Con người và không gian nam bộ trong buffet truyện ngắn đồng bằng luận văn thạc sĩ ngữ văn

Mỗi một tên đất, tên làng và cả những hiện tượng tựnhiên mang tính quy luật ở đây đều là tình yêu, là cuộc sống của chúng tôi.Đó cũng là lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài Con người và k

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ NGỌC XUÂN

CON NGƯỜI VÀ KHÔNG GIAN NAM BỘ

TRONG BUFFET TRUYỆN NGẮN ĐỒNG BẰNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ NGỌC XUÂN

CON NGƯỜI VÀ KHÔNG GIAN NAM BỘ

TRONG BUFFET TRUYỆN NGẮN ĐỒNG BẰNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS ĐINH TRÍ DŨNG

NGHỆ AN - 2012 MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài…….………3

2 Lịch sử vấn đề ………… ……… 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu …….………4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu ……… 5

5 Phương pháp nghiên cứu ……… 5

6 Đóng góp của luận văn ……… 6

7 Cấu trúc của luận văn ……… …6

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NAM BỘ TRONG BỨC TRANH CHUNG CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI ………7

1.1 Vài nét về bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại………… 7

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của truyện ngắn ……… 7

1.1.2 Khái quát về bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại…… 14

1.1.3 Khái quát về diện mạo truyện ngắn đương đại Nam Bộ ………

16 1.2 Buffet truyện ngắn đồng bằng – một tuyển tập độc đáo của truyện ngắn Nam Bộ ……… ……… 20

1.2.1 Về tuyển tập Buffet truyện ngắn đồng bằng ……… 20

1.2.2 Các vấn đề được quan tâm trong Buffet truyện ngắn đồng bằng……… 22

Chương 2 CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG BUFFET TRUYỆN NGẮN ĐỒNG BẰNG ……… ……….30

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học ……… 30

2.2 Sự thể hiện con người Nam bộ trong Buffet truyện ngắn đồng bằng ……… 32

2.2.1 Con người trung thực, ngay thẳng, nghĩa khí và nhân hậu ……32

2.2.2 Con người phóng khoáng, hào hiệp và tài tử ……… 36

2.2.3 Con người gắn bó mật thiết với thiên nhiên ……… 40

2.2.4 Con người trước áp lực của quá trình đô thị hóa và sức cám dỗ của đồng tiền ……….……….44

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Buffet truyện ngắn đồng bằng ………

51 2.3.1 Xây dựng tình huống để nhân vật bộc lộ tính cách ……….52

2.3.2 Nhân vật xuất hiện qua những sinh hoạt đời thường ………….58

2.3.3 Nhân vật hiện lên qua ngôn ngữ đậm chất Nam bộ ………… 61

Chương 3 KHÔNG GIAN NAM BỘ TRONG BUFFET TRUYỆN NGẮN ĐỒNG BẰNG ………

……….66

3.1 Khái niệm không gian nghệ thuật ……… ……… 66

3.2 Không gian của vùng sông nước hữu tình ……… ……….66

3.2.1 Không gian sông nước, kênh rạch ……… ……… 66

3.2.2 Không gian sinh hoạt sông nước (bến phà, chợ nổi, quán xá ven sông) ……… 70

3.3 Không gian miệt vườn ……… ………… 71

3.3.1 Không gian miệt vườn ……… ………71

3.3.2 Triết lý sống hài hòa, gần gũi với thiên nhiên ……… 73

3.4 Không gian làng xã trong quá trình đô thị hóa ……….75

3.4.1 Những không gian bị phá vỡ bởi quá trình đô thị hóa …… 75

3.4.2 Những dự cảm lo âu của các tác giả ……… 80

KẾT LUẬN ……… ……….82

TÀI LIỆU THAM KHẢO ………

……….85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Nam Bộ là vùng văn học trẻ so với cả nước, trẻ từ đội ngũnhà văn đến kinh nghiệm sáng tác Tuy nhiên, văn học Nam Bộ lại có nhữngđặc sắc riêng không trộn lẫn với các vùng văn học khác Hòa với không khíhội nhập và phát triển của đất nước sau đổi mới, văn học Nam Bộ đã thu

được nhiều thành tựu Nghiên cứu tập Buffet truyện ngắn đồng bằng chúng ta

sẽ hiểu hơn bức tranh sáng tác văn học ở vùng đất văn học non trẻ này

1.2 Đồng bằng sông Cửu Long là dãy đất phù sa màu mỡ, không chỉđược biết đến là một trong những vựa lúa lớn của đất nước mà đây còn là nơinuôi dưỡng những tâm hồn trong sáng của những con người mang tính cáchhồn hậu, chất phác, mộc mạc, dám yêu, dám nghĩ, dám làm và dám chịu.Những tính cách ấy được tái hiện lại trên những trang truyện ngắn của chính

những con người sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này Nghiên cứu tập Buffet

truyện ngắn đồng bằng chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu những thành tựu của

truyện ngắn Nam Bộ thời kỳ đổi mới nói chung, cách thể hiện con người vàkhông gian Nam Bộ trong truyện ngắn nói riêng

1.3 Các truyện ngắn trong Buffet truyện ngắn đồng bằng đã phản ánh

được đời sống, tình cảm, tâm tư của người miền Nam và nhất là lời ăn tiếngnói của họ Nhờ vậy, tập sách đã tạo nên một bản sắc riêng, một không khí rấtNam bộ Với nhiều người, có thể cảm thấy ngồ ngộ khi đọc: "Không hiểu saohồi trước Tết tía tôi không chịu bán mía để bây giờ quá lứa trổ bông"; "Lâuquá chị không dìa chơi? - Mần suốt ngày đâu có ở không" (Hồ Kiên Giang);hoặc "Cha cười mủn mỉm, ủa, hỏng biết thiệt hả " (Nguyễn Ngọc Tư)"; hoặc

"Cơm chín chưa? Dọn lên quất ba hột cho chắc bụng Tôi tính như vầy anhnghe có được hôn?" (Nguyễn Thị Đồng Bằng) Đọc và thương thêm conngười của miền Nam nước Việt mến yêu

1.4 Bản thân là một người con của vùng đất chín nhánh sông rồng, tôicảm nhận và hiểu một cách sâu sắc tất cả những nét đẹp tâm hồn của conngười vùng đất này Mỗi một tên đất, tên làng và cả những hiện tượng tựnhiên mang tính quy luật ở đây đều là tình yêu, là cuộc sống của chúng tôi.

Đó cũng là lý do để chúng tôi lựa chọn đề tài Con người và không gian Nam

bộ trong Buffet truyện ngắn đồng bằng làm đề tài luận văn của mình.

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn Nam bộ đã để lại nhiều ấn tượng sâu đậm trong lòng đọcgiả cả nước, bởi giọng văn mộc mạc, đơn sơ, tự nhiên mà lôi cuốn Tuy vậy,cho đến nay cũng chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về truyệnngắn Nam bộ

Hiện nay, theo tìm hiểu của chúng tôi, chỉ có một số bài viết ngắn giớithiệu các tuyển tập truyện ngắn như:

- Tuyển tập truyện ngắn Vĩnh Long (kỉ niệm 25 năm giải phóng

30/4/1975 – 30/4/2000) – Hội văn học nghệ thuật Vĩnh Long 2000

- Tuyển tập văn học Đồng Tháp thế kỉ XX (2002) – Hội văn học nghệ

thuật Đồng Tháp

Ngoài ra, còn một số luận văn thạc sĩ lấy đề tài truyện ngắn Vĩnh Long,Đồng Tháp, An Giang làm đề tài nghiên cứu, chẳng hạn:

- Luận văn Truyện ngắn Vĩnh Long trong bối cảnh đổi mới của truyện

ngắn Việt Nam sau 1975 của tác giả Nguyễn Thị Nguyệt

- Luận văn Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Đồng Tháp giai đoạn

1975 đến 2005 của tác giả Nguyễn Anh Dân

- Luận văn Truyện ngắn An Giang 1975-2000: Những thành tựu chủ

yếu của tác giả Nguyễn Kim Nương

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sự thể hiện con người và không gian Nam bộ trong Buffet truyện ngắn

đồng bằng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tập truyện ngắn Buffet truyện ngắn Đồng bằng, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí

Minh, 2009

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát quan niệm về con người Nam bộ và sự thể hiện nhân vật

trong Buffet truyện ngắn đồng bằng.

- Khảo sát sự thể hiện không gian nghệ thuật trong Buffet truyện ngắn

đồng bằng.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn, chúng tôi đã sử dụng một số phương phápsau:

- Phương pháp cấu trúc - hệ thống

Phương pháp này đòi hỏi nhìn nhận đối tượng nghiên cứu (tuyển tập

Buffet truyện ngắn đồng bằng) trong tính hệ thống, chỉnh thể, chú ý các mối

quan hệ giữa các thành tố với nhau

- Phương pháp phân loại - thống kê

Chúng tôi sử dụng phương pháp này khi tìm hiểu loại nhân vật, ngôn

ngữ, kết cấu… với một số nét đặc trưng riêng trong Buffet truyện ngắn đồng

bằng.

6 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn bước đầu khẳng định đặc điểm của truyện ngắn đồng bằngsông Cửu Long trong bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại, cũng như tàinăng nghệ thuật của giới văn nghệ sĩ sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này.Đây sẽ là một công trình nghiên cứu chung, có tính chất bao quát về truyệnngắn của nhiều tác giả ở đồng bằng sông Cửu Long để làm rõ phong cáchtruyện ngắn cũng như văn hóa vùng miền trên vùng đất này

Hy vọng luận văn này sẽ là tài liệu tham khảo cho những ai nghiên cứu

về văn học ở vùng đất “sinh sau đẻ muộn” của tổ quốc nói chung và truyệnngắn đồng bằng sông Cửu Long nói riêng

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm có bachương

Chương 1: Truyện ngắn Nam bộ trong bức tranh chung của truyện ngắn ViệtNam đương đại

Chương 2: Con người Nam bộ trong Buffet truyện ngắn Đồng bằng.

Chương 3: Không gian Nam bộ trong Buffet truyện ngắn Đồng bằng.

Chương 1 TRUYỆN NGẮN NAM BỘ TRONG BỨC TRANH CHUNG CỦA TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Vài nét về bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của truyện ngắn

Tên gọi truyện ngắn đã thể hiện khá rõ diện mạo của nó : truyện ngắnthì phải là truyện… ngắn! Không cần phải dùng lối chiết tự hoặc tìm tra cáingữ nghĩa xa xưa của thuật ngữ “truyện ngắn” như nhiều người đã làm, mà tahãy cứ nhìn vào phương thức tồn tại và cái hình hài ngắn gọn đến ngạc nhiêncủa những truyện ngắn kiểu mẫu của các bậc thầy, sẽ có ngay được ý niệm cơbản khá chính xác về truyện ngắn: đó là một kỳ quan nghệ thuật bé nhỏnhưng có sức chấn động phi thường!

