Bộ giáo dục và đào tạo Trờng Đại học Vinh ---------------- trần thị kim ngân Góp phần nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát rivơ - Leiolepis reevesii (Gray,1831) ở Hà Tĩnh, Quảng Bình Chuyên ngành : Động Vật học Mã số : 60. 42. 10 luận văn thạc sĩ sinh học Ngời hớng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Xuân Quang Vinh - 2005 1 Lời cảm ơn Đề tài Góp phần nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát Rivơ - L eiolepis reevesii (Gray,1831) ở Hà Tĩnh, Quảng Bình đợc thực hiện từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2005. Trong suốt quá trình nghiên cứu, ngoài sự nỗ lực của bản thân tôi đã nhận đợc rất nhiều sự giúp đỡ của các nhà khoa học trong và ngoài trờng, các thầy cô giáo, gia đình và nhân dân địa phơng nơi thực hiện đề tài. Trớc hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS. Hoàng Xuân Quang, ngời đã luôn tận tình hớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này. Xin chân thành cảm ơn tới GS.TSKH. Trần Kiên, ngời đã có nhiều ý kiến đóng góp quý báu cho bản luận văn đợc hoàn thiện. Tôi xin chân thành cảm ơn BCN khoa Sinh học, BCN khoa Sau Đại học và Tổ bộ môn Động vật trờng Đại Học Vinh đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành đề tài. Cũng nhân dịp này, xin cảm ơn ThS. Cao Tiến Trung, CN. Hồ Anh Tuấn, đã có những ý kiến đóng góp quý báu trong quá trình thực hiện đề tài. Xin cảm ơn những ngời thân, bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này. Vinh, tháng 11/2005 Tác giả Trần Thị Kim Ngân 2 Danh mục các hình và biểu đồ Trang Hình 1. Bản đồ các điểm nghiên cứu ở Hà Tĩnh và Quảng Bình 9 Hình 2. Phân bố loài Nhông cát Rivơ - Leiolepis reevesii 27 Hình 3. Sự tăng dần các tính trạng 42 Hình 4. Sơ đồ mặt cắt hang Nhông cát 43 Hình 5. Sơ đồ hớng góc hoạt động của Nhông cát 45 Biểu đồ 1. Tơng quan giữa nhiệt độ không khí, nền cát với hoạt động ngày của Nhông cát ở sinh cảnh 1 (Tháng 6, 7, 8) 49 Biểu đồ 2. Tơng quan giữa nhiệt độ không khí, nền cát với hoạt động ngày của Nhông cát ở sinh cảnh 2 (Tháng 6, 7, 8) 52 Biểu đồ 3. Tơng quan giữa nhiệt độ không khí, nền cát với hoạt động mùa của Nhông cát 54 Biểu đồ 4. Độ no của Nhông cát 61 Biểu đồ 5. Tơng quan giữa trọng lợng cơ thể với trọng lợng buồng trứng 65 Biểu đồ 6. Tơng quan giữa trọng lợng cơ thể với trọng lợng tinh hoàn 65 Biểu đồ 7. Sự biến đổi kích thớc tinh hoàn qua các tháng 67 3 Danh mục các bảng Trang Bảng 1. Một số chỉ số khí hậu, thuỷ văn ở các khu vực nghiên cứu 10 Bảng 2. Số lợng mẫu nghiên cứu tại các quần thể 17 Bảng 3. Số mẫu nghiên cứu đặc điểm sinh sản qua các tháng 18 Bảng 4. Phân chia các lứa tuổi 21 Bảng 5. Phân chia các loại trứng 24 Bảng 6. Sự sai khác màu sắc giữa Nhông cát đực và Nhông cát cái 28 Bảng 7. Đặc điểm tính trạng con non quần thể Xuân Thành 30 Bảng 8. So sánh các tính trạng giữa Nhông cát đực và cái ở quần thể I 31 Bảng 9. So sánh các tính trạng giữa Nhông cát đực và cái ở quần thể II 32 Bảng 10. So sánh các tính trạng giữa Nhông cát đực và cái ở quần thể III 33 Bảng 11. So sánh các tính