhà nớc công nhận là

di tích lịch sử - văn hoá Mặc dù đợc xây dựng từ năm 1993, nhng hồ sơ vềcổng Tam quan hiện nay không còn đợc lu lại, chỉ biết rằng cổng đợc xây

dựng từ kinh phí đóng góp của dòng họ Cổng Tam quan gồm có: Chính môn,Tả môn và Hữu môn.

Toàn bộ cổng Tam quan nằm trên mặt bằng có diện tích dài 15m, rộng7,5m Cổng đợc bố trí cách đờng đi 15m Để đi vào di tích, trớc hết ta phải điqua cổng này

Chính môn: Chính môn đợc xây dựng theo kiểu chồng diêm 3 tầng.

Tầng dới cùng mở lối đi rộng 2,5m, cửa đợc xây theo kiểu thức vòmcuốn có chiều cao 3m Chính môn đợc cấu tạo bởi 2 cột quyết cao 8,1m Phíatrớc tầng dới có đề đôi câu đối:

Công đức dân thợng đẳng thần Huân lao tại quốc trung hng tớng

(Tạm dịch: Công đức của vị thần thợng đẳng là ở chỗ che chở dân.

Huân lao của vị tớng trung hng là ở nơi phò giúp nớc).

Bên cạnh đôi câu đối là các họa tiết hình rồng Phía trên cùng của tầng

d-ới có đắp nổi hình mặt con hổ phù Hai bên hình nổi đó đều đợc trang trí cáchọa tiết hình rồng

Mặt trong của tầng dới Chính môn cũng đợc trang trí, tuy nhiên so vớimặt ngoài thì mặt trong đợc trang trí đơn giản hơn rất nhiều

Tầng 2 của chính môn hay còn gọi là tầng lầu đợc nằm trọn trên tầngmột Tầng lầu đợc cấu tạo bởi 4 cây cột quyết, hai mặt trớc và sau của tầng lầu

đều đợc trang trí ở giữa tầng lầu ngời ta đắp một bàn thờ, trên bàn thờ có 2con hạc hớng vào nhau, ở giữa có một l hơng bằng sứ Phía trên của tầng lầu

có đề 3 chữ: (Đinh Tớng Công) Ba chữ này đợc đắp nổi trênmột bức cuốn th, xung quanh bức cuốn th đều đợc trang trí các hoạ tiết hìnhrồng rất đẹp Ôm lấy tầng lầu này là hình tợng 2 con s tử hai bên Hai con s tửnày đợc đặt trên 2 trụ có chiều cao là 0,4m Đầu s tử hớng vào nhau và mặthơi hớng lên trên Phía trên của tầng lầu đợc che chở bởi một hệ thống gồm 4mái ở bốn góc mái đợc cách điệu hoá thành bốn đầu rồng Hệ thống mái này

Trên cùng của tầng 3 là hệ thống mái che Hệ thống này gồm bốn mái cũng

đ-ợc lợp bằng ngói vảy Trên bờ nóc, ở giữa cũng có hình tợng mặt trăng, xungquanh mặt trăng có các tia lửa bốc lên Chầu hai bên mặt trăng là hình tợng

hai đầu rồng cách điệu ôm lấy mặt trăng theo kiểu L “H ỡng long chầu nguyệt”.

Tả môn và Hữu môn: Tả môn và Hữu môn đợc cấu trúc theo kiểu chồng

diêm 2 tầng có kích thớc nh sau: dài 2,4m; rộng 1,6m và cao 4,5m

Tầng dới của Tả môn và Hữu môn nhìn tổng thể có hình dáng y nh cộttrụ đợc nối liền nhau bởi một khối hình hộp chữ nhật, ở giữa mở cửa ra vào.Cửa ra vào đợc cấu tạo theo kiểu thức vòm cuốn và có kích thớc: cao 2,20m,rộng 1m

Bốn cột trụ của tầng dới nâng toàn bộ hệ thống mái dới và tầng lầu Toàn

bộ tầng lầu chồng diềm nằm trọn trên bề mặt của tầng dới Nằm trên cùng là

bộ phận cỗ diêm Bộ phận cổ diềm có kích thớc nh sau: cao: 0,80m, rộng:0,80m và dài 1,2m

Bốn góc của bộ phận cỗ diêm đợc thể hiện nh bốn cột trụ nâng đỡ toàn

(Tạm dịch: Thần thợng đẳng uy linh chấn động trời Nam

Tớng trung hng phù trì cho đất Việt).