Theo các sách giáo khoa chính thống hiện nay, truyện ngắn được địnhnghĩa là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùmhầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độcđáo của nó là ngắn gọn Bởi truyện ngắn được viết ra để đọc liền một mạch.Tuy nhiên, mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyệnngắn với các tác phẩm tự sự loại khác (các loại truyện kể dân gian cũng có độdài tương đương với truyện ngắn) Hình hài của truyện ngắn hiện đại như tathấy hiện nay là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắmbắt cuộc sống rất riêng, mang tính chất thể loại Truyện ngắn xuất hiện tươngđối muộn trong lịch sử văn học Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnhđời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường chỉhướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trongquan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người Vì thế, trong truyệnngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểuthuyết là một thế giới thì mỗi nhân vật của truyện ngắn là một mảnh nhỏ củathế giới ấy Có nghĩa truyện ngắn thường không nhắm tới việc khắc họa

những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàncảnh Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan

hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người Cốt truyện củatruyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chứcnăng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tìnhngười Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng, nhiều tuyến màthường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng Bút pháptrần thuật của truyện ngắn thường là chấm phá Yếu tố quan trọng bậc nhấttrong truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành vănmang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết Trước khi

đi vào tìm hiểu những “bí ẩn” của truyện ngắn, ta hãy nói vài nét về nguồngốc và lịch sử phát triển của thể loại văn học độc đáo này

Có thể thấy thuật ngữ “truyện ngắn” xuất hiện chính thức vào khoảng

cuối thế kỉ XIX cùng với báo chí, bản thân nó cũng đã từng có một lịch sửphát triển riêng, nhưng đến nay trên thế giới cũng như ở Việt Nam, vẫn chưaxây dựng được một hệ thống lí luận hoàn chỉnh về truyện ngắn Được quan

niệm là “một bộ phận của tiểu thuyết” (Bùi Việt Thắng) hay là “một dạng

tiểu thuyết đặc biệt” (Vương Trí Nhàn).

Vì thế, để đưa ra một khái niệm về truyện ngắn là sự nổ lực của cảngười nghiên cứu lẫn người sáng tác Có thể dẫn ra một số ý kiến như sau:

Với Pautopxki thì “truyện ngắn là truyện viết ngắn gọn, trong đó cái

không bình thường hiện ra như cái bình thường và cái gì bình thường hiện ra như cái không bình thường” [6, 58].

Còn với Nguyễn Kiên thì “tôi cho rằng truyện ngắn là một trường hợp,

trường hợp đó là một quan hệ (tình huống) những khoảnh khắc trong quan

hệ giữa con người và đời sống” [18, 45].

Theo Nguyễn Công Hoan thì “truyện ngắn không phải là truyện mà là

một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết”.

Nguyên Ngọc lại cho rằng: “truyện ngắn là một bộ phận của tiểu

thuyết nói chung, vì thế không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn có nhiều vẻ, có truyện viết về cả một đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua”[31, 87].

Chung quy lại, để có một cái nhìn thống nhất về thể loại truyện ngắn là

điều không dễ, nhưng qua khảo sát một số khái nệm trong các cuốn Từ điển

thuật ngữ văn học, Từ điển văn học, 150 thuật ngữ văn học, … tất cả coi

truyện ngắn là một: “ Thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ” và “ thường được viếtbằng văn xuôi”, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xãhội Điểm chung cơ bản đó là sự giới hạn về dung lượng của truyện ngắn vàthích hợp với người tiếp nhận “đọc nó liền một mạch không nghỉ…”

Những quan điểm tương đối thống nhất về truyện ngắn đã cung cấpcho chúng ta những nền tảng cơ bản để hiểu rõ hơn về khái niệm và có thểnêu ra một số đặc điểm cơ bản của thể loại này

Một số người dựa vào chính cách tồn tại của truyện ngắn để giải thíchnhững đặc điểm của thể loại Đây là một hướng tiếp cận tốt Bởi vì từ khi rađời cho đến nay (truyện ngắn hình thành gắn liền với sự ra đời của báo chí),truyện ngắn ngày càng khẳng định rõ chức năng của nó ở cả hai phương diệnbáo chí và văn chương Môi trường sống của truyện ngắn là báo chí, nhưngtính chất của nó là một tác phẩm văn chương Báo chí qui định cho truyệnngắn một hình thức - khuôn khổ ngắn gọn Tính chất văn chương đòi hỏitruyện ngắn phải đạt tới một tác phẩm nghệ thuật có cấu trúc hoàn chỉnh -một chỉnh thể thẩm mỹ Những truyện ngắn nào còn nặng về tính chất ghichép, phóng sự và sức khái quát yếu là do chưa thoát ra khỏi vòng cương tỏacủa cái môi trường báo chí Cũng là cái hạt mầm được gieo trên “mảnh đấtbáo chí” ấy, nhưng truyện ngắn phải phát triển thành một loài cây đặc biệt,khác hẳn với những “vườn cây báo chí”, nó phải vươn tới tầm cao của sự

sáng tạo nghệ thuật để tạo nên một thế giới khác : thế giới nghệ thuật vănchương

Truyện ngắn nào ít tính chất văn chương, nặng tính chất thời sự báo chí

vì người viết bị gò ép quá nhiều về tính chất “có định hướng” của tờ báo, vàonhững chủ đề, đề tài mà tờ báo đó phải “bám sát” Song, chủ yếu là do tàinăng của người viết, chưa từ cái “khung cửa nhỏ” của đề tài mà nhìn bao quátđược cả đại dương - mở rộng khả năng ôm trùm hiện thực, khả năng kháiquát của thể loại truyện ngắn

Dung lượng (được hiểu là kích cỡ, sức chứa, lớn nhỏ) là khả năng ômtrùm bao quát hiện thực, là sức chứa chất liệu đời sống, dung lượng được hiểutheo nghĩa khả năng của nội dung phản ánh hiện thực của thể loại

Nếu so sánh với tiểu thuyết, ta sẽ thấy rõ điều này Khả năng của tiểuthuyết là phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động hiện thực đời sống, nó làthể loại mang bản chất tổng hợp Nhìn chung, tiểu thuyết là một hình thức tự

sự cỡ lớn, miêu tả cuộc sống trong quá trình phát triển, với một cấu trúc phứctạp (nhiều cốt truyện – chủ đề - nhân vật) với nhiều số phận, tính cách đanxen Còn truyện ngắn là một hình thức tự sự cỡ nhỏ, chỉ thể hiện một bướcngoặc, một trường hợp hay một tâm trạng nhân vật

Tuy nhiên nếu chỉ lấy dung lượng để phân biệt tiểu thuyết và truyệnngắn thì đó là việc làm chưa mang lại kết quả, bởi ở phương diện này nhiềutruyện ngắn đã được xem là mang mầm móng của tiểu thuyết vì nó không chỉ

có độ dài tương đương một tiểu thuyết mà ngay đến khả năng phản ánh nócũng có thể khái quát cả cuộc đời nhân vật với những tính cách đầy bất ngờ,phản ánh nhiều hạng người, nhiều biến cố xã hội trong một tryện ngắn Có

thể minh chứng cho điều đó bằng những tác phẩm như Phiên chợ Giát,Người

đàn bà trên chuyến tàu tốc hành,…của Nguyễn Minh Châu Hay cũng có thể

dẫn ý kiến của nhà văn Nguyên Ngọc: “Truyện ngắn lần này là tiểu thuyết

mấy năm trước dồn nén lại: Dung lượng của nó rất lớn… hầu hết mỗi truyệnngắn là cả một cuộc đời, một số phận, thậm chí một thời đại” [31, 26].

Như vậy, truyện ngắn là cách phát hiện nghệ thuật của đời sống theochiều sâu Có những bậc thầy về thể loại này đã đem đến cho truyện ngắn sứcchứa của tiểu thuyết Nhưng dù dung lượng có biến đổi đến đâu thì truyệnngắn vẫn là một một thể loại riêng biệt, tồn tại độc lập và song song với tiểuthuyết

Nhân vật đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong truyện ngắn, haynói cách khác truyện ngắn sống bằng nhân vật, nhân vật là xương sống là linhhồn của mỗi tác phẩm, mỗi nhân vật trong tác phẩm đại diện cho nhà văn nóilên quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả Tiểu thuyết và truyệnngắn có cùng nhiệm vụ xây dựng nhân vật nhưng tiểu thuyết thì tìm hiểu và

mô tả tỉ mỉ sự thăng trầm của số phận, còn truyện ngắn lại sử dụng nhân vật,nghĩa là lúc cần thiết nhất bắt nó hiện lên rõ ràng

Mỗi tác giả truyện ngắn sẽ xây dựng một nhân vật trung tâm cho tácphẩm của mình, bởi ở đó thể hiện rất rõ phong cách nhà văn, thậm chí có thể

từ đó liên hệ tới những khía cạnh đời tư của nhà văn

Chi tiết cũng được xem là yếu tố quan trọng bậc nhất trong truyệnngắn, là vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện phát triển Chi tiết nghệthuật gắn với quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người Theo nhà văn

Nguyên Ngọc: “Truyện ngắn có thể có cốt truyện, thậm chí cốt truyện ly kỳ,

gay cấn, kể được Truyện ngắn cũng có thể chẳng có cốt truyện gì cả, không

kể được nhưng truyện ngắn không thể nghèo chi tiết Nó sẽ như nước lã”[31,

33] Một chi tiết đắt giá ngoài ý nghĩa là một chi tiết chân thực còn cần phảiđạt tới ý nghĩa tượng trưng, hàm chứa một cách nhìn, một cách đánh giá vànăng lực tưởng tượng của nhà văn về cuộc sống và con người Trong truyện

ngắn Những kẻ thù (TSêkhôp) có một chi tiết về cái giường bỏ trống còn ấm

hơi người, nơi mà trước đó người vợ còn giả vờ vật vã đau đớn để lừa chồng

đi lấy thuốc rồi lẳng lặng bỏ theo nhân tình Chiếc giường bỏ trống này, ngoàinghĩa thực, nó còn tượng trưng cho khoảng trống trong đời sống tâm hồn conngười Chi tiết của truyện ngắn có thực sự phát sáng, soi rọi chủ đề - tư tưởng,

có làm cho tác phẩm sống mãi với thời gian hay không, tất cả là nhờ vào sựkhéo léo chọn lọc của nhà văn Mặc dù thuật ngữ truyện ngắn ra đời muộn(khoảng cuối thế kỷ XIX) nhưng bản thân truyện ngắn đã xuất hiện và tồn tạingay từ buổi bình minh của nhân loại, khi con người biết sáng tác vănchương Trải qua hàng ngàn năm, với bao biến cố thăng trầm của thể loại,ngày nay truyện ngắn đã chiếm lĩnh được vị trí quan trọng trên văn đàn trong

kỉ nguyên Hiện đại, Hậu hiện đại, khi con người bị dồn ép về mặt thời gianhơn bao giờ hết Con người không có đủ thời gian cho những bộ tiểu thuyết

đồ sộ Truyện ngắn đã hàm chứa cái thú vị của những điều sâu sắc trong mộthình thức nhỏ, gọn, xinh xinh và đầy truyền cảm, truyền dẫn cực nhanh nhữngthông tin, nhanh cũng là một thế mạnh để truyện ngắn chinh phục độc giảđương đại Raymond Carver – một trong những bậc thầy truyện ngắn thế giớighi nhận: ngày nay “tác phẩm hay nhất, tác phẩm hấp dẫn và thỏa mãn nhất

về nhiều mặt, thậm chí có lẽ tác phẩm có cơ hội lớn nhất để trường tồn, chính

là tác phẩm được viết dưới dạng truyện ngắn” [7, 102] Truyện ngắn gắn chặtvới báo chí Đây là một lợi thế lớn, bởi hiện tại báo chí kể cả báo điện tử đangbùng nổ với tốc độ chống mặt Người đọc quen và thích đọc truyện ngắntrong vài chục phút hoặc trong một vài giờ Hơn nữa, sau nhiều năm chiếmlĩnh văn đàn, thơ, kịch, tiểu thuyết dường như vắt kiệt về khả năng hồi sinh vàđổi mới thể loại Trong khi đó truyện ngắn còn là mảnh đất tương đối trống,điều này tạo điều kiện hết sức thuận lợi để các cây bút trẻ khẳng định tàinăng Lịch sử phát triển của nền văn học hiện đại và đương đại Việt Nam gắnliền với truyện ngắn

Truyện ngắn là một thể loại văn học Nó thường là các câu chuyệnđược kể bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, súc tích và hàm nghĩa hơn

các câu chuyện dài như tiểu thuyết Thông thường truyện ngắn có độ dài chỉ

từ vài dòng đến vài chục trang, trong khi đó tiểu thuyết rất khó dừng lại ở con

số đó Vì thế, tình huống truyện luôn là vấn đề quan trọng bậc nhất của nghệthuật truyện ngắn Truyện ngắn thường chỉ tập trung vào một tình huống, mộtchủ đề nhất định Do đó, truyện ngắn thường hết sức hạn chế về nhân vật,thời gian và không gian trong truyện ngắn cũng không trải dài như tiểuthuyết Đôi khi truyện ngắn chỉ là một khoảnh khắc của cuộc sống

Chu Văn Sơn bày tỏ quan niệm về truyện ngắn và điểm chú ý cơ bảntrong tiếp cận truyện ngắn của mình là từ tình huống truyện Theo ông đối vớitruyện ngắn hiện đại, ngoài những yếu tố như cốt truyện, lối trần thuật, ngônngữ thì tình huống được xem là hạt nhân thể loại của truyện ngắn Đây cũng

là một hướng nghiên cứu rất đáng chú ý trong bối cảnh thể loại truyện ngắn ở

ta dù đã có nhiều cách tân những năm gần đây nhưng vẫn còn nặng lối tự sựtruyền thống, tập trung vào sự, chuyện, … Như thế, truyện ngắn đương đại đãchú ý nhiều đến “truyện” hơn là tập trung chú ý đến “chuyện” Hướng nghiêncứu này còn khá ít người chú ý

Trên đây là những đặc điểm chính của thể loại truyện ngắn, tuy nhiêntrong quá trình tồn tại và phát triển truyện ngắn có thể tổng hợp thêm một sốđặc điểm khác bởi sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các thể loại văn học cũngnhư do trình độ tiếp nhận của bạn đọc ở những thời đại khác nhau

1.1.2 Khái quát về bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại

Truyện ngắn đương đại Việt Nam là một thực thể nghệ thuật có nhữngđặc trưng khác biệt với truyện ngắn thời kỳ chiến tranh Các vấn đề thuộc vềcách thức tổ chức tác phẩm như: Tình huống, cốt truyện, nhân vật, người trầnthuật, ngôn ngữ trần thuật, giọng điệu trần thuật, điểm nhìn trần thuật, cách

mở đầu, kết thúc, các cách thức và phương tiện khác kiến tạo thế giới nghệthuật của truyện ngắn đương đại cũng đã có những khám phá cụ thể từ nhiềugóc độ khác nhau.

Lịch sử phát triển của nền văn học hiện đại và đương đại Việt Nam gắnliền với truyện ngắn Thế kỷ XX, truyện ngắn Việt Nam phát triển liên tục vàvượt trội lên trên tất cả các thể loại, bắt đầu từ những năm hai mươi với sựđóng góp của Nguyễn Bá Học, Phạm Huy Tốn, Hồ Biểu Chánh, NguyễnCông Hoan, Thạch Lam, Nam Cao, Kim Lân, Tô Hoài, Bùi Hiển, Vũ Bằng…

Từ sau cách mạng tháng Tám truyện ngắn có chửng lại nhưng vẫn chảy liêntục với tên tuổi: Trần Đăng, Vũ Tú Nam, Nguyên Ngọc, Nguyễn Khải,Nguyễn Quang Sáng, Vũ Thị Thường, Lê Minh, Nguyễn Minh Châu…Chiếntranh kết thúc, truyện ngắn vượt lên tỏ rõ sự ưu việt của mình trong sự khámphá nghệ thuật đời sống Nhất là 1986 trở đi, truyện ngắn gần như đã chiếmlĩnh văn đàn, hằng ngày trên các báo và các tạp chí có trên dưới hai mươitruyện ngắn được in Thực tế ấy đã kích thích mạnh đến việc sáng tác, phêbình – lý luận về truyện ngắn những năm gần đây Nhiều cuộc thi sáng táctruyện ngắn được khởi xướng Nhiều cuộc hội thảo đã được mở ra và nhiều ýkiến có khi trái ngược nhau cũng đã được trình bày Điều này chứng tỏ,truyện ngắn đang là thể loại được các nhà văn quan tâm, nỗ lực cách tân bậcnhất Nguyễn Huy Thiệp đã từng tạo nên một cơn lốc xoáy văn học Gần đây

không khí văn chương được nóng lên bởi tên tuổi Đỗ Hoàng Diệu - Bóng đè, Nguyễn Ngọc Tư - Cánh đồng bất tận Mỗi nhà văn một bút pháp riêng tạo nên “hiệu ứng” truyện ngắn hay và được gắn với các tên gọi “bội thu”,

“thăng hoa”, “được mùa”, “lên ngôi”, điều đó chứng tỏ truyện ngắn đã đượcđổi mới

Ở Việt Nam, truyện ngắn đầu tiên xuất hiện trên văn đàn là Sống chết

mặc bay! của Phạm Duy Tốn (1881-1924), là nhà văn xã hội tiên phong của

nền văn học mới Việt Nam hồi đầu thế kỷ 20 Trước khi trở thành một nhà

văn, nhà báo, ông từng là thông ngôn ở tòa Thống sứ Bắc Kỳ Truyện ngắn

Sống chết mặc bay! của ông được coi là truyện ngắn đầu tiên theo lối tây

phương của văn học Việt Nam Ngoài tên thật Phạm Duy Tốn, ông còn viết

với các bút danh Ưu Thời Mẫn, Đông Phương Sóc, Thọ An Sống chết mặc

bay! được in trên báo Nam Phong tháng 12 năm 1918 Tác phẩm được giới

thiệu một cách ấn tượng với người đọc: Dưới tiêu đề chữ to MỘT LỐI VĂNMỚI và lời giới thiệu đặc biệt của chủ báo Phạm Quỳnh, câu chuyện trải dài

suốt ba cột báo Nhiều người cho rằng Phạm Duy Tốn đã nhái lại truyện Le

partie de billard (Ván bi-a) của Alphonse Daudet xuất bản năm 1873 Tác

phẩm này tả lại cảnh viên tướng chỉ huy chơi bi-a trong khi binh lính dầm

mưa dãi gió ngoài mặt trận Tuy nhiên, Sống chết mặc bay! cũng được lấy

cảm hứng từ chính những trải nghiệm của Phạm Duy Tốn với trận lũ lịch sử ở

Bắc Kì mà ông từng mô tả trong bài báo nổi tiếng Hoạn nạn tương cứu, chứ không chỉ là sự sao chép từ Le partie de billard của Alphonse Daudet Sau

truyện ngắn này, Phạm Duy Tốn không viết truyện ngắn nữa nhưng trên vănđàn văn học Việt Nam hiện đại đã xuất hiện nhiều nhà văn có tài và “códuyên” với thể loại văn học mới mẻ này như: Vũ Trọng Phụng, Thạch Lam,Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, v.v…

Giới nghiên cứu cũng như giới sáng tác hầu như đều thống nhất sau

1975, truyện ngắn là thể loại gặt hái nhiều thành công, “được mùa thể loại”.Nhà văn Nguyên Ngọc cho rằng tiếp theo “những vụ được mùa của truyệnngắn, đây có thể coi là giai đoạn có nhiều truyện ngắn hay trong văn học Việt

Nam”[31, 174] Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng trong công trình Truyện

ngắn, những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại cũng khẳng định sự thành

công của truyện ngắn sau 1975: “ truyện ngắn phát triển mạnh mẽ cả về sốlượng và chất lượng”, “truyện ngắn có bước đột khởi nhờ vào ngọn gió lànhcủa công cuộc đổi mới” [51, 201-203]

1.1.3 Khái quát về diện mạo truyện ngắn đương đại Nam Bộ

Có thể phân chia sự hình thành và phát triển của truyện ngắn Nam bộtheo các giai đoạn như sau:

Giai đoạn phôi thai: đầu thế kỷ XX trên các báo quốc ngữ ở Nam bộ đãxuất hiện những tác phẩm còn mang dấu vết của kiểu truyện kể đơn giản,chưa có yếu tố gia công về kĩ thuật cao Bùi Đức Tịnh đã nhìn nhận đó là

“những bài theo lối chuyện ngày xưa, chuyện kể dân gian” Theo lối này, ở

miền Nam có Chuyện hai anh khùng, Chuyện anh hà tiện (Trần Phục Lễ 1903); Làm khôn cả Phồn sinh dại (1903), Hoàng thiên bất phụ hảo tâm nhơn

-(1902) của Nguyễn Chánh Sắt,…

Giai đoạn trưởng thành và phát triển: đây là giai đoạn song song với sựphân hóa ngày càng phức tạp của xã hội thời nửa phong kiến, là sự nảy sinhcủa nhiều chuyển biến phức tạp với nhiều tình cảnh khác nhau của con người

và cuộc sống, tạo nên một thực tại phong phú, một thực tại mà tính chất “cóvấn đề” của nó không thể phủ nhận được Đây chính là điểm kích thích truyệnngắn vượt qua những ngụ ngôn và ẩn dụ dân gian để đến với những cảm hứngsáng tạo mới mẻ đầy màu sắc hiện đại, với sở trường của nó phản ánh từngmảng nhỏ của thực tại cuộc sống, và sự nở rộ của các truyện ngắn làm nênmột bức tranh ghép sinh động của buổi giao thời Một số tác giả nổi bật củagiai đoạn này là Trần Quang Nghiệp, Bửu Đình, Thúc Anh, Vũ Văn Đang, …

Giai đoạn hội nhập: cuối thập niên 1930 sang thập niên 1940, truyệnngắn Nam bộ đã hội đủ những tiêu chí về nội dung và nghệ thuật của thể loạitruyện ngắn về phương diện Bên cạnh đó, một bộ phận nhà văn đã hòa nhậpcuộc kháng chiến giành độc lập tự do nên cảm hứng truyện ngắn thời kỳ nàycàng nhiều màu sắc phong phú, từ cảm hứng chiến tranh đến cảm hứng đờithường Từ những năm trong thập niên 1940, nhiều tên tuổi nổi tiếng củatruyện ngắn Nam bộ như Phan Ngọc Hiển, Phi Vân, và thời gian không lâusau là Sơn Nam, Trang Thế Hy, … Truyện ngắn của lớp nhà văn này vẫn giữđược bản sắc Nam bộ, gắn bó với chất liệu Nam bộ làm thành ngôn ngữ văn

chương, và đến đây, có thể nói rằng ngôn ngữ văn chương trong truyện ngắnNam bộ đã đạt đến độ trưởng thành, và song song đó là cảm hứng Nam bộ đãhòa nhập vào cảm hứng dân tộc, cảm hứng lịch sử, thời đại.

Đọc truyện ngắn Nam Bộ đầu thế kỷ XX, chúng ta thấy hiện lên một xãhội trong buổi đầu tiếp xúc với nền văn hoá phương Tây về mọi mặt Có thểnói luồng gió văn hoá mới phương Tây đã làm chao đảo nhiều giá trị văn hoá,tinh thần của con người Việt Nam Cây tư tưởng Nho học bám rễ bao đờitrong tâm thức con người Nam Bộ cũng lay chuyển theo từng cơn lốc Tâyhọc

Xét trên bình diện nghệ thuật, chúng ta thấy truyện ngắn Nam Bộ tronggiai đoạn này có những bước chuyển biến mạnh mẽ về các mặt như kết cấu,

bố cục, dựng cảnh; tạo ra một sức sống mới trên bước đường hiện đại hoá vănhọc Cách diễn đạt mới mẻ, hiện đại; ngôn ngữ bình dân, dễ hiểu đã làm chocác câu chuyện sát thực với đời sống hơn

Do văn học Nam Bộ trong giai đoạn này đi sát cuộc sống đời thườngnên hình thành một công chúng văn học bình dân rộng rãi, đều khắp và đã tácđộng trở lại một cách tích cực cuộc sống lúc bấy giờ nên nhiều tác phẩm lầnlượt xuất hiện để đáp ứng nhu cầu thưởng thức, giải trí của mọi tầng lớp độcgiả…

Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất hội nhập nhiều luồng văn hóaĐông - Tây khác nhau nên cốt cách con người và nghệ thuật hấp thu đượcnhững sắc thái và "linh khí" của văn hóa các dân tộc Truyện ngắn đồng bằngsông Cửu Long là một bộ phận của truyện ngắn Nam bộ, tuy nhiên nó có mộtdiện mạo riêng với những phong cách nghệ thuật mang đậm nét đặc điểm củatruyện ngắn truyền thống Đọc truyện ngắn đồng bằng sông Cửu Long ngườithưởng ngoạn nhận ra nét độc đáo của tính cách con người và bản sắc văn hóacủa một vùng đất

Những đổi thay, biến đổi dồn dập của các trường phái, trào lưu vănxuôi trên thế giới có vẻ ít ảnh hưởng đến cảm thức cá nhân và phong cáchsáng tạo của các nhà văn đồng bằng sông Cửu Long Đối với truyện ngắn hiệnđại, nhà văn và người đọc không chỉ chú ý đến việc viết về "cái gì" mà quantrọng là viết "như thế nào" Viết "như thế nào" thể hiện nét độc đáo và tầmvóc của từng nhà văn Đọc hàng trăm truyện ngắn đồng bằng sông Cửu Longtrên các báo, tạp chí và tuyển tập chúng tôi nhận ra sự "đóng băng" trong việcmiêu tả tâm lý, tính cách nhân vật của một số tác giả Đối với nhân vật trongtruyện ngắn, nhà văn không phải tạo dựng tính cách nhân vật theo những kiểutính cách định sẵn mà phải là sự kiếm tìm và sáng tạo những tính cách đangmanh nha, chưa thật định hình nhưng mang tính xu hướng của thời đại Thờihiện đại tính cách con người đa diện và phức tạp chứ đâu chỉ có những néttính cách phóng khoáng, hào hiệp và giàu tình nghĩa.

Tuy nhiên truyện ngắn đồng bằng sông Cửu Long chưa có nhiều tácphẩm tạo dựng được những điển hình nhân vật có tầm nhìn, có khả năng ýthức về cái tôi của con người trong mối quan hệ với cuộc đời và vũ trụ Cácnhà văn chưa đào sâu vào miền bí ẩn của tâm linh con người với những xungđột giữa cái thiện và cái ác giữa cao thượng và thấp hèn Nhiều truyện ngắnmiêu tả hiện thực sống sượng theo kiểu bút ký, thiếu sự chiêm nghiệm vàthăng hoa về cảm xúc, phong cách thể hiện Các nhà văn đồng bằng sông CửuLong chưa xây dựng được những nhân vật có tính cách, tầm vóc ngang tầmhoặc cao hơn những mẫu người trong cuộc sống Hầu hết truyện ngắn đồngbằng sông Cửu Long đều viết theo lối kể chuyện truyền thống, nhịp điệu vàmạch truyện chậm, thiếu độ căng về cấu trúc Ngôn ngữ kể chuyện trongnhiều truyện ngắn pha tạp nhiều khẩu ngữ, thiếu sự gọt giũa, chắt lọc Nhịpđiệu và giọng điệu của nhà văn chưa được chú ý khai thác nên chưa tạo đượcdiện mạo, nét độc đáo riêng Các nhà văn đồng bằng sông Cửu Long chưa tạođược sự đột biến về phong cách sáng tạo với sự nhảy vọt, vượt qua phong

cách của lớp nhà văn đầu thế kỷ XX Nếu không kể đến sự khác biệt về đề tài,chủ đề và tư duy của mỗi thời đại, người đọc có thể nhận thấy phong cách kểtruyện của một số nhà văn Đồng bằng sông Cửu Long chưa có sự cách tântriệt để so với các nhà văn Nam bộ đầu thế kỷ XX.

Ở một vùng đất mà cái "gu" thẩm mỹ của đa số người đọc bị chi phốibởi chuẩn mực cái đẹp của ca nhạc tài tử và cải lương thì việc khai phá, tiếpnhận chuẩn mực thẩm mỹ mới đòi hỏi các nhà văn phải có bản lĩnh và sựdũng cảm Ta có thể nhận thấy phẩm hạnh nghệ thuật và tầm vóc của các nhàvăn không chỉ là thể hiện sâu sắc không khí, nhịp điệu của thời đại, tính cách

đa diện của con người hiện đại mà còn là sự sáng tạo về nghệ thuật truyệnngắn và tạo dựng những chuẩn mực thẩm mỹ mới tiêu biểu cho thời đại

Phác thảo chân dung truyện ngắn Đồng bằng sông cửu Long, ta cảmnhận được sự đa sắc, đa giọng của các nhà văn và cảm nhận được những tínhcách con người, sắc màu văn hóa của một vùng đất Tuy nhiên, so với nhu cầucủa thời đại các nhà văn đồng bằng sông Cửu Long cần có sự cách tân triệt để

về bút pháp thể hiện để hòa nhập với trào lưu sáng tạo của các nhà văn cảnước và cùng hướng về con đường của truyện ngắn hiện đại

1.2 Buffet truyện ngắn đồng bằng – một tuyển tập độc đáo của

truyện ngắn Nam Bộ

1.2.1 Về tuyển tập Buffet truyện ngắn đồng bằng

Nhà văn Sơn Nam hoàn toàn có lý khi cho rằng: "Không có người Việtmiền Nam mà chỉ có người Việt Nam Cuộc di dân vào Nam là do người Việtthực hiện"; "Việc khai hoang ở Đồng Nai và đồng bằng sông Cửu Long là

thành tích chung của Việt Nam" Tôi muốn nhìn tác phẩm Buffet truyện ngắn

đồng bằng (NXB Trẻ) dưới góc độ này Bởi lẽ các nhà văn của "văn minh

miệt vườn" không thể tách rời khỏi dòng chảy của văn học hiện đại trong cảnước [13]

Thế nhưng, để có cái nhìn đầy đủ về lực lượng sáng tác này không phải

dễ Có thể do họ ít có điều kiện in ấn tác phẩm trên các phương tiện truyềnthông đủ sức lan tỏa trong cả nước Nhằm khắc phục tình trạng này, nhà văn

Nguyễn Đông Thức, Đoàn Thạch Biền đã đứng ra làm tuyển tập Buffet truyện

ngắn đồng bằng tương đối bề thế và tổ chức một buổi ra mắt "hoành tráng" tại

Cần Thơ Theo nhà thơ Lê Chí - một tên tuổi tiêu biểu và nổi tiếng, phụ tráchlực lượng sáng tác khu vực Đồng bằng sông Cửu Long của Hội Nhà văn ViệtNam, "Có thể ghi nhận đây là một sự kiện văn học được giới văn học nghệthuật và độc giả trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long quan tâm" [69]

Buffet truyện ngắn đồng bằng đã giới thiệu đến bạn đọc hai mươi

truyện ngắn của hai mươi tác giả Mỗi tác phẩm là một tâm hồn, một số phậncủa con người ở vùng quê luôn có tiếng sóng nước ì oạp vỗ bờ, có nhữngngày rong ruổi cùng bầy trâu trên ruộng lúa vào mùa xuống đồng hoặc vụ thuhoạch, hay lại là mùa nước lũ với đàn vịt chạy đồng cùng bao số phận trôi nỗicủa những con người trong “hội chăn vịt”, …

Có thể thấy các tác giả được tuyển chọn trong Buffet truyện ngắn đồng

bằng đều là những người con sinh ra, lớn lên và làm việc tại các tỉnh đồng

bằng sông Cửu Long Họ đến từ các tỉnh, thành: An Giang, Kiên Giang, HậuGiang, Cần Thơ, Long An, Bến Tre, Vĩnh Long, Trà Vinh, Cà Mau Dù là ởđâu thì họ đều là những người con được nuôi dưỡng bởi những cánh đồng lúaCửu Long bát ngát, từng tắm táp trên những nhánh của con sông quê hương

đỏ nặng phù sa Vì thế, ở họ đều có một điểm chung là tình yêu sâu sắc dànhcho vùng đất trù phú này

Theo Lê Minh Quốc, trong bài viết “Buffet truyện ngắn đồng bằng:

Một "sự kiện" văn học Nam bộ” đã nhận xét: “Có một điều thú vị ở tuyển tập

Buffet truyện ngắn đồng bằng là Nhà xuất bản chỉ chọn hai mươi tác giả tiêu

biểu, còn tác phẩm thì để các tác giả tự chọn lấy trong số tác phẩm mà họ ưng

ý nhất Nhờ vậy mà với hai mươi truyện ngắn, tuyển tập có được nhiều sắc

màu Đó là Bến xưa - Trầm Nguyên Ý Anh (Trà Vinh); Bến đợi - Nguyễn Thị Đồng Bằng (Hậu Giang); Ông Tư Ngưu - Nguyễn Phấn Đấu (Long An); Quê

nhà - Phạm Thị Ngọc Diệp (Bến Tre); Gã si tình xứ lúa - Nguyễn Lập Em

(An Giang); Cù lao quê ngoại - Ca Giao (An Giang); Mùa này mía chẳng trổ

bông - Hồ Kiên Giang (Cần Thơ); Người trong vườn lãng quên - Ngô Khắc

Tài (An Giang); Binh nhì Hồng Phúc - Hồ Tĩnh Tâm (Vĩnh Long); Bến lở bến

bồi - Võ Diệu Thanh (An Giang); Những mảnh đời trôi dạt - Trần Thôi (Vĩnh

Long); Tình hoa kiểng - Nguyễn Ngọc Tuyết (Cần Thơ); Chuồn chuồn đạp

nước - Nguyễn Ngọc Tư (Cà Mau) ” [70] Chính điều đó đã mang lại giá trị

cho quyển sách này, bởi mỗi truyện ngắn được giới thiệu không chỉ là tiêubiểu cho phong cách sáng tác của các nhà văn mà tác phẩm ấy còn là tình yêu,

là tâm huyết của họ Điều độc đáo nữa của tuyển tập này là khi kết thúc mỗitruyện, tác giả có một phần tự giới thiệu về hoàn cảnh ra đời của tác phẩm,hoặc nguồn cảm xúc chính làm nên tác phẩm của mình, chúng tôi tin rằng,với cách làm ấy người đọc sẽ có cơ sở để hiểu thấu đáo hơn tư tưởng mà nhàvăn đã gửi vào tác phẩm

1.2.2 Các vấn đề được quan tâm trong Buffet truyện ngắn đồng bằng

1.2.2.1 Buffet truyện ngắn đồng bằng trước hết quan tâm đến tình cảm con người dành cho con người ở một vùng quê vốn vẫn được xem là chân chất, mộc mạc (Bến xưa, Bến đợi, Ông Tư Ngưu, Quê ngoại, Bến lở bến bồi, Giang hồ vặt, …)

Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên là quan trọng, nhất là ở buổiđầu khi Nam Bộ nói chung và đồng bằng sông Cửu Long nói riêng còn làvùng đất mới Nhưng mối quan hệ đó vẫn là thứ yếu và phụ thuộc vào mốiquan hệ giữa người với người

Cuộc sống trong Buffet truyện ngắn đồng bằng được miêu tả trong

dòng chảy hồn nhiên, ở đó mọi sự va chạm dường như đều có khả năng hoá

giải cho nhau hơn là dẫn đến xung đột gay gắt Cả với vấn đề truyền thống vàhiện đại cũng vậy Con người tin vào thực tế hơn là lý thuyết máy móc.

Trong khi nhiều tác phẩm khai thác tâm trạng phức tạp, khủng hoảngcủa con người trước những đổi thay của xã hội hiện đại với sự xâm nhập của

văn minh Âu Mỹ, thì Buffet truyện ngắn đồng bằng gợi lại hồn dân tộc, tìm về

với bản quán quê hương, với đời thường và cuộc sống gia đình giản dị màbình yên

Trong tất cả những điều đó, con người dường như chú trọng đến mối

liên hệ máu thịt gia đình hơn là cộng đồng làng xã Nhân vật trong Buffet

truyện ngắn đồng bằng dù sống trên sông nước hay trong những làng xóm xa

xôi hẻo lánh, ở nông thôn hay ở thành phố thì vẫn luôn cùng với gia đình

Những nhân vật trong Buffet truyện ngắn đồng bằng dù trong cảnh ngộ

nào cũng mơ ước có một gia đình êm ấm hạnh phúc Ngay cả với người ngoàigia đình, họ cũng dễ dãi, gần gũi theo kiểu người trong nhà hơn là giữ lễ nghi,phép tắc Sợi dây liên hệ giữa người với người trong cộng đồng ấy chính là

nghĩa tình bất kỳ họ ở đẳng cấp, vị trí nào.

Có thể thấy trong Bufffet truyện ngắn đồng bằng những tình cảm chân

thật, mộc mạc, có khi đó là tình cảm của một đôi trai gái gặp nhau, yêu nhaurồi phải xa nhau vì nghịch cảnh, vì sự mưu sinh, có lúc họ phải vờ như quênnhau trong dòng chảy của cuộc đời nhưng rồi sự chân thật trong tình cảmcũng đưa họ về với nhau, dù người xưa có nhiều thay đổi, cuộc sống nay cócay nghiệt hơn nhưng tình cảm thì vẫn nguyện vẹn, vẫn đong đầy như ngàynào, có khi đó là tình cảm cha con thiêng liêng, dù chưa một lần gặp mặtnhưng nó có thể làm cho người cha - một người lính năm xưa phải “mồ hôirịn ra trán, trên môi”, tâm trạng anh thì “còn nôn nóng và lo lắng hơn mấy lầncái ngày anh đứng trước vành móng ngựa chờ tòa tuyên án” Còn cô con gái -một đứa dám tuyên bố “đã vậy thì hoang” cũng phải “khóc tới sưng mắt” khi

nhận ra cha (Bến xưa – Trầm Nguyên Ý Anh).

Có lúc nó lại là tình cảm quặn lòng của người mẹ bị nhiễm chất độcmàu da cam, phải bỏ con vì chồng chết, còn con thì “gọi nó là quái nhânkhông ai thèm cãi”, để rồi khi biết thằng Gạch sống trong đoàn xiếc chị phảilén đến nhìn và “nghe như có luồng điện chạy rần rần khắp người” và lảo đảo

trong mưa như một kẻ mất hồn (Bến đợi – Nguyễn Thị Đồng Bằng).

Tình cảm đó có khi vượt ra khỏi tình cảm gia đình, ruột thịt, đơn thuầnchỉ là tình làng nghĩa xóm của những con người tối lửa tắt đèn có nhau, đó làtấm lòng biết ơn của thế hệ sau dành cho những người đã hết lòng vun đắp,

bồi dưỡng cho thế hệ tương lai (Ông Tư Ngưu – Nguyễn Phấn Đấu).

Đôi khi lại là tình cảm éo le của một người chồng, người cha với một

cô Liêu – “ở ngang cửa nhà”, một người muốn đem lại hạnh phúc cho ngườithương mình, còn một người lại không muốn phá tan gia đình của người mìnhthương, để cuối cùng hai con người ấy phải kẻ bên này sông dõi mắt xa xâmnhìn về người bên kia sông, nhưng chỉ là “một bóng trăng trắng, thoạt nhìn

như bóng nắng hay là một cái mả đá quét vôi trắng” (Bến lở bến bồi – Võ

Diệu Thanh)

Họ là những con người bé nhỏ, lầm lũi với những ước mơ vô cùng bình

dị, đang phải vất vả mưu sinh giữa đời thường Nhưng điểm nội bật đáng quý

ở họ là tuy nghèo nhưng họ vẫn sống với nhau bằng cái tình, bằng sự đùm bọcchia sẻ, có khi lại sẵn sàng hi sinh bản thân mình vì nghĩa Cũng giống nhưmọi người dân trên mọi miền Tổ quốc, dân lao động Nam bộ cũng phải lănlộn giữa đời thường để tồn tại Họ rất chăm chỉ, cần cù, chịu khó và họ sống

bằng nhiều nghề khác nhau: nghề đưa đò (truyện Bến xưa – Trầm Nguyên Ý Anh); nghề cắt lúa mướn (truyện Giang hồ vặt – Lê Minh Nhật); nghề khóc mướn (truyện Người khóc mướn – Nguyễn Minh Phúc); nghề ca hát (truyện

Những kẻ tài hoa – Diệp Hồng Phương); nghề mò cua bắt ốc và đan rổ xề

(truyện Người trong vườn lãng quên – Ngô Khắc Tài); nghề chăn vịt (truyện

Những mảnh đời trôi dạt – Trần Thôi); … Với cái nhìn đa dạng đó, các tác

giả đã tiếp cận đời sống từ nhiều góc độ: đời thường, đời tư, đạo đức thế sự.

Từ đây họ có thể cho người đọc thấy cuộc sống không hề đơn giản mà chứađựng bao bộn bề phức tạp, bất trắc Từ những việc nhỏ nhặt trong cuộc sốngthường ngày, nhà văn đã phát hiện ra sự mâu thuẫn, phức tạp trong bản thểmỗi con người Con người vốn dĩ rất phức tạp, có thể trong mỗi con người hội

tụ cả cái thiện, cái ác, cái tốt, cái xấu đan xen tồn tại Tuy vậy, dù xây dựngcon người tốt đẹp, thanh cao, hay thấp hèn xấu xa, các tác giả vẫn hướng nhânvật của mình tới những giá trị nhân bản, những giá trị cao đẹp nhất ở mỗi conngười

Dù tất cả những tình cảm ấy, được nhà văn khai thác ở góc độ nào thìcũng luôn là một tình cảm sâu nặng, xuất phát từ đáy lòng, dù biểu hiện theocách này hay cách khác nhưng cuối cùng đều là muốn đem lại hạnh phúc chongười mình yêu thương Điều chúng tôi muốn nói ở đây là trong cuộc sốngnhộn nhịp của chốn thị thành ngày nay, có lẽ khó có thể tìm thấy những tìnhcảm mộc mạc, giản đơn nhưng lại trong sáng và mãnh liệt đến thế Có chăng,tình cảm ấy chỉ còn tìm thấy ở những con người của một vùng quê mà tiếngsóng nước vỗ ì oạp trên sông hòa cùng tiếng gió, làm nên âm hưởng chủ đạocho bản nhạc quê hương

1.2.2.2 Điểm nổi bật thứ hai trong nội dung của Buffet truyện ngắn đồng bằng là tình yêu nghệ thuật của những “tài tử miệt vườn” (Hồng sa mạc, Những kẻ tài hoa, Binh nhì Hồng Phúc, Tình hoa kiểng, …)

Trong Buffet truện ngắn đồng bằng, ngoài tình cảm chân thành của con

người dành cho con người, ta còn bắt gặp tình yêu của con người dành cho cỏcây, hoa lá, yêu những câu vọng cổ, những bài ca cải lương đã trở thành cáihồn của xứ sở sông nước miệt vườn, hay có khi là tình cảm của những nhàđiêu khắc, thổi hồn vào hòn đất, vào góc cây của quê hương để làm nênnhững tác phẩm nghệ thuật

Có lẽ khó có thể quên được đôi bàn tay khéo léo của anh giáo Tân

trong Hồng sa mạc – Mai Bửu Minh Những loại cây nơi góc vườn, bờ ao, khi

thì được anh tự đào xới mang về, khi thì mua với giá đôi ba chục ngàn, rồiqua đôi mắt và bàn tay nghệ thuật của anh, giá của nó có thể nâng lên đến vài

ba trăm ngàn thậm chí là bạc triệu hoặc cả năm chỉ vàng chỉ với một chậu sứ.Nhưng điều quan trọng ở đây không phải là giá trị kinh tế mà là tình yêu, làtâm hồn của anh đã thổi vào cây cỏ Trong những giấc mơ, anh có thể nghehai cây mai già nói chuyện với nhau, có thể nghe tiếng khóc nỉ non hoặc tiếnghát lảnh lót của một loài sứ, anh có thể nhìn được những loài hoa của mìnhkhóc cười theo từng tâm trạng Anh sẵn sàng ra sân ngủ cùng cây cảnh củamình để đêm đêm, những lúc tỉnh giấc anh có thể lang thang thả hồn vàovườn kiểng, phát hiện ra những điều thú vị về chúng Đỉnh cao của tình yêunghệ thuật ấy được bộc lộ khi anh thề sẽ không bao giờ chơi kiểng nữa nếukhông tìm được chậu “Hồng sa mạc” – một tác phẩm mà anh yêu quý nhất

Ta còn thấy được tình yêu cuả anh Ba Nhẫn, vốn là một anh thương láibán mắm, lênh đênh trên các con rạch của miệt Cần Thơ nhưng nổi tiếng vớingôi vị “kép độc” trong các bữa họp mặt cùng anh em bè bạn Qua năm tháng

và sự thay đổi của lòng người, anh đã bỏ nghề, trở thành một nông dân vớinhà to, lúa đầy bồ, vợ đảm, con ngoan Mọi thứ đã khác xưa, duy chỉ có tìnhyêu những câu vọng cổ của bác là không thay đổi mà mỗi ngày càng trở nên

sâu lắng hơn (Những kẻ tài hoa – Diệp Hồng Phương).

Trong trẻo hơn là tình yêu với nghệ thuật điêu khắc của anh Binh nhìHồng Phúc Làm sao có thể tin được, một anh lính trẻ, một cô gái xinh đẹp,một ngày đẹp trời, một dòng sông sóng vỗ ào ạt, một không gian lãng mạngiữa rừng cao su rợp mát Tất cả trong tay anh, vậy mà khi bắt gặp một gốccây bị đốn gục bên đường, linh cảm nghệ sĩ trỗi dậy, một vẻ đẹp cần đượcđánh thức, anh quên tất cả và giờ đây “trái đất chỉ còn có anh với gốc cây

rừng” và công việc đục đẽo của mình (Binh nhì Hồng Phúc – Hồ Tĩnh Tâm).

Vậy đấy, tình yêu có thể làm con người ta quên đi tất cả, dù là tình yêuvới nghệ thuật thì sức mạnh của nó cũng đủ để làm con người chỉ cần sốngvới nghệ thuật mà thôi Tất cả đều được những nhà văn của đồng bằng sôngCửu Long phơi bày trên tuyển tập của họ.

1.2.2.3 Buffet truyện ngắn đồng bằng còn thể hiện sự thay đổi của con người khi vùng quê trên đường đô thị hóa (Quê nhà, Người khóc mướn, Người trong vườn lãng quên, …)

Nâng niu những giá trị thuần phong mỹ tục đẹp đẽ của truyền thốngnhưng những nhà văn ở đồng bằng sông Cửu Long cũng luôn quan tâm tớicon người trong cuộc sống hiện tại Họ mong mỏi sao cho con người đượcsống trọn vẹn với ý nghĩa đích thực và những giá trị chân chính của nó Nhàvăn luôn trăn trở, băn khoăn, nhiều lúc ông thấy xót xa cho cuộc sống conngười trước nhưng đổi thay của cuộc đời

Với sự đa dạng về điểm nhìn, ngòi bút của các nhà văn đã khai phánhững nguồn mạch mới cho văn học, con người trong tác phẩm của họ hiệnlên với nhiều nỗi đau, bi kịch bởi sự đói nghèo, lạc hậu, những mất mát khổđau, cô đơn, lỡ dở, con người với đời sống nội tâm bí ẩn, bao mâu thuẫngiằng xé Nhà văn còn đem đến cho người đọc một bức tranh xã hội với đầy

đủ hạng người gắn với từng hoàn cảnh cụ thể, phần lớn xuất thân từ nôngthôn, từ những con người sống bằng nghề dưới đáy xã hội đến những kẻ caosang Trong thế giới nhân vật phong phú ấy mỗi con người đều có những sốphận, những hoàn cảnh khác nhau gắn với muôn mặt của cuộc sống đờithường đều được vẽ lên bằng những nét vẽ thật thà, giản dị đến đau xót, bởi ítnhiều họ đã bị lối sống đô thị hóa làm biến dạng

Nội dung trong Buffet truyện ngắn đồng bằng tập trung thành những

vấn đề sau: tình yêu làng quê, nơi chôn nhau cắt rốn; tư tưởng tự do, tiến bộ,văn minh; ý thức vươn lên của con người; thương yêu gần gũi người bình dân,nghèo khổ

Khi việc từ bỏ tập quán, nếp cũ truyền thống đã không đơn giản thì việcxoá đi một niềm tin thiêng liêng trong lòng người càng khó hơn Nhất là khigiữa niềm tin trong sáng, chân thành với ảo tưởng hay định kiến chỉ là mộtkhoảng cách mơ hồ, mong manh Giữa tín ngưỡng, tôn giáo với mê tín, dịđoan cũng vậy Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất mới đang được kiếnthiết, trên con đường phấn đấu con người cần vững tin, hy vọng nhưng trongcuộc hoà nhập để tồn tại, mưu sinh con người lại cần tỉnh táo, thực tế để

không biến thành những kẻ lai căng, ô hợp (Quê nhà – Phạm Thị Ngọc Diệp).

Tác phẩm của họ ra đời trong quá trình sống, trải nghiệm và tích lũykinh nghiệm cuộc sống Trải qua những thăng trầm, đổi thay của cuộc đời,những tác giả ở đồng bằng sông Cửu Long đã đem đến cho người đọc mộtchỗ dựa tinh thần vững chắc đó là cội nguồn dân tộc, làm chúng ta yêu quêhương hơn và tin tưởng vào cuộc sống hơn Tình yêu và niềm tin ấy khôngxuất phát từ quan điểm chính trị hay giáo lý đạo đức mà chính là sự gắn kết tựnhiên với đất mẹ thiêng liêng, với nơi mình sinh ra lớn lên, bao gồm cả nhữngđiều tưởng như vụn vặt, tầm thường nhất như giọng nói, món ăn, nước uống,

… nhưng tất cả đã trở thành tâm hồn của con người nơi đây, để khi đến chết

họ vẫn muốn quay về (Cù lao quê ngoại – Ca Dao).

Cuộc sống làm con người thay đổi hay chính con người làm mọi thứtrong cuộc sống đổi thay Ta chạnh lòng thương cảm cho số phận của một conngười cả đời khóc cho nỗi đau của những người xung quanh, dù đó là mộtngười mà bà không hề quen biết, tiếng khóc của bà làm bật lên mọi nỗi đautìm ẩn trong tâm hồn con người, nó có đủ sức mạnh để “bao hàm cả một trờiđau đớn, tuyệt vọng Tiếng khóc như hàm chứa mọi sự tiếc thương, ân hận…Tiếng khóc như lay động cả những tâm hồn mạnh mẽ nhất, chai sạn nhất” Ấyvậy mà khi con người đó ra đi, chỉ có “hai, ba người hàng xóm khiêng mộtchiếc quan tài nhẹ hẩng, sơ sài, không kèn không trống, đi thẳng tới chiếc xe

ba gác gần đó ra nghĩa trang người nghèo ngoài bãi rác” Nhân tình thế thái,

tình người, tình đời,có lẽ là một câu hỏi lớn mà nhà văn đặt ra cho mọi con

người trong thời đại ngày nay (Người khóc mướn – Nguyễn Minh Phúc).

Cuộc sống hiện đại, nó đem lại cho con người biết bao tiện nghi, lợi íchnhưng cũng không ít hệ lụy Con người trở nên vô tâm hơn, chai sạn hơn Conngười có thể ganh tị trước niềm hạnh phúc và cũng có thể thờ ơ trước nỗi bấthạnh của người khác Thật đáng buồn thay

Nhìn một cách tổng quát, Buffet truyện ngắn đồng bằng đã mang đến

cho người đọc những tác phẩm truyện ngắn đúng với định nghĩa của thể loạinày, nghĩa là những câu chuyện có dung lượng ngắn, có nhân vật, có tìnhhuống, có chi tiết và nội dung của các truyện ngắn hầu như bao trùm hầu hếtcác phương diện của đời sống Mỗi tên đất, tên làng, tên dòng sông và nhânvật trong truyện đều là những cái danh quen thuộc, chân chất, mộc mạc vàgiản đơn như chính con người của miền sông nước này Đồng bằng sông CửuLong là vùng đất mới của tổ quốc (so với miền Bắc và miền Trung), các nhàvăn nơi đây là những gương mặt mới trong làng văn chương Tuy vậy, vớisức trẻ và lòng ham học hỏi, họ đã bắt kiệp với nhịp điệu phát triển chung củavăn học cả nước, chỉ khảo sát trong một lượng nhỏ tác giả (hai mươi tác giả

trong tuyển tập Buffet truyện ngắn đồng bằng) đã có thể chứng minh cho điều

đó Hơn ba trăm trang sách nhưng tuyển tập này đã phơi ra biết bao mảnh đờicủa con người ở vùng đất này: hạnh phúc, bất hạnh, ngang trái, éo le …, tất cảđều hiện lên một cách sinh động trên trang văn của họ Vì thế khảo sát tácphẩm này, chúng tôi mong muốn có thể ít nhiều khám phá được đời sống vàhiểu được cả những phong tục tập quán, cũng như tính cách và tâm hồn củacon người Nam bộ nói chung, và đồng bằng sông Cửu Long nói riêng

Chương 2 CON NGƯỜI NAM BỘ

TRONG BUFFET TRUYỆN NGẮN ĐỒNG BẰNG

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học

Có thể thấy rằng, từ bao đời nay con người với đời sống muôn màumuôn vẻ của nó là đối tượng trung tâm của văn học, tính cách, tâm hồn, tất cảnhững gì thuộc về con người làm nên ý nghĩa cuộc sống của con người là đốitượng mà nhà văn tìm đến trước hết Khám phá bản chất con người là mộttrong những thành tựu của văn học nhân loại Có thể nói, sự sáng tạo của nhàvăn, tầm khái quát sâu rộng của tác phẩm nghệ thuật làm phong phú đời sốngtinh thần của dân tộc và nhân loại xuất phát từ việc giải quyết vấn đề conngười

Các nhà nghiên cứu, lí luận văn học khẳng định con người với tất cảmọi phương diện của nó là đối tượng muôn đời của văn học, là nguồn cảmhứng vô tận cho sáng tác của nhà văn Và các nhà văn đứng ở góc độ conngười để nhận thức, lí giải, bàn luận về con người – đối tượng trung tâm củavăn học – trong cái nhìn đa dạng, nhiều chiều

Mỗi con người là một cuộc đời riêng, một thế giới riêng vốn rất phongphú phức tạp Và trong mối quan hệ cũng hết sức phong phú, phức tạp của nóvới toàn xã hội, con người trở thành mối quan tâm hàng đầu của sáng tác Với

Chính sách xã hội bao trùm mọi mặt của cuộc sống con người, Đảng chủ

trương phát huy yếu tố con người và lấy việc phục vụ con người làm mụcđích cao nhất của mọi hoạt động Văn học, đặc biệt là văn học đã bước vàogiai đoạn thực sự trưởng thành, không chỉ bài tỏ tình yêu, sự phẫn nộ haylòng thương xót con người mà còn là một lĩnh vực quan sát và khám phá conngười Tính tự do, dân chủ và mục đích chân chính đó đã thành dòng chảy ồ

ạt vào đại dương nhân bản, nghiêng hẳn về phía con người

Theo xu hướng chung đó, con người và văn hoá Nam Bộ trong Buffet

truyện ngắn đồng bằng nói riêng và trong các tác phẩm văn xuôi nói chung,

một lần nữa đã chứng minh cho mối quan hệ nội tại của văn học và văn hoá.Văn học vừa là một thành tố quan trọng của văn hoá vừa tác động đến sự pháttriển của văn hoá dân tộc

So với Trung bộ và Bắc bộ thì Nam bộ là vùng đất còn rất “trẻ” cả về

vị trí địa lí lẫn lịch sử văn hoá (ở đây chúng tôi nhìn nhận ở góc độ tươngquan giữa ba miền trên toàn vẹn lãnh thổ từ khi bắt đầu có cư dân người Việtsinh sống) Tuy nhiên, với khoảng trên 300 năm hình thành và phát triển,Nam bộ đã dần tạo nên một hình ảnh đẹp cả về đời sống xã hội lẫn đời sốngvăn hoá

Trước hết, nói về tính cách cũng như cách đối nhân xử thế của conngười, có thể thấy điểm nổi trội nhất của người Nam bộ là cách suy nghĩ bộctrực, phóng khoáng; lối sống “xả láng sáng về sớm” và luôn “chơi hết mình”

vì người khác (Thật ra về những nét tính cách này của người Nam bộ, khôngphải người Việt Nam sống trên các vùng, miền khác không có Tuy nhiên, ởđây chúng tôi muốn nhấn mạnh đến những nét nổi trội và ưu thế nhất gópphần làm nên cá tính riêng của con người ở mỗi vùng, miền…trên lãnh thổ ta

mà thôi) Bên cạnh đó, người Nam bộ trong suy nghĩ và lời nói cũng thể hiệnmột cái gì đó rất bộc trực và thẳng thắng

Con người và văn hoá Nam Bộ trong Buffet truyện ngắn đồng bằng nói

riêng và trong các tác phẩm văn xuôi nói chung, một lần nữa đã chứng minhcho mối quan hệ nội tại của văn học và văn hoá Văn học vừa là một thành tốquan trọng của văn hoá vừa tác động đến sự phát triển của văn hoá dân tộc.Với tư cách chủ thể tiếp nhận văn hoá đồng thời là chủ thể sáng tạo, nhà vănchính là người lưu giữ qua văn chương mình những đặc trưng của văn hoá

dân tộc, đối với các tác giả trong tuyển tập, đó còn là văn hoá vùng miền.

2.2 Sự thể hiện con người Nam bộ trong Buffet truyện ngắn đồng

bằng

2.2.1 Con người trung thực, ngay thẳng, nghĩa khí và nhân hậu

Có thể thấy, người Nam bộ trong sinh hoạt còn có chút “quê mùa”,

“thô kệch” tuy nhiên họ cũng rất biết thế nào là “kiến nghĩa bất vi vô dũng dã,lâm nguy bất cứu mạc anh hùng.” Có lẽ vì thế, mỗi khi nhắc đến người dânNam bộ, có một điều rất thú vị là không biết tự lúc nào người ta lại ưu ái vàtrìu mến gọi đó là người “rất Nam bộ” hay “Nam bộ rặt” rất ngộ nghĩnh vàđáng yêu

Quan niệm đạo đức theo kiểu trọng nghĩa, khinh tài này chi phối cả

việc đánh giá con người Buffet truyện ngắn đồng bằng ít xây dựng những

nhân vật với tư cách là con người cá nhân có khả năng khái quát cho tínhcách hay số phận Những nhân vật trong tập truyện này là biểu hiện của cuộcsống đa dạng, phong phú và cho quan niệm đạo đức xã hội

Con người trong Buffet truyện ngắn đồng bằng xấu tốt đôi khi được thể

hiện quá đơn giản, rõ ràng như kiểu các nhân vật trong những truyện thơ nômbình dân phổ biến ở miền Nam Hoàn cảnh có thể xô đẩy con người vào con đường tội lỗi nhưng không làm tha hoá, biến chất họ Đại ca Long,cầm đầu hơn chục thằng lang thang khắp các cánh đồng miền Tây, nhưngkhông phải để cướp bóc, giật dọc của ai cái gì mà đơn giản là họ chỉ nhận gặtlúa thuê để kiếm sống Được gọi với cái danh là “đại ca Long” nhưng thậtchất anh là một con người với bộ dạng “hiền khô, chưa từng nổi nóng hayvăng tục với bất cứ ai” Theo thằng Kiếm, anh được làm đại ca là vì anh có

“nghĩa khí giang hồ” Ngay đến cái lần anh giết người cũng là vì nghĩa khígiang hồ: “Mấy năm trước tao mới vô nghề, dành dụm được một số tiền sắmđược chiếc ghe này, rủ thêm vài người bạn đi gặt mướn ở vùng lân cận, sau

mê quá nên đi tứ xứ Đi tới đâu rủ rê thêm người tới đó, toàn là dân nghèo rớtmồng tơi không một cục đất chọi chim hoặc là hoàn cảnh đưa đẩy như mầy

với thằng lọ nghẹ Mấy tỉnh ở miền Tây này, cánh đồng nào cũng có dấu châncủa bọn thợ gặt tụi tao Lần đó, ghe xuống Cà Mau vô tuốt đâu U Minh gặtmướn Bữa cuối cùng, sau khi nhận tiền công của chủ đất đưa, định quay ghetrở về nhưng kẹt thằng lọ nghẹ bị sốt rét phải đưa vô trạm y tế nên phải neoghe lại Tới khuya, cả ghe đang ngon giấc thì bọn cướp mò vô ghe Chắc tụi

nó biết tụi tao mới nhận tiền công nên mò vô định hốt sạch Lúc đó thằng nàothằng nấy mặt xanh như đít nhái ngồi rúm ró trong góc mặc cho tụi cướp lụclọi khắp Tao thì đưa thằng lọ nghẹ vô trạm y tế quày trở về tính lấy mấy bộquần áo cho nó, sẵn cây sào cặm trước mũi ghe tao nhổ lên quất túi bụi từ saulưng tụi nó Bị bất ngờ, tụi nó hoảng hồn phóng đại xuống sông không kịp lấyđồng nào Vì sợ tụi nó quay lại trả thù nên tụi tao quay máy dông liền, ngangtrạm y tế hốt luôn thằng lọ nghẹ Sau này nghe người ta kể lại, có một thằng

bị tao đánh trúng ót té xỉu rớt xuống sông nên chết ngắt Tao sợ quá khôngdám trở lại vùng đó lần nào, cũng không dám trở về quê vì sợ công an tìmbắt Vậy là sống luôn trên ghe tới giờ” [39, 199-200]

Vậy đấy, tấm lòng của con người ở vùng sông nước cũng luôn dạt dàonhư nước sông Cửu Long, luôn ngay thẳng, nghĩa khí và nhân hậu, có thể hisinh bản thân mình không một chút tính toán trong bất cứ hoàn cảnh nào, cho

dù họ không phải là anh em, họ hàng thân thích, mà chỉ là những người gặpnhau theo mùa vụ, gá nghĩa làm anh em, bạn bè

Có thể thấy, những nghĩa khí ấy ta dễ dàng bắt gặp ở bất cứ con người

nào của vùng Nam bộ, bởi phần lớn những nhân vật trong Buffet truyện ngắn

đồng bằng đều được các nhà văn miêu tả như thế.

Trong truyện Người hàng xóm lạ lùng – Trịnh Bửu Hoài đã khắc họa

lên chân dung của một ông Năm mà trong mắt mọi người là con người

“nghiêm nghị, khó tánh, sống cô lập trrong ngôi nhà giữa vườn cây ăn trái, cóhàng rào kẽm gai cao kín” Thậm chí người ta còn quy kết ông là “sống ích

kỷ, không hòa đồng” và lập dị Ông sống theo một quy luật riêng của mình và

tất nhiên khi chết, đám tang của ông cũng ít người dự, đó là luật có qua có lạicủa loài người Mọi việc từ nhỏ cho đến lớn đều được ông giải quyết theocách của mình, bắt một kẻ trộm vào vườn ông không cần tới chính quyềnphân xử, ông trói kẻ trộm vào gốc cây, đi tới đi lui giáo dục luân lý, khiếnmọi người hiếu kỳ bu xem đông nghịch Nói đã miệng ông mở trói thả đi.Hay khi đường quê bị giải tỏa, ông tự mình hì hục đào bới bứng dời cả mộthàng dừa cao nghệu, mấy gốc xoài to như cổ thụ vào trong sân nhà – một việclàm mà mọi người đi qua đều cho là ông “làm chuyện điên rồ” Tất cả đềuđược ông làm một mình, không nhờ, cũng không mượn của ai bất cứ cái gì,thỉnh thoảng chỉ có sự tiếp giúp của mấy đứa con, mà lại toàn là con gái.

Lợi hại hơn là ông dám tự xây nhà một mình, không mướn thợ, ngườitrong họ đến xin làm giúp, ông đuổi về Bỏ ngoài tai những lời xì xào, nóimỉa, mười hai năm sau, “một ngôi nhà đúc khá rộng, nóc bằng, sàn bê tông”

đã được hoàn thành trong sự bái phục của thiên hạ

Thật là một con người kì lạ, không thể hiểu, không thể lí giải nổi,đường xá, cầu cống trong xóm bị hư hỏng ông vác đồ nghề ra sửa sang, cũngmột mình, chẳng rủ rê ai Có lẽ, ta không thể dung nạp được một con ngườinhư thế trong làng quê vốn giàu dạt nghĩa tình, mọi người luôn sống bằngtình chòm xóm, láng giềng Thế nhưng đó không phải là tất cả con người củaông mà chỉ là cái nhìn của mọi người về ông Qua những lời bộc bạch củanhân vật “tôi” trong truyện, người đọc lại khám phá ra một ông Năm hoàntoàn khác, một con người “xưa nay sòng phẳng” như thế mà lại không lấytiền cắt lại cái lưỡi xuổng đã mẻ của chú Ba, khiến “tôi” phải hết sức ngạcnhiên Vậy mà ông lại trả lời một cách gọn hơ “Thằng đó quá nghèo, làmdùm cho nó” “Tôi” càng ngạc nhiên hơn khi ông hì hục cưa cắt, khoan lỗ, tánốc… Mồ hôi nhễ nhại để vá cái vè xe Honda bị mục lủng của tôi mà vẫnkhông nhận tiền Vẫn câu trả lời tỉnh bơ “Chú mầy là người tốt, qua khônglấy tiền” Và sau đó ông đã giải thích một thôi một hồi thế nào là người tốt

trong mắt ông, làm ta vỡ lẽ ra, không thể đánh giá một con người qua những

gì biểu hiện bên ngoài mà cần phải nhìn ở góc độ mục đích của việc làm ấy,

nó đã đem lại gì cho mọi người xung quanh Có những con người sống âmthầm, lặng lẽ, bất cần đời, không quan tâm đến cách nhìn, cách nghĩ củangười khác nhưng người ấy chưa hẳn là người không tốt Hàng xóm chỉ biếtông là người “khô khan, bỏn xẻn” nhưng không hề biết bên trong con người

mà mọi người lên án ấy lại “có tính thiện, giúp người nghèo khó, lo chuyện

xã hội, nhưng không khoe khoang”

Sở dĩ, một con người trung thực, ngay thẳng, nghĩa khí và nhân hậunhư thế lại phải sống một cách lập dị với đời là cũng bởi cuộc sống đẩy đưa,nhưng dù trong hoàn cảnh nào con người cũng không đánh mất bản chất tốtđẹp của mình, họ chỉ thay đổi cách sống để tồn tại trong xã hội này, nghenhững lời tâm sự của ông Năm, ta sẽ thấu hiểu: “Chín người mười ý, làm saovừa lòng hết mọi người, miễn đừng làm chuyện hổ thẹn với lương tâm làđược rồi” Hay: “Không ai hiểu mình bằng chính mình đâu chú em à Quabiết bản chất mình thật thà, ngay thẳng, thậm chí có lúc lỗ mãng, khó màthích nghi với cuộc sống vốn đòi hỏi phải mềm mỏng, tế nhị, có khi phải lòncúi, nhẫn nhục Sự đời nhiều việc phải trái lẫn lộn, tốt xấu chẳng biết đâu màphân minh, con người qua vốn không tinh tế nên chẳng thể nhìn sâu hiểurộng, cũng không có thủ đoạn để đối phó, nên đã nhiều lần lầm người lầmchuyện thật đáng tiếc…” [39, 157] “Qua dở người dở tính nên không sánhbằng ai, thôi thì rút lui để khỏi phiền người hại mình Qua sống không baogiờ ức hiếp người khác nên cũng không muốn ai hiếp đáp mình” [39, 158].Ông không tin vào cuộc đời, không tin vào việc làm bên ngoài của con ngườinhưng ông không hề bi quan trước cuộc đời Ông quan niệm “bi quan hay lạcquan là do cái lòng của mình” Có bao giờ ta tự hỏi sống như ông Năm là dễhay khó? Liệu trong cuộc sống xô bồ này còn mấy ai có cách nghĩ, cách sống

và sống được như ông? Một con người luôn mang lại lợi ích cho xã hội cho

cuộc đời một cách âm thầm lặng lẽ nhưng chưa bao giờ hết lửa với cuộc đời

dù đã chịu nhiều tổn thương

Cuối cùng, những nét đẹp tinh hoa của dân tộc, những gì phù hợp vớiquan niệm của nhân dân đều được bảo tồn như tính khẳng khái, ngay thẳng,cương trực; như đối nhân xử thế đúng đắn, có thuỷ có chung, trọng nghĩakhinh tài, bao dung, độ lượng… Những gì không dung nạp được đều bị lên

án, đào thải như lối sống vì tiền, thiếu nhân nghĩa, thiếu trách nhiệm với xãhội, với cuộc đời, …

2.2.2 Con người phóng khoáng, hào hiệp và tài tử

Về mặt tự nhiên, Nam bộ là vùng đất với những sông ngòi chằng chịt,những ao hồ và ruộng đồng mênh mông… Do cấu tạo tự nhiên có tính đặcthù như thế nên có thể thấy trong sinh hoạt đi lại của người dân người Nam

bộ, nhất là ở những vùng quê nông thôn chủ yếu là ghe, xuồng, vỏ lãi, tắcráng… Những yếu tố này đã tác động trực tiếp đến cách xây dựng và miêu tả

tính cách con người trong Buffet truyện ngắn đồng bằng Người đọc dễ dàng

bắt gặp trong cách thể hiện của các tác giả về mọi sinh hoạt và đời sống củacon người đều mang dấu ấn của vùng đất phù sa sông nước như: ruộng đồng,kinh rạch, dòng sông, con đò, ghe xuồng, chợ nổi…

Một vấn đề nữa, nói đến Nam bộ cũng là nói đến cái nôi của bộ mônnghệ thuật cải lương Người Nam bộ vốn rất mê cải lương, rất hay hát nhữngbài vọng cổ cũng như rất quý trọng những người nghệ sĩ ở những đoàn, gánhhát đã đem lời ca tiếng hát của mình để phục vụ bà con sau một ngày laođộng vất vả Hay có những người vì mê hát cải lương, mê ca vọng cổ đãkhông ngần ngại bỏ cửa, bỏ nhà, bỏ giàu sang vinh hiển để đi theo nhữngđoàn gánh hát cho thỏa niềm đam mê ca hát Nhân vật bà Năm Mẹo là mộtđiển hình, một người dù không biết hát nhưng vì mê cải lương mà dám bỏnhà, bỏ cả thời thanh xuân, theo làm lẻ ông bầu Thái Bà kể rằng “Thời trước,tôi trẻ đẹp lắm! Thanh niên trai tráng chạy theo đuôi hàng tá Mà tôi kiêu kì,

lẳng lơ! Dễ gì đám trai tơ nhồng nhồng ấy rớ tôi được Tôi lại mê cải lương…Cậu biết lúc đó chỉ cần có Thành Được, Út Trà Ôn về đây diễn, ba má tôiđánh tét đít, tôi cũng trốn đi coi…” [39, 217-218] Rồi lớn lên cũng vì cáinghiệp tài tử mà bà phải dấn thân vào, mặc dù bà chỉ có “tiếng khóc là hơn

người” (Người khóc mướn – Nguyễn Minh Phúc).

Không chỉ được biết đến bởi sự tài tử, những con người Nam bộ còn

được nhắc đến với sự phóng khoáng, hào hiệp Buffet truyện ngắn đồng bằng

đã chứng minh điều đó bằng những nhân vật như: ông Tư Ngưu (Ông Tư

Ngưu – Nguyễn Phấn Đấu), Năm Hò (Gã si tình xứ lúa – Nguyễn Lập Em),

đại ca Long (Giang hồ vặt – Lê Minh Nhật).

Cũng như Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, các tác giả trong tuyển tập rất chútrọng đến vấn đề đạo nghĩa Sống và hành xử theo nghĩa là phẩm chất củangười Việt Nam ta từ xưa đến nay Đó là những con người phóng khoáng hàohiệp, yêu thương con người như chính bản thân mình, sẵn sàng vì nghĩa quênthân

Thế cho nên, trọng nghĩa khinh tài là một nét đẹp trong văn hóa ứng xửcủa người Nam bộ xưa nay Nam bộ là vùng đất kết tinh của biết bao mồ hôi,xương máu của những con người buổi đầu đến đây để khai hoang lập nghiệp

và cả những con người đã dựng xây để cho vùng đất này trù phú, tươi tốt nhưngày hôm nay Sống ở một vùng đất mà sáu tháng nắng cháy da, đồng khô cỏcháy, sáu tháng lại ngập chìm trong mênh mông nước là nước, con ngườitưởng chừng như không thể bám trụ với thiên nhiên khắc nghiệt của vùng đấtnày, nhưng ngược lại chính điều kiện ấy đã đúc kết cho con người những néttính cách hết sức phóng khoáng, hào hiệp Hội tụ về vùng đất này là nhữngcon người xa lạ, không bà con, họ hàng thân thích, không cùng xóm làng, vìcuộc sống mưu sinh, có những lúc con người tưởng chừng như phải tiêu diệtnhau để có thể bám trụ, sinh tồn Chỉ vì những con vịt nhập bầy, vì dành nhaunhững cách đồng thả vịt mà có lúc họ đã không ngần ngại thuốc chết cả một

bầy vịt hàng ngàn con – đó là cả một gia tài của những người làm nghề chănvịt Thế nhưng cũng chính trong cảnh trời đất bao la, đầy hiểm nguy và mấtmát đó, tình cảm của con người đã nẩy nở, những mảnh đời bất hạnh đã đoànkết, gắn bó, yêu thương quý trọng lẫn nhau, sẵn sàng giúp đỡ nhau Họ khôngtính thiệt hơn mà kết lại thành anh em, bạn bè để sẽ chia gian khổ trong cuộcsống, kẻ chết vợ, người mất chồng, sống trong cảnh không đủ ăn, không đủmặc, họ đã gá nghĩa thành vợ chồng, tiềm niềm vui trong cuộc sống nghèo vật

chất nhưng lại giàu nghĩa tình (Những mảnh đời trôi dạt – Trần Thôi) Phải

chăng, đó chính là tấm lòng hào hiệp của con người vùng sông nước, tình cảmcủa họ luôn dạt dào như nước sông Cửu Long

Cuộc sống sinh hoạt của người dân đồng bằng sông Cửu Long thườnggắn liền với những buổi hát hò vui chơi mà họ gọi là “đờn ca tài tử” thắm

đượm tình làng nghĩa xóm… Trong Buffet truyện ngắn đồng bằng thật dễ

dàng tìm thấy khung cảnh như ở sân nhà bác Ba Nhẫn, mặt trời tắt nắng là lúcnhà bếp chuẩn bị làm mấy con vịt để bắt nồi cháo, thanh niên thì vát lúa vô

bồ, cái sân cũng được quét, rửa sạch sẽ, để làm “sân khấu” phục vụ văn nghệcho bà con sau một vụ mùa vất vả, và cũng để thỏa tình yêu với câu vọng cổcủa gia chủ Không khí thật tất bật nhưng lại đầy hào hứng Mọi người đềutăm tấp theo lời bác Ba, bởi ai cũng muốn nhanh chóng được thả hồn vàonhững tiếng đờn, câu hát, những giai điệu ngân nga luyến láy của những anhkép, cô đào cải lương Có một thời người ta quan niệm, ca (nghệ) sĩ là phườngxướng ca vô loại, nhưng trong tâm hồn của những con người lao động Nam

bộ thì ngược lại, họ chính là niềm ngưỡng mộ, tự hào, là biểu hiện cho vẻ đẹptâm hồn của con người ở xứ sở miệt vườn này Thấy cách đón tiếp của bác BaNhẫn dành cho họ thì sẽ rõ, “khách” đến bác Ba mừng ra mặt, hối người nhànhanh tay nhanh chân dọn mâm, còn mình thì lật đật “để tui đi mặc cái áo”,

và khi mời rượu cũng vậy: “Bác Ba cầm cái ly “mắt trâu” lên đưa giáp mộtvòng trước mặt mình, mời tượng trưng: