Giọng điệu nhại của tiểu thuyết mười lẻ một đêm (hồ anh thái)

Tác giả Lê Hồng Lâm trong bài viết: Hài hớc và trữ tình đăng trên tạp chí Đàn ông tháng 3/2006 đã nhận định: “Khác với phong cách và giọng điệu của ba cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn gần

Bộ giáo dục và đào tạo Trờng đại học vinh

Lê Thị cần

Giọng điệu nhại của tiểu thuyết mời lẻ một đêm

(hồ Anh Thái)

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

luận văn thạc sĩ ngữ văn

Ngời hớng dẫn khoa học:

TS Phạm Tuấn vũ

Vinh - 2008 Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 6

5 Phơng pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 6

7 Cấu trúc luận văn 6

Chơng 1 Khái niệm giọng điệu nghệ thuật, giọng điệu nhại 7

1.1 Giọng điệu nghệ thuật 7

1.1.1 Giọng và giọng điệu 7

1.1.2 Giọng điệu là một phơng diện biểu hiện quan trọng của chủ thể sáng tạo 12

1.2 Giọng điệu nhại 15

1.2.1 Khái niệm 15

1.2.2 Cơ sở lịch sử - xã hội 19

1.2.3 Truyền thống nhại trong văn học Việt Nam 21

1.3 Hồ Anh Thái - một hiện tợng của văn học nhại đơng đại 27

Chơng 2 Nhại tính cách trong Mời lẻ một đêm 30

2.1 Nhân vật Ngời đàn bà 31

2.2 Nhân vật Ngời đàn ông 39

2.3 Nhân vật Bà mẹ 45

2.4 Nhân vật Hoạ sĩ cởi mở 48

2.5 Nhân vật ông Víp 52

2.6 Nhân vật Giáo s Một và Giáo s Hai 54

2.7 Nhân vật Thằng bé hàng xóm 57

Chơng 3 Nhại vấn đề trong Mời lẻ một đêm 61

3.1 Hình ảnh đời sống thị dân và tầng lớp trên 62

3.1.1 Hình ảnh đời sống thị dân 62

3.1.2 Hình ảnh đời sống tầng lớp trên 67

3.2 Hình tợng những kẻ bất tài mang danh nghệ sĩ 70

3.3 Sự biến thái của lễ hội truyền thống, tôn giáo và tín ngỡng 74

3.3.1 Sự biến thái của lễ hội truyền thống 74

3.3.2 Sự biến thái của tôn giáo và tín ngỡng 79

3.4 Sự biến thái của hội thảo khoa học và hớng dẫn luận văn 81

3.4.1 Sự biến thái của hội thảo khoa học 81

3.4.2 Sự biến thái của hớng dẫn luận văn 83

Chơng 4 Các phơng thức và phơng tiện thể hiện cảm hứng nhại trong Mời lẻ một đêm 85

4.1 Các phơng thức thể hiện cảm hứng nhại trong Mời lẻ một đêm 85

4.1.1 Phơng thức trần thuật 85

4.1.2 Giọng điệu trần thuật 90

4.1.3 Ngôn ngữ trần thuật 93

4.2 Các phơng tiện thể hiện cảm hứng nhại trong Mời lẻ một đêm 100

4.2.1 Nhân vật 100

4.2.2 Tình huống 106

4.2.3 Kết cấu 108

Kết luận 112

Tài liệu tham khảo 114

có tên tuổi: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, PhanThị Vàng Anh, Lê Minh Khuê, Hồ Anh Thái với một loạt các tiểu thuyết vàtruyện ngắn thành công thể hiện sự tìm tòi, cách tân, thể nghiệm và khám phámới lạ.

Hồ Anh Thái là nhà văn xuất hiện gần nh đồng thời trong giai đoạn đó.Với một vốn văn hoá dày dặn (là tiến sĩ văn hoá phơng Đông, nhà ngoại giao,nhà quản lý) và với một ý thức cách tân nghệ thuật không ngừng, một sự miệtmài không biết mệt mỏi, Hồ Anh Thái say mê chiếm lĩnh, miêu tả hiện thực

đời sống một cách sâu sắc, nhiều tầng bậc và độc đáo, vừa mới vừa lạ Theo

ông viết văn cũng là một nghề đòi hỏi “kỹ thuật đặc biệt mà phải qua sự tôi

luyện thực sự” Tính chuyên nghiệp và sự nghiêm túc trong nghề văn đã đợc

chứng tỏ bằng hơn 20 đầu sách, trong đó có tác phẩm đợc dịch ra nhiều thứtiếng Văn chơng Hồ Anh Thái thể hiện cái nhìn đa chiều, sự khám phá mới

mẻ về con ngời và cuộc sống đơng đại, thể hiện sự tìm tòi, sáng tạo và nhữngcách tân đáng kể, đóng góp vào công cuộc hiện đại hoá văn học Việt Namtrên nhiều phơng diện

Việc lựa chọn đề tài: Giọng điệu nhại của tiểu thuyết Mời lẻ một đêm

xuất phát từ ba lý do chính:

1 Mời lẻ một đêm là tiểu thuyết đặc sắc của Hồ Anh Thái, là một nhà

văn trẻ có tài Nhà văn Dạ Ngân cho biết tác phẩm này đã đợc đề cử tranh giảicủa Hội nhà văn Hà Nội năm 2006, nhng nhà văn là chủ tịch Hội nhà văn HàNội nên ông đã tự rút khỏi danh sách (Báo Tiền Phong chủ nhật số 49(282)3/12/2006) Sự độc đáo của cuốn sách này đã thu hút đợc sự chú ý của d luận

Đã có nhiều bài viết, một số tiểu luận khoa học về cuốn sách Tuy nhiên cha

có công trình nào thực sự đi sâu vào việc nghiên cứu phơng diện giọng điệucủa tác phẩm một cách toàn diện

2 Nhại là giọng điệu nghệ thuật nổi bật và xuyên suốt thể hiện trênnhiều phơng diện từ nhan đề, cấu trúc tác phẩm, nhân vật, ngôn ngữ, đối tợng

phản ánh của Mời lẻ một đêm Qua giọng điệu nhại, ta thấy rõ phong cách

và cá tính sáng tạo của tác giả, cách thức tổ chức các phơng diện nghệ thuật và

t tởng thẩm mĩ trong một cấu trúc chỉnh thể nghệ thuật

3 Giọng điệu nhại là giọng điệu chủ yếu của tác phẩm thể hiện ý thứcdân chủ trong đời sống xã hội và đời sống văn chơng hiện nay Cho thấy ýthức về sự vận động của t duy tiểu thuyết và mang dấu hiệu của chủ nghĩa hậuhiện đại trong văn học Việt Nam “Hồ Anh Thái và những ngời đơng thời ởViệt Nam đang tiên phong cho nền văn học các nớc đang phát triển Đó lànền văn học toàn châu, thực tế là toàn cầu” [57; 433]

2 Lịch sử vấn đề

Hồ Anh Thái là nhà văn đợc d luận trong và ngoài nớc quan tâm.Những đổi mới về nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn này đợc đề cập ở nhiềubài viết, nhiều bài giới thiệu về ông Nhiều ý kiến đặc biệt chú ý đến nét độc

đáo về nghệ thuật trong sáng tác Hồ Anh Thái: Chất hài hớc, chất Kápka,giọng điệu nhại Sáng tác của Hồ Anh Thái đã trở thành đề tài nghiên cứucho một số luận văn tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ Tuy nhiên cha cómột công trình nào tập trung nghiên cứu giọng điệu nhại trong tiểu thuyết của

Hồ Anh Thái

Giọng điệu và ngôn ngữ nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái đã đợc một

số nhà nghiên cứu đề cập đến Nguyễn Đăng Điệp nhận ra sự thay đổi giọng

điệu trong tác phẩm Hồ Anh Thái: “Bản thân giọng điệu là một tổ hợp trong tổhợp hoàn chỉnh lớn là tác phẩm Việc tạo nên một giọng điệu trong tác phẩm

vì thế cũng tuân theo cách tổ chức cấu trúc nghệ thuật của nhà văn Sự thay

đổi giọng điệu trong tác phẩm Hồ Anh Thái cho thấy anh là ngời không muốn

lặp lại mình qua mỗi một tác phẩm, mỗi một chặng đờng với một tone khác

nhau Sự khác biệt ấy dĩ nhiên phải gắn liền với cách tổ chức cấu trúc tácphẩm” [52; 354]

Vân Long nhận xét về ngôn ngữ trần thuật của Hồ Anh Thái: “Với thủpháp sử dụng thành ngữ, khẩu ngữ của đời thờng, với lối viết tràn dòng, tràncâu, bỏ dấu Hồ Anh Thái đã tạo một vị trí rất riêng cho mình ở thể văn này.Phải chăng đây là cách anh tiềm nhập sâu hơn nữa vào thực tại đời sống nhốnhăng, dùng tiếng cời thông minh để phê phán chúng” [57; 245]

Tác giả Lê Hồng Lâm trong bài viết: Hài hớc và trữ tình đăng trên tạp chí Đàn ông tháng 3/2006 đã nhận định: “Khác với phong cách và giọng điệu của ba cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn gần đây (Bốn lối vào nhà cời, Cõi ngời

rung chuông tận thế, Tự sự 265 ngày) Hồ Anh Thái đã đem đến cho độc giả từ

đầu đến cuối là một giọng điệu châm biếm, hài hớc và cời cợt quen thuộc,những trò lố lăng kệch cỡm về đời sống thị dân, giới trí thức nửa mùa, những

kẻ bất tài mang danh nghệ sĩ nhng đôi khi pha chút trữ tình, nhẹ nhàng ”[61; 332]

Nhận xét này của Lê Hồng Lâm có phần thống nhất với Sông Thơng

trong bài Ngả nghiêng trần thế báo Thanh niên 11/4/2006 “Mời lẻ một đêm

đợc viết bằng giọng hài hớc chủ đạo, thậm chí có đoạn lồng vào cả truyện cờidân gian Câu văn thụt thò dài ngắn có chủ đích Tác giả dũng cảm - phảidùng chữ dũng cảm - nhảy thẳng vào những ngổn ngang của đời sống hômnay” [61; 337]

Từ Nữ trong bài Tiếng cời trên từng trang, báo Tin tức cuối tuần,

6/4/2006 nhận xét: “Một cuốn tiểu thuyết hơn 300 trang với cách viết hài hớc

đầy chi tiết Carnaval khiến nó trở thành cuốn tiểu thuyết đợc yêu thích nhấttrong tháng 3/2006 Không ai lạ gì với cách viết “Thị Màu” của nhà văn HồAnh Thái, nhng bạn đọc vẫn vấp từ bất ngờ này sang bất ngờ khác, một cuốntiểu thuyết nhiều thông tin xã hội làm ngời đọc ngột thở” [61; 338]

Bài viết Hồ Anh Thái ngời mê chơi cấu trúc của Nguyễn Đăng Điệp đã

đề cập đến tính động trong phong cách và giọng điệu của Hồ Anh Thái:

“Cùng với một số cây bút khác nh Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng,Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài Hồ Anh Thái có ý thức tạo nên những

màu giọng điệu khác: trẻ trung, tinh nghịch nhng cũng rất hóm hỉnh Nhữngtác phẩm viết về miền ấn Độ lại đợc tác giả thể hiện bằng giọng khác Chấtgiọng trữ tình nhờng chỗ cho giọng văn sắc lạnh Coi trọng giọng điệu nên HồAnh Thái cũng đặc biệt chú ý đến sự thay đổi điểm nhìn nghệ thuật, ngời kểchuyện không đơn giản những điều đã chứng kiến một cách đơn giản theokiểu “tôi thấy” Cách thay đổi cấu trúc kể nh trên đã nói khiến cho câu chuyện

đợc kể trở nên khách quan hơn, mạch truyện trở nên biến hoá hơn ( ) Cấutrúc ngôn ngữ của Hồ Anh Thái không bằng phẳng mà “lổn nhổn” một cách

cố ý Điều này khiến cho hình ảnh đời sống trong tác phẩm của anh gần gũivới hơi thở cuộc đời” [52; 357] Nh vậy càng về sau Hồ Anh Thái càng chú ý

đến việc tăng cờng giọng điệu nhại trong sáng tác của mình và chính giọng

điệu này đã góp phần định hình phong cách Hồ Anh Thái

Hoài Nam trong bài viết Chất hài hớc nghịch dị trong Mời lẻ một đêm

đã làm nổi bật chân dung các nhân vật mang đậm chất hài hớc nghịch dị Vớimỗi nhân vật tác giả bài viết đã đi đến khái quát đặc điểm về tính cách, sự đốilập đáng cời giữa hình thức sang trọng bề ngoài với sự trống rỗng phi đạo đứcbên trong Sắc thái trào lộng đợc toát lên qua mỗi bức chân dung nhân vật.Những bức chân dung ấy ta có thể bắt gặp đâu đó trong cuộc sống Từ đó HoàiNam khái quát: “Những tình huống nghịch dị tạo ra ấn tợng mạnh về một đờisống mất chuẩn: những giá trị và ngụy giá trị xâm thực, chồng chéo che phủlẫn nhau, ngời ta không có cách nào phân biệt đợc và vì thế luôn luôn phải mò

mẫm giữa các vách tờng ảo tởng Bằng tiếng cời, tác giả của Mời lẻ một đêm

đã phanh phui những cái nhẽ ra không có quyền tồn tại song lại nghiễm nhiên

đang tồn tại trong cuộc sống, và mặt khác, nhà văn cũng buộc ngời đọc phảinhận thức một sự thật: cuộc sống này, ở đây, bây giờ, tất cả đều đang ngổnngang và chắc hẳn để có một trật tự tơng đối, sẽ phải mất không ít thời gian và

nỗ lực!” [42]

Nguyễn Thị Minh Thái trong Mời lẻ một đêm, cái nhìn hắt sáng từ phía

sau đã đa ra cách tiếp cận tiểu thuyết từ vị trí điểm nhìn của tác giả: “

Chọn một vị thế hắt sáng từ phía sau và trong một giọng kể mang tính thôngtấn, Hồ Anh Thái tỏ ra vững vàng trong chính sự lựa chọn ấy, để tìm đợc mộtthi pháp mới cho riêng cuốn tiểu thuyết này, mà tôi có thể tạm gọi là thi phápgiễu nhại thông tấn” [65; 6] Tác giả bài viết đã đa ra hớng tiếp cận tiểu thuyết

xuất phát từ giọng điệu nhại và chỉ ra những hạn chế trong việc sử dụng thủpháp nghệ thuật này của Hồ Anh Thái.

Những bài viết trên giúp chúng tôi hình dung quá trình vận động trongviệc gia tăng giọng điệu nhại trong sáng tác của Hồ Anh Thái nói chung và

tiểu thuyết Mời lẻ một đêm nói riêng

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng

Luận văn nghiên cứu là: giọng điệu nhại của tiểu thuyết Mời lẻ một đêm

(Hồ Anh Thái)

Luận văn nghiên cứu giọng điệu nhại trong tiểu thuyết Mời lẻ một đêm

là chủ yếu, có sự so sánh với giọng điệu nhại trong các tiểu thuyết và truyện

ngắn: Cõi ngời rung chuông tận thế; Ngời và xe chạy dới ánh trăng; Tự sự

265 ngày; Sắp đặt và diễn và đối sánh với một số tác phẩm của các tác giả

khác

4 Mục đích nghiên cứu

4.1 Làm rõ giọng điệu nhại của tiểu thuyết Mời lẻ một đêm ở phơng

diện nội dung và phơng thức thể hiện

4.2 Đánh giá thành công và hạn chế của tác phẩm ở giọng điệu này.4.3 Chỉ ra cơ sở xã hội và tiền đề nghệ thuật của giọng điệu nhại trong

tác phẩm, góp phần xác định vị trí của Mời lẻ một đêm trong đời sống văn học

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận luận văn có bốn chơng:

Chơng 1: Khái niệm giọng điệu nghệ thuật, giọng điệu nhại

Chơng 2: Nhại tính cách trong tiểu thuyết Mời lẻ một đêm.