trạng số lợng giữa quần thể I và quần thể II 35 Bảng 12. So sánh các tính trạng số lợng giữa quần thể II và quần thể III 36 Bảng 13. So sánh các tính trạng số lợng giữa quần thể I và quần thể III 37 Bảng 14. So sánh các tính trạng số lợng giữa Cửa Lò và Xuân Thành 39 Bảng 15. Đặc điểm biến dị hình thái các quần thể Nhông cát 40 Bảng 16. Một số đặc diểm hình thái Nhông cát 41 Bảng 17. Chỉ tiêu sinh thái hang Nhông cát 44 Bảng 18. Góc ra hoạt động của Nhông cát 45 Bảng 19. Bán kính hoạt động của Nhông cát 47 Bảng 20. Mật độ Nhông cát tại các sinh cảnh (con/ m 2 ) (Tháng 6, 7) 48 Bảng 21. Hoạt động ngày đêm của Nhông cát ở sinh cảnh 1 49 Bảng 22. Hoạt động ngày đêm của Nhông cát ở sinh cảnh 2 51 Bảng 23. Chỉ số hoạt động mùa của Nhông cát 54 Bảng 24. Sự phân bố thực vật ở các sinh cảnh (cây/ m 2 ) 56 Bảng 25. Thành phần thức ăn của Nhông cát 57 Bảng 26. Độ no 61 Bảng 27. Sự thay đổi các đặc điểm sinh sản và trọng lợng cơ thể Nhông cát cái trong và sau thời kỳ sinh sản 63 Bảng 28. Sự thay đổi các đặc điểm sinh sản và trọng lợng cơ thể Nhông cát đực trong và sau thời kỳ sinh sản 64 Bảng 29. Tỷ lệ sinh sản của Nhông cát 68 4 Mục lục Trang Mở đầu 1 Chơng 1. Tổng quan tài liệu 3 1.1. Lợc sử nghiên cứu 3 1.1.1. Lợc sử nghiên cứu ếch nhái, Bò sát ở Việt Nam 3 1.1.2. Lợc sử nghiên cứu giống Leiolepis 5 1.2. Tổng quan về điều kiện tự nhiên 8 1.2.1. Điều kiện tự nhiên Hà Tĩnh, Quảng Bình 8 1.2.2. Điều kiện tự nhiên các khu vực nghiên cứu 10 1.3. Cơ sở lý luận 12 1.3.1. Quần thể 12 1.3.2. Phân loại quần thể 15 1.3.3. Biến dị quần thể 15 Chơng 2. T liệu và phơng pháp nghiên cứu 17 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu 17 2.2. T liệu nghiên cứu 17 2.3. Phơng pháp nghiên cứu 18 2.3.1. Phơng pháp thu mẫu và xử lý mẫu 18 2.3.2. Phơng pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái 19 2.3.3. Phơng pháp nghiên cứu đặc điểm sinh thái 22 2.3.4. Phơng pháp xử lý số liệu 25 Chơng 3. Kết quả nghiên cứu 26 3.1. Đặc điểm hình thái phân loại 26 3.1.1. Vị trí phân loại 26 3.1.2. Đặc điểm hình thái phân loại 26 3.1.3. Một số đặc điểm đặc trng của Nhông cát Rivơ 26 5 3.2. Đặc điểm hình thái của các quần thể Nhông cát 28 3.2.1. Tính trạng màu sắc 28 3.2.2. Phân tích tính trạng số lợng của các quần thể 29 3.2.3. So sánh sự sai khác các tính trạng số lợng với các nghiên cứu khác 38 3.3. Đặc điểm sinh thái quần thể Nhông cát 43 3.3.1. Đặc điểm hang Nhông cát 43 3.3.2. Phạm vi hoạt động 45 3.3.3. Phân bố quần thể Nhông cát 47 3.3.4. Mật độ Nhông cát 47 3.3.5. Hoạt động ngày đêm và hoạt động mùa của Nhông cát 49 3.4. Đặc điểm dinh dỡng của Nhông cát 55 3.4.1. Thực vật làm thức ăn cho Nhông cát 55 3.4.2. Thành phần thức ăn của Nhông cát 56 3.4.3. Độ no 61 3.5. Đặc điểm sinh sản của Nhông cát 62 3.5.1. Đặc điểm sinh học sinh sản 62 3.5.2. Tỷ lệ sinh sản của Nhông cát 67 Kết luận và kiến nghị 70 Tài liệu tham khảo 72 phụ lục ảnh 6 Mở đầu Nhông cát - Leiolepis reevesii (Gray, 1831) là loài phân bố phổ biến ở đồng bằng và vùng cát ven biển nớc ta, từ tỉnh Thanh Hoá trở vào Thừa thiên Huế [43]. Đây là loài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cuộc sống. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nhông cát: Bourret (1943) [47], Trần Kiên, Nguyễn văn Sáng, Hồ Thu Cúc (1981) [6], Hoàng Xuân Quang (1993) [27], Darevsky (1993) [43], Bobrov (1995) [42], Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Nguyễn Quảng Trờng (2005) [32], các tác giả chủ yếu đề cập đến đặc điểm hình thái phân loại và vùng phân bố của chúng. Công trình nghiên cứu của Ngô Đắc Chứng (1991) [1] về Nhông cát ở Thừa Thiên Huế bớc đầu đã nêu lên các dẫn liệu về hình thái, sinh thái nhng ch- a đi sâu phân tích hình thái trong nội bộ quần thể và giữa các quần thể với nhau. Các tác giả Hoàng Xuân Quang, Cao Tiến Trung (2000) [36], Lê Văn Dỵ (2002) [3] đã nêu lên các dẫn liệu về hình thái và sinh thái của loài Nhông cát Leiolepis reevesii ở Thanh Hoá, Nghệ An nhng cha phân tích đặc điểm sinh sản - đặc điểm làm tăng số lợng cá thể trong quần thể và cha nghiên cứu ở Hà Tĩnh , Quảng Bình. Rõ ràng việc nghiên cứu hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát cha đợc nghiên cứu nhiều ở khu vực phía nam của Bắc Trung Bộ. Bên cạnh ý nghĩa về mặt khoa học, Nhông cát đợc sử dụng làm thực phẩm, dợc liệu. Gần đây, con ngời sử dụng sản phẩm Nhông cát ngày càng nhiều, vì vậy số lợng Nhông cát bị suy giảm, cùng với sự hình thành và mở rộng các khu du lịch vùng ven biển làm mất dần các khu phân bố tự nhiên của loài này trong đó có Hà Tĩnh và Quảng Bình. Do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: Góp phần nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát Rivơ - Leiolepis reevesii (Gray, 1831) ở Hà Tĩnh, Quảng Bình. 7 * Mục đích nghiên cứu: + Trên cơ sở nghiên cứu các quần thể Nhông cát ở Hà Tĩnh, Quảng Bình dẫn ra các đặc điểm hình thái, sinh thái bổ sung cho loài. Đồng thời góp phần bổ sung t liệu cho bộ môn Lỡng c, Bò sát học ở nớc ta. * Nội dung nghiên cứu: + Nghiên cứu đặc điểm hình thái các quần thể Nhông cát Rivơ - Leiolepis reevesii ở Hà Tĩnh và Quảng Bình. + Nghiên cứu đặc điểm sinh thái: đặc điểm hang, sự phân bố quần thể, hoạt động ngày mùa, đặc điểm dinh dỡng và đặc điểm sinh sản. 8 Chơng 1. Tổng quan tài liệu 1.1. Lợc sử nghiên cứu 1.1.1. Lợc sử nghiên cứu ếch nhái, Bò sát ở Việt Nam Những công trình nghiên cứu ếch nhái, Bò sát ở Việt Nam bắt đầu từ thời kỳ phong kiến. Lê Quý Đôn (1724 - 1784), đã thống kê nhiều loài động vật ở các miền của Việt Nam, trong đó có ếch nhái, Bò sát. Sang thế kỷ XIX các nhà khoa học triều Nguyễn đã có thống kê các loài động vật phổ biến và quý hiếm ở nớc ta, trong đó có Lỡng c, Bò sát. Tuy nhiên, từ khi các nhà khoa học phơng Tây tìm đến nớc ta thì những công trình nghiên cứu về ếch nhái, Bò sát mới đợc tiến hành một cách có hệ thống và khoa học. Các kết quả nghiên cứu ở thời kỳ này chủ yếu do ngời nớc ngoài đảm nhận và tiến hành. Các công trình nghiên cứu thờng đợc công bố chung cho vùng Đông Dơng nh Tirant (1885), Boulenger (1903), Mocquard (1906). Đặc biệt là Bourret có nhiều nghiên cứu về ếch nhái, Bò sát ở Việt