Câu đối ở Hữu môn:

Nhân tụ vật phụ địa hữu thầnHoạn hạn tại trừ dân giai tử(Tạm dịch: Nơi đây ngời đông đúc, sản vật dồi dào là đất có thần.

Hoạn nạn đợc hạn chế, tai nạn đợc giải trừ, mọi ngời dân

đều là con của thần).

Phía trên cửa vòm cuốn của Tả môn và Hữu môn đợc đắp hình mặt hổphù Mặt hổ phù đợc đắp nổi với những đờng nét rất rõ Mắt hổ phù mở to,miệng há rộng để lộ hai răng nanh nhọn Trán hổ phù nhô lên, phía trên trán

đợc đắp thành những dải tóc dài và hất ngợc ra phía sau Hai bên mặt đợc tạothành hai tay vơn ra hai bên nắm chặt để lộ móng vuốt nhọn Còn mặt phía

trong của Tả môn và Hữu môn đợc trang trí đơn giản hơn nhiều so với mặtngoài.

Bộ phận cổ diềm của Tả môn và Hữu môn đợc trang trí thành hình chimphợng ở phía trớc, còn mặt phía trong hầu nh không trang trí Hệ thống máicủa tầng 1 lẫn bộ phận cổ diềm của Tả môn và Hữu môn đều đợc lợp ngóivảy ở các góc mái đều có các hình rồng cách điệu

Hệ thống bờ nóc: ở giữa đều có hình mặt nguyệt, xung quanh có tia lửa

bốc lên và chầu hai bên mặt nguyệt là hình ảnh những chú nghê

Nhìn chung, Cổng tam quan của di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy trông dáng

vẻ uy nghiêm, đồ sộ và vững chắc, nhng lại phù hợp với cốt cách của các nhànho xa Mặt khác, với cách kết cấu kiến trúc của Cổng tam quan nh trên cũng

đã phần nào phản ánh đợc nét đẹp truyền thống trong kiến trúc và điêu khắc

T tởng nho giáo cũng đợc thể hiện một cách khá rõ Điều này chứng tỏ rằngnho giáo không chỉ ăn sâu vào đời sống tinh thần, mà nó còn đợc tạc vào cảtrong các công trình kiến trúc nghệ thuật Mặc dù, Cổng tam quan đợc làmvào thời kỳ hiện đại nhng nhìn một cách tổng thể nó vẫn có đợc sự hài hòa,cân đối khi đứng cạnh những bộ phận kiến trúc đã đợc làm cách nó hàng trămnăm Đây là một sự kết hợp độc đáo của các nghệ nhân xa và nay Điều nàylàm cho nét độc đáo của di tích đền thờ Đinh Bạt Tụy đợc tăng thêm

Nằm bao trùm lên trên bề mặt của bệ vuông thớt đáy là bộ phận chânquỳ Phía trên bộ phận chân quỳ là một đấu vuông Nằm trọn trên đấu vuông

là hình tợng chú nghê Hai chú nghê ở hai bên quay mặt hớng vào nhau Toàn

thân nghê đợc đắp nổi những khối tròn đầy Hai chân trớc của nghê vơn lên.Tạo nên thế đứng của nghê hơi chênh chếch.

Cả 3 mặt của cột nanh đều đề các cặp câu đối Câu đối mặt phía ngoài:

Tam bách niên trụ thạch phiên hàn tú chung hà hải Thập bát diệt công hầu bá tử môn tụ trâm anh

(Tạm dịch: Ba trăm năm kể từ năm Bình Thuận thứ 6, 1553 – tới thời tới thời

điểm tiến sĩ Đinh Nhật Thận bái đề) dòng họ Đinh luôn luôn trụ cột, là chỗ dựa cốt cát của triều đình khí tốt chung đúc sông biển.

(Đến nay) 18 chi nhánh của dòng họ có đủ các chức tớc: Công hầu bá tứ

là một dòng quyền quý, nhà này họp đủ các đấng mũ cao, áo dài).

