Con người trong truyện ngắn và tiểu thuyết của mạc can luận văn thạc sĩ ngữ văn

Với mục đích muốn có cái nhìn bao quát về thế giới nhân vật trong quá trình sáng tác của nhà văn nóichung, truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can nói riêng.. Trong số những bài giới thiệ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

-TRẦN THỊ ANH ĐÀO

CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN

VÀ TIỂU THUYẾT CỦA MẠC CAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN

VÀ TIỂU THUYẾT CỦA MẠC CAN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Hoa Bằng

NGHỆ AN - 2012 MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU………

1 Lí do chọn đề tài………

2 Lịch sử vấn đề………

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vị đề tài………

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu………

5 Phương pháp nghiên cứu………

6 Đóng góp và cấu trúc của Luận văn ………

Chương 1 Truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can trong bối cảnh truyện ngắn và tiểu thuyết Nam Bộ đương đại………

1.1 Những nét chính về truyện ngắn và tiểu thuyết Nam Bộ đương đại………

1.1.1 Đội ngũ sáng tác………

1.1.2 Thành tựu nổi bật………

1.2 Mạc Can và sự nghiệp sáng tác………

1.2.1 Vài nét về nhà văn Mạc Can………

1.2.2 Truyện ngắn và tiểu thuyết trong sáng tác của Mạc Can……

Chương 2 Nhân vật văn học và quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can…………

2.1 Nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can…

2.1.1 Khái niệm về nhân vật văn học, truyện ngắn và tiểu

1 1 2 7 7 8 8

10

10 10 17 20 20 23

30 30

2.1.2 Nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can………

2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can………

2.2.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người và con người trong văn học………

2.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can………

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can……….

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và hành động nhân vật……

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật………

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả hành động nhân vật………

3.2 Nghệ thuật tạo dựng ngôn ngữ nhân vật……… ……

3.2.1 Lí luận chung về ngôn ngữ nhân vật………

3.2.2 Nghệ thuật tạo dựng ngôn ngữ nhân vật………

KẾT LUẬN………

TÀI LIỆU THAM KHẢO………

34

38 38 49

66 66 66 70 73 73 78 97 99

MỞ DẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Mạc Can là một trong những nhà văn tiêu biểu của Nam Bộ trongthời kì đương đại Nhà văn đã từng đoạt các giải thưởng: giải A cuộc thi tiểuthuyết Hội Nhà văn Việt Nam (2005); giải thưởng văn học nghệ thuật củaUBND TP Hồ Chí Minh (2003 - 2005); giải thưởng dành cho tác phẩm vănhọc và điện ảnh xuất sắc nhất (2005) của Trung tâm văn hóa Doanh nhân ViệtNam Bên cạnh là một nhà văn, ông còn là một ông hề xiếc vui tính, một diễnviên đóng phim, một nhà ảo thuật tài ba,… Nhà phê bình Ngô Thảo đã viết:

“Một ông hề xiếc, nhà nghèo ít học, về già vẫn khổ, ngồi buồn viết tiểu thuyết

từ chất liệu đời mình Vậy mà bất chợt được in được bạn đọc gần xa đónnhận, các báo nhiều lời khen” Có thể nói, chúng tôi rất thích những trang viếtcủa nhà văn Mạc Can Bởi lẽ, thông qua truyện ngắn và tiểu thuyết của ônggiúp ta thấy ngôn từ chân chất mộc mạc, bình dị dùng nhiều phương ngữ Nam

Bộ Nội dung các tác phẩm ấy phản ánh một cách chân thật số kiếp con người

bị vây hãm trong bóng đen mịt mù của nghèo khổ, bất công và bạo tàn Đó lànhững anh hề xiếc, nhà văn nghèo mãi đeo đuổi ước mơ viết văn, là nhữnganh chàng phóng viên,… Họ rất tài năng nhưng có cuộc sống không mấy tốtđẹp Dường như thông qua trang viết của nhà văn, ta thấy thấp thoáng đâu đóhiện lên cuộc đời của chính tác giả

1.2 Khi tìm hiểu về Mạc Can, chúng tôi thấy chưa có công trình nàonghiên cứu một cách đầy đủ về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của ông

Thông qua đề tài nghiên cứu này, người viết muốn góp một phần nhỏ vàocông tác nghiên cứu phê bình văn học, đặc biệt là đối với các nhà văn Nam

Bộ đương đại

1.3 Cùng với các nhà văn Nam Bộ khác như Anh Đức, Sơn Nam,Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Ngọc Tư,… Mạc Can cóhướng đi riêng của mình Ông luôn khai thác các yếu tố đời sống thường nhật

của con người Thông qua tài liệu về Tuyển tập Mạc Can, tiểu thuyết Quỷ với

Bụt và Thần Chết, Phóng viên mồ côi,… cũng như các bài viết giúp ta hiểu rõ

hơn về nhà văn

Với những lí do trên, cùng với sự trân trọng và ngưỡng mộ tài năng của

nhà văn nên chúng tôi quyết định chọn đề tài: Con người trong truyện ngắn

và tiểu thuyết của Mạc Can làm luận văn tốt nghiệp Với mục đích muốn có

cái nhìn bao quát về thế giới nhân vật trong quá trình sáng tác của nhà văn nóichung, truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can nói riêng Trên cơ sở tiếp thunhững thành tựu của những người đi trước cùng với sự nỗ lực của bản thân,chúng tôi hy vọng rằng kết quả của luận văn này góp thêm một phần nhỏ vàoviệc khẳng định vai trò vị trí của nhà văn đối với nền văn học Việt Nam thờiđương đại nói chung và văn học Nam Bộ nói riêng Mặt khác nếu đề tài thànhcông, chúng tôi cũng xem đây là một kỉ niệm trân trọng dành cho nhà văn

2 Lịch sử vấn đề

Nhà văn Mạc Can xuất hiện trên văn đàn chưa lâu, những công trìnhhay các bài viết nghiên cứu về Mạc Can còn chưa nhiều, chủ yếu nằm rải ráctrên các báo, tạp chí, chưa tập hợp thành sách Trong số những bài giới thiệu,phê bình viết về Mạc Can và các tác phẩm của ông, đây đó cũng có những ýkiến cảm nhận về truyện ngắn và tiểu thuyết của ông Chúng tôi chia nhữngbài nghiên cứu về Mạc Can thành hai loại: những nhận định đánh giá vềtruyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can; những nhận định đánh giá về conngười trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can Chúng tôi tập hợp lại

những ý kiến có liên quan đến đề tài và xem đó là những gợi mở cần thiết đểthực hiện công việc nghiên cứu.

2.1 Những nhận định, đánh giá về truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can

Truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can có nhiều yếu tố mang tính tựtruyện, mang ý nghĩa đời tư, có tư tưởng nhân văn sâu sắc Vì vậy, khi nhà vănxuất hiện trên văn đàn văn học thì ngay lập tức có tiếng vang Văn của ông đủsức lôi cuốn các nhà lý luận, phê bình văn học bởi phong cách riêng

Nhận xét về Tấm ván phóng dao, Hồ Anh Thái nhấn mạnh: “Với tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, Mạc Can đã sử dụng hiệu quả thủ pháp gián cách.

Mọi sự kiện biến động của cuộc sống bên ngoài được tái hiện lập tức đượcđẩy ra xa đưa qua màng lọc của chàng thiếu niên, khắc in lại đó những đồ thịrun rẩy Chuyện thế sự khi ấy chỉ còn là cái cớ để cho những rung cảm củamột con người có dịp trào ra, ngân lên Sự kiện ngay phút chốc được xóa mờ

đi, nhường chỗ cho những chiêm nghiệm, những rung động, những cung bậctình cảm tinh tế nhiều vẻ Nhiều trang viết đạt đến độ hiếm hoi về nỗi buồn

thấm thía của kiếp làm người” Hàn Thủy cho rằng “Tấm ván phóng dao là

một tiểu thuyết rất thành công Và, với những nhân vật chịu đựng những nỗiđau về tình anh em, tình gia đình tình người, đều có được một cuộc sốnglương thiện trong một gánh xiếc rong”

Nhà văn Hồ Anh Thái có nhận xét về truyện ngắn của Mạc Can: “Truyện

Người nói tiếng bồ câu gần gũi đôn hậu lại vừa xa lung linh những yếu tố kì ảo.