Chơng 3: Nhại vấn đề trong tiểu thuyết Mời lẻ một đêm.

Chơng 4: Phơng thức và phơng tiện thể hiện cảm hứng nhại của tiểu

thuyết Mời lẻ một đêm.

Chơng 1

Khái niệm giọng điệu nghệ thuật, giọng điệu nhại

1.1 Giọng điệu nghệ thuật

1.1.1 Giọng và giọng điệu

Một trong những yếu tố cấu thành nét đặc trng cho mỗi loại hình lời vănnghệ thuật là giọng và giọng điệu Nh vậy, giọng điệu là phơng diện cơ bảncấu thành hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn học- một thứ hình thức mangtính quan niệm Nó cũng là thớc đo không thể thiếu để xác định tài năng vàphong cách độc đáo của ngời nghệ sỹ, góp phần khu biệt đặc trng phong cáchcủa mỗi nhà văn, mỗi một khuynh hớng sáng tác Khái niệm giọng điệu xuấthiện từ rất sớm nhng phải đến thế kỉ XX nó mới đợc xác định nh một đối tợngkhoa học chuyên biệt mang tính tự giác trong những công trình nổi tiếng của

M Bakhtin Từ xa xa các nhà lí luận phơng Đông đã từng nhắc đến khái niệm

giọng điệu và phong cách nhà văn qua các khái niệm nh hơi văn, khí văn, tình

điệu Lu Hiệp trong Văn tâm điêu long cho rằng những nguyên nhân cơ bản

làm cho “mỗi ngời mỗi khác”: a) Do tình cảm tài năng trời phú của từng ngời;b) Do khí lực cá tính và sự nỗ lực của từng cá nhân khác nhau; c) Do môi tr-ờng sống và môi trờng văn hoá tác động ảnh hởng” Vấn đề giọng điệu nghệthuật xuất hiện rải rác nhng cha trực tiếp và chuyên sâu Phải đến Bakhtin vớiviệc đề xuất khái niệm tiểu thuyết đa thanh qua sáng tác của Đôxtôiepxki vàghi nhận những cách tân về giọng điệu trong tiến trình tự sự thì giọng điệunghệ thuật mới thực sự đợc nghiên cứu nh một đối tợng chuyên biệt Kế thừanhững thành tựu đó M.Kundera cho rằng: “Một trong những nguyên lý cơ bảnnhất của các nhà đa âm lớn là sự bình đẳng giữa các giọng, không một giọngnào đợc lấn át, không một giọng nào đợc phép chỉ làm phần đệm đơn thuần”[34; 19]

Về khái niệm giọng, Từ điển Tiếng Việt giải thích: “Giọng: 1 Độ cao

thấp mạnh yếu của lời nói, tiếng hát: 2 Cách phát âm của một địa phơng; 3.Cách diễn đạt của một ngôn ngữ biểu thị thái độ tình cảm nhất định; 4 Gam

đã xác định nh âm chủ Nh vậy trong cuộc sống hằng ngày giọng đợc hìnhdung trớc hết là một tín hiệu âm thanh có âm sắc, trờng độ, cao độ Nó gắnvới môi trờng giao tiếp và chủ thể giao tiếp, nó có khả năng tạo tính khu biệt.Khái niệm giọng chủ yếu nói về ngời vì nó vừa là sản phẩm của tự nhiên vừa

là sản phẩm của lịch sử - xã hội Nó không chỉ tồn tại nh một tín hiệu âmthanh mà còn chứa đựng một thái độ nói Chính vì thế ngời ta mới đề xuất

khái niệm giọng điệu để tránh đồng nhất hai khái niệm này” [23; 112] Từ

điển Tiếng Việt do Viện ngôn ngữ biên soạn năm 2000 cho rằng: “Giọng điệu

là lời nói, lối nói biểu thị một thái độ nhất định Nh vậy giọng là yếu tố mangtính vật lý trong khi đó giọng điệu lại đợc nhìn nhận từ góc độ tâm lý” [46; 403]

Cần phân biệt giọng điệu trong sáng tác văn học với ngữ điệu Ngữ điệu

đợc sử dụng trong giao tiếp Nó là phản ứng tâm lý Có ngữ điệu trầm, bổng

phù hợp với tâm trạng, cách nói Các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học cũng

phân biệt giọng điệu với ngữ điệu: “Ngữ điệu là phơng diện cơ bản của lời nói,biểu hiện qua cách lên giọng, xuống giọng, nhấn mạnh, nhịp điệu chỗngừng” còn giọng điệu là một “phạm trù thẩm mĩ của tác phẩm văn học” Nó

đợc định giá thẩm mĩ nhất định, trong đó giọng chủ đạo thờng gắn với cảmhứng thẫm mĩ nh: giọng hài hớc, giọng bi thơng, giọng hùng tráng, giọngphẫn uất ” [23; 112]

Bách khoa toàn th Mĩ định nghĩa: “Giọng là âm thanh đợc sinh vật phát

ra, còn giọng điệu đợc xem xét trong sự can thiệp của trờng độ, âm sắc và âmlợng của nó Trong phê bình văn học giọng là phạm trù có liên quan đến tất cảcác yếu tố tạo nên văn phong (không cần phân biệt giọng và giọng điệu) baogồm: cách biểu đạt, hình tợng, cú pháp âm thanh và nhịp điệu, là biểu hiệncủa một thái độ đánh giá về phía đối tợng đợc nêu rõ hay ngụ ý bên trong” [8;67]

Abrams trong Từ điển văn học cho rằng “Giọng là thái độ của ngời phát

ngôn văn học đối với ngời nghe của anh ta”[8; 60] Ông còn chỉ rõ một số

ng-ời còn sử dụng giọng điệu với một nét nghĩa rộng hơn, nét nghĩa ấy trùng vớiphạm vi mà những nhà phê bình khác gọi là giọng điệu Giọng điệu đợc xác

định có một giọng bao trùm lên tất cả các giọng h cấu trong một tác phẩm văn

học và có một ngời đứng đằng sau tất cả những nhân vật văn học, thậm chí kểcả ngời kể chuyện ở ngôi thứ nhất, trong trờng hợp này giọng điệu chỉ tơngứng với “giá trị tinh thần” hay đặc tính của một tác phẩm văn xuôi h cấu.

Giọng điệu trong tác phẩm văn học là một hiện tợng đợc tạo thành từ hệthống các yếu tố liên kết hô ứng lẫn nhau Giọng điệu của một tác phẩm văn

học đợc thể hiện qua các biểu hiện ngôn ngữ nhng tự nó là một hiện tợng siêu

ngôn ngữ gắn liền với hệ thống sự kiện, mô típ, hình ảnh đặc thù Nói theo

cách khác, trong văn học giọng điệu vừa liên kết các yếu tố hình thức khácnhau làm cho chúng cùng mang âm hởng nào đó, cùng có chung một khuynhhớng nhất định, vừa là chỗ dựa chính để các yếu tố quy tụ lại và định hìnhthống nhất với nhau theo một kiểu nào đó Trong chỉnh thể giọng điệu ấy mỗiyếu tố hiện ra rõ hơn, đầy đủ hơn Có thể nói trong các tác phẩm u tú giọng

điệu bao giờ cũng mang tính chất lợng, là sản phẩm sáng tạo đích thực củanhà văn Giọng điệu là thần thái toát lên từ tác phẩm văn chơng, về phơng diệnnào đó nó là một trò chơi nhng không phải là trò chơi vô mục đích Giọng

điệu văn chơng là một hiện tợng có tính cá nhân cao độ nhng không thể phủnhận nó còn có giọng điệu thời đại Chúng có mối quan hệ tơng tác Dựa vàogiọng điệu còn lí giải đợc tiến trình vận động của văn học Nhìn từ phơng diệnnày giọng điệu là yếu tố cơ bản tạo thành phong cách nghệ thuật, cho thấy đợc

nỗ lực cách tân của tác giả Ngày nay, phong cách nghệ thuật đợc đợc hiểu làmột phạm trù thẩm mĩ chỉ sự thống nhất tơng đối ổn định của hệ thống hình t-ợng, các phơng tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên đợc cái nhìn độc đáo trongsáng tác của một nhà văn, một tác phẩm riêng lẻ, hay một trào lu văn học dântộc M.Khrapchenkô cũng cho rằng: “phong cách là một hệ thống phức tạp vàtrong hệ thống ấy điều cần chú ý đầu tiên là phải tính đến “sự tổng hợp củacác phơng tiện giọng điệu” Giọng điệu là sự thể hiện thái độ lập trờng xã hội,thái độ, tình cảm, thị hiếu thẩm mĩ, sở trờng ngôn ngữ của tác giả, nó gắn chặtvới đối tợng giao tiếp và cách tổ chức lời lẽ diễn đạt” [36; 167 - 168]

Cũng bàn về vấn đề giọng điệu Khrapchenkô đề cập đến ba vấn đềchính: “1 Giọng điệu gắn với cảm hứng chủ đạo, giọng điệu góp phần tănggiảm hiệu suất của tác phẩm văn chơng; 2 Trong một tác phẩm có sự xuấthiện của giọng điệu chủ yếu và các sắc điệu bên trong với t cách bè đệm; 3.Giọng điệu thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau: từ ngữ, kết cấu, cách thức tạonhịp, gieo vần và sử dụng mô típ và xây dựng hình tợng Đây có thể coi là cái

nhìn khá đầy đủ và xác đáng về vấn đề giọng điệu trong tác phẩm văn chơngnói chung Sự phân định này có thể sử dụng làm công cụ nghiên cứu về giọng

điệu” [35; 134]

Giọng điệu trong một tác phẩm văn chơng thờng bao gồm cả giọngchính và cả những giọng khác Giọng chính tạo thành âm hởng chung baotrùm tác phẩm Các nhà văn thờng nói đến cái khó và tầm quan trọng của câu

mở đầu là vì thế Giọng chính đảm bảo tính thống nhất cho tác phẩm và thờngtạo ra không khí chung cho cả tác phẩm Giọng khác có thể chia làm hai loại:

1 Những giọng phụ hoạ hoặc tơng phản với giọng chính để làm nổi bật; 2.Những giọng khác nằm tản mác khắp nơi trong tác phẩm Sự có mặt của cácgiọng này tạo nên tính phức điệu cho tác phẩm, thể hiện tình cảm tâm trạng vàthái độ đa dạng phức tạp của nhà văn cũng nh những phơng diện sắc thái củaviệc cảm nhận cuộc sống của tác giả

Dựa vào loại hình có thể chia thành giọng bi, giọng hài, giọng trữtình hay châm biếm, giọng lãng mạn, anh hùng ca hay giằng xé xung đột.Những kết hợp đa dạng phức tạp của các giọng này làm cho màu sắc tình cảmcủa tác phẩm phong phú hơn Dựa vào sắc thái tình cảm có thể phân thànhtrang trọng hay thân mật, thong thả hay vội vàng, bình thản hay gay gắt, mạnh

mẽ hay yếu ớt, có sức hay không có sức Cũng có thể xác định giọng dựa vàokhuynh hớng tình cảm Theo đó giọng trong tác phẩm có thể là thông cảm haylên án, phê phán hay khẳng định, yêu thơng hay cay độc Ngoài ra còn có thểphân theo giọng tờng thuật, giọng nghi vấn, giọng mệnh lệnh, giọng kể, giọngngâm các bình diện trên không chỉ đứng độc lập mà đan xen chồng chéo Vìvậy, giọng của tác phẩm thờng đa dạng phức tạp Để nhận ra giọng điệu chủ

đạo của tác phẩm cần phải thông qua toàn bộ tổ chức của văn bản ngôn từ Vìgiọng điệu văn chơng gắn với cảm hứng thẩm mĩ nên nó không phải là sự hợpnhất giản đơn các phơng tiện ngôn ngữ mà là sự tổng hợp và tác động qua lạicủa rất nhiều yếu tố

Khi xem xét giọng điệu cụ thể của mỗi tác phẩm văn học cần xác định

cụ thể đờng biên của khái niệm giọng điệu trong văn xuôi Chỉ ra các yếu tốcấu thành nên giọng điệu nghệ thuật với t cách là một hiện tợng nghệ thuậtmang đậm dấu ấn của chủ thể sáng tạo, tránh sự lẫn lộn đánh đồng giữa giọng

điệu và ngữ điệu, giữa giọng điệu và cảm hứng hoặc phong cách nghệ thuật.Cho đến nay hiện tợng giọng điệu mới chỉ đợc chú ý nhiều ở phơng diện nội

dung mà cha đợc chú ý đích đáng ở phơng diện hình thức Chính điều này làmnảy sinh nhiều hạn chế trong việc tìm ra “cái lý” tạo nên sự tồn tại của giọng

điệu Tại sao con ngời ấy, cảm hứng ấy lại mang giọng điệu ấy chứ khôngphải giọng điệu khác Việc nghiên cứu phải đi đến sự tiềm nhập, lý giải vàocấu trúc chỉnh thể của tác phẩm

1.1.2 Giọng điệu là một phơng diện biểu hiện quan trọng của chủ thể sáng tạo

Giọng điệu của một tác phẩm văn học một mặt nào đó phụ thuộc vào

đặc điểm của bản thân các hiện tợng đời sống đợc nói đến cũng nh cảm nhận

về chúng của tác giả Song về cơ bản giọng điệu bộc lộ tình cảm chủ quan củanhà văn, thái độ và cách đánh giá của nhà văn đối với con ngời và những biểutợng đợc miêu tả

Giáo s Trần Đình Sử khẳng định: “Giọng điệu là một phơng diện biểu

hiện quan trọng của chủ thể tác giả”[49;104] Vấn đề này liên quan đến cả 2

khái niệm tác giả và hình tợng tác giả Tác giả là ngời sáng tạo ra tác phẩmvăn học, còn hình tợng tác giả là sự tự biểu hiện của nhà văn vào trong tácphẩm Hai khái niệm này có chỗ đồng nhất nhng không trùng khít lên nhau.Trong thời đại văn hoá đọc đang mở ra nhiều chiều hớng khác nhau, có ngờituyên bố “ tác giả đã chết”, không tồn tại tác giả, xem khái niệm tác giả là thứyếu không cần lu ý đến Có ngời lại đề cao vai trò của tác giả một cách cực

đoan Dù muốn hay không văn bản nghệ thuật cũng là do tác giả tạo ra, bất kể

nó đợc tạo ra dới dạng thái nào Tất nhiên khái niệm tác giả ở đây đợc hìnhdung nh một hiện tợng thẩm mĩ, chứ không phải là hiện tợng lịch sử