Câu đối ở mặt trong:

Tam bách niên th quyển nh tân vĩnh bả phơng danh lu tộ dân

Câu đối ở hai mặt đối nhau:

Mậu tài giáp nhất danh cập đệ thiên tá trung hng Thuận bình sơ nhị bách vu kim địa lu chính khí

(Tạm dịch: Ngời đỗ đầu chế khoa Mậu tài (ý nói Đinh Bạt Tụy) là trời

giúp cho sự nghiệp trung hng, khôi phục lại nhà Lê sau khi bị nhà Mạc cớp ngôi.

Kể từ buổi đầu niên hiệu Thuận Bình (1548 – tới thời 1556) Đinh T ớng Công

đỗ đầu chế khoa năm Thuận Bình 6 (1553) đến nay (1553 – tới thời 1741) đã gần

200 năm đất này đang lu chính khí).

Cột nanh với việc kết hợp nhiều bộ phận tạo thành đã tạo nên một dáng

vẻ không đơn điệu cho thân cột, mà ngợc lại cách kết cấu đó còn tạo nên sựchắc chắn, đồng thời lại có giá trị thẩm mĩ cao cho toàn bộ phía trớc của ditích

2.2.3 Nhà bia

Nhìn từ ngoài vào, ở phía góc trái sân đền, sát liền trớc nhà Hạ điện làNhà bia Nhà bia đợc cấu trúc theo kiểu gác chuông, bốn phía đều mở cửatheo kiểu thức vòm cuốn

Nhà bia đợc làm bằng chất liệu gạch, cát, vôi, vữa Các cửa có kích thớc

nh sau: cao 1,40m, rộng 0,70m

Nhà bia đợc thiết kế bao gồm nhiều bộ phận Dới cùng là bệ móng cókích thớc: rộng: 2,30m x 4 cạnh, cao: 0,75m Nằm trên bệ móng là bộ phậnchân quỳ có chiều cao là 0,50m Chân quỳ đợc tạo bằng các gờ chỉ giật cấp và

đờng nét uốn lợn ra 4 góc của bề mặt móng Chính vì thế, đã tạo dáng cho bộphận chân quỳ và tầng dới cùng của Nhà bia

Tầng dới cùng đợc cấu tạo bởi bốn cột liền tờng Bốn phía có 4 cửa đợc

mở theo kiểu thức vòm cuốn Tầng dới có kích thớc: cao: 1,90m Hệ thốngmái của tầng dới đợc đắp bằng xi măng, bốn góc mái đợc đắp 4 đấu tạo thànhhình tợng 4 đầu rồng Bốn đầu rồng đợc cách điệu hóa và ngẩng cao quay rabốn hớng Các nghệ nhân đã tạo bốn cột trụ bằng cốt thép bê tông chống đỡbốn góc dới của đầu rồng Hai bên cửa vòm ở phía trớc đợc đắp nổi hình tợnghai con rồng để làm tôn thêm vẻ đẹp cho Chính điện Rồng đợc tạo dáng trong

t thế thả mình từ trên xuống, rồi từ từ ngẩng cao dần lên và chầu vào giữa cửachính

Tầng 2 của Nhà bia nằm lọt trên bề mặt của tầng dới Khác với tầng 1,tầng 2 không mở cửa vòm cuốn Thực chất tầng 2 nhà bia là một khối vuôngtheo kiểu cổ diềm có kích thớc: cao 0,40m, rộng 1,30m x 4 cạnh Hệ thốngmái của tầng 2 đợc nối liền một hệ thống gồm bốn đuôi rồng của bốn đầu đaotầng dới và trên cùng là hệ thống con tiện có hình quả trám

Nằm trên bệ vuông đợc tạo dáng theo kiểu thức con tiện hình quả trám làtầng 3 Bệ vuông này có kích thớc: rộng 0,60m x 4 cạnh và cao 0,25m Bốnphía của tầng 3 đợc mở cửa theo kiểu thức vòm cuốn Cửa vòm cuốn này cókích thớc: cao 0,37m, rộng 0,37m

Hệ thống mái của tầng trên cùng cũng là mái giả Bốn góc đầu đao đợctrang trí bốn đầu rồng cách điệu và quay ra bốn hớng Bộ phận hình chóp trêncùng đợc đặt hình tợng một bông hoa phợng, nhng hiện nay nó không còn nữavì gió bão đã làm gãy

Với cách cấu trúc Nhà bia nh vậy đã tạo nên thế đứng cân đối và chắcchắn cho toàn bộ kiến trúc Nhà bia Mặt khác, với cách trang trí hệ thống đầu