Nam. Trên các thông báo nghiên cứu về ếch nhái, Bò sát Đông Dơng gồm 21 tập (từ 1934 đến 1943) [27]. Từ năm 1954, sau khi hoà bình lập lại ở miền Bắc, công tác điều tra động vật trong đó có ếch nhái, Bò sát đợc tiến hành, nhiều công trình đã đợc công bố. Năm 1960, giáo s Đào Văn Tiến nghiên cứu khu hệ động vật có xơng sống ở Vĩnh Linh đã thống kê nhóm ếch nhái, Bò sát có 12 loài. Từ năm 1977 1979 tác giả đã lần lợt cho công bố các tài liệu phân loại các nhóm ếch nhái, Bò sát [39, 40]. Năm 1981, công trình nghiên cứu của các tác giả Trần Kiên, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc [6] đã thống kê toàn miền Bắc có 159 loài Bò sát thuộc 2 bộ, 19 họ và 69 loài ếch nhái thuộc 3 bộ, 9 họ. Năm 1985, báo cáo danh lục về khu hệ ếch nhái, Bò sát Việt Nam gồm 160 loài Bò sát, 90 loài ếch nhái và 9 phân tích sự phân bố địa lý, phân bố theo sinh cảnh, ý nghĩa kinh tế của các loài. Có thể xem đây là đợt tu chỉnh đầu tiên về ếch nhái, Bò sát ở nớc ta. Cũng thời gian này, đã có các chuyên khảo về ếch nhái, Bò sát nh: Đời sống ếch nhái của tác giả Trần Kiên, Nguyễn Văn Sáng, Nguyễn Quốc Thắng (1977) [5]; Đời sống Bò sát, Trần Kiên (1983) [7]. Từ năm 1990 trở lại đây, việc nghiên cứu ở các địa phơng tiếp tục đợc tiến hành. Công trình nghiên cứu của Hoàng Xuân Quang (1993) [27] điều tra thống kê danh sách ếch nhái, Bò sát khu vực Bắc Trung Bộ gồm 94 loài Bò sát đợc xếp trong 59 giống, 17 họ và 34 loài ếch nhái đợc xếp trong 14 giống, 7 họ. Tác giả đã bổ sung cho khu hệ ếch nhái, Bò sát ở Bắc Trung Bộ 23 loài và phát hiện bổ sung cho vùng phân bố 9 loài. Bên cạnh đó, phân tích phân bố theo địa hình, sinh cảnh và quan hệ với các khu phân bố ếch nhái, Bò sát khác ở nớc ta. Năm 1998, quá trình nghiên cứu tác giả đã bổ sung 12 loài cho khu hệ ếch nhái, Bò sát vùng Bắc Trung Bộ trong đó có 1 giống, 1 loài cho khu hệ ếch nhái Việt Nam [28]. Công trình của Ngô Đắc Chứng (1995) nghiên cứu khu hệ ếch nhái, Bò sát ở vờn quốc gia Bạch Mã đã thống kê 49 loài thuộc 15 họ, 3 bộ [2]. Trong năm này, các tác giả Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Lê Nguyên Ngật, Hoàng Nguyên Bình [34] nghiên cứu khu hệ ếch nhái, Bò sát ở rừng Ba Vì - Tam Đảo. Sau đó, Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc [21] công bố danh lục ếch nhái, Bò sát Việt Nam gồm 256 loài Bò sát, 82 loài ếch nhái (cha kể 14 loài Bò sát và 5 loài ếch nhái cha xếp vào danh lục). Đây đợc coi là đợt tu chỉnh thành phần loài ếch nhái, Bò sát ở Việt Nam đầy đủ hơn cả từ trớc tới nay. Trong những năm gần đây, nhiều công trình nghiên cứu về hình thái, sinh thái quần thể của các loài Bò sát đợc công bố: Công trình của Trần Kiên, Ngô Thái Lan (2000, 2001) đề cập đến đặc điểm hình thái, sinh thái Thạch sùng đuôi 10 . tiến hành nghiên cứu đề tài: Góp phần nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát Rivơ - Leiolepis reevesii (Gray, 1831) ở Hà Tĩnh, Quảng. thị kim ngân Góp phần nghiên cứu đặc điểm hình thái và sinh thái các quần thể Nhông cát rivơ - Leiolepis reevesii (Gray,1 831) ở Hà Tĩnh, Quảng Bình Chuyên