Là sản phẩm mang tính cá biệt, độc đáo, kết tinh sự sáng tạo thực thụcủa nhà văn, giọng điệu là một phơng diện biểu hiện của hình tợng tác giả.Nói cách khác, hình tợng tác giả đợc thể hiện rất rõ nét trong giọng điệu.M.Khrapchenkô khẳng định “Hệ số tình cảm của lời văn đợc thể hiện trớc hếttrong giọng điệu cơ bản Các cử chỉ biểu cảm nh cúi đầu, ngẩng đầu, khoáttay, ngoảnh mặt đều có ý nghĩa biểu cảm” [34; 134] Do đó giọng điệu trongvăn học không chỉ đợc biểu hiện bằng cách xng hô, trờng từ vựng mà bằng cả

hệ thống t thế, cử chỉ biểu cảm trong tác phẩm Một nhà văn thực sự có tàinăng bao giờ cũng tạo ra cho mình một giọng điệu độc đáo Hoàng Ngọc Hiến

tỏ ra thực sự sắc sảo khi coi “giọng điệu là yếu tố động thể hiện thần thái

phong cốt của ngời nghệ sĩ” [75; 214] Đề tài, t tởng, hình tợng chỉ đợc thểhiện trong một môi trờng giọng điệu nhất định Trong mối liên hệ này, những

đặc tính cơ bản của lĩnh vực giọng điệu, sự u tiên phong cách cũng có liênquan mật thiết với cảm hứng chủ đạo Chính nhờ mối liên hệ mật thiết này, từgiọng nói có thể nhận ra ngời nói, từ giọng điệu có thể nhận ra tác giả Do chỗgiọng điệu gắn liền với việc dùng hình tợng để miêu tả đối tợng của sáng tác,cho nên có những đặc điểm của cách nhìn nhận riêng của cá nhân đối với đờisống Những ngời sành sỏi về văn học có thể căn cứ vào những đặc điểm vềgiọng điệu của một đoạn văn tự sự nhất định mà họ cha hề biết hoặc căn cứvào mấy dòng của một bài thơ mới lạ để xác định tác giả của những tác phẩm

ấy ở đây yếu tố nội dung của giọng điệu đợc thể hiện khá rõ Giọng điệutrong những trờng hợp nh vậy đã trở thành nền tảng cốt lõi để có thể khaithông, tiềm nhập vào thế giới bên trong của tác phẩm Nh vậy nền tảng giọng

điệu là cảm hứng chủ đạo của nhà văn Cảm hứng xuất hiện khi tác giả thấu

đến niềm vui, nỗi đau, lòng căm giận có ý nghĩa sâu rộng Tơng ứng với cảmhứng là sự lựa chọn một giọng điệu cho phù hợp với cảm hứng ấy

Một nhà văn thực sự có phong cách phải là nhà văn tạo nên giọng điệuriêng biệt, hợp lý, phong phú và độc đáo Cái quan trọng nhất là phải nói lên

đợc tiếng nói riêng của mình trong một giọng điệu riêng chứ không vay mợn,chắp vá Về điểm này một nhà thơ mới đã sử dụng một cách nói đầy hình tợng

“Tôi là con chim đến từ núi lạ/ Ngứa cổ hót chơi” Tức là giọng điệu đợc tạo

ra phải mới lạ và mang tính tự nhiên, thậm chí là ngẫu hứng Nếu không cógiọng điệu riêng tức là tác giả ấy không có tài năng, không có phong cách.Thực tế sáng tạo của các nhà văn tên tuổi cho thấy họ luôn tạo ra đợc giọng

điệu riêng Việc lựa chọn một giọng điệu phù hợp cho tác phẩm cũng không

phải là một việc dễ dàng Cuốn tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của Máckét phải

mất đến 5 năm mới hoàn thành chỉ để lựa chọn một giọng điệu phù hợp Mộtgiọng điệu phù hợp sẽ giúp các nhà văn dễ dàng hơn trong việc bày tỏ các ýkiến của mình và tạo sức hấp dẫn riêng cho tác phẩm Không thể cứ gán ghéptuỳ tiện một rung động thẩm mĩ nào vào bất cứ giọng điệu nào, phải đặt nóvào một môi trờng thống nhất, hợp lý Có nh thế mới truyền đợc cho ngời đọcnhững rung cảm thẩm mĩ nhất định

Vị thế của nhà văn cũng tạo ra giọng điệu Nhà văn tự coi mình là nhàtiên tri, kẻ kêu oan, ngời oán hận, vị quan toà thì sẽ có giọng điệu thích hợpvới vị thế đó Nếu nhà văn có giọng điệu lên án mỉa mai thì sẽ sử dụng bútpháp mỉa mai, châm biếm, nhại Văn học thế giới đã chứng kiến sự trởng

thành của nhiều giọng điệu nổi bật Ta bắt gặp một Tônxtôi trong Chiến tranh

và hoà bình với một giọng điệu mềm mại tỉnh táo, đôn hậu của một ngời vững

tin vào đạo đức và chân lý; Đôxtôiepxki với giọng điệu đầy biến động, bất an,gấp gáp, truyền đạt một lối cảm nhận đầy kịch tính về cuộc đời; Nguyễn Duvới giọng điệu cảm thơng ai oán thấm đẫm nớc mắt Đó là những điển hình vềgiọng điệu nghệ thuật trong văn học thế giới Nó góp phần quan trọng trongviệc xác lập chân dung và phong cách của những tác giả tên tuổi

Tóm lại giọng điệu mang nội dung tình cảm thể hiện thái độ của tác giả

về đời sống Một tác phẩm văn học có thể mang trong mình nhiều giọng điệu.Giọng điệu có khả năng tác động mạnh mẽ đến xúc cảm thẩm mĩ của ngời

đọc Nhà văn thờng nỗ lực để giọng của tác phẩm vừa diễn đạt đợc không khícủa sự kiện, tình cảm của mình vừa kích thích ở ngời đọc những ấn tợng vàcảm xúc tơng tự

Nghiên cứu về giọng văn (thơ) là một trong những phơng thức nghiêncứu phong cách Giọng điệu đồng thời cũng mang dấu ấn của thể loại (bi kịchgắn với giọng bi, hài kịch gắn với giọng hài ) Lý thuyết về giọng một mặtsoi sáng thêm bản chất và phạm trù nội dung của văn học, mặt khác mở thêmmột cách tiếp cận nữa với tác phẩm, liên quan trực tiếp đến việc cảm thụ vànghiên cứu văn học

1.2 Giọng điệu nhại

1.2.1 Khái niệm

“Nhại” (parody) có nguồn gốc từ tiếng Hi Lạp paroidia có nghĩa là

“một bài hát đợc hát cùng những bài hát khác” Trong văn học nhại là mộthình thức phê bình châm biếm hoặc là một hình thức chế giễu khôi hài bằngcách bắt chớc phong cách (style) và bút pháp (manner) Nhại khác với trò hàihớc ở độ sâu của sự thâm nhập kĩ thuật của nó và bởi độ sâu sự bôi bác Nhạibóc trần một cách tàn nhẫn đối tợng bằng bút pháp lẫn t tởng

Các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Nhại là một thể văn

châm biếm dùng sự bắt trớc để chế giễu một tác phẩm hoặc cả một trào lunghệ thuật Hai kiểu nhại chủ yếu (đôi khi tách ra thành những thể tài riêng)

là: kiểu khôi hài trong đó đối tợng thấp đợc trình bày bằng một phong cáchcao, và kiểu chế nhạo trong đó đối tợng cao đợc trình bày bằng một phongcách thấp Sự chế nhạo có thể nhằm vào phong cách, có thể nhằm vào đề tài,

có thể cời nhạo những thủ pháp thi ca đã trở thành khuôn sáo, lỗi thời hoặcnhững hiện tợng đời sống vốn dung tục không xứng với thi ca Có thể lối nhạimột thi pháp, một tác giả, một thể loại, một thế giới quan [23; 190] Quan

niệm đó có nhiều chỗ đồng nhất với quan niệm của các tác giả Từ điển thuật

ngữ văn học (bộ mới) cho rằng: “nhại là một thuật ngữ chỉ một thủ pháp nghệ

thuật trong sáng tác văn học và cả trong âm nhạc, trong nghệ thuật tạo hình(tuy ít thấy hơn) Nhại là sự bắt chớc một cách hài hớc đối với một hay mộtnhóm tác phẩm nghệ thuật Nhại thờng đợc xây dựng trên cơ sở sự không tơngxứng rất rõ nét giữa bình diện văn phong và bình diện đề tài của hình thứcnghệ thuật Nền văn học châu Âu ngời ta nêu ra hai kiểu nhại kinh điển: 1.Burlesque trong đó đối tợng thấp kém đợc trình bày bằng một văn phong cao;

2 Travesti trong đó đối tợng cao đợc trình bày bằng một văn phong thấp Sựcời giễu có thể tập trung vào văn phong hoặc vào đề tài; cả những thủ pháp thi

ca khuôn sáo lạc lõng, lẫn những hiện tợng đời sống dung tục không xứng vớithi ca đều bị giễu cợt Về tính chất cái hài của nhại có thể là nhại một cách hàihớc hoặc nhại một cách châm biếm với những tầng bậc chuyển tiếp Về dunglợng, tác phẩm nhại thờng ngắn, nhỏ nhng yếu tố nhại lại có thể hiện diện dồi

dào ở những tác phẩm lớn (Gargantua và Pantagruel của F.Rabelais; Lịch sử

một thành phố của Sêđrin)” [45; 1250] Trong nhiều công trình nghiên cứu

ngời ta dùng khái niệm “giễu nhại” để chỉ thủ pháp “nhại” trong văn học

Những mẫu mực đầu tiên của văn học nhại đã có từ thời cổ đại Hi Lạp

với tác phẩm Cuộc chiến của chuột và ếch thế kỉ VI trớc công nguyên ở thời

châu Âu trung đại thịnh hành loại nhại kinh thánh Kitô giáo và các văn bảnthánh lễ, về sau những thay đổi của thời đại và khuynh hớng văn học: Văn họcphục hng, chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa hiện thực đi kèm với sự nhại khácnhau

Theo M.Bakhtin văn nhại là “nói bằng giọng kẻ khác, nhng đa vào lờinói đó một khuynh hớng chủ nghĩa đối lập hẳn với khuynh hớng của lời ngời

đó Giọng thứ hai sau khi chuyển vào trong lời của ngời khác thì xung đột thùnghịch với chủ nhân vốn có của nó và buộc nó phục vụ trực tiếp cho các mục

đích đối lập của mình Lời nói trở thành vũ đài vật lộn của hai giọng” [32;136]

Bằng lời văn nhại, tác giả hạ bệ làm chúi nhào những cái gì gọi lànghiêm túc, lột cái vỏ hào nhoáng để trơ ra sự giả dối, lố bịch, cái đáng cời.Nhại trở thành thủ pháp nghệ thuật của nhiều tác giả nhằm mục đích tạo ra

“thế giới lộn ngợc” trong tác phẩm

Có thể quan niệm rằng nhại là nhắc lại, là bắt chớc lời của ngời khác đểtrêu trọc, bỡn cợt, là sự miêu tả những sự vật hiện tợng với bề ngoài bóng bẩymực thớc, khuôn mẫu nhng nhằm mục đích phê phán đả kích vào tất cả nhữnggì xấu xa tồi tệ trong xã hội đợc ẩn dới cái vẻ bề ngoài sạch sẽ tôn nghiêm

Lời văn nghệ thuật là cơ sở đánh giá giá trị thẩm mĩ của mỗi sản phẩmnghệ thuật ngôn từ Văn học càng phát triển thì lời văn nghệ thuật càng tiếntới sự hoàn thiện và đa dạng về kiểu loại Có một nhóm hiện tợng lời văn nghệthuật từ lâu đã thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu văn học và các nhàngôn ngữ học đó là lời văn nhại (còn gọi là lời văn phỏng nhại) Do đặc trng

về cách thức bộc lộ đối tợng của thủ pháp nhại nên lời văn nhại có khuynh ớng hai chiều: Vừa hớng tới đối tợng của lời nói nh một lời thông thờng, nhng

h-đồng thời lại hớng tới một lời khác, lời nói của ngời khác và bắt đầu cảm thụ

nó theo hớng khác Lời văn nghệ thuật lúc này thực sự trở thành vũ đài vật lộncủa hai giọng, các giọng ở đây không phải là phân lập nhau, tách biệt nhau mà

là đối lập thù địch nhau

Sự phỏng nhại có thể là hết sức khác nhau Có thể nhại phong cách của

kẻ khác nh một phong cách, có thể nhại một kiểu nhìn suy nghĩ và nói năngmang tính điển hình xã hội hay cá tính của kẻ khác

Một đặc điểm quan trọng của văn học nhại là tính đa trị, đa diện mạo

Đặc biệt nhại tạo ra độ mờ cho chi tiết và hình tợng nghệ thuật Do vậy hiểu

đ-ợc giá trị của hình tợng nhại khá phức tạp Ngời đọc cần có những kiến thứcvăn học và sự am hiểu cuộc sống nhất định mới có thể hiểu Do vậy, có ngờicho rằng nhại thực sự đáp ứng đợc nhu cầu phân hoá độc giả hậu hiện đại

Điều đặc biệt tác phẩm nhại đáp ứng đợc nhu cầu của cả hai loại độc giả: bìnhdân và bác học Độc giả bình dân chủ yếu đợc tiếp nhận ở cấp độ giải trí, gâycời Đối với độc giả bác học thì đằng sau tiếng cời ấy họ còn phát hiện ra ýnghĩa sâu xa Và chính cái ý nghĩa sâu xa ấy mới là cái đích chính mà ngờisáng tạo ra tác phẩm văn học nhại hớng tới

Đối tợng tác phẩm nhại thờng là những ngời có chức quyền, hoặc ở tôngiáo, hoặc ở thế tục, hoặc một hành vi phổ quát nào đó của con ngời Do vậy

đối với các thế lực thống trị văn học nhại thực sự là cái gai Nhng do tính chấtmập mờ của hình tợng nên ngời ta không thể công khai kết tội văn học nhại.Nếu kết tội văn học nhại tức họ thú nhận những điều xấu xa của mình theo lốilạy ông tôi ở bụi này Từ góc độ này nhại đã đem đến cho tác phẩm một diệnmạo đa cấp, lung linh, huyền ảo, diệu kỳ Tiếp xúc với tác phẩm nhại của văn

học Việt Nam đơng đại nh: Những ngời thợ xẻ , Thuế giờng, Kẻ sát nhân lơng

thiện (Nguyễn Huy Thiệp), Mời lẻ một đêm (Hồ Anh Thái) ngời ta dễ nhận

thấy rất nhiều hiện tợng đợc đem ra nhại không chỉ xuất hiện trong văn học

tr-ớc đó mà còn trong cuộc đời Nh thế tác phẩm nhại không nhất thiết chỉ đinhại những hình ảnh, t tởng, chủ đề trong văn học trớc đó mà có thể nhại cáchành động, t tởng của cuộc sống đơng thời