đao, hoa văn và hình tợng rồng ở trên từng bộ phận đã tạo cho Nhà bia thế

đứng thanh thoát không nặng nề Hơn nữa, việc bố trí Nhà bia ở phía góc tráisân đền nh vậy cũng thể hiện sự cân đối và hài hòa cho khuôn viên của di tích

2.2.4 Tắc môn

Không giống với các di tích khác, Tắc môn của đền thờ Đinh Bạt Tụy

đ-ợc bố trí ngay giữa sân trớc nhà Hạ điện Tắc môn đđ-ợc làm bằng chất liệu vôivữa và gạch, gỗ Tắc môn có kích thớc: dài 2m, cao: 1,42m (bao gồm cả bệmóng)

Về cách trang trí: cả hai mặt trong và ngoài của Tắc môn đều đợc trang

trí ở phía trớc, chiếm trọn toàn bộ tiết diện là hình tợng mặt hổ phù Hình ợng mặt hổ phù đợc đắp nổi Vì thế, các đờng nét đợc thể hiện rất rõ, cụ thể:mắt hổ phù mở to, miệng há rộng để lộ hai hàm răng nhọn hoắt Trán của hổphù nổi cộm lên, phía trên trán có những dải lông dài, mỗi bên gồm bốn dải vàhất ngợc ra phía sau Còn mũi của nó thì nở to và chun lại Hai bên mũi đợc

t-đắp râu vênh ra hai phía tả và hữu Hai bên cổ có hai tay ngai đang trong t thếkhuỳnh ra hai bên Toàn bộ bề mặt cánh tay đợc điểm xuyết những dải lông.Hai tay ngai của hổ phù thì nắm chặt lại nhng vẫn để lộ những vuốt nhọn Vớicách thức thể hiện nh trên, nhìn vào hình tợng mặt hổ phù trông nó rất dữ tợn

và uy nghiêm

Khác với mặt phía trớc, mặt trong của Tắc môn lại đợc chạm khắc hìnhrồng trong t thế bay trong mây, đầu quay xuống phía dới còn thân và đuôi uốnlợn trên không

Toàn thân rồng đợc trang trí bằng những đám mây cách điệu, phía dới

đầu rồng là những lớp sóng của nớc Nớc ở đây đợc tạo thành một dải lớn và

nó đợc bắt nguồn từ miệng rồng phun ra Cuộn mình trong dải nớc từ miệngrồng phun ra là hình tợng cá chép Cá chép đợc các nghệ nhân thể hiện trong

t thế uốn mình nhảy theo dải nớc phun ra từ miệng rồng Ngoài ra, trên tầngsóng nhấp nhô còn có những hình ảnh cá chép nhỏ đang trong t thế lao theodải nớc Việc trang trí hình tợng rồng phun nớc và cá chép bơi lội, các nghệ

nhân muốn thể hiện sự tích Cá chép hoá rồng “H ”[4;76] Mặt khác, với cách trang trí

nh vậy, ngời xa còn muốn nói lên rằng: ngày xa những ngời học trò đã phảitrải qua quá trình ôn luyện, miệt mài kinh sử mới thi đỗ thành tài Tơng truyền

rằng cửa Vũ môn có ba tầng sóng và cứ đến ngày tám tháng t cá chép nhảyqua đợc ba tầng sóng ở cửa Vũ môn thì biến thành rồng.

Với ý nghĩa và điển tích trên, các nghệ nhân muốn ví cá chép là nhữngngời học trò phải trải qua ba kỳ thi: thi Hơng, thi Hội và thi Đình Nếu vợt quacả ba kỳ thi này thì đợc xem là ngời hiền tài quân tử Cũng giống nh cá chépvợt qua ba lớp sóng thì hoá thành rồng

Đinh Bạt Tụy là ngời văn võ song toàn, đã làm đến chức Binh bộ Thợng

th Bởi đó, các nghệ nhân đã dùng hình tợng mặt hổ phù và cá chép hoá rồng

để tợng trng cho sự đỗ đạt thành tài và văn võ song toàn đó của ông Ngày xa,ngời ta quan niệm rằng chim phợng hoàng là loài chim quý tợng trng choquan văn giữ việc thái bình Còn loài hùm, hổ là loài dũng mãnh, dữ tợn tợngtrng cho quan võ trông việc binh đao ở đây, các nghệ nhân lại dùng hình t-ợng cá chép hoá rồng và mặt hổ phù dữ tợn Tuy nhiên, cũng là hợp lôgíc vềsuy nghĩ, cũng nh quan niệm của ngời xa:

Văn dìu cánh ph

Võ thét oai hùng dẹp bốn phơng”

2.2.5 Kiến trúc khu Chính điện

Khu Chính điện bao gồm nhà Hạ điện, Trung điện và Thợng điện Cả 3nhà đợc nối liền với nhau

2.2.5.1 Nhà Hạ điện.

Nhà Hạ điện hay còn gọi là Bái đờng Nhà Hạ điện gồm ba gian, hai hồi

và đợc cấu kết với nhau bởi bốn bộ vì Chất liệu của nó đợc làm bằng gỗ lim

và mít,còn hệ thống mái thì đợc lợp bằng ngói vảy

Nhà Hạ điện bao gồm 6 hàng cột ngang và 2 hàng cột dọc Các gian nhà

có kích thớc nh sau:

Hai gian hai bên mỗi gian: 2,05m

Hai gian hồi, mỗi gian: 1,37m

Từ hàng cột thứ hai đến bậc thềm nhà Trung điện là: 1,40m

Kết cấu của các vì kèo: Nâng đỡ thợng lơng (thợng ốc) là một đấu vuông

(đợc làm theo kiểu đấu vòi) Đấu vòi này nằm trên điểm giao tiếp của hai lákèo Kèo kéo dài xuống tận phía trên cùng của hai cột cái Nối liền hai cột cáilại với nhau là một quá giang Nằm ở trung điểm của đờng quá giang là cộttrốn Cột trốn này nâng đỡ xà thợng và hai đầu xà thợng ăn vào hai phía dớicủa hai tờng

Mỗi bên vì kèo nâng đỡ hai đờng hoành, phía dới cùng của hai đờng kèohai bên đợc làm tiếp nối bằng mỗi bên một đờng bẩy và một đờng kẻ theo

kiểu “Nhữngtiền kẻ hậu bẩy” nâng đỡ mỗi bên 3 đờng hoành.

Các vì đợc nối lại với nhau bởi một hệ thống xà dọc hai bên và một ờng xà giằng ở giữa xuyên suốt từ hàng cột trốn thứ nhất cho đến cột thứ 4.Với cách thức kết cấu bộ vì kèo theo cấu trúc nhà của các dân tộc ở Trung du -Bắc Bộ Việt Nam nh trên đã tạo cho nhà Hạ điện một bộ khung đơn giản nhnglại rất chắc chắn Đồng thời, tạo cho lòng nhà rộng và thoáng mát bởi ít cột.Mặt khác, hai gian hồi đợc cấu trúc thêm 4 đờng bẩy gác liền tờng, tạo cho độdài gian hồi là 1m35

đ-Một bộ phận kiến trúc khác đợc xây dựng một cách khá công phu vànằm trên mặt bằng kiến trúc Hạ điện là mặt tiền sảnh Mặt tiền của khu Chính

điện đợc xây cao vợt quá mái nhà Hạ điện hết sức kiên cố và trang trí đẹp.Chính vì vậy, đã làm tăng thêm vẻ đẹp và uy nghi cho toàn bộ phía trớc khuchính điện Nhìn từ ngoài vào, ta không thể nhìn thấy tàu mái của Hạ điện.Mặt tiền này chính là một bức tờng đợc xây dựng ngay trên phía ngoài củahiên nhà Hạ điện Nó đợc kéo dài đến hết chiều dài của nhà Hạ điện và đợc

mở hệ thống cửa vòm cuốn Hệ thống này gồm 5 cửa ăn thông với hai gian hồi

và ba gian chính của Hạ điện

Hệ thống cửa có kích thớc:

Cửa chính: rộng 1,40m, cao 1,80m

Hai cửa hai bên: rộng 1,10m, cao 1,80mHai cửa gian hồi: rộng 0,60m, cao 0,70m

Hệ thống 5 cửa vòm này vừa có tác dụng làm tiền sảnh và tôn thêm vẻ

đẹp cho phía trớc khu chính điện Đồng thời, vừa có tác dụng nâng đỡ phía

tr-ớc mái nhà Hạ điện và che ma cho hiên nhà cũng nh hệ thống cửa