Truyện Tờ 100 đô la âm phủ lại như miên man dường như lỏng tay cấu trúc

nhưng khép lại thật gọn gàng như một miếng ảo thuật ngoạn mục” Nhận xét vềvăn phong Mạc Can, Thảo Điền viết: “Khi Mạc Can một anh hề viết văn đãmang đến một sự lạ của đời sống văn học Ông mang đến một thứ văn họcvừa lộng lẫy vừa bi thương, vừa trần thế vừa ảo mộng Dường như không thể

phân biệt được đâu là ông, đâu là nhân vật Những gì ông viết ra, ông đã đểcuộc đời ông, những sự đời ông gặp, lấn sâu vào nhân vật của mình Và cái gìcũng giống như một màn tự truyện Nhưng lại không hoàn toàn tự truyện.Những cuốn sách của ông cứ ra đời Và mỗi lần sách ra đời, ông lại kể thêmvài chuyện đời éo le khác thường bằng giọng kể hóm hỉnh hồn nhiên”

Trong Tuyển tập Mạc Can của Nhà xuất bản Thanh niên, nhà văn Nguyên Ngọc đã nhận xét về Tấm ván phóng dao của Mạc Can: “là một tiểu thuyết đáng

chú ý trong nhiều tác phẩm cùng thể loại xuất hiện trong vài ba năm trở lại đây,gây được tiếng vang tốt trong người đọc” Nhà văn Miêng (Nguyễn Thị XuânSương) đã có ý kiến về nhà văn Mạc Can thật xúc động: “không có bức tườngnào giữa người viết và người đọc, chỉ có nỗi niềm chỉ có cảm thông, chỉ có lòngcam chịu nước mắt ngược vào lòng… Chỉ có những giấc mơ kể cho anh nghe,còn giấc mơ đổi đời u uẩn của chính mình thì âm ỉ giấu… Có lẽ vậy mà đọc Mạc

Can “không ngừng được”” Nhà văn Mai Ninh có nhận xét về Tấm ván phóng

dao: “Tấm ván phóng dao, tiểu thuyết đầu tiên của một ngòi bút xuất hiện chưa

bao lâu trong văn giới Việt Nam nhưng chỉ với đôi truyện ngắn đã tạo đượctiếng vang hiếm có”

Văn Giá với bài viết Tấm ván phóng dao - Sức sống của giá trị nhân văn

cổ điển trên Tuổi trẻ Online, cho rằng: “Câu chuyện Tấm ván phóng dao về cơ

bản được trần thuật từ một nhân vật xưng tôi - người kể chuyện Gọi là kểchuyện nhưng câu chuyện không dựa trên một cốt truyện rõ ràng”, “Tác giảchọn cách thức trần thuật theo kiểu hồi ức”, “về mặt kiến trúc, tác giả chọn cáchthức tiến hành phân mảnh, nghĩa là triển khai trần thuật theo cách liên tục cácmảnh liền kề, không kết dính bề mặt có tính nhân quả mà kết nối bề sâu có tínhsuy tưởng Chúng là những mảnh sự kiện, mảnh suy tư, mảnh tâm tình, mảnhtriết lý, mảnh hồi nhớ,… được sắp đặt cạnh nhau và luân phiên theo cách khôngđều nhau trên bề mặt văn bản truyện”, “Sự chuyển đổi linh hoạt trong cách thứctrần thuật như đã nói ở trên góp phần khắc họa nội tâm nhân vật, gợi lên mặt

giấy vỉa tâm hồn sâu khuất, bí ẩn rất đỗi bất ngờ, lắm khi bất ngờ đến độ kinhngạc” Cũng trên Tuổi trẻ Online, Hồ Anh Thái có bài viết giới thiệu tác phẩm

Cuộc hành lễ buổi sáng Theo Hồ Anh Thái, với tác phẩm này, Mạc Can đã

chứng tỏ được sự tài hoa: Bản tường trình (số 1) từ đảo xanh là câu chuyện hoang đường giữa một câu chuyện trần trụi hiện thực Truyện Khách sạn

Cánh Đồng Diều hiện thực và kì ảo hoà quyện, cốt truyện được đẩy xuống và

nhường chỗ cho văn… Một khách sạn lạ lùng nhưng quen quen đâu đó trênkhắp đất nước này, những nhân vật cũng thuộc loại phổ biến của thế giới này.Nhưng Mạc Can đã khéo léo làm cho tất cả trở nên huyền hoặc vừa như ácmộng, vừa như một giấc mơ bảng lãng”

Trên trang web Mạc Can fanclup có bài viết về Mạc Can: Viết văn như

làm ảo thuật Bài viết đã tỏ thái độ bất ngờ trước cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh của Mạc Can: “Càng đọc càng thấy ngạc nhiên bởi không thể ngờ

được trí tưởng tượng của ông lại bay bổng và huyền diệu đến thế Tiểu thuyết

là câu chuyện viễn tưởng chỉ nói về bồ câu và lũ mèo hoang, hình ảnh conngười gần như không xuất hiện, nhưng lại bất cứ ai cũng phải giật mình.Thoát ra khỏi thế giới bồ câu biết nói tiếng người, loài mèo hoang được nhânbản vô tính biết chụp hình và tàn sát loài người, thì câu chuyện chính là giữathiện và ác, giữa bình yên và đầy rẫy những mưu mô tính toán”

2.2 Những nhận định, đánh giá về Con người trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can.

Trong bài viết Khoảng lặng Mạc Can, Đường Lam cho rằng, văn của

Mạc Can hướng về số kiếp của những người nghèo khổ, “Hơn nửa cuộc đờilang bạt, Mạc Can thấm thía được cảnh khốn khó Bởi thế, ông dành chonhững người nghèo khổ tình cảm đặc biệt… và ông đã cầm bút, những câuchuyện đời thường được thăng hoa trên trang viết của ông”

Trong Tuyển tập Mạc Can của Nhà xuất bản Thanh niên, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã nhận xét về tiểu thuyết Tấm ván phóng dao: “Tác phẩm Tấm

ván phóng dao của Mạc Can có một phong cách viết rất mới lạ, nội dung thể

hiện được đời sống, tính cách nhân vật, phản ánh cả một thời kì của vùng Nam

Bộ những thập niên trước Nhân vật chính cũng rất lạ, vì đây là tác phẩm viết về

cuộc đời ông, khó có ai như vậy” và nhận xét khác: “Tác phẩm Tấm ván phóng

dao là một hiện tượng mới trong văn học của Nam Bộ thuyết phục người đọc

khi nói lên thân phận con người Hấp dẫn nhờ nhân vật xuất hiện lạ nhưng thậtchứ không phải lạ vì… bịa Dù là một người viết không chuyên, nhưng sựchuyên nghiệp được thể hiện qua văn phong nhuần nhuyễn, rất riêng không lớngớ… và chưa chắc gì các nhà văn chuyên nghiệp viết được” Nhà văn Ma VănKháng cũng có nhận xét: “Ý nghĩa nhân văn sâu sắc của cuốn sách chính là ởchỗ nó khiến ta phải đau đáu lo âu cho số kiếp của con người bị vây hãm trongbóng đen mịt mùng của nghèo khổ, bất công, bạo tàn” Nhà phê bình Văn Giá đãnhận xét về văn của Mạc Can đã tiếp nối thật tự nhiên và đầy trách nhiệm củachủ nghĩa nhân đạo truyền thống của nền văn học Việt Nam: “Trực tiếp hướng

về số kiếp con người theo cách biểu hiện lòng xót thương đau đớn đối với conngười và cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện nhân cách con người - những giá trịnhân văn cổ điển vĩnh hằng Đó là mạch nguồn chảy mạnh mẽ trong lòng vănchương dân tộc đã có từ xa xưa” Nhà phê bình Ngô Thảo cũng có nhận xét về

Tấm ván phóng dao: “Tiểu thuyết kể chuyện đương đại mà có cốt cách của một

áng văn chương cổ điển, giàu ý tứ về thân phận con người Chuyện của một giađình mà như chứa chở thăng trầm của bao nhiêu người đất Nam Bộ qua bao biến

động xã hội, thiên nhiên” Nhà văn Mai Ninh có nhận định: “Đọc xong Tấm ván

phóng dao, tôi lại thấy không chỉ đời cậu Ba / ông Ba là chính, mà kiếp sống,

niềm đau của từng thành viên trong gia đình gánh xiếc cũng gây ấn tượng khôngkém Mỗi người có một phần mệnh nhưng họ có chung là nỗi bất lực và cô đơntrong tâm hồn”

Qua phần trình bày về lịch sử nghiên cứu truyện ngắn và tiểu thuyết củaMạc Can, chúng tôi thấy rằng, vấn đề con người trong trong truyện ngắn và tiểu

thuyết của nhà văn mặc dù đã được đề cập đến ở một số phương diện nhưngchưa có một công trình nào nghiên cứu đầy đủ có hệ thống Tuy nhiên, kết quảnghiên cứu của những người đi trước là những gợi ý rất quan trọng để chúng tôihoàn thành luận văn này.

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng mà luận văn hướng đến là Con người trong truyện ngắn,

tiểu thuyết của Mạc Can.