Nói về sức hấp dẫn đặc biệt của tác phẩm nhại, Lê Huy Bắc đã có sự sosánh liên tởng rất thú vị qua hai hình ảnh đám mây và bầu trời “Đám mây bayqua bầu trời Bầu trời bất biến, mây cũng bất biến Cả hai không hình thù màusắc Nhân gian nhìn lên tởng tợng ra mọi thứ để trời là trời, mây là mây Hơnthế nữa, mây có lúc mang hình thù ngời hay bất cứ vật thể nào mà con ngờithấy tơng đồng Nh thế vũ trụ và tất cả các nguyên tắc sống xung quanh đềuxuất hiện từ một hay nhiều ý muốn nhất định để nhằm phục vụ cuộc sống conngời với ớc mong sao cho cuộc sống tốt đẹp hơn Nhân sinh là bất biến chỉ cóquan niệm về nhân sinh mới thay đổi mà thôi Đám mây có thể là “bậc hiềntriết”, nhng thoáng chốc đã là “con chó xồm” (chữ dùng của Nguyễn HuyThiệp) Nhại vì thế trở thành bản chất trong cái nhìn mang tính triết học vềcuộc đời [7; 48] Cũng vì thế mà văn chơng nhại bao giờ cũng có ý nghĩa tíchcực và độc đáo Điều đó giải thích vì sao trong hầu hết các tác phẩm nhại tathấy có vẻ nh các tác giả thờng tỏ ra có cái nhìn cay nghiệt bi quan về thực tạinhng lại luôn toát lên nỗi trăn trở u t với cuộc đời và con ngời

1.2.2 Cơ sở lịch sử - xã hội

Việc xuất hiện tác phẩm nhại là một dấu hiệu, một động lực thúc đẩy sựthay đổi xã hội theo hớng tốt đẹp hơn Bởi vì từ trong bản chất, nhại gắn vớitiếng cời tống tiễn cái xấu, cái ác, chào đón cái thiện, cái tốt đẹp hơn

Nhại gắn với sự giải thiêng Phơng Tây rất quen thuộc với nhại bởi vìgiải thiêng là một trong những nguyên tắc quan trọng, là động lực thúc đẩy xã

hội Trong quan niệm của ngời phơng Tây chẳng có gì là trờng cửu bất biến ởcuộc đời, không có sự độc tôn Theo thời gian những đỉnh cao sẽ đợc tiếp nối,

sự xuất hiện rồi sẽ lụi tàn Nh thế giải thiêng là cơ sở của nhại ở Việt Nammột số nhà văn sử dụng nhại nh một biện pháp nghệ thuật quan trọng là Vũ

Trọng Phụng với Số đỏ và Nguyễn Huy Thiệp với Sang sông, Tớng về hu,

Huyền thoại phố phờng Gần đây nhất là Hồ Anh Thái với Tự sự 265 ngày, Sắp đặt và diễn, Mời lẻ một đêm Đặc điểm chung trong tâm lý ngời Việt sùng

thần tợng, rất ít khi hoặc hầu nh không có thói quen giải thiêng thần tợng nênvăn học nhại không phát triển mạnh Thông thờng các tác phẩm chủ yếu nhại

một vài khía cạnh tâm lý, một vài hành động nào đó của đời sống xã hội Số

đỏ ta có phép nhại anh hùng, đạo đức Tớng về hu nhại giải thiêng những

quan niệm anh hùng, thi vị hoá cuộc sống Giải thiêng không có nghĩa là phủnhận hay bôi đen quá khứ, thần tợng mà đấy chỉ là cách nhìn quá khứ mộtcách tỉnh táo, qua đó giúp con ngời ý thức hơn về thực tại

M Bakhtin cho rằng văn học nhại có nguồn gốc từ văn hoá trào tiếudân gian “Văn hoá trào tiếu dân gian là ngọn nguồn sản sinh ra văn học tràotiếu mà văn nhại và văn hí phỏng là phổ biến nhất” [33; 60] Những tác phẩmmang nội dung thế tục chế nhạo chế độ phong kiến và chủ nghĩa anh hùngphong kiến đã giúp cho những bậc thầy về văn học nhại nh Rabelais vàSecvantex có một vị trí quan trọng bậc nhất trong văn học nhại thế giới “Tiêubiểu cho mảng văn học nhại này là những tác phẩm sử thi nhại súc vật, nhữnganh hề, anh ngốc hoặc ba que xỏ lá làm nhân vật chính Các thể văn hùng biệnnhại “đối thoại”, “đàm thoại”, “tụng ca” [33; 61]

Tất cả các thể loại và tác phẩm nói trên đều dồi dào tinh thần giả trang

và khai thác những hình tợng và biểu tợng của hội giả trang Những hình thứchội hè giả trang cùng những trò diễn và nghi thức mua vui chiếm một vị tríquan trọng trong đời sống con ngời trung cổ (còn gọi là lễ hội Carnaval).Trong thời gian diễn ra Carnaval không có ranh giới giữa trang nghiêm và đùacợt không có đờng biên giữa diễn viên và khán giả “Nó thực chất là ngày hộicủa dân gian và những ngời đa thần giáo Cái “thế giới lộn trái” đó là giễunhại và lộn ngợc Lễ hội hoá trang dờng nh triền miên vô tận giữa cuộc đời

phi lễ hội Và tiếng cời cũng nảy sinh từ đó” [33; 61].

Hình thức hội hè nằm trong phạm vi sinh hoạt nhà nớc và sinh hoạt tôngiáo Chúng khác với nghi thức và hoạt động khánh tiết của nhà nớc và giáo

hội ở chỗ chúng hoàn toàn mang tính chất mua vui chứ không phải tính chấttrang nghiêm Hình thức lễ hội tạo ra thế giới thứ hai mà tất cả những ngờitham dự lễ hội đều sống theo quy luật của cuộc sống thứ hai ấy trong mộtkhoảng thời gian nhất định Cuộc sống ở lễ hội Carnaval nh một trò diễn nhng

do đặc thù lịch sử, thời trung cổ con ngời hoàn toàn bị kìm kẹp khắc nghiệttrong khuôn khổ nhà nớc phong kiến và giáo lý nhà thờ, cho nên lễ hộiCarnaval là thời gian duy nhất họ đợc sống đúng với ý nghĩa cuộc sống, đợcthoả chí giãi bày khát vọng ớc mơ của mình Đó là sự thoát ly tạm thời chân lýthống trị và chế độ hiện hữu, một sự bãi bỏ tạm thời mọi quan hệ ngôi thứ,mọi quan hệ đặc quyền, đặc lợi, mọi tiêu chuẩn và điều cấm đoán hàng ngày.Vì thế thực chất nó là cuộc sống đợc tổ chức nh trò diễn và trò diễn lại trở

thành cuộc sống theo quy luật tự do của lễ hội giả trang Cũng có thể nói trong

lễ hội giả trang bản thân cuộc sống là trò diễn và trò diễn lại trở thành cuộcsống Hội giả trang là cuộc sống thứ hai của nhân dân lao động, cuộc đời đợc

tổ chức theo nguyên tắc tiếng cời

Một hình thức của lễ hội giả trang phản ánh rõ nhất mối liên hệ của nóvới văn học nhại là trò tấn phong và phế truất vua hề Ngời ta bầu ra một ngờinào đó làm vua, làm lễ lên ngôi cho y và long trọng rớc đi khắp các con phố.Sau đó một thời gian khi ông “vua” đã hết hạn “trị vị” thì ngời ta đa ra chếnhạo, thoá mạ y lôi xuống đánh đập xoá vơng miện và quần áo nhà vua của y,bắt mặc quần áo của hề và đuổi khỏi quảng trờng ở các lễ hội khác côngchúng còn bầu “giám mục”, “giáo chủ”, “giáo hoàng” và cũng nhạo báng

đánh chửi nh vậy Đến đây ta dễ dàng thấy rằng văn học nhại và lễ hội giảtrang đều nhằm một mục đích là tạo ra một thế giới lộn trái

Tất cả những gì tợng trng cho cái cũ, cái hết thời ở hội giả trang đều bịchê cời, chế nhạo, đánh đập, tiêu huỷ Tiếng cời ấy mang tính chất nhị chứcnăng: vừa hân hoan lại vừa giễu cợt, vừa khẳng định lại vừa phủ định ở hộigiả trang ngời ta cời cuộc đời và cời cả mình Ngời ta nhận thấy cả một thếgiới nực cời, là cha hoàn chỉnh, cha tơm tất, “phải phá bỏ nó đi để xây lại”[33; 59], mặc dù nó chỉ có tính chất tạm thời nhng tiếng cời ấy đã cho phépcon ngời nhìn nhận ánh sáng dới một chân lý mới về thế giới và quyền lực

Văn học nhại cũng chủ trơng xây dựng một tiếng cời nhại nh thế Đó làtiếng cời đả phá cái cũ xây dựng một cái mới tốt đẹp hơn

1.2.3 Truyền thống nhại trong văn học Việt Nam

Giọng điệu trong sáng tác văn chơng gắn với nhãn quan ngôn từ của

ng-ời sáng tác Chính điều này đã tạo nên các kiểu tổ chức giọng điệu khác nhautrong văn học từ trớc đến nay Giọng điệu nhại trong văn học Việt Nam mọithời đều luôn gắn liền với cảm hứng trào lộng - một hình thức biểu hiện củavăn học trào phúng Đây là một hình thức sáng tác đợc các tác giả Việt Nam

xa nay a dùng

Trong văn học dân gian ta bắt gặp một kiểu tổ chức giọng điệu rất tự

do Vì các sáng tác văn học dân gian là sáng tác tập thể, nó không thuộc về cánhân theo đúng nghĩa của từ này Giọng điệu nhại đợc sử dụng ở nhiều thểloại trong văn học dân gian: ca dao, truyện dân gian, sân khấu dân gian Truyện cời là một trong những thể loại tiêu biểu cho dòng văn học hài hớc dângian, bao gồm những loại truyện khác nhau về tính chất của đối tợng phản

ánh Đó là các loại truyện khôi hài, cái hài đợc khai thác từ những hiện tợngtrái tự nhiên Những hiện tợng trái tự nhiên này ban đầu chỉ gây nên những

phản ứng về mặt đạo đức - xã hội ví nh các truyện Cháy, Ba anh em mơ ngủ

cái hài toát lên từ sự hiểu nhầm lời nói chứ không phải thói xấu do tính cáchgây nên Tiếng cời trong văn học dân gian vì thế có ý nghĩa phê phán, chếgiễu đả kích những hiện tợng xấu Nó cha nhằm vào mục đích đả phá, lật nhàothay đổi chế độ xã hội mặc dù họ ý thức rõ sự đè nén của một xã hội xuất hiện

sự phân chia giai cấp Tiếng cời trong truyện ngụ ngôn cũng thế Nó rất mựcthâm trầm sâu sắc trong độ sâu của đối tợng Nó tạo ra cái cời ngả nghiêng bởithái độ bỡn cợt nhân vật đến cùng, cuời cho thoả chí rồi mới thôi nh truyện

Đẽo cày giữa đờng, ở đây có bán cá tơi nhng cái cời cũng mới chỉ dừng lại ở

việc phê phán, chế giễu đả kích những hiện tợng xấu

Trong văn học viết cảm hứng trào lộng gắn liền với giọng điệu nhạicũng xuất hiện từ rất sớm Nhng do đặc thù riêng của lực lợng sáng tác thời kìnày đa số là Nho sĩ - những ngời đợc đào tạo nhằm ra nhằm phục vụ cho bộmáy thống trị phong kiến - nên văn học nhại cũng bị hạn chế ít đợc sử dụng.Tuy vậy trong những thời điểm mà mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt, một sốnhà Nho bất đắc ý với thực tại và bày tỏ thái độ của mình vào trong văn họcthì giọng điệu nhại mới thực sự đợc sử dụng nhiều Ban đầu nó chỉ có ý nghĩatrào phúng tự trào, về sau họ ý thức rõ hơn về sức mạnh mà văn học tràophúng có thể đa lại Vào khoảng thế kỉ XIII tác giả Nguyễn Sỹ Cố đã thể hiện

cảm hứng này với hai tác phẩm Tụng giá Tây Yết ở đền Tản Viên (theo vua đi

đánh giặc phía Tây yết ở đền Tản Viên) và Tụng giá Tây chinh Yết Uy Hiển

Vơng từ (theo vua đi đánh phía Tây Yết ở đền Uy Hiển Vơng) Cả hai bài này

đều bộc lộ tiếng cời hài hớc khá thú vị Qua việc bông đùa với thánh nhân,ngôn ngữ bông lơn hóm hỉnh của tác giả khiến cho thần thánh cũng đáng ngờ

ẩn sau tiếng cời hài hớc chứa đựng t tởng vô thần, dân chủ Đây là dấu hiệu rõnhất cho thấy sự xâm nhập ngày càng sâu của văn học nhại vào các sáng táccủa các tác giả trung đại

Sang thế kỉ XIV - XV Nguyễn Biểu có bài Ăn cỗ đầu ngời, Nguyễn Trãi

có 48 bài (về con mèo), Lê Thánh Tông có Thằng mõ, Thằng ăn mày, các nhà thơ trong Hội Tao đàn có bài Tơng phùng Trong đó tập Thánh Tông di thảo

tiếng cời trào phúng đợc bộc lộ rõ nhất

Thế kỉ XIV - VVII Nguyễn Bỉnh Khiêm có tập Bạch Vân gia huấn, có

nhiều bài trào phúng mỉa mai phê phán thói đời, đơng triều đang làm bănghoại đạo lý con ngời, phê phán thói ham hố chạy theo danh lợi, đồng tiền củangời đời

Thế kỉ XVI - XIX văn học trào phúng bắt đầu phát triển mạnh mẽ vớicác tác giả xuất sắc nh Hồ Xuân Hơng, Nguyễn Công Trứ Đây là giai đoạnchế độ phong kiến tập quyền bớc vào thời kì khủng hoảng trầm trọng vàkhông có lối thoát Những mâu thuẫn chất chứa trong lòng xã hội bộc lộ gaygắt Kinh tế suy sụp toàn diện, bộ máy chính quyền phong kiến vừa chuyênchế lại vừa sâu mọt thối nát Văn học ra đời trong hoàn cảnh xã hội phongkiến khủng hoảng trầm trọng, ý thức hệ phong kiến đã suy tàn, ý thức hệ t sảncha nảy nở, quần chúng nhân dân ngày càng đối lập sâu sắc với nhà nớcphong kiến Trong giai đoạn lịch sử đầy biến động nh thế văn học hớng tới sựkhám phá con ngời và những giá trị chân chính của nó Hồ Xuân Hơng là nữthi sĩ trởng thành trong giai đoạn đó Trong thơ bà lớn tiếng đả kích bọn “mũcao áo dài”, lột trần để chúng lộ nguyên hình là một lũ bịp bợm, dối đời và dốtnát Miêu tả ngời hiền nhân quân tử Hồ Xuân Hơng nói bằng giọng bông lơnkhinh miệt “quân tử dùng dằng đi chẳng dứt”, hay trớc cảnh “Đèo Ba Dội” thìhiền nhân “mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo”, trớc vẻ đẹp của ngời thiếu nữthì những “thiên tử”, “minh quân” đều bị nữ sĩ phủ nhận Ngay cả nơi tônnghiêm nh cõi Phật ngòi bút Hồ Xuân Hơng cũng không buông tha cho bọn tuhành giả dối Bà nhại lại tất cả những lề thói sinh hoạt ở chốn chùa chiền bằngnhững từ ngữ của nhà chùa nhng ngụ ý lật tẩy phơi bày cái xấu xa nấp sau cõi

linh thiêng kia: “Chày kình tiểu để suông không đấm/ Tràng hạt vãi lần đấmlại đeo/ Sáng bạch không kẻ khua tang mít” Hồ Xuân Hơng tỏ thái độ phêphán gay gắt, với giọng điệu mỉa mai bỡn cợt tột cùng bởi với bà không thể cóthái độ khoan nhợng nửa vời.

Với Nguyễn Công Trứ giọng điệu nhại trong sáng tác của ông lại đợcthể hiện ở sự tự trào Sinh ra trong cảnh gia đình nghèo túng, lớn lên giữa lúcxã hội đầy rẫy những cảnh nhiễu nhơng Nhà thơ phản ánh trong thơ mìnhnhiều chuyện về thi cử Thái độ của ông lúc đầu còn chế giễu, cời đùa về saukhông cời đùa nữa mà đắng cay chua xót: “Bụng buồn còn muốn nói năng chi/

Đệ nhất buồn là cái hỏng thi/ Một việc văn chơng thôi cũng nhảm/ Trăm nămthân thế có ra gì” Hỏng thi và nghèo túng Ông tự trào về cái nghèo của mình:

“Van nợ lắm khi trào nớc mắt/ Chạy ăn từng bữa toát mồ hôi.”

Đặc biệt từ cuối thời trung đại (nửa sau thế kỉ XIX) đến 1945 văn họcnhại phát triển mạnh mẽ Nó tìm thấy cái hài đầy rẫy trong đời sống xãhội:chế độ thực dân nửa phong kiến với những biểu hiện tiêu cực, nhố nhăngkhốn nạn Lối sống thực dân thực dụng với tất cả sự kệch cỡm đang phá huỷ

đạo đức truyền thống Các nhà văn quan sát hiện thực bằng cái nhìn thấm đẫmnớc mắt cời mà khóc Hiện thực xã hội phản ánh rõ nét trong một tác phẩm

nhại trở thành mẫu mực cho văn học nhại văn học Việt Nam là Số đỏ của Vũ

Trọng Phụng Tiếp đó hàng loạt truyện ngắn nhại của Nguyễn Công Hoan nh

Miệng quan chôn trẻ, Một tấm gơng sáng, Một tin buồn, Oản tà roằn, Tôi

tự tử

Từ năm 1945 đến 1975 là giai đoạn mà cả nền văn học hớng vào haicuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ thần thánh của dân tộc Với tinhthần tất cả cho kháng chiến, văn học đặt dới sự lãnh đạo của Đảng, phục vụcho chính trị, hớng về đại chúng nhân dân và phát triển theo hai khuynh hớng:

sử thi và lãng mạn cách mạng Chính vì thế mà văn học nhại không có điềukiện phát triển

Từ sau năm 1975 đến nay cảm hứng nhại trong văn học phát triển mạnh

mẽ Có thể nói đây là giai đoạn đánh giá lại văn học 30 năm trớc, ghi nhậnnhững thành công và hạn chế Suốt một thời gian dài ngời ta quen sống trongtinh thần ngợi ca cuộc sống, ngợi ca con ngời Hoà bình lập lại ngời ta nhận ra

sự ấu trĩ và phản ánh nó vào trong văn học Rồi cuộc sống mới với nhiều đổithay mà ngời ta vẫn quá quen, thậm chí lệ thuộc vào lối hành xử cũ do đó mà

bộc lộ vô số những cái không phù hợp, dở khóc dở cời Chất liệu hiện thực

nh thế tự khắc làm cho văn học trào phúng phát triển mạnh mẽ, giọng điệunhại có chỗ bộc lộ những u thế về mặt phản ánh của mình Từ sau năm 1975

đổi mới, dân chủ là một xu thế lớn của cả đời sống xã hội và đời sống văn học.Dân chủ đã thấm nhuần và đợc thể hiện ở nhiều cấp độ và bình diện của sángtác văn học ý thức nghệ thuật đã có những biến đổi quan trọng theo hớng dânchủ nh các quan niệm về vai trò, vị trí, chức năng của văn học, nhà văn vàquan niệm về hiện thực Sự phục sinh của tiếng cời nh một thay đổi quantrọng trong nội dung cảm hứng của văn xuôi giai đoạn này, mang đậm tinhthần dân chủ và đem lại nhiều giá trị nhân văn quý giá, chi phối cả một giai

đoạn văn học

Mở đầu cho văn học nhại giai đoạn này là các tác phẩm Cái đêm hôm

ấy đêm gì (Phùng Gia Lộc), Luật đời cha và con (Nguyễn Bắc Sơn), Ba ngời khác (Tô Hoài) Đặc biệt trong thời gian này xuất hiện một số cây bút nhại

suất sắc: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái Họ thực sự tỏ ratỉnh táo, sắc cạnh trong kĩ thuật nhại ở Nguyễn Huy Thiệp là cái nhại ít khigắn với tiếng cời Thử xem cách Nguyễn Huy Thiệp nhại báo chí rởm Phong -một ông chủ tờ báo bị nhân viên của mình ăn hối lộ cho in bức ảnh ông ta mọcsừng - hỏi: “Chuyện tôi mọc sừng có à?” Ngời đàn ông bảo: “Nghe phongthanh khi ông ở quê cậu Điền với cô Thiều Hoa thân mật lắm!” Phong cờinhạt bảo: “Cám ơn ông , ông làm việc đi Lần sau nhớ phải vì mục đích của

chủ Mời ông ra đi tôi thì cáu lên thì ông ăn cứt” [Giọt máu, tr 172] Với

Nguyễn Huy Thiệp thì tác phẩm nhại không nhất thiết phải đi nhại t tởng chủ

đề trớc đó trong văn học mà có thể nhại những hành động, t tởng của chínhcuộc sống đơng thời Tác giả xây dựng các nhân vật đối lập để đối thoại vớinhau về các vấn đề xã hội đơng thời và những vấn đề thuộc về bản chất conngời Đối thoại của ông đầy chất suy t triết lý nhng bao giờ cũng đợc phátngôn từ một kẻ “vô học”, không có vẻ chính thống Ngời nói ra sự vi phạm về

đạo đức hoá ra lại là một ngời đạo đức, còn kẻ mơ tởng rao giảng đạo đức thức

ra lại bất nhân vô đạo đức Đây là phép nhại đầy trí tuệ của Nguyễn HuyThiệp ở mỗi câu chuyện đan cài chất nhại, ở mỗi cấp độ của sự nhại NguyễnHuy Thiệp đều trao quyền định giá nhân vật cho độc giả Gần đây xuất hiện g-

ơng mặt Hồ Anh Thái với nhiều tác phẩm ngày càng gia tăng giọng điệu nhại,

đang dành đợc sự quan tâm của công chúng và đã có những đóng góp nhất

định cho quá trình cách tân nghệ thuật tiểu thuyết Dờng nh ở lớp nhà văn trẻnổi bật là giọng điệu nhại Bởi họ nhạy cảm với cái mới, lại sớm hít thở làngió dân chủ Họ công khai chống lại các thứ nguyên tắc bảo thủ, lỗi thời cứng

đờ Họ thích cời đùa hơn trang nghiêm Những ngời a thích sự trang nghiêmmực thớc không hay đùa giỡn sẽ khó chịu với lối văn này Nhng phải nhìntoàn diện mới thấy rằng giọng nhại có khi là những biến thái mà Vơng TríNhàn gọi là “chất cay đắng tàn nhẫn”

Nh vậy văn học nhại nói riêng, văn học trào phúng nói chung luôn giữvai trò đáng kể Những u thế của loại tác phẩm này đã tạo ra sự tồn tại và pháttriển lâu dài của nó Bao giờ sự giả dối suy đồi xuống cấp đạo lí thì văn họcnhại còn tồn tại Tác phẩm nhại mang lại tinh thần dân chủ cao độ cho vănhọc, mở hớng khám phá chân - thiện - mĩ, tránh xa cái xấu, cái bịp bợm, lốbịch Cũng có thể nói rằng với giọng điệu nhại đã đa văn học Việt Nam tiếpcận với văn học hậu hiện đại các nớc trên thế giới Nó góp phần làm nên mộtsắc diện tơi mới cho văn học Việt Nam thời kì đổi mới và xác lập nên nhữnggơng mặt có tên tuổi

1.3 Hồ Anh Thái - một hiện tợng của văn học nhại đơng đại

Văn học Việt Nam sau 1975 xuất hiện hàng loạt gơng mặt thành côngtrong việc sử dụng giọng điệu nhại, tạo thành một “rừng cời” với nhiều giọngcời độc đáo: Phùng Gia Lộc, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ ThịHảo Trong số đó Hồ Anh Thái nổi lên nh một hiện tợng độc đáo

Hồ Anh Thái viết văn từ khi 20 tuổi và sớm thành danh Ông đã sớm

xác lập đợc tên tuổi của mình với các tác phẩm Chàng trai ở bến đợi xe, Ngời

và xe chạy dới ánh trăng Trong hơn 20 năm cầm bút Hồ Anh Thái luôn

khẳng định sức sáng tạo của mình với thực tế tác phẩm đã đợc xuất bản Nhiều

tác phẩm để lại ấn tợng tốt nh Trong sơng hồng hiện ra, Ngời và xe chạy dới

ánh trăng, Mảnh vỡ của đàn ông, Tự sự 265 ngày, và gần đây nhất là Cõi ngời rung chuông tận thế, Bốn lối vào nhà cời, Sắp đặt và diễn, Mời lẻ một đêm

Quan sát quá trình sáng tạo ấy ta thấy trong ngòi bút này có sự trong trẻo lắngsâu, trữ tình, có sự hài hớc châm biếm sâu cay với giọng điệu nhại đậm đặc

Theo Lê Hồng Lâm: “Đó là cuộc hành trình của nhiều lần lột xác, đây là một ngời còn đi dài với văn chơng Nó cho thấy sự phong phú đa dạng, một tầm t t- ởng và văn hoá dày dặn của tác giả [52; 251] Hồ Anh Thái đã từng tự bạch:

“Tôi cho rằng ngời có phong cách là ngời không kh kh bám lấy một phong

cách cố định, bất biến Có phong cách là phải có giọng điệu, dù anh có đổigiọng nh thế nào cũng phải là trên nền tảng văn hoá của anh, tầm nhìn của anhvào thế giới nhân sinh mà thôi” [52; 299].

Hồ Anh Thái là nhà văn có thái độ nghiêm túc và đam mê với văn

ch-ơng, dám dấn chân đến chỗ có nhiều thử thách Ông cho rằng mỗi nhà văn cầnphải tạo ra cho mình kĩ thuật viết chứ không cần phải chờ cho cảm xúc đếnmới viết, huy động cảm xúc ấy cũng là một thứ kĩ thuật Hồ Anh Thái viết về

sự nhố nhăng của cuộc sống, giải phẫu nó, có đôi khi làm cho ngời đọc cảmthấy sợ hãi và hoài nghi bởi nó quá sắc lạnh và tỉnh táo Nó sắc lạnh là bởi ởmỗi trang viết của mình tác giả dám nhìn thẳng vào sự thật những bi kịchnhân sinh, ít ảo tởng về con ngời Thực tế khi cầm bút Hồ Anh Thái luôn chủtrơng bác bỏ cái xấu xa của đời sống và hơn thế là nỗi khao khát cải tạo vàthay đổi hiện thực, cho nên dẫu tác giả có cái nhìn suồng sã, trong nụ cời thâmtrầm sâu sắc ta vẫn thấy nhà văn luôn mang nặng nỗi u t trăn trở với cuộc đời

đại Viết Mời lẻ một đêm muốn nó là một tấm gơng để mọi ngời tự soi, tự

đánh giá mọi giá trị cuộc sống đang chao đảo

Với Mời lẻ một đêm, Hồ Anh Thái tìm tòi khả năng của tiểu thuyết

trong việc phản ánh một nội dung lớn với một dung lợng nhỏ, xuyên thấm vớigiọng điệu nhại Hồ Anh Thái quan niệm tiểu thuyết là một cuộc chơi và quảthật cuốn tiểu thuyết này tác giả lôi kéo ngời đọc vào một cuộc chơi bởi mộtthế giới nhân vật và những vấn đề lộn trái, đầy chất nghịch dị

Qua các truyện ngắn và tiểu thuyết có thể thấy đặc sắc tiếng cời trongsáng tác của Hồ Anh Thái Ta có cảm giác tác giả này rất thích cời và rất biếtcời Hồ Anh Thái dùng tiếng cời để bộc lộ nỗi đau nhân tình thế thái Điềunày đòi hỏi tác giả phải giỏi phát hiện mâu thuẫn đời sống Ngời biết cời phải

là ngời thông minh nhạy cảm với mọi biểu hiện của cái hài, tổ chức lại nótrong một tổ hợp ngôn ngữ và giọng điệu nhại Hồ Anh Thái có tài trong việctạo ra các cấp độ tiếng cời Đó là một cái cời đa sắc Cuộc sống của con ngờihiện đại tồn tại quá nhiều thói xấu, nguy hại hơn nó trở thành kiểu sống của

không ít ngời Hồ Anh Thái đã lựa chọn giọng điệu nhại và thể hiện nó ra trêntrang viết đầy ấn tợng không thể lẫn với tác giả nào khác.

Chơng 2

nhại tính cách trong Mời lẻ một đêm

Tác phẩm tự sự không thể thiếu nhân vật bởi đó là hình thức cơ bản qua

đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tợng Nhà văn sáng tạo ra nhân vật

để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại ngời, về những vấn

đề trong xã hội Nh vậy nhân vật văn học thể hiện quan niệm của nhà văn vềcon ngời và thế giới Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời của mỗi tácgiả là việc làm cần thiết, có ý nghĩa Nó nh hạt nhân qui định các thủ phápnghệ thuật mà nhà văn lựa chọn nh cách tổ chức tác phẩm, cách xây dựngnhân vật, kết cấu tác phẩm, lựa chọn giọng điệu Thế giới nhân vật càngphong phú đa dạng càng làm cho đời sống đợc phản ánh và miêu tả trong tácphẩm càng chân thực rộng lớn

Là một nhà văn có sức sáng tạo dồi dào, thái độ nghiêm túc với nghề

Hồ Anh Thái rất nhạy cảm với những vấn đề thuộc về con ngời Con ngời

trong Mời lẻ một đêm đợc thể hiện trên nhiều phơng diện, khám phá trên

nhiều bình diện, thể hiện một quan niệm nghệ thuật sâu sắc mới mẻ về conngời Quan niệm ấy đợc thể hiện trên một giọng điệu trần thuật độc đáo:giọng trào lộng, châm biếm, nhại sắc sảo Vì thế mà thế giới nhân vật trong

Mời lẻ một đêm đã để lại một ấn tợng mạnh, trở thành những ám ảnh nghệ

thuật đối với độc giả Chính giọng điệu nhại xuyên thấm vào từng nhân vậtkhiến cho độc giả của cuốn tiểu thuyết này có cảm giác nh tác giả dựng lên

một sân khấu bi hài kịch đặc sắc Có thể gọi thế giới nhân vật trong Mời lẻ

một đêm là thế giới nhân vật hài kịch Đây là kiểu nhân vật thể hiện sự không

tơng xứng giữa thực chất bên trong với danh nghĩa bên ngoài, trở nên lố bịch,nực cời trớc mắt ngời đọc Dờng nh Hồ Anh Thái không buông tha cho bất cứ

đối tợng nào khi ông thấy chúng có những biểu hiện xấu, đi lệch với nhữngchuẩn mực đạo đức Những tính cách mà ông nhại ta rất dễ bắt gặp trong cuộcsống hằng ngày, thậm chí có đôi khi ta thoáng nhận ra bóng dáng của chínhmình trong đó

Có những nhân vật không tên gọi cụ thể (Ngời đàn ông, Ngời đàn bà,Hoạ sĩ cởi mở ) nhng vẫn để lại ấn tợng khó quên bởi chất nghịch dị đậm

đặc Nghịch dị là “một kiểu tổ chức hình tợng nghệ thuật (hình tợng, phongcách, thể loại) dựa vào huyễn tởng, vào tính trào phúng, vào tính ngụ ngôn,

ngụ ý, vào sự kết hợp và tơng phản một cách kì quặc cái huyễn hoặc và cáithực, cái đẹp và cái xấu, cái bi và cái hài, cái giống thực và cái biếm hoạ”[4; 215] Nghịch dị là một thủ pháp của cái hài, có sự châm biếm sắc sảo Thủpháp nghịch dị tôn thờ sự tự do của h cấu, nó đòi hỏi phải kết hợp những tháicực, nó phá hủy những hình thức khô cứng đã quen đợc thừa nhận của t duy và

hành động Trong Mời lẻ một đêm chất nghịch dị đợc hình thành từ việc Hồ

Anh Thái xây dựng một hoặc một vài đặc điểm, thói tật và sự lập dị, bơmphồng nó lên, tô đậm vào, biến nó thành một sự tồn tại bất bình thờng Giọng

điệu giễu với thủ pháp nghịch dị là cách Hồ Anh Thái Thể hiện quan điểm củamình về con ngời “Một cách bản chất, ngời dễ thất vọng về con ngời nhấtchính là kẻ đã đặt quá nhiều hi vọng vào con ngời Nhng sự chua cay khôngphải là hệ quả của sự thất vọng Tôi đã nhại giọng chua cay của ngời này ngờikhác theo lối của ngời này ngời khác mà thấy rằng cả thế giới thực tại ấy, cảcái giọng chua cay ấy đều đi đến một kết cục tất yếu, h vô và tức cời của mộtkiếp ngời” [57; 229] Đó là cái nhìn của một ngời hiểu thấu lẽ đời, giễu nhạithói lố bịch, tầm thờng của cuộc sống

2.1 Nhân vật Ngời đàn bà

Nhân vật Ngời đàn bà là một tính cách đợc Hồ Anh Thái nhại kín đáo

Ông nhại nhân vật này bằng một hình mẫu trong văn học thế giới là nàngShêhêrazat nổi tiếng trong văn học Ba T với nghìn lẻ một câu chuyện hấp dẫn

trong Nghìn lẻ một đêm Chất nghịch dị, nhại ở nhân vật này không đợc miêu

tả trực diện nh nhân vật khác, nó dần đợc phơi lộ qua mỗi trang văn bản vàcàng về cuối tác phẩm càng sâu sắc đậm nét

Nhân vật Ngời đàn bà là nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết đợc tác giảgiới thiệu ngay từ những trang mở đầu Vị trí xuất hiện của nhân vật trong mộthoàn cảnh đặc biệt, gây cho ngời đọc nhiều tò mò và kích thích sự tởng tợng:

“Có một ngời đàn ông và một ngời đàn bà bị nhốt trong căn hộ trên tầng sáusuốt mời một ngày đêm Mời lẻ một đêm và mời lẻ một ngày” Lời giới thiệunhân vật đã mang đậm hài hớc u mua trong giọng điệu nhại bỡn cợt lạnh

lùng Nó làm cho ta nhớ đến câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm Nghìn lẻ

một đêm là nghìn lẻ một câu chuyện kì thú hấp dẫn đợc đánh số thứ tự từ 1

đến 1001 Còn Mời lẻ một đêm sẽ gợi cho ta bao nhiêu câu chuyện bao nhiêu

cuộc đời và cuộc đời của chính nhân vật đang kể Những câu chuyện Ngời đàn

bà kể cho Ngời đàn ông nghe và sự hồi tởng lại câu chuyện quá khứ của chính

họ có sự tơng thích nhất định trong ý đồ nghệ thuật của tác giả

Câu chuyện đợc bắt đầu khi vị thế của Ngời đàn bà là một mệnh phụphu nhân - vợ ông Víp, một vị quan chức cấp cao Vậy mà con ngời danh giá

ấy lại bị nhốt trong căn hộ này Thật ra không phải họ bị nhốt mà họ tìnhnguyện nhốt mình trong căn hộ chung c này một buổi không ngờ lại bị nhốtluôn Với vị thế của chị bây giờ, chị không thể để cho ngời khác biết mối quan

hệ gian díu của mình với ngời đàn ông đã quen từ 16 năm về trớc Chị chorằng đây là nơi an toàn duy nhất còn sót lại trên thế gian này Nơi đây chị cóthể thoả sức phá vỡ bức tờng chắn giữa chị và Ngời đàn ông của chị trong suốt

16 năm qua Mối quan hệ vô t của hai ngời suốt thời son trẻ tởng nh vợt quatất thảy mọi sự tầm thờng ở đời rốt cuộc cũng dẫn đến chuyện xác thịt, chuyện

“đực cái muôn đời” nh lời tác giả

Nh vậy ngay từ mở đầu cuốn tiểu thuyết Mời lẻ một đêm nhân vật Ngời

đàn bà đã mang trong mình sự đối lập giữa thân phận và thói tật Chị ta đờng

đờng là một mệnh phụ phu nhân, một ngời có học thức cao, có ý thức giữ gìnphẩm tiết mà lại lén lút hẹn hò với một ngời đàn ông trong một căn hộ chung

c trong suốt mời một ngày đêm Tác giả thật tinh tế khi khai thác sự đốinghịch trong tính cách nhân vật, đặt nhân vật trong sự đối lập 16 năm yêunhau giữ gìn, bị đánh đổ dễ dàng bằng 10 ngày đêm hẹn hò, tình yêu chânthành của chị bị đáp trả lại bằng trò đùa của gã hoạ sĩ chủ nhà và chính ngờiyêu Mời sáu năm với vô vàn lý do cha đẩy họ đến với nhau thì sự vụng trộmcủa chị ngày hôm nay là hoàn toàn có thể cắt nghĩa đợc Ngời đàn bà tự dốimình bằng một lý do chính đáng: chị và Ngời đàn ông yêu nhau Để rồi đếngần cuối tác phẩm Hồ Anh Thái mới hé lộ ra một điều chua chát, nực cời.Tình yêu ấy ngỡ đã vợt qua qua mọi không gian, thời gian, vợt qua mọi sự thửthách bởi thời gian và lòng ngời, rút cuộc cũng chỉ là sự tầm thờng, rẻ mạt nhmọi sự dan díu vụng trộm khác Lần theo câu chuyện về cuộc đời Ngời đàn bà

ta càng thấy trong từng dòng miêu tả, phân tích miêu tả tâm lý nhân vật - nhânvật duy nhất đợc Hồ Anh Thái chú ý miêu tả về mặt tâm lý - ẩn chứa một sựlối nhại nhẹ nhàng nhng cũng không kém phần sâu sắc chua cay

Lần theo tuổi thơ và thời thiếu nữ của Ngời đàn bà, ta thấy tác giả miêutả chị nh một con ngời mẫu mực của xã hội hôm nay Ngời đàn bà vốn là sảnphẩm của sự kết hợp hai dòng máu đối nghịch nhau về mặt phẩm giá đạo đức

Cha là một nghiên cứu viên, một đại tri thức sinh trởng trong một gia đình tsản bề thế trớc cách mạng Còn mẹ là ngời đàn bà đã trải qua năm lần đò, suốt

đời chỉ say mê su tầm hai thứ là đàn ông và nhà Trong huyết quản của chị có

sự pha trộn hai dòng máu, nhng dờng nh lối sống và hành xử của chị chịu ảnhhởng từ ngời cha Nhng không loại trừ trong con ngời cô còn có dòng máu củangời mẹ suốt đời buông tuồng h hỏng kia “Ký ức tuổi thơ của đứa con gái nhmột con thuyền lênh đênh Nay bến này mai bến khác Bao nhiêu lần chuyểnnhà Mỗi lần mẹ có một ngời đàn ông mới là một lần chuyển nhà” [61; 62].Tuổi thơ ấu của chị không đợc nuôi dỡng tâm hồn bằng tình yêu của một ngời

mẹ mực thớc, chu đáo ngợc lại phải chứng kiến tất cả những cuộc yêu đơngtình ái của mẹ Trong thâm tâm chị mẹ không chỉ là ngời đàn bà phù phiếm,nhẹ dạ dễ dãi mà còn thuộc hạng bình dân, thậm chí tầm thờng Hình ảnh vềmột ngời mẹ nh thế đã khiến chị mất hết niềm tin vào tình yêu thật sự giữanam và nữ Bao nhiêu lần sơ sểnh của mẹ đã gây ở chị một sự sứt mẻ Trớ trêunhất là cảnh chị phải chứng kiến cuộc yêu đơng giữa mẹ với ngời yêu đầu củamình trong ngày cuối tuần từ trờng học về nhà Cảnh ấy đã dội vào lòng côcơn đau mà cô không thể gọi tên nổi “Lòng cô đã lạnh lại Nóng lên bừngbừng Rồi lạnh lại” Mối tình đầu của cô để lại ấn tợng nh thế Cô mới chỉ đợcsống trong cái dịu ngọt bình yên của một ánh nhìn, của cảm giác gần gũi thânthơng thì đã phải nếm mùi đỗ vỡ thất vọng Ký ức về tuổi thơ, về mối tình đầucủa mình và về ngời mẹ đã gieo vào lòng cô sự thờ ơ lãnh đạm với ngời xungquanh, đặc biệt là ngời khác giới Chị nên kiêu kỳ lập dị, không hoà nhập với

số đông, không thích ai và cũng không ai thích mình Sự lạnh lùng khô cứngkhiến cho: “Cô lại là ngời mê sách, đắm chìm trong tiểu thuyết mơ về một thếgiới xa xôi” Thế giới trong cuốn tiểu thuyết với những mơ tởng về những điềukhông có thật là chỗ bấu víu duy nhất trong cõi lòng chị Tính cách này củachị làm ta liên tởng đến các nữ nhân vật lãng mạn, suốt ngày ôm cuốn tiểuthuyết trong các sáng tác của Tự lực Văn Đoàn nh: Nhung, Tuyết, Mai, Thơ

Vẻ nghiêm khắc lạnh lùng của Ngời đàn bà khiến mọi ngời gọi chịbằng một cái biệt danh khác: Mơ Khô Biệt danh ấy rất hợp với tính cách củachị một ngời luôn chao chát, bỗ bã với tất cả những ngời đàn ông đối diện vớimình Nhân vật Ngời đàn ông xuất hiện trong cuộc đời chị đúng vào lúc cõilòng chị khô cằn nhất Nh bình thờng chị sẽ chấm dứt cuộc trò chuyện với anhngay sau khi nó đợc mở đầu nh những cuộc trò chuyện khác Nhng cũng thật

lạ tự dng trong buổi gặp gỡ đầu tiên ấy khả năng phản ứng thờng ngày trongchị trùng xuống Vẻ đẹp hào hoa, nói năng ý tứ rõ ràng chừng mực của Ngời

đàn ông đã cuốn hút chị Mời sáu năm là bạn, cho đến ngày hôm nay trongcăn hộ chung c này thì từ bạn không còn giữ đợc nguyên nghĩa của nó Cuộcgặp gỡ của họ lẽ ra phải là cuộc hội ngộ thiêng liêng bởi một tình yêu đợc gìngiữ giấu kín trong lòng suốt một thời gian dài, nhng tác giả lại miêu tả nóbằng một thứ ngôn ngữ mà ngời ta nghĩ ngay đó hoàn toàn là chuyện nhụcdục “Một bữa đại tiệc giữa ẩm thực và sex” chứ không phải là một thứ tìnhyêu đáng để ngời khác ngỡng vọng, tôn thờ Đây là lúc chị đợc cởi bỏ chiếc áotình cảm đã trở nên quá chật chội mà chị phải mặc suốt 16 năm qua, là lúc màmối quan hệ của họ không cần phải che đậy

Đêm thứ t cùng với nhân tình, “nàng Shêhêzazat” đã kể cho nhân tìnhnghe về cuộc sống của mình suốt thời gian họ đứt liên lạc Chị đã kết hôn với

ông Víp, một bớc lên bà Lấy chồng ở tuổi 34, làm giảng viên đại học, chịkhiến cho bao nhiêu ngời phải ghen tị, đàm tiếu: “Biết thế nào là gin là xịn hởcô ( ) chẳng biết mối tình này trời cho đậu đợc bao lâu” Chị gặp ông Víptrong hoàn cảnh trớ trêu Bấy giờ chị hoạt động xã hội trong khối phố Chị làmmọi việc để khu phố của mình đợc trong sạch văn minh Đúng lúc chị đanglúng túng không biết làm gì để bắt nhà văn hoá đang tìm cách tè bậy vào côngtrình văn hoá phải kí vào biên bản thì ông Víp xuất hiện nh một cứu tinh Chịkhông ngần ngại làm những việc nh thế bởi “chị làm tất cả những việc ấy cóchút ái ngại cho chúng sinh lầm lụi đất cát Thơng hại Nh một ngời bề trêngiữ cho mình quyền phán xét đúng sai sạch bẩn” [61; 288] Bao giờ cũng thế,Ngời đàn bà luôn tự tin cao ngạo cho rằng mình thuộc tầng lớp trên chẳng việcgì phải ngán ai, nhng lạ kì thay để bắt đợc nhà văn hoá lớn cô cũng phải rìnhrập, một hành động không tơng xứng với tầng lớp của mình Có lúc trí tởng t-ợng đi xa hơn nhiều so với thực tế, chị khoe với bạn bè gia đình mình có haicái biệt th cho thuê, ông bà mình là con quan thợng th bộ học nh bộ trởng bộgiáo dục lúc bấy giờ Tác giả miêu tả buổi sáng chị bắt quả tang nhà văn hoáthật lạ “Hai ngời đứng cách nhau 1m đúng vào chỗ tranh tối tranh sáng nh thếnày trông họ giống nh họ là khách và hàng Mãi dâm và mại dâm” Lối miêutả, so sánh nh thế khiến cho giọng điệu nhại của Hồ Anh Thái càng sâu sắcthâm trầm Khung cảnh ấy giống nh khuôn mặt chỉ nhìn thấy một nửa, bởi sự

thâm nhập lẫn lộn giữa phần tối và sáng Con ngời ấy vừa nh thế, vừa không là

nh thế, vừa rất cao sang kiêu kì lại vừa dâm đãng uế tạp

Cuộc đời Ngời đàn bà có thể coi là một chuỗi tình cờ Tình cờ gặp ôngVíp, tình cờ gặp Ngời đàn ông do hiểu lầm tác giả đích thực của bài báo, vàtình cờ gặp thằng Cá - đứa con trai duy nhất của ông Víp Đối với thằng bé chị

nh nàng công chúa đáng yêu bớc ra từ truyện cổ tích, nh nàng Shêhêzazát bớc

ra từ Nghìn lẻ một đêm Kết thúc tất cả những chuyện ấy, chị vẫn là một nàng

công chúa ở hiền gặp lành, chị là con nhà dòng dõi lại trở về đúng với phận vị.Thằng bé tội nghiệp từ nhỏ chỉ ở trong nhà, không đợc tiếp xúc với thế giớibên ngoài vẫn tin vào câu chuyện chị kể Nó tin vào những câu chuyện ấy nhtin vào cuộc sống, xoá đi những mặc cảm ở bản thân

Bút pháp nhại của Hồ Anh Thái tỏ ra vững vàng khi miêu tả Ngời đàn

bà bằng những chuẩn mực văn hoá, đạo đức Kết hôn với ông Víp, mang tiếnggái già, nhng chị vẫn là vàng mời Giữa đám mệnh phụ phu nhân chị vẫn làcon ngời kiêu sa bởi học thức, văn hoá ứng xử hơn ngời Cũng chính từ lúcmột bớc lên bà chị đã biến thành một con ngời khác Ngời đàn bà này bị cuốnvào cuộc sống xa hoa phù phiếm của những mệnh phụ phu nhân Chị ngơ ngácbàng hoàng cảm thấy chồng mình thật xa lạ khi ông Víp lục tung đống quàngời ta biếu tết để tìm cái giàn âm thanh Vậy mà chính chị đã dùng những

đồng tiền không rõ từ đâu rơi xuống của ông Víp để mua biệt thự, trang trại

để nhập cuộc với giới thợng lu mà không cảm thấy mình thiệt thòi, kém cỏi.Chị là ngời tiên phong bắt nhà văn hoá lớn phải bỏ hành động vô văn hoá,chính chị đã cời vào cái lối ứng xử, thói quen thiếu văn hoá của vị Giáo s Một

và Giáo s Hai, nhng lại dựa vào họ để thăng Họ viết sách, viết các công trìnhnghiên cứu khoa học theo kiểu cắt dán, coppy rồi paste là xong rồi đề tên chị.Chị biết rõ kiểu lắp ráp cong vênh, giọng điệu của bao nhiêu ngời đặt cạnhnhau nhốn nháo nhng vẫn nhận Bỗng dng có một cuốn sách còn hơn đemthân tự viết Ngời đàn bà ý thức đợc tất cả, nhng vẫn lao vào vòng xoáy khả ố

ấy, a dua theo nó

Ngời đàn bà là con ngời trang nghiêm có học thức, có văn hoá,thậm chí

có thể coi chị nh là thớc đo chuẩn mực Nhng tác giả hé lộ cho độc giả thấyhoá ra chị không phải là con ngời nh ta vẫn tởng Theo dõi diễn biến củatruyện, ta mới thấy giọng điệu nhại ngày càng gia tăng đậm đặc Chị là sự t-

ơng phản giữa con ngời vốn có và con ngời hiện thời, giữa quá trình tự hoàn

thiện và quá trình tự tha hoá Vẻ đẹp tâm hồn mà Ngời đàn bà cố công gìn giữvun đắp bỗng chốc bị lộn trái, bỗng chốc trở thành thứ mặt nạ che dấu bảnchất thực Chị từng chế giễu lối sống buông thả với những lạc thú triền miênthì bây giờ lại đắm chìm trong những lạc thú ấy Thì ra chị cũng chỉ là con ng-

ời tầm thờng nh bà mẹ của chị, nh những ngời phụ nữ tầm thờng mà ta vẫn bắtgặp trong cuộc sống

Ngời đàn bà đặt ra cho mình những nguyên tắc sống mà nguyên tắcquan trọng nhất là: “Con nhà tử tế phải về nhà lúc 9 giờ tối ( ) 9 giờ tối là cáigiờ của phẩm hạnh 9 giờ tối là cái giờ phân biệt con nhà gia phong với connhà bình dân hạ cấp, buông tuồng” [61; 288] Hồ Anh Thái nhại nguyên tắcsống ấy của Ngời đàn bà bằng cách đẩy chị ta vào tình thế bị nhốt trong căn

hộ chung c này với ngời tình suốt 7 ngày 7 đêm “Cái giờ của phẩm hạnh” đã

bị chị phá vỡ khi trốn chồng đi gặp tình nhân, đẩy thằng Cá đến cái chết Khithằng bé đang phải đối mặt với cái chết “nàng công chúa” của nó vẫn tiếp tụclàm xiếc trên dây Hồ Anh Thái thật sắc sảo tinh tế khi để cho nhân vật nhạichính mình Trớc khi thoát ra cánh cửa Ngời đàn bà có những mu tính để sau

đó mình vẫn là mệnh phụ phu nhân danh giá nh trớc: “Những gì xảy ra từ trớc

8 ngày ấy đã thuộc về một thời xa xôi lắm Những gì sắp xảy ra vào sángngày mai mới khiến họ yên tâm Sẽ trở lại nh cũ Sẽ không có gì chệch hớngcả” [61; 235] Vì thế chị vẫn tiếp tục đánh lừa thằng Cá bởi những mẫuchuyện nhiều chất ngụ ngôn mà quá ít chất thần tiên Chị cố làm cho nó tinrằng nó là chàng hoàng tử bị biến thành ngời Cá đang đi gom góp cho đủ 1001câu chuyện để tiếp tục đợc làm kiếp ngời Cái chết của thằng Cá đã phủ nhậnniềm tin đó

Câu chuyện về Ngời đàn bà ngỡ rằng có lẽ sẽ kết thúc sau cái chết bithảm của thằng Cá, nhng tác giả lại thêm vào đó phần vĩ thanh nh sự xác nhậntoàn bộ câu chuyện trong mời lẻ một đêm, mời lẻ một ngày, xác nhận lại sựphù phiếm buông tuồng của ngời đàn bà này Một năm sau ngày họ dan díuvới nhau chị không thể nào liên lạc đợc với anh Chị dò hỏi tin tức của anh quagã Hoạ sĩ cởi mở thì đợc đồng sự của gã kể cho nghe câu chuyện đại loại nhchuyện chị và Ngời đàn ông của mình bị nhốt Đó là một kịch bản quen thuộc

mà gã Hoạ sĩ cởi mở đã diễn đi diễn lại với những ai mợn nhà của gã làm nơihẹn hò, gã xem đó là trò mua vui cho mình và ngón kiếm tiền dễ dàng choThằng bé hàng xóm Thì ra chị chỉ là trò mua vui và công cụ kiếm lời cho ng-

ời khác Câu chuyện tình yêu của Ngời đàn bà trở thành màn bi hài kịch cời ranớc mắt Chị hoài nghi anh lại để chị tiếp tục chờ đợi nh mời sáu năm thì đợcgã hoạ sĩ cho biết sau mỗi lần cùng đàn bà anh ta đều biến mất Phải đến phần

vĩ thanh thì bút pháp nhại ở nhân vật này mới hiện lên đầy đủ và sắc nét Đằngsau bộ phục trang mĩ miều chị khoác lên mình chị ta cũng chỉ là ngời đàn bàbình dân, hạ đẳng mà thôi, cũng chạy theo thứ dục vọng tầm thờng, một thóitật của một mụ đàn bà h đốn

Xây dựng nhân vật Ngời đàn bà, Hồ Anh Thái muốn cảnh báo về sự sa

đoạ của lối sống Đạo đức, thuần phong mĩ tục của ngời phụ nữ á Đông cónguy cơ bị huỷ hoại bởi lối sống buông thả, nô lệ cho bản năng Tinh thầnnhại toát lên từ sự vênh nhau giữa cái hoa mĩ của học thức, địa vị với cái tầmthờng của suy nghĩ, lối sống và hành động

2.2 Nhân vật Ngời đàn ông

Nhân vật Ngời đàn ông đợc giới thiệu và miêu tả song song với nhân vậtNgời đàn bà Hồ Anh Thái vẫn sử dụng thủ pháp lấy nhân vật để nhại nhânvật Nhân vật này đợc nhà văn gắn cho chức vị cao sang: Nhà phê bình nghệthuật mở dịch vụ hùng biện, nhng lại mô tả với đầy rẫy những chi tiết khôi hài

dở khóc, dở cời

Ngời đàn ông vốn là một chàng trai tỉnh lẻ, có sức cuốn hút hấp dẫn bởi

vẻ đẹp hình thức, phóng khoáng, duyên ăn nói Anh ta ấp ủ mơ ớc trở thànhmột sinh viên đại học, ớc mơ ấy không thành hiện thực Đến khi thành đạt rồianh ta vẫn có thói quen lang thang trong khuôn viên trờng đại học để ngắmcác cô cậu sinh viên nh một thú vui Bài báo kí tên Mơ Khô đã dẫn anh đếnmối quan hệ gắn bó với cô nhân tình - tác giả của bài báo - và Ngời đàn bà.Trong nhiều năm họ giữ mối quan hệ tay ba theo kiểu: Cô nhân tình và Ngời

đàn ông là một cặp tình nhân nh đã thoả thuận, đi đâu họ cũng mang theo

Ng-ời đàn bà và coi nh một cô em gái đã trởng thành Cho đến bây giờ trong căn

hộ chung c này Ngời đàn ông nhớ đến những lúc cả ba ngời cùng nằm trênmột chiếc giờng, nếu cô nhân tình biến mất thì mối quan hệ giữa anh trai và

em gái sẽ nh thế nào đây? Trớc đây là vậy, bây giờ trong căn hộ chung c này

họ không cần tởng tợng nữa, họ tha hồ tâm tình, và trao thân cho nhau

Ngời đàn ông đợc xây dựng với nhiều nét tính cách nổi bật Một conngời khôn ngoan nhạy cảm với cơ chế, một kiểu đàn ông thời thợng, giàu có,lối sống hiện đại Anh ta có đợc thành công nh thế bởi luôn luôn đặt ra cho

mình quan điểm hết sức rõ ràng: chỗ chơi thì đừng làm mà chỗ làm thì đừngchơi Trong mọi hành vi ứng xử của mình, anh ta luôn thực hiện đúng nguyêntắc ấy Ngời đàn ông đặt ra cho mình nguyên tắc sống ấy không chỉ vì đờinhiều cạm bẫy mà còn vì anh ta hiểu rõ cái bản tính của mình Anh ta đã phảinhiều lần đấu tranh với dục vọng Dục vọng biểu hiện từ thói quen suy nghĩ vàbộc lộ ra thành những dấu hiệu cụ thể ai cũng có thể nhận biết đợc là hạn chếlớn nhất của con ngời này Với bất kì ngời đàn bà nào mà anh ta thèm muốnkhi đối diện anh ta đều toát mồ hôi và kinh tởm hơn nữa là ít khi anh ta kiềmchế đợc ham muốn dục vọng “Lần đầu tiên gặp cô Mơ Khô anh đã vã mồ hôi

ra Ban đầu mồ hôi chỉ rịn ra hai bên thái dơng xuống hai bên má Mồ hôidòng dòng từ trên cổ xuống ngực Mồ hôi toát ra toàn thân Thủa mới lớn lần

đầu tiên định cầm tay cô bạn gái, anh chàng đã toát mồ hôi nh thế ( ) Kiềmchế là một việc nặng Nhiều khi là việc quá sức Một tảng đá lớn đè lên trên l-

ng mà anh chỉ muốn hất ra ngay” [61; 110] Bản tính của anh ta đã thế, lúcmới bớc vào nghề dịch vụ du lịch gặp ngay vợ chồng ông chủ quán rợu chỗanh ta thuê địa điểm Ông chủ quán rợu mắc những thứ bệnh lí quái dị, đã 70tuổi lấy cô vợ trẻ chỉ 22 tuổi Chồng già vợ trẻ đầu ấp tay gối chứ hoàn toànchay tịnh Ông nghĩ thế thì thiệt thòi cho cô vợ trẻ nên không ngần ngại biếukhông cô ta cho Ngời đàn ông Nhng đúng ra ông ta đề nghị nh thế để thỏamãn thói dâm dục của mình Lời mời gọi của ông ta quá thẳng thắn và chânthật: “Ông mời anh cứ việc hành sự tại đây ngay trong căn phòng ông Có côchủ đấy” [61; 153] Còn bà chủ không ra dáng là bà chủ chút nào, vẫn giữnguyên quán tính của cô tiếp viên không ngớt lời mời gọi anh Ngời đàn ôngkhông phải không cảm thấy tò mò hấp dẫn trớc lời mời kia Lời mời ấy quángọt ngào khiến anh ta phải tự đấu tranh với dục vọng đang cháy trong mình,lại không thể phá vỡ nguyên tắc sống kia của mình Anh ta tỏ ra tinh ý lọc lõikhông để mình vấp phải sai lầm mà bất cứ gã đàn ông nào cũng có thể vấpphải Ngời đàn ông hiểu rõ rằng nếu mình biến chỗ này thành chốn chơi thìkhông làm ăn gì đợc nữa Cái đứa mà anh chỉ định chơi sẽ nhảy lên làm bàchủ, bao nhiêu tấm gơng bại hoại bày ra trớc mắt cũng vì không phân biệt đợcchỗ làm ăn với chốn ăn chơi Cứ theo logic t duy ấy của anh ta thì chỉ có Ngời

đàn bà mới là chốn chơi của anh ta bởi ở chị không liên quan gì đến chốn làm

ăn của anh ta ở đây ẩn chứa ý nghĩa sâu xa trong bút pháp nhại của Hồ AnhThái Ngời đàn ông tìm mọi cách gần gũi với Ngời đàn bà cũng chỉ để thỏa

mãn thú ăn chơi của anh ta Điều đó lí giải tại sao sau tám ngày mặn nồng anh

ta cũng bặt vô âm tín, mất hút nh gã Sở Khanh Thì ra nguyên tắc sống củaNgời đàn ông này chỉ là cái bình phong để che đậy bộ mặt thật chứ khôngphải anh ta là chính nhân quân tử, hào hoa phong nhã gì

Hồ Anh Thái đã chỉ ra đặc tính chung của một số đàn ông hôm nay Họ

là những ngời giàu xổi phất lên nhờ cơ hội, có khả năng đứng vững trong thờibuổi kinh tế thị trờng hết sức phức tạp, có tầm nhìn xa trông rộng và có khảnăng biến tầm nhìn ấy thành hiện thực Nhng con ngời có nhiều nét u trội ấy

là nhờ biết cách toan tính, biết các sử dụng “quan điểm sống”, biết luồn lách

và tự tô vẽ hình tợng của mình Ngời đàn ông kia tỏ ra thành đạt hơn ngời làthế nhng chính anh ta lại không thể vợt qua bản tính xấu xa thuộc về phầnCON của mình Ngời đàn ông này dễ khiến ta liên tởng đến một lớp doanhnhân phất lên nh diều gặp gió

Bản tính lọc lõi khôn khéo của Ngời đàn ông thể hiện rõ nhất trong quátrình anh ta từng bớc trở thành nhà phê bình nghệ thuật mở dịch vụ hùng biện.Nhìn vào cái danh mà tác giả phong tặng cho anh ta độc giả sẽ nghĩ ngay đếnhình ảnh một ngời đàn ông tài năng và thành đạt Anh ta xuất thân trong mộtgia đình nghèo học dở cấp ba Cha hề qua một lớp đào tạo nào về phê bìnhnghệ thuật Thế nhng Ngời đàn ông rất ranh mãnh lọc lõi, tiếp xúc với giớivăn nghệ sĩ anh ta biết họ rất ngây thơ và hoang tởng, chỉ tí ti năng khiếu bôimàu, ghép vần tởng mình là thi sĩ đại tài, tài năng thiên phú Ngời đàn ông lợidụng điểm yếu của họ để kiếm lời và luôn tự nhắc nhở mình không đợc chìm

đắm vào cái bọn hoang tởng ấy Anh ta chế giễu thứ nghệ thuật rởm, nghệ sĩrởm nhng lại góp phần làm tăng thêm, cổ xuý cho sự kệch cỡm ấy bằng cáchoạt động kiếm lời: mở phòng tranh cho thuê, mở công ty văn hoá nghệ thuật,làm phim, đào tạo ca sĩ Diễn viên đào tạo xong chỉ đóng đợc vai chạy cờ, ca

sĩ lăng xê mọi cách không lên nổi Kẻ ngu si hoang tởng thì chết còn anh vô

sự đứng ngoài thu lợi Đến đây thì chất nghịch dị ở nhân vật Ngời đàn ônghiện ra rõ nét Một kẻ cơ hội lừa dối mình, lừa dối ngời đợc che đậy bằng một

mĩ từ thời thợng: Nhà phê bình nghệ thuật Tác Song song với mũi tên đi lêncủa số phận Hồ Anh Thái đồng thời tăng cấp sự gian xảo, cơ hội của con ngờinày Lúc còn là chủ một trang trại anh ta đã hai lần đốt nhà để hoãn nợ ngânhàng trong lúc khó khăn, nhờ đó mà đứng vững rồi phất lên Đến lúc đã là ôngchủ của nhiều tụ điểm du lịch, nhà sách, trung tâm đào tạo ca sĩ, diễn viên

anh ta lại dựa vào căn bệnh hoang tởng muôn đời của giới văn nghệ sĩ để trụclợi Ngời đàn ông này có biệt tài lăng xê tâng bốc kẻ khác bởi mớ lý sự sơ

đẳng mà anh ta mới học mót đợc trên mạng

“Anh bảo:

- Phim của cờng quốc điện ảnh Iran đâu cần lắm tiền, toàn phim ngânsách thấp Đạo diễn bảo kĩ thuật non kém của anh ta làm hỏng phim tôi Anhbảo:

- Phim Iran không cần kĩ xảo hoặc máy móc tinh vi Mà các ông cũng

có thể thuê máy móc xịn, có thể làm hậu kì ở nớc ngoài rồi đấy thôi Cảnh

đánh nhau trên phim mà các ông làm nh trò chơi gêm của trẻ con

Đạo diễn quay ra đổ cho cơ chế duyệt phim Ngời duyệt thị hiếu môve

gu thấp, hay bắt bẻ nh có tiền sử bệnh đao Anh bảo:

- Thời cơ chế độc tài Côlômbia có ông lớn Máckét Iran có sự hà khắctôn giáo vẫn cho ra một nền điện ảnh mà Âu Mỹ còn sợ toát mồ hôi” [61; 157]

Lối biện hộ trên của Ngời đàn ông chứng tỏ anh ta là một kẻ miệng lỡisắc sảo, biết tìm mọi cách biện hộ cho yếu điểm của mình, lôi kéo kẻ yếu làmlợi cho mình Chủ nghĩa cơ hội của anh ta núp đằng sau mớ lí luận điện ảnh đ-

ơng đại kia, kẻ lố bịch là kẻ cầm đầu, dẫn dắt cả một lũ lố bịch, bất tài đúng

nh cách nói của Hồ Anh Thái “cả một dây theo nhau đi”

Ngời đàn ông ý thức rõ tầm nguy hại của thứ nghệ thuật rởm, thứ triết lícao thợng giả dối vì thế anh ta tìm mọi cách ly gián thằng con trai với đámvăn nghệ sĩ nh ngời ta thấy ma tà phải tránh Cái cách mà ngời đàn ông dẫnchứng để buộc thằng con phải tránh xa, từ bỏ ý định làm ca sĩ diễn viên càngchứng tỏ nhân vật này là sự nhại chính mình, nhại giữa hành vi và t tởng Anh

ta lợi dụng văn nghệ sĩ để kiếm lời nhng trong suy nghĩ anh ta hoàn toàn coithờng miệt thị “Rợn tóc gáy Anh chỉ cho nó cái bà bán tạp hoá ngay ở conhẻm gần nhà Ca sĩ tiếng tăm một thời đấy Bây giờ gọi là bà bé bự mặt sủicảo, nói năng đồng bóng Cời nh xé vải.” [61; 159] Anh biết rõ rằng nếu dínhvào văn nghệ là đời mê man trong khi anh muốn con mình phải là công dânthế giới

Một điểm nổi bật nữa trong tính cách của Ngời đàn ông là tính hoàinghi Anh ta nhìn mọi thứ xung quanh bằng con mắt nghi hoặc, vì thế trongmọi hành xử anh ta luôn đề ra một phơng án thoát hiểm Ngời đàn ông tỏ ra

am hiểu thời cuộc qua việc chọn trờng, chọn ngành cho con đi học Ngày con

anh lên đờng đi du học anh ta phải đa con sang tận nơi tìm chỗ ở cho nó bởi

đâu đâu anh ta cũng nhìn thấy những con mắt đang rình rập thằng bé Anh taphải làm thế bởi kinh nghiệm bản thân cho thấy: “Chỉ có đàn ông và đàn bà,không anh nuôi em nuôi, không con nuôi cháu nuôi, không ông nuôi bác nuôi.Bao nhiêu lần cô nhân tình giận dỗi nhng bỏ đi rồi quay lại vẫn còn ràng buộchợp đồng Có đôi lần cô Mơ Khô cũng giận anh nhng rồi làm lành, hai bênvẫn bám láy cái danh nghĩa anh nuôi em nuôi” Ngời đàn ông kể với Ngời đàn

bà nhiều chuyện nhng ít khi thấy những trang viết miêu tả cảm xúc, tình cảmchân thực tự đáy lòng anh Có chăng cũng chỉ là những cảm giác, một thứ cảmgiác mơ hồ mong manh nhng đều dẫn đến chuyện nhục dục Ngay cả nhữnghồi ức của anh ta về Ngời đàn bà cũng vậy Phút gặp gỡ ban đầu anh ta đã vã

mồ hôi, một thứ mồ hôi toát ra do anh ta phải kìm nén chịu đựng, cả lúc gầngũi cô nhân tình và chị, anh ta chỉ tởng tợng đến chị nếu cô nhân tình biến mấtthì quan hệ anh nuôi và em nuôi sẽ ra sao Anh ta nhìn bạn khác giới theo kiểukhông có tình bạn thực sự giữa ngời đàn ông và nguời đàn bà Vì thế mà cuộcgặp gỡ trong căn hộ chung c đối với Ngời đàn ông chỉ là “khép lại cái vòngtròn tất yếu của một ngời đàn ông và một ngời đàn bà phải khép lại” [61; 167].Mời lăm năm chờ đợi để quan hệ xác thịt, suy cho cùng đối với anh ta thờigian đó chỉ là một cuộc mai phục bền bỉ Sự ngỡng vọng tình cảm của Ngời

đàn bà bấy lâu đợc đáp lại bằng thái độ bỡn cợt, coi thờng, một thứ trò chơithụ hởng

Có thể thấy Ngời đàn ông là lối nhại kiểu Xuân tóc đỏ Cả hai nhân vậtnày đều sử dụng thủ pháp nhại với mục đích chung Đó là lối nhại để bóc trầnmặt nạ nhân vật Xuân tóc đỏ là kẻ vô học, nó không biết mình là ai: “Tôi thìdanh giá gì! Hạ lu! Ma cà bông! Nhặt quần ban!” Hoặc nó bảo với Văn Minh:

“Con thì không cha không mẹ lêu lổng từ bé” Thế nhng nó vẫn không ngừngphất lên với đủ các danh hiệu Mexừ Xuân nguyên sinh viên trờng thuốc, giáo

s quần vợt, nhà cải cách xã hội là nhờ cái số đỏ “Nó là nó vừa không phải là

nó” [25; 187] Còn Ngời đàn ông thì khác Anh ta biết rõ mình là ai, cần gìtrong xã hội này Anh ta ý thức rõ bằng mọi giá phải đứng trên đầu kẻ khác,

điều khiển kẻ khác và biến kẻ khác thành công cụ trục lợi Tác giả để cho

Ng-ời đàn ông ý thức đầy đủ về bản thân và xung quanh nhng hành động của anh

ta là một chuỗi thủ đoạn bịp bợm Cũng nhờ thủ đoạn mà từ con buôn thuầntuý anh ta đã xung vào đội ngũ trí thức Chỉ bằng vài phép biến đổi sơ đẳng

các kiến thức sẵn có trên mạng, lấy ý của ngời khác, anh ta bỗng chốc biếnthành nhà lý luận hội hoạ, một nhà phê bình nghệ thuật uyên bác Đến khikiến thức ấy không đứng vững đợc nữa, Ngời đàn ông tự nhận thấy mình chỉ là

ông bầu phòng tranh, cao hơn chút nữa là có khả năng thởng thức hội họa.Vừa gây đợc chút tiếng vang anh ta lui về để bảo toàn danh tiếng, chuyển sanglàm nghề khác Anh ta nhận thấy những ngời xung quanh mình đều vụng vềthiếu khả năng diễn đạt, liền mở dịch vụ đào tạo diễn thuyết viên Không gọi

là MC, ngời dẫn chơng trình mà phải gọi là đào tạo diễn thuyết Nghe thì có

vẻ to tát nhng thật ra là lối diễn thuyết đợc lập luận theo kiểu xoay vòng: “Phêphán sự phê phán có tính chất phê phán sự phê phán” hay: “Tôi biết là họ biết

là tôi biết là họ biết tôi muốn liên lạc với họ” [61; 172 - 173] Một thứ diễnthuyết kì quặc nh ném ngời ta vào một mớ bùng nhùng Nguy hại hơn anh taquan niệm rằng “ngụy biện luôn cần thiết nhất là khi đối diện với côngchúng”

Với bút pháp trào lộng hóm hỉnh, nhân vật ngời đàn ông là sự nhại lạitính cách của một bộ phận đàn ông tài năng và thành đạt Tác giả phong chonhân vật cái danh to tát, nhng lại hé lộ cho độc giả thấy bản tính không xứngvới cái danh chút nào Nào là doanh nhân, nhà phê bình nghệ thuật chỉ làdanh hão Cái cời nhại toát lên là bởi sự khập khiễng ấy Một kiểu Xuân tóc

đỏ thời đại ngày nay

2.3 Nhân vật Bà mẹ

Nhân vật bà mẹ là một trong những nhân vật Hồ Anh Thái xây dựng

đậm chất nghịch dị nhất ở nhân vật này ngời đọc nhận ra sự đối lập nhất giữa

đẹp và xấu, bi và hài, thực và biếm hoạ Nét tính cách nổi bật nhất của nhânvật này thâu tóm trong hai chữ dâm và tham

Bà mẹ quả là ngời ham hố nhục dục đến mức vô sỉ Một thứ ham hố nh

bà Phó Đoan của Vũ Trọng Phụng, cứ hễ nghe nói chuyện hiếp dâm ở đâu là

la lên “đâu!”,“đâu!” Suốt đời băm bổ lao vào các cuộc tình nh con thiêu thân

mà không biết mệt mỏi, không bao giờ ngoái đầu nhìn lại Chất hài hớcnghịch dị ở nhân vật Bà mẹ đợc khai thác trong sự đối lập với con gái Thuởnhỏ con gái phải chứng kiến tất cả các loại đàn ông của mẹ Con gái bà 34tuổi cha lấy đợc chồng bị coi là gái già, đến độ phải mang một cái biệt danh làMơ Khô, thấy đàn ông cứ trơ lì nh không Còn Bà mẹ đến tuổi tứ tuần rồi thấy

đàn ông vẫn cời khúc khích đa tình nh gái mời lăm Con đi lấy chồng lần đầu

lúc bà mẹ đã trải qua tới 5 lần chồng Nhiều ngời vẫn hay đùa giỡn mỉa mai

“cái duyên” mãi cha chịu nguội lạnh của bà theo kiểu ác khẩu “nhà này có haichị em gái lớn cha lấy chồng” Ra đờng mấy thằng choai choai mất dạy đốnhau xem con nào là con, con nào là mẹ! Đàn ông đến nhà chỉ dám tung hứnglả lơi đa tình với mẹ Con gái ra vào nghiêm trang nh phụ huynh Vị trí mẹ controng nhà bị đảo ngợc hoàn toàn với logic tự nhiên thông thờng mẹ nh con,con nh mẹ Mẹ ăn chơi nhảy nhót thâu đêm suốt sáng, con gái ở nhà ra vàochờ đợi nh một bà mẹ mẫu mực Những lần không muốn sống với chồng nữalại thất thểu trở về trong thất bại cay đắng, lại chạy về lao vào vòng tay congái Con gái lại nới rộng vòng tay bao dung ra đón mẹ, lại an ủi vỗ về mẹ Cáigia đình chỉ có hai mẹ con mà Bà mẹ lại h đốn, vẫn giữ đợc thăng bằng là bởi

sự ngợc đời, trong nhà luôn đầy đủ hai vị trí có điều con là mẹ và mẹ là con

Nhẹ dạ, nông nổi, nhiều lầm lạc, con thiêu thân trong tình yêu không

ít lần ngời đọc lầm tởng nh vậy về nhân vật Bà mẹ Nhng những lầm tởng ấy

đợc xem xét lại sau lời tổng kết của cô con gái: “Năm lần chồng, năm lần li

dị Lần ly dị thứ nhất đợc cái nhà để xe Chồng thứ hai đợc chia đôi căn phòng26m2 phố cổ Chồng thứ ba căn hộ tập thể tầng hai Chồng thứ t đợc 9m2 phố

cổ Chồng thứ năm khá nhất giáo s viện trởng căn hộ chung c chất lợng cao”.Thật nực cời khi cuộc đời bà ta đợc tổng kết trong một vài câu mà nghĩa củacâu chỉ có tính chất thay thế Việc nâng dần tài sản đền bù sau mỗi lần ly dị

nh vậy là cách phóng đại cho cái tham của Bà mẹ, để rồi tiếng cời chua chátlại bật lên cùng sự khinh miệt của chính cô con gái: “Mẹ ngửi thấy mùi đất vàmùi đàn ông đều chén đợc” Bà ta làm đợc nh thế bởi phơng châm sống chơixuân kẻo hết xuân đi, giống thứ ẩm thực ăn gỏi sống nuốt tơi Vì thế chẳng cógì là lạ khi mà “miếng nào vào mồm ngời đàn bà ăn vặt nh chớp là trôi miếngấy” [61; 99]

Hồ Anh Thái nhại cái dâm và tham của Bà mẹ bằng sự mô tả thói quen,lối sống Bà mẹ đánh hơi đợc mùi đất trên cơ thể đàn ông Vừa mới chia tayngời chồng thứ nhất với một nửa căn nhà để xe, lại thấy sau giờ làm việc trongphòng của cô thờng xuyên có ngời đàn ông đến ăn cơm Cuộc sống bao giờcũng tng bừng rộn rã, sau bữa cơm là một bữa đại tiệc khác Rồi dăm bữa nửatháng lại thấy đò cập sang đến bến khác Dăm bữa nửa tháng lại chia tay Baogiờ chia tay cũng là dấu hiệu cho thấy đời bà sắp trôi sang bến mới Ng ờichồng thứ ba làm ở sở nhà đất, lại là trai tân đúng sở thích của mẹ Chú này