3.2 phạm vi tư liệu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu tiến hành khảo sát tất cả

truyện ngắn và tiểu thuyết trong Tuyển tập Mạc Can, Nxb Thanh niên, Hà

Nội (2010) gồm có tiểu thuyết Tấm ván phóng dao và 20 truyện ngắn: Hè

muộn; Điện thoại khẩn cấp; Nhà ảo thuật; Người đưa thư vui tính; Bên kia

mà sương; Người ngắm trăng; Khẩu thuật; Những bức tường biết nói; Người nói tiếng bồ câu; Công chúa Ôsin; Cõi tạm; Món nợ kịch trường; Xe đêm; Và… những hạt cát tìm nhau; Tờ 100 đô la âm phủ; Hội chợ buồn thiu; Sài lang; Con Kapka; Cuộc hành lễ buổi sáng; Khách sạn Cánh Đồng Diều; Người đàn bà ngồi nhìn qua song cửa Tiểu thuyết Phóng viên mồ côi, Nxb

Trẻ, TPHCM, 2007 Tiểu thuyết Quỷ với Bụt và Thần Chết, Nxb Trẻ (2010); tập truyện ngắn liên hoàn Ba… ngàn lẻ một đêm, Nxb Trẻ (2010) gồm có 10

truyện

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

- Nhằm khám phá về hình tượng nhân vật trong các sáng tác Mạc Can

- Khẳng định những đóng góp của nhà văn Mạc Can trong nền văn họcNam Bộ đương đại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khái quát về truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can trong bối cảnhtruyện ngắn Nam Bộ đương đại.

- Phân tích các phương diện cơ bản thuộc hình tượng con người trongtruyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi phối hợp sử dụng các phươngpháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

- Phương pháp phân loại - thống kê

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp của luận văn

- Luận văn phác thảo một cách nhìn khá toàn diện về con người trongtruyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can; đồng thời, gián tiếp xác lập vị trí củaMạc Can trên văn đàn văn học Việt Nam đương đại

- Luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai quan tâmđến Văn học Nam Bộ đương đại nói chung, truyện ngắn và tiểu thuyết củaMạc Can thời kỳ đổi mới nói riêng

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai qua ba chương:

Chương 1: Truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can trong bối cảnh

truyện ngắn Nam Bộ đương đại

Chương 2: Thế giới nhân vật và quan niệm nghệ thuật về con người

trong truyện ngắn, tiểu thuyết của Mạc Can

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn và tiểu

thuyết của Mạc Can

Chương 1 TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT CỦA MẠC CAN TRONG BỐI CẢNH TRUYỆN NGẮN VÀ TIỂU THUYẾT

NAM BỘ ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Những nét chính về truyện ngắn và tiểu thuyết Nam Bộ đương đại

1.1.1 Đội ngũ sáng tác

Sau ngày miền Nam được hoàn toàn giải phóng, đất nước bước sangmột giai đoạn lịch sử mới Văn học Nam Bộ nói riêng và văn học cả nước nóichung có sự vận động phát triển kịp thời phản ánh hiện thực xã hội trước yêucầu của lịch sử thời đại Văn học đã bao quát được những vấn đề cơ bản củađời sống, số phận con người trong sự vận động và phát triển để đáp ứngnhững nhu cầu bức xúc của đời sống xã hội đương đại Những nhà văn caoniên viết về truyện ngắn và tiểu thuyết Nam Bộ đã tham gia hai cuộc khángchiến chống Pháp và chống Mỹ như: nhà văn Sơn Nam, Trang Thế Hy, TrầnKim Trắc, Đoàn Giỏi, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Trần Thanh Giang,Đoàn Minh Tuấn,… Nhà văn Anh Đức với thể loại: truyện ngắn, kí, tiểuthuyết đã phản ánh sâu sắc cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân chốngngoại xâm giải phóng dân tộc Đặc biệt, nhân vật anh hùng trong tiểu thuyếtkháng chiến chống Mĩ của Anh Đức như chị Tư Hậu, chị Sứ đều là nhữngphụ nữ mang đậm nét tính cách của những người dân Nam Bộ hiền lành, thậtthà nhưng cực kì anh dũng, luôn luôn sẵn sàng hi sinh vì Tổ quốc, vì miềnNam thân yêu Tiếp đến, Sơn Nam là một trong số những nhà văn từng sống ở

đô thị miền Nam nhưng tác phẩm vẫn được in liền mạch sau giải phóng.Trước hết, tác phẩm của Sơn Nam không thuộc dạng a dua Sống dưới chế độ

ấy mà tránh được lối viết ấy quả là rất cao tay Hơn nửa thế kỷ gắn bó vớinghiệp sáng tác, những trang viết của ông không đơn thuần là sự giải trí chođộc giả mà còn là những khảo cứu, khám phá về mảnh đất phương Nam Làngười Nam Bộ chính gốc nên nhà văn Sơn Nam am hiểu quá trình hình thànhdải đất này Những sáng tác của ông mang hơi thở của thiên nhiên, văn hóa vàcon người Nam Bộ được thể hiện qua giọng văn giản dị, mộc mạc Trongnhững nhà văn cao niên đó, Mạc Can là một trong những trường hợp đặc biệt:

là một nghệ sĩ ảo thuật ông bước vào nghề khá muộn Khẩu thuật là một

truyện ngắn tiêu biểu gắn liền với vốn sống do nghề nghiệp đem lại cho ông

Chính điều này góp phần thể hiện cách viết, sở trường của Mạc Can: “ngườinói giọng bụng” là tiếng nói thứ hai từ trong tiềm thức của ông, là tiếng nói từtấm lòng và sự chân thành trước khi là tiếng nói của tài năng.

Cũng như một quy luật, những nhà văn từ kháng chiến trở về tiếp tụcsáng tác về đề tài chiến tranh nhưng với góc nhìn mới hoặc đi thẳng vào vấn

đề nảy sinh sau chiến tranh Nguyễn Quang Sáng với các tập truyện ngắn Bàn

thờ tổ một cô đào (1985), Tôi thích làm vua (1988); Trần Bạch Đằng với các

tiểu thuyết Chân dung một quản đốc (1983), Ván bài lật ngửa (1987),…

Những nhà văn cao niên ngày càng thưa thớt thì các nhà văn trẻ ngày càngnhiều lên Ở tuổi đôi mươi khi miền Nam đổi thay chế độ thì Nguyễn ThịMinh Ngọc, Ngô Thị Kim Cúc (truyện ngắn được chú ý trên báo định kì củaSài Gòn cũ) hơn ba thập kỉ qua cùng với Lý Lan, Nguyễn Đông Đức… chứngkiến những đổi thay của xã hội nhiều hơn Còn những nhà văn trẻ hơn, hầuhết lớn lên sau ngày giải phóng nên nhận thức về đời sống thường gắn với ýthức về số phận tuổi trẻ trong bối cảnh xã hội Ở phương diện rộng, nhữngtruyện ngắn viết về chủ đề “vào đời” của Phan Triều Hải, Tiến Đạt,… đã phơi

bày một đời sống đa diện Xét ở phương diện hẹp hơn, truyện ngắn Có con

của Phan Thị Vàng Anh bộc lộ nỗi hoang mang trong tình cảm mơ hồ củamột cô gái với cái bào thai dường như đang tượng hình trong bụng: một mặt

nó như cái neo của tình yêu, mặt khác nó lại đe dọa tự do sống và tự do chếtcủa chính mình Hay viết về sự ưu tư dằn vặt về đời sống trong nhiều truyệnngắn của Trần Nhã Thụy, Vũ Đình Giang nhưng mỗi người mỗi vẻ, đối mặtvới vấn đề thế sự qua những cảnh đời trên đất nước hiện nay Truyện ngắn

Đất của Nguyễn Danh Lam có dáng dấp một truyện vừa thu gọn, kế thừa

truyền thống hiện thực của văn xuôi viết về người nông dân bị cách ly khỏimảnh đất chôn nhau cắt rốn của mình Gần đây, nhà văn Nguyễn Ngọc Tư với

truyện ngắn Cánh đồng bất tận là một truyện thấm nhuần chất Nam Bộ viết

về cuộc sống ở Đồng bằng sông Cửu Long mà tầm cỡ của nó vượt khỏi vùng

sông nước mênh mông ấy vươn tới nhiều bạn đọc trong và ngoài nước.Nguyễn Ngọc Tư giúp ta gợi nhớ đến nhà văn Sơn Nam nhưng là một SơnNam trẻ trung hơn, hiện đại hơn, tự do và tự tin hơn Nếu như các truyện ngắntrước đây của Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam gắn với nông thôn thời chiến qua

số phận của những người nông dân chân lấm tay bùn thì truyện ngắn của MạcCan gắn với thế giới của những người dân nghèo thành thị phải sống trongnhững khu nhà ổ chuột, nhiều người không nhà không cửa họ phải sống cuộc

đời du mục nay đây mai đó qua truyện Tờ 100 đô la âm phủ của nhà văn Bên

cạnh đó, cũng phải kể đến những cây bút trẻ viết truyện ngắn như: Lý Lan,Ngô Thị Kim Cúc, Dạ Ngân, Bích Ngân, Hồng Duệ, Trầm Hương, NguyễnThu Hương, Nguyễn Thúy Ái, Dương Thụy,…

Do đó, đội ngũ sáng tác ở thời kì đổi mới của văn học Nam Bộ pháttriển rất nhanh về số lượng tác phẩm Theo thống kê chưa đầy đủ của Trungtâm nghiên cứu văn học thuộc Viện khoa học xã hội tại TP Hồ Chí Minh thìđến năm 2000 chỉ riêng tiểu thuyết xuất bản ở TP Hồ Chí Minh và Nam Bộ

có khoảng 600 tác phẩm Lực lượng sáng tác chỉ tính riêng Hội viên Hội nhàvăn TP Hồ Chí Minh gần 300 người Có thể nói sau 1975 tình hình văn họcNam Bộ có bước phát triển vượt bậc về số lượng tác giả và tác phẩm Bởichiến tranh vừa kết thúc với thắng lợi vẻ vang hào quang chiến thắng đangrạng rỡ và những chiến sĩ giải phóng đang được người dân vùng giải phónggiành những tình cảm tốt đẹp Vì vậy, văn học cách mạng đang được đónnhận nồng nhiệt

Những sáng tác ra đời trong thời kì đổi mới thường mang nặng tâm tưtình cảm bức xúc đổi mới và cố gắng phản ánh hiện thực của cơ chế cũ đang

đi vào sụp đổ nếu không kịp thời đổi mới Nhật Tuấn cho ra đời hàng loạt tiểu

thuyết: Bận rộn (1985), Tín hiệu một con người (1986), Mô hình và thực thể (1986), Biển bờ (1987), Lửa lạnh (1988) và đáng chú ý là Đi về nơi hoang dã Trần Văn Tuấn cũng cho ra đời một loạt tiểu thuyết: Từ một chuyến tàu

(1985), Ngõ hẻm bên cầu (1985), Qua tuổi 20 (1986), Ngày không giờ (1986),

Nỗi đau của một người cha (1987), Ngày thứ 7 u ám (1988), Cuộc ly hôn cuối cùng (1988), Bài hát cho một người (1988), Người đàn bà bị săn đuổi (1989),

… Triệu Xuân có các tiểu thuyết Giấy trắng (1985), Trả giá (1988); Hoàng Lại Giang có Gương mặt cuộc đời (1987), Kí ức tình Yêu (1988),… Trần Công Tấn có Mối tình tan vỡ (1988) Nhìn chung, thời kì này sáng tác của các

nhà văn có sự cởi trói nhưng cũng còn ngập ngừng, dè dặt

Tiểu thuyết đầu tiên của dòng văn học mới sau giải phóng ở Nam Bộ

phải kể đến là Đứa con của đất của Anh Đức Nhân vật xưng tôi trong tiểu

thuyết tên là Quyết là con một nông dân nghèo ở xã Phước Lai thuộc Bà Rịa.Khoảng năm 1959, Quyết mới 12 tuổi, vùng này bị Ngô Đình Diệm tổ chức tốcộng Bọn tố cộng bắt được anh Sáu Chiến, một cán bộ hoạt động cách mạng.Chúng dúi gậy vào tay cha mẹ Quyết và bà con bắt đánh chết anh Sáu Chiếncha mẹ Quyết đã quẳng gậy đi Mọi người làm theo và phản đối những kẻ dãman Ngày hôm sau, bọn giặc lén lút đến nhà Quyết giết chết cha và người mẹcủa Quyết đang mang thai Quyết và chị là Hòa nhờ đi ra rẫy mà thoát chết.Sau cái chết thảm khốc của cha mẹ, Quyết luôn mang trong lòng nỗi hận vàquyết chí trả thù Chị Hòa ở lại Phước Lai với bà con, còn Quyết về PhướcKiển ở với người cô ruột Anh phải đi ở đợ trả nợ cho người cô nhưng vẫnnung nấu được vào bộ đội trực tiếp chiến đấu và trả thù cho cha mẹ và đồngbào, Anh được gửi đến một tiểu đoàn chủ lực Quyết được phân công về tổbắn trung liên và dự nhiều trận đánh lớn Tiểu đoàn giao cho Quyết cây đạiliên chiến lợi phẩm Anh mày mò học và sử dụng súng ngày càng thành thạo.Trong một trận chiến đấu, Quyết được cử đi đại hội chiến sĩ thi đua và dũng sĩdiệt Mĩ… Có thể nói, tiểu thuyết này được nhà văn khai thác từ những conngười bình dị sống nhờ đất chưa bao giờ nghĩ rằng mình sẽ bỏ cày cuốc cầmsúng Nhưng giặc Mĩ và tay sai đã dồn họ đến bước đường cùng khiến họ phảivùng dậy

Tiểu thuyết Mùa gió chướng của Nguyễn Quang Sáng do Nhà xuất bản

Văn học giải phóng in năm 1975, tái bản năm 1985 Đây là một trong nhữngtác phẩm được dựng thành phim Nội dung như sau: Đầu năm 1970 nhà báoThắng theo Năm Bờ, tỉnh ủy viên dự khuyết bị thương ở mắt trái về chiếntrường miền Tây Nam Bộ công tác Thắng là dân đất này xa quê nay trở lại,những người ở quê hương gây cho anh nhiều bất ngờ Sáu Linh là người yêucủa Năm Bờ Cha cô đã hy sinh sau một lần bắn rơi máy bay Mĩ Từ đó, côquyết chí trả thù Đối thủ của họ là tên đại úy Nguyễn Vân Long Năm Bờ vàSáu Linh vạch kế hoạch tấn công địch Sáu Linh bí mật vào ấp chiến lược vậnđộng bà con cô giả dạng Út Sương con gái bà Chín mụ vườn, theo mẹ đi đỡ

đẻ thăm thai với khăn rằn đen che mặt, Út Sương thật thì giả ốm nên bị điếc

để lấy cớ cho Út Sương - Sáu Linh tránh lộ diện,… Một hôm, vợ Vân Longtrở dạ giữa đêm nhưng mẹ hắn vốn là bạn già của bà Chín nên nhất định chomời bà Chín và vợ Long được mẹ tròn con vuông Từ đó, bà Chín và ÚtSương ra vào dinh cơ của Long như người nhà Hôm Vân Long tổ chức đầytháng cho đứa bé, ngoài bà Chín là khách mời đặc biệt còn có nhà báo HoàiSơn, bạn của Long từ Sài Gòn xuống mong tìm hiểu sự thật cả về phía giảiphóng Hoài Sơn nhờ bà Chín liên lạc với Năm Bờ và Thắng bắt đầu cảm thấychính nghĩa sau đó đi theo cách mạng trong lực lượng liên minh Sáu Linh vàNăm Bờ gây dựng được một số cơ sở trong ấp chiến lược giác ngộ được một

số phòng vệ dân sự lập hai tổ du kích bí mật Đêm đó Long trở về, Hoài Sơn

và Thắng chờ hắn bên mâm cơm Long bị bắt không kịp trở tay và buột phảiphát loa kêu gọi binh lính đầu hàng,…

Còn ở tiểu thuyết Một thời dang dở của Trần Thanh Giao lấy bối cảnh

của một nông trường - trại giam ở vùng rừng sác Cần Giờ, nông trường BìnhMinh, nhưng lực lượng lao động là người của một trại giam, giám đốc nôngtrường cũng là trưởng trại giam Trong trại giam đó có Ly Ly, Sơn Đầu Bò,Hai Ngà… Và một nhân vật lâu đời của mảnh đất này là Sấu Bông Tác phẩm

được kể lại như sau: Ly Ly sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn trong một gia đình tưchức trung lưu nhưng mang nặng thảm kịch: cha cô chạy theo cuộc sống vậtchất khi Mỹ đổ quân vào miền Nam, mẹ cô đã ngoại tình với người Mỹ và bịbắt gặp nên xấu hổ tự tử Cha cô giết tên Mỹ và đi tù Do đó, gia đình tan nát,

Ly Ly kiếm sống bằng con đường bất chính Sau ngày giải phóng cô tiếp tụclàm ăn phi pháp với thủy thủ tàu nước ngoài và bị chúng gạt nên bị bắt đi cảitạo ở nông trường Bình Minh Sau nhiều lần trốn trại cô gặp Ba Trí người bảolãnh cô Từ đó, cô cố gắng cải tạo giũ bỏ quá khứ nhưng cứ bị Lê Quát vàMai Sương ngăn cản Cô tuyệt vọng, bỏ nông trường, bán mình để có tiềntheo đoàn người vượt biên Khi nghe tiếng gọi của Ba Trí, cô trốn chạy, laomình xuống sông và bị cá sấu tha đi, Qua tiểu thuyết, Nguyễn Đình Thitrên báo Nhân dân lại nhận xét: “Những trang viết công phu, với màu sắc thậtNam Bộ, trong đó có những nhân tố mới của cuộc sống đầy khó khăn củachúng ta được tác giả hết sức tìm kiếm nâng niu Đây là một công trình laođộng đúng đắn, vậy mà trên báo chí văn nghệ chưa nói đến” Tuy nhiên, gầnhai mươi năm sau Phạm Thị Minh Thư đọc lại cuốn sách và viết: “Phải chăngnhững đau đớn dằn vặt, những hồi hộp và thao thức trước các biến động xãhội giữa thập niên tám mươi, các biến động thực sự thân thiết với con người lítưởng trong anh đã làm bừng thức phần nhà văn vốn bị lối viết của “một thờidang dở” che khuất? dòng chảy của một cảm xúc chân thành, mạnh mẽ” (Vănnghệ)

Nguyễn Ngọc Thuần là một trong những nhà văn trẻ tiêu biểu ở Nam

Bộ với tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Tác phẩm được giả A cuộc

thi sáng tác văn học thiếu nhi Qua tác phẩm, bạn đọc thiếu nhi sẽ làm quenvới những khung cảnh của cuộc sống có thể còn ít nhiều lạ lẫm: một nhà hộsinh với tiếng kêu đau đớn của người sản phụ, một ngôi nhà thờ vắng lặng vớikhúc hát của những người nữ tu, một đoàn Sơn Đông mãi võ với bầy rắn bí

ẩn, một sạp chợ cũ với ước mơ về khu vườn của hai ông cháu hành khất Tác

giả không ngại để cho nỗi buồn và cả nỗi đau chạm đến tâm hồn các emnhưng biết dừng lại trước ngưỡng cửa tâm lý các em có thể chịu đựng.

Tập truyện ngắn Hoa kèo nèo tím biếc của Trầm Hương Với hơn chục truyện ngắn mang tên các loài hoa: Hoa hồng tỉ muội, khiến người chị phải suốt đời sám hối; Hoa vông nem khờ dại là hình ảnh chị Ba chân quê, chất

phác, đã phát hiện ra bác hàn nồi, vượt lên dư luận thông thường mà tìm thấy

hạnh phúc lứa đôi muộn màng; Hoa trạng nguyên bướng bỉnh như ước

nguyện của cô bé cứ nhất định trở thành diễn viên sân khấu mặc cho cả nhà

phản đối chỉ một người chú ruột ủng hộ; Hoa kèo nèo tím biếc, hình ảnh hoa

kèo nèo tím biếc, một loài hoa rặt Đồng bằng sông Cửu Long Loài hoa này

đã được nhà văn đầy thương mến lồng vào đó hình ảnh người mẹ - người mẹ

có chồng đi kháng chiến, ở nhà một mình tần tảo nuôi con, ngay trong lòngđịch, bằng gian hàng mắm,… Tất cả các truyện ngắn của Trầm Hương đềunói lên những thân phận người ẩn sau tên loài hoa ấy phần lớn lại là nhữngnhân vật nữ Nam Bộ, miền Đồng bằng sông Cửu Long, trong cả thời chiến,thời bình, trong cả ngày hôm qua, lẫn ngày hôm nay

Nhìn chung, truyện ngắn và tiểu thuyết Nam Bộ đương đại vẫn đangđược nhiều cây bút bền bỉ khơi dậy sức sống tiềm tàng của nó Những nhàvăn cao niên, trong đó Mạc Can là một trong những nhà văn tiêu biểu đã từngthành công trên nhiều thể loại Còn đối với những nhà văn trẻ thì sức khai pháchứa đựng nhiều hứa hẹn

1.1.2 Thành tựu nổi bật

Thành tựu văn học phương Nam trong các giai đoạn phát triển trướcthời kì đổi mới cũng lần lượt được khôi phục giá trị Ở đây, chúng tôi xinđiểm qua mang tính khái quát thành tựu văn học các giai đoạn trước của vănhọc Nam Bộ Về chặng đường mười lăm năm trước cách mạng tháng Tám,một giai đoạn phát triển tốt đẹp giúp ra cảm nhận những nét đặc sắc, độc đáo

của nông thôn và nông dân Nam Bộ qua tiểu thuyết phóng sự Đồng quê

(1942) và các truyện được viết liền sau đó Dân quê (1949), Tình quê (1949),

Cô gái quê (1950) Đến thời gian chín năm kháng chiến chống Pháp các cây

bút yêu nước vẫn lên tiếng một cách gan góc, dũng cảm Thời gian này nổitrội là thơ, kí và truyện ngắn Tiếp đến là những năm chống Mĩ, giải phóngmiền Nam (1954 -1975) Vai trò, tác dụng của văn học yêu nước trong cácthành thị bị tạm chiếm ở miền Nam đã được khẳng định từ lâu Một số

chuyên khảo về dòng văn học này đã được xuất bản Văn học yêu nước tiến bộ

trong lòng các thành thị miền Nam của Thạch Phương Nhìn lại một chặng

đường văn học của Trần Hữu Tá Nhiều tuyển tập thơ văn yêu nước đã đượcsưu tập Các bộ tuyển tập hoặc toàn tập của các nhà văn Vũ Bằng, Võ Hồng,Nguyễn Văn Xuân, Bình Nguyên Lộc,… cũng lần lượt được ấn hành Bêncạnh đó, xét về nghệ thuật rất nhiều tập truyện ngắn, tiểu thuyết có chiều sâu

tư tưởng và già dặn của Vũ Hạnh, Sơn Nam, Trần Duy Phiên, Nhật Tiến, Thế

ngắn Anh Thơm Râu Rồng,… Nhà văn Sơn Nam với tập truyện ngắn Hương

rừng Cà Mau và nhiều công trình khảo cứu đầy giá trị về công cuộc khẩn

hoang ở Nam Bộ với phong cách giản dị dễ gần gũi; nhà văn Anh Đức với tác

phẩm Đứa con của đất viết về những con người bình dị sống nhờ vào đất

chưa bao giờ nghĩ mình sẽ bỏ cày, cuốc cầm súng Nhưng giặc Mỹ và tay sai

đã dồn họ đến bước đường cùng khiến họ phải vùng dậy Tiểu thuyết Mùa gió

chướng của nhà văn Nguyễn Quang Sáng có sự đan xen giữa sự thật lịch sử

của cuộc chiến tranh giữ nước vĩ đại của dân tộc và là ý thức suy ngẫm về quêhương đất nước và nội tâm sâu thẳm của từng người, từng nhân vật cụ thể.

Sau hai nhà văn đàn anh Nguyễn Quang Sáng và Anh Đức, Lê VănThảo là nhà văn Nam Bộ thứ ba vinh dự được nhận giải thưởng Hồ Chí Minh

về Văn học nghệ thuật (vào tháng 4 năm 2012 bằng hai tác phẩm Con đường

xuyên rừng (tiểu thuyết) và Tuyển tập truyện ngắn Lê Văn Thảo) Ông cũng

là nhà văn duy nhất ở miền Nam trong số 7 nhà văn cả nước được trao giảithưởng Hồ Chí Minh trong đợt này

Bên cạnh đó, chúng ta không thể không kể đến nhà văn Mạc Can Ông

đã nhận nhiều giải thưởng như: giải A cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà vănViệt Nam (2005), giải thưởngVăn học nghệ thuật của UBND Thành phố HồChí Minh (2003 - 2004), giải thưởng giành cho tác phẩm văn học và điện ảnhxuất sắc nhất (2005) của Trung tâm văn hóa Doanh nhân Việt Nam

Các nhà văn thời kì kháng chiến vẫn tiếp tục sáng tác: Anh Đức,Nguyễn Quang Sáng, Phạm Tường Hạnh… Nhiều nhà văn ra sách mới và đạt

nhiều giải thưởng như Lê Văn Thảo có tiểu thuyết Cơn giông (2002) được giải B của Hội Nhà văn Việt Nam, Trần Thanh Giao có Tuyển tập truyện

ngắn (2002), tập ký Ai vượt Cửu Long Giang (2003), Minh Khoa có kịch bản

văn học Theo bước chân Võ Văn Tần (2003), Lê Văn Duy có tiểu thuyết Thời

trốn nắng (2004), Trần Công Tấn có Người đi từ bến làng Sình (2004), Thanh

Giang có Khúc chuông chùa (2001) viết về chiến sĩ biệt động Thành phố Sài

Gòn Tác phẩm này được tặng thưởng của Ủy Ban toàn quốc Liên hiệp cácHội Văn học nghệ thuật Việt Nam năm 2002 Trần Văn Tuấn có tiểu thuyết

Rừng thiêng nước trong (2004), Trầm Hương có tập truyện Mẹ (2002) viết về

các bà mẹ Việt Nam anh hùng, Triệu Xuân có tiểu thuyết Cõi mê (2004), Kim Quyên có tập truyện ngắn Người dưng khác xứ (2004).

Ngoài ra, các nhà văn khác còn có thể loại tiểu thuyết: Đất mới vỡ (Trần Thanh Giao); Giữa cơn lốc (Đào Chí Hiếu); Đất trong làng (Đinh

Trang Nhã); Khúc chuông chùa (Thanh Giang); Canh năm (Lê Thành

Chơn), Thể loại truyện ngắn được thể hiện khá thành công qua lớp nhà văntrẻ như Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Thị Cẩm Châu, PhanHoàng, Nguyễn Danh Lam, Nguyễn Hồng Lam, Hoài Hương, Tiến Đạt,Nguyễn Trọng Nghĩa, Lê Thiếu Nhơn, Nguyễn Thu Phương, Bùi Anh Tấn,Phan Trung Thành, Liêm Trinh, Nguyễn Thị Ánh Huỳnh, Đào Phong Lan,…Tất cả họ đều là Hội viên của Hội Văn nghệ Thành Phố Hồ Chí Minh

Nhìn chung, những thành tựu cơ bản của văn học Nam Bộ đương đạiđược thể hiện khá phong phú trên nhiều trên nhiều thể loại trong đó tiêu biểu

là truyện ngắn và tiểu thuyết, phát triển mạnh cả về số lượng và chất lượng.Hầu hết các nhà văn cao niên đều tiếp tục sáng tác, các nhà văn trẻ đạt nhiềugiải thưởng của Hội nhà văn Trong đó, Mạc Can là một trong số nhà vănthành công ở thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết

1.2 Mạc Can và sự nghiệp sáng tác

1.2.1 Vài nét về nhà văn Mạc Can

Mạc Can tên khai sinh là Lê Trung Cang, sinh ngày 14- 04 - 1945, còn

có bút danh khác là Anh Vũ Quê gốc ở Minh Hải Trú quán: Sài Gòn Nơi ở:54/29/23 KP4, phường Bình Trị Đông, Quận Bình Thạnh, TPHCM Nghềnghiệp: diễn viên kịch, ảo thuật, điện ảnh Ông tham gia vào Hội Nhà vănViệt Nam ngày 13 tháng 10 năm 2006 Bố là Lê Văn Quý, một nhà ảo thuậtgia nổi tiếng Mẹ là người gốc Miến Điện lai Hoa, một phụ nữ bình dân ít chữnhưng hiền lành, đảm đang Cả gia đình với năm con người lênh đênh kiếmsống trên sông nước miền Lục tỉnh Tuổi thơ của Mạc Can quẩn quanh trongchiếc ghe nhỏ, lênh đênh trôi dạt trên những dòng sông Lên tám tuổi, MạcCan đã trở thành diễn viên trong ghe hát của cha làm hề để mua vui cho khángiả Từ nhỏ, ông đã không được học hành và phải theo cha đi khắp nơi biểudiễn xiếc, ảo thuật Vật lộn với miếng cơm manh áo, Mạc Can phải làm nhiềunghề để kiếm sống: làm xiếc, ảo thuật, diễn viên,… nhưng nhiều nhất vẫn là

làm hề Mạc Can từng kí hoạ về chân dung mình: “Tôi là một tên hề, một conngười có khuôn mặt rất hẻo và tướng đi lắt nhắt, lùn tịt Một người ít học, một

kẻ bị cuộc đời đối xử quá khó Tôi đã lang thang từ lúc bắt đầu sinh ra Tôi đãchẳng làm được gì trong suốt cuộc đời mình” Hơn nửa cuộc đời lang bạtkhắp nơi, Mạc Can thấm thía sâu sắc cuộc sống khốn khó, bởi thế, ông dànhnhiều trang viết về những người nghèo khổ tình cảm đặc biệt

Mạc Can đến với văn chương như một sự tình cờ Mặc dù ngoài tuổi 60ông mới thực sự viết văn, vậy mà chỉ với mấy năm cầm bút, ông đã cho ra đờinhiều tác phẩm có giá trị ở nhiểu thể loại khác nhau Thời gian sáng tác tuycòn ngắn song ông đã đạt được nhiều giải thưởng có giá trị: Giải A cuộc thitiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam (2005), Giải thưởng văn học nghệ thuậtcủa UBND Thành phố Hồ Chí Minh (2003 - 2004), Giải thưởng dành cho tácphẩm văn học và điện ảnh xuất sắc nhất (năm 2005) của Trung tâm Văn hoáDoanh nhân Việt Nam

Quá trình sáng tác của Mạc Can hết sức độc đáo Dù là nhà văn khôngđược học hành tử tế, nhưng ông tự cố gắng vươn lên, tự tìm tòi, học hỏi Ôngđến với văn chương được xem như cái duyên tiền định Bước vào làng văn

với tác phẩm đầu tay Ảo thuật trong tù, đăng trên báo Thời nay, mang tính chất tự truyện Đến thời kỳ đổi mới, tập truyện ngắn Món nợ kịch trường

(1999) ra đời Kể từ đó, Mạc Can cho ra đời hàng loạt tác phẩm có giá trị Tập

truyện ngắn Tờ một trăm đô la âm phủ ( 2004), có nhiều truyện tiêu biểu như:

Những bức tường biết nói, Xe đêm, Khẩu thuật, Người nói tiếng bồ câu, Tờ một trăm đô la âm phủ, Con cua màu rêu,… Nhưng khi cuốn tiểu thuyết Tấm ván phóng dao ra đời thì tên tuổi Mạc Can thực sự được khẳng định Khi nhận

giải thưởng từ cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn, Mạc Can hết sức bất ngờ

và sung sướng Ông đã không cầm nổi giọt nước mắt hạnh phúc khi những cốgắng của mình bấy lâu nay đã được đền đáp Cuốn tiểu thuyết đã được bạnđọc đón chào nồng nhiệt Người đọc tìm thấy ở đó những trang viết khá chân

thực về một gia đình xiếc trong những năm 80 của thế kỷ trước, thấy đượcbức tranh phong tục văn hoá đa dạng của vùng quê Nam Bộ, nghiền ngẫmnhững triết lý về cuộc đời mà nhà văn gửi gắm Tác phẩm hấp dẫn tạo raphong cách riêng, gây ấn tượng với người đọc Để không phụ lòng độc giả,

Mạc Can tiếp tục cho ra mắt tập truyện ngắn Cuộc hành lễ buổi sáng (2005) Đến năm 2006 Tạp bút Mạc Can ra đời, cũng trong năm ấy, tập truyện ngắn

Người nói tiếng bồ câu xuất bản, kế đó là tiểu thuyết Phóng viên mồ côi ra

mắt độc giả năm 2007 Đầu năm 2008 cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô

sinh được xuất bản Sang năm 2010 ông cho xuất bản tiểu thuyết Quỷ với Bụt

và Thần Chết; Tuyển tập Mạc Can gồm có tiểu thuyết và truyện ngắn; tập

truyện ngắn Ba… ngàn lẻ một đêm với ngòi bút biến hóa như diễn viên trên

trang giấy, diễn xuất qua hình dáng của nàng XêRêNát, quan Ngự Y, thậm chí

là Thừa Tướng và quan “Đuổi Ruồi” - một nhận vật mà ông sáng chế “dungnhan” rất mới trong thể loại truyện ngắn liên hoàn mà ông gọi là trường phái

“hoang tưởng” Đến năm 2011 ông cho ra đời tập truyện Nhớ.

Văn của Mạc Can đa dạng trên nhiều thể loại: Truyện người lớn, truyệnthiếu nhi, truyện giả tưởng Nhưng dù viết ở đề tài hay lĩnh vực nào thì ngườiđọc đều nhận thấy nhân vật có phần cuộc sống của Mạc Can, những số phậnhẩm hiu, những cuộc đời đau khổ, những người thất cơ lỡ vận hoặc có phầnđời không suôn sẻ Trong đó, cuộc sống của những người dân thành thị nghèo

là mảng sống từ lâu Mạc Can đã chú tâm tìm hiểu Những cảnh sống đờithường với vô vàn những vấn đề mới phát sinh, cả một phức hợp những tạp

âm đời thường được nhà văn đưa vào trang viết Đó là cuộc sống đời thườngvới tâm tư tình cảm của những kiếp người nghèo khổ, những giá trị đạo đứcthẩm mỹ trong xã hội

Sinh ra và lớn lên trong một hoàn cảnh lịch sử đầy biến động, chứngkiến sự đổi thay của đất nước, Mạc Can là người ý thức sâu sắc bi kịch củathời đại mình, giai tầng mình, bản thân mình Xuất thân trong một gia đình

nghèo, Mạc Can sớm bị đẩy ra môi trường xã hội lăn lộn với cuộc sống mưusinh, ông sớm có điều kiện tiếp xúc và sống gần gũi với những mảnh đờinghèo khổ Đó chính là vốn tư liệu quý báu giúp nhà văn trong quá trình sángtác Bối cảnh gợi cảm hứng trong văn xuôi Mạc Can là hiện thực đời sống mànhà văn từng trải qua, từng gắn bó Những năm tháng phiêu linh, trôi dạt trênnhững dòng sông miền Lục tỉnh hay lang thang trôi nổi trên những ngõ ngáchSài Gòn, đó là chất liệu hiện thực cuộc sống mà nhà văn đưa vào trong trangviết.

Hơn mười năm sáng tác nhưng Mạc Can đã có những đóng góp tíchcực vào bức tranh văn học Nam Bộ đương đại của Việt Nam Ông viết bằngtình cảm, bằng tâm hồn của một con người cả đời gắn bó với mảnh đất đầybiến động Chính điều này đã làm cho Mạc Can cảm nhận nhiều hơn về dư vịcủa cuộc sống

1.2.2 Truyện ngắn và tiểu thuyết trong sáng tác của Mạc Can

Có thể nói, truyện ngắn và tiểu thuyết trong sáng tác của Mạc Can

tương đối nhiều Bước vào làng văn, ông cho ra đời tác phẩm đầu tay Ảo

thuật trong tù, đăng trên báo Thời nay, mang tính chất tự truyện Nhưng tác

phẩm chưa phản ánh được những vấn đề có ý nghĩa hiện thực một cách sâusắc Nhân vật hiện lên còn mờ nhạt, chưa có sức nặng về nghệ thuật Đến thời

kỳ đổi mới, tập truyện ký Món nợ kịch trường (1999) ra đời Tác phẩm kể về

cuộc sống của những người nghệ sĩ trên sân khấu không màng danh lợi, miệtmài làm nghệ thuật để trả món nợ trần ai Sáng tác này bước đầu ghi nhận sựthành công của Mạc Can trên con đường văn nghiệp Kể từ đó, Mạc Can đã

cho ra đời hàng loạt tác phẩm có giá trị: Tập truyện ngắn Tờ một trăm đô la

âm phủ (2004), có nhiều truyện ngắn tiêu biểu như: Những bức tường biết nói, Xe đêm, Khẩu thuật, Người nói tiếng bồ câu, Tờ một trăm đô la âm phủ, Con cua màu rêu,… Tập truyện thể hiện sự tiến bộ đáng kể trong cách viết

của ông Hàng loạt các tác phẩm của ông miêu tả những câu chuyện xoay

quanh cuộc sống sinh hoạt hàng ngày ở thành thị cũng như nông thôn, cùngvới mối quan hệ đời thường Nhờ tập truyện này mà người đọc đã bắt đầu chú

ý tới Mạc Can Nhưng để tạo được tiếng vang, làm nên tên tuổi của Mạc Can

phải kể đến sự ra đời của cuốn tiểu thuyết Tấm ván phóng dao (2004) Đây có

thể xem là “bước ngoặt” trong cuộc đời sáng tác của nhà văn Khi được nhậngiải thưởng từ cuộc thi tiểu thuyết của Hội Nhà văn, Mạc Can hết sức bất ngờ

và vô cùng sung sướng Ông đã không cầm được những giọt nước mắt hạnhphúc khi những cố gắng của mình bấy lâu nay đã được đền đáp Cuốn tiểuthuyết đã được bạn đọc đón chào nồng nhiệt Người đọc tìm thấy ở đó nhữngtrang viết khá chân thực về một gia đình gánh xiếc rong vào những năm 80của thế kỷ trước Chúng tôi thấy được ở đó tái hiện lại bức tranh chân thực vềphong tục, văn hoá đa dạng của vùng quê Nam Bộ Qua đó, nhà văn thể hiệnnhững suy tư chiêm nghiệm về triết lý cuộc đời Đến với tác phẩm này, ngườiđọc ghi nhận những đóng góp mới mẻ của nhà văn về thể loại tiểu thuyết Bởitác phẩm rất hấp dẫn tạo ra phong cách riêng, gây ấn tượng với người đọc Dovậy, độc giả lại càng quan tâm đến Mạc Can Để không phụ lòng người đọc,

Mạc Can tiếp tục sáng tác Ông cho ra mắt tập truyện ngắn Cuộc hành lễ buổi

sáng (2004), gồm chín truyện ngắn với phong cách đa dạng Còn ở Khách sạn Cánh Đồng Diều một khách sạn lạ lùng nhưng quen quen đâu đó trên khắp

đất nước này Những nhân vật cũng thuộc loại phổ biến của thời thế này đãđược Mạc Can làm cho tất cả trở nên huyền hoặc, vừa như ác mộng, vừa nhưmột giấc mơ Và, ta còn bắt gặp những tác phẩm với cốt truyện ly kỳ huyền

ảo như Sài lang, Con Kapka, những truyện hiện thực phảng phất buồn như

Hội chợ buồn thiu, Con chuột trên dây điện và những truyện thế sự hóm hỉnh

như Cuộc hành lễ buổi sáng Tiếp đến là tiểu thuyết Phóng viên mồ côi đã

làm nên một thành công mới trên con đường viết văn của Mạc Can ÔngPhạm Sĩ Sáu - Trưởng ban Khai thác đề tài Nhà xuất bản Trẻ, người trực tiếp

chỉnh sửa bản thảo của bộ tiểu thuyết trên cho biết: “So với Tấm ván phóng

dao, đây là quyển không có một cốt truyện thật rõ ràng, Theo tôi, với tác

phẩm Phóng viên mồ côi, Mạc Can đã “trưởng thành” hơn trong sự nghiệp

viết văn của mình”

Cuối năm 2007 đầu năm 2008, cuốn tiểu thuyết Những bầy mèo vô sinh

ra đời Đây là cuốn tiểu thuyết thứ ba của Mạc Can sau Tấm ván phóng dao

và Phóng viên mồ côi Tuy chỉ dày 251 trang, nhưng đây là cuốn sách mà

Mạc Can đã thầm lặng viết trong mấy năm Tác phẩm mở đầu bằng chuyệntình bồ câu của gia đình ông Chín, rồi thêm rất nhiều “gia vị”, được lồng ghéptrong khung cảnh hiện thực huyền ảo Mạc Can đã dẫn dắt bạn đọc đi từ mốiquan hệ gần gũi giữa ông SuDa - người chạy xe ôm và ông Già Ba - nhà văn,nhà nghiên cứu về mèo và những biến động của đời sống thông qua sự xuấthiện của những bầy mèo vô sinh Và khi hoàn tất tác phẩm, Mạc Can đã trởthành người nổi tiếng Ông bận bịu với nhiều công việc, lúc thì làm diễn viên,lúc lại đi làm quảng cáo, đi diễn ảo thuật, đi nói chuyện với sinh viên cáctrường đại học nhưng vẫn không lúc nào thôi viết Đi đâu ông cũng kè kècái lap tốp bên mình tranh thủ từng phút để sáng tạo nghệ thuật Sợ thời giankhông còn chờ đợi mình, ông đã “xin phép vợ ra ở riêng” để dành thời giancho việc viết lách

Tiếp đến, năm 2010 ông cho ra đời tiểu thuyết Quỷ với Bụt và Thần

Chết với văn phong giàu tưởng tượng, giữa hư và thực, giữa tự truyện và

huyền thoại Ông viết ngay trong chính cuốn sách mới của mình những trảinghiệm gan ruột: “Tôi muốn kể một câu chuyện mới, không còn ở bối cảnhsân khấu bèo bọt của những gánh hát rong” Truyện gồm ba nhân vật với batính cách trái ngược nhau nhưng họ là bạn của nhau thông qua nhân vật tôi(Bụt), Lam (Quỷ) và Thuyên (Thần Chết) Bên cạnh đó, nhà văn cho ra đời

tập truyện ngắn liên hoàn Ba… ngàn lẻ một đêm gồm có 10 truyện ngắn Ông

dùng ngòi bút biết hóa thân như diễn viên trên trang giấy diễn xuất qua hìnhdáng nàng XêRêNát, quan Ngự Y, thậm chí là Thừa Tướng và quan “Đuổi

Ruồi” - một nhân vật ông vừa sáng chế dung nhan rất mới trong thể loạitruyện ngắn liên hoàn mà ông gọi là trường phải hoang tưởng, dựa vào mộtcâu chuyện cổ điển mà ai cũng biết nhà văn đã kể chuyện khác Sang năm

2011 nhà văn cho ra đời tập truyện ngắn và tản văn Nhớ gồm 27 tác phẩm

Có thể nói, Mạc Can sáng tác khá nhiều về truyện ngắn và tiểu thuyết

Nhưng ở đây tôi xin điểm qua vài nét về Tuyển tập Mạc Can gồm có truyện ngắn và tiểu thuyết Trong đó tiểu thuyết Tấm ván phóng dao tái hiện lại một

cách chân thực từng số phận con người nghèo khổ sống lênh đênh lưu lạc trênkhắp miền Lục tỉnh tìm kế sinh nhai Buổi đầu ông Trần đưa vợ con trôi dạtqua làng này đến làng nọ trên chiếc ghe ngược xuôi sông nước hành nghề bánthuốc dán và làm ảo thuật ở những phiên chợ quê Cuộc sống vất vả đã hằn inlên gương mặt của ông Mặc dù là nhà ảo thuật, nghệ sĩ tài hoa nhưng cơnghiệp của ông khá mong manh, cuộc sống nay đây mai đó không đủ no ấm.Vào những ngày ế ẩm, cả gia đình chỉ có cháo với nước mắm kho quẹt mặnđắng lưỡi Mặc dù đã rất cố gắng nhưng ông Trần cũng không thể cải tạo cuộcsống gia đình Sau đó, ông quyết định bán ghe lên bờ lập đoàn xiếc nhỏ lưudiễn trên đất liền bằng xe tải nhỏ và diễn viên chính là ba đứa con của mình.Nhưng cái khó cứ vây riết gia đình ông Có thể nói, ông Trần là một nghệ sĩtài danh nhưng không sống nổi với nghề Cả gia đình cả đời lăn lộn để kiếmsống nhưng số phận nghèo hèn vẫn không buông tha cho họ, đôi khi phảiđánh đổi bằng cả mạng sống của chính mình Qua tác phẩm, người đọc hìnhdung ra một gánh xiếc gia đình, trôi nổi trên những dòng sông con kênh,những xóm làng Nam Bộ Những trang viết của ông gợi ra hồn cốt Nam Bộmột thời Những con người chân chất, trọng nghĩa khí nhưng rồi tất cả cứ loayhoay trong một tấm lưới vô hình Họ không tìm được hạnh phúc mà lẽ ra họ

phải có Đến với truyện ngắn Những bức tường biết nói, kể về hoàn cảnh nhà

văn đi mướn nhà ở chung với những người không nhà để lắng nghe tiếng nóicủa những bức tường Hình ảnh hóa thân của những bức tường đã chứng kiến

những kỉ niệm vui buồn của những người không nhà những cuộc đời du mục.Hạnh, một cô ca sĩ ở đài phát thanh Quy Nhơn phải lòng anh diễn viên hài SàiGòn Mối tình đầy trắc trở cuối cùng anh ta bỏ đi mất Sau đó về Khánh Hội,Hạnh sinh con và lấy họ của mình Hạnh phải lăn lộn để kiếm sống bằngnhiều nghề thế nhưng Hạnh vẫn không có chỗ nương thân, mỗi nơi Hạnh ởđược vài tháng rồi phải chuyển đi Cùng hoàn cảnh với Hạnh còn có Sinh vớiđứa con không cha, tối ngày chửi rủa nó; và một chị cũng có đứa con traitrắng trẻo mà người chồng của chị ở tận Mỹ; một người đàn ông khoảng nămmươi tuổi người Bắc có vợ sư tử, sợ vợ nên trốn vào Nam Ngoài ra, xóm trọ

có một diễn viên già suốt đời bươn chải trên những nẻo đường lưu lạc Tất cảnhững con người nơi đây đều có ước mơ bình dị nhưng đều đó thật quá xa vời

đối với họ Tiếp đến là truyện ngắn Tờ 100 đô la âm phủ, tác giả kể về cuộc

đời bất hạnh của Hà - cô gái bán hoa bị bắt vào nơi tập trung gái mại dâm.Sau đó, Hà đã trốn thoát nơi đây sống hoàn lương đến xóm cạnh cầu mở quánbuôn bán Hà có vốn liếng khoảng một triệu đồng nhưng do siêng năng, chămchỉ ăn nên làm ra Quán cà phê của Hà kiêm luôn thuốc tây, tạp hóa Khôngbao lâu thì mọi người trong xóm yêu mến bởi bản tính lương thiện của cô.Tuy nhiên, trong tiềm thức của Hà vẫn không quên quãng đời ô nhục Hàchấp nhận lấy một người chồng không lành lặn Anh ta rất yêu thương Hànhưng người chồng ấy ghen vô lý với giấc mơ của Hà Vậy là một lần nữa,

Hà phải ra đi trong cay đắng, chua chát cho số kiếp của mình Kế đến, truyện

ngắn Xe đêm, tác giả kể về cuộc hành trình của những con người trên một

chuyến xe đò khuya muộn từ bên kia Bắc Mỹ Thuận về bến xe Miền Tây ởPhú Lâm Chuyến xe đêm ấy có nhiều con người với nhiều gương mặt: kháchthường, lái buôn, ông già tội nghiệp, cô bé lem luốc rách rưới,…Họ cùng ngồivới nhau trên chiếc xe đò lao vun vút xuyên qua bóng tối Truyện khắc họahình ảnh ông già nghèo khổ và cô gái lỡ đường đói khát đã bị anh lơ xe bốnlần đuổi xuống xe với sự ngờ vực Nhưng rất may trong số những người vô

cảm ghẻ lạnh ấy vẫn có một tấm lòng đồng cảm, yêu thương đó là ông giànghèo khổ nhưng có lòng thương người vô bờ bến Ông đã giúp cô gái lỡ

đường trả tiền xe trong chuyến xe ấy Truyện ngắn Điện thoại khẩn cấp viết

về bi kịch của người phụ nữ có chồng nhưng chồng theo cô gái khác Chị tagọi điện thoại cho ông Hề nhờ tư vấn, giúp đỡ Ông Hề khuyên người phụ nữ

ấy không nên chán nản mà phải cảm hóa người chồng của mình bằng sự dịudàng Chính lời khuyên ấy của ông Hề đã giúp cho người chồng quay lại sống

hạnh phúc bên người vợ thân yêu Đến với truyện ngắn Khách sạn Cánh

Đồng Diều chủ nhân khách sạn là ông Kiêm Hùng Trước đây, cuộc sống khó

khăn nhưng từ khi về sống với bà Ly thì ông càng ăn nên làm ra Trở thànhông chủ lớn nên Kiêm Hùng đã vứt bỏ những vật dụng không cần thiết vàotrong kho Cũng chính từ đây, những thành viên trong gia đình lại sa vào cảnh

ăn chơi trác táng Đến khi gặp lại người bạn cũ nhắc lại những kỉ niệm xưa đó

là cánh diều Ông Kiêm Hùng đã lao qua lan can nhà rơi xuống đất.

Bên cạnh đó, tiểu thuyết Phóng viên mồ côi lấy bối cảnh là thời điểm

cận kề những năm tháng miền Nam giải phóng, viết về đề tài chiến tranh.Nhân vật chính là Trần Điệp một phóng viên mồ côi với cuộc đời nhiều sónggió Anh từng làm diễn viên múa rối có lúc sống lang bạt với những người ởtận đáy xã hội Anh gặp đủ hạng người với nhiều số phận, nhiều ngành nghề,địa vị khác nhau những mỗi người mang trong mình nỗi khổ riêng Nhưng họkhông phải là những người đại diện cho xã hội thời đó Họ đến ở từng giaiđoạn nhất định theo mỗi bước chân lang bạt của Trần Điệp Qua tác phẩm, tácgiả muốn nói: “Ở đời, mọi việc đều có quy luật của nó, kẻ ác rồi cũng bị trừngtrị, cuộc sống con người không nên hành xử bằng bạo lực mà hãy tử tế vớinhau, hãy biết tha thứ và dung hoà cuộc sống”

Tiểu thuyết Qủy với Bụt và Thần Chết là câu chuyện đời hư hư thực

thực Ông viết ngay trong cuốn sách mới của mình những trải nghiệm ganruột “Tôi muốn kể một câu chuyện mới, không còn ở bối cảnh sân khấu bèo

bọt của những gánh hát rong” Và khi gấp quyển sách lại, ta thấy một sự đồngcảm về thân phận con người Bộ ba nhân vật trong tác phẩm gồm có: ông Bụt(nhà văn, diễn viên) với cô gái tên Lam (Quỷ) bán trái cây dạt, bán vé số dạo

và Thuyên (Thần Chết) Các nhân vật đều do nhà văn tưởng tượng ra mangtính hư cấu Họ gặp gỡ và quen biết nhau tại quán Diễm Trong đó, Bụt luôndõi theo những việc làm của Lam, giúp đỡ khi Lam vấp ngã bởi Bụt cũng yêuLam luôn mong muốn Lam có cuộc sống tốt đẹp Lão Thuyên cũng yêu Lamnhưng lão có cái nhìn khác về Lam Lão sống trong dục vọng cả lúc sốngcũng như lúc chết Có thể nói, Thuyên là kẻ mưu mô, lừa tình Qua truyện, tathấy phần Bụt và Quỷ của mỗi con người dưới sự chứng kiến của Thần Chếtnhư là biểu hiện cho cuộc đấu tranh giữa thiện và ác; giữa ranh ma quỷ quyệt

và nhân bản hồn hậu Sau cùng để chọn lối thoát cho mình, Bụt phải ra đi đểlại Quỷ và Thần Chết xử nhau trong hiện thực

Nhìn chung, truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can khá phong phú về

đề tài Các đề tài ấy thường viết nhiều vấn đề trong cuộc sống: gia đình, tìnhyêu, đời sống của con người ở nông thôn cũng như thành thị kể cả vua chúa, Thông qua trang viết của mình, nhà văn phản ánh đến thực trạng của conngười trong cuộc sống đương đại hôm nay

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT VÀ QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN, TIỂU THUYẾT

CỦA MẠC CAN

2.1 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can

2.1.1 Khái niệm về nhân vật, truyện ngắn và tiểu thuyết

Trước tiên ta tìm hiểu về khái niệm nhân vật văn học Nhân vật văn học

là con người được miêu tả trong tác phẩm văn học Con người ấy có thể cótên hoặc không có tên riêng Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, thần thoại đượcđưa ra để nói chuyện con người Khái niệm nhân vật văn học có khi được sửdụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người nào cả mà chỉ một hiện tượngnổi bật trong tác phẩm Nhân vật văn học có chức năng cơ bản là khái quáttính cách của con người Vì tính cách kết tinh của môi trường sống nên nhânvật văn học là người dẫn độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống.Nhân vật đồng thời còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tưởng thẩm mĩcủa nhà văn về con người Vì thế, nhân vật luôn gắn với chủ đề của tác phẩm.Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, mâu thuẫn, xung đột Đó lànhững mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này và nhânvật kia,…Vì vậy, nhân vật luôn gắn liền với cốt truyện Nhờ được miêu tả quaxung đột, mâu thuẫn nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vậtvăn học là một chỉnh thể vận động có tính cách được bộc lộ dần trong khônggian, thời gian và mang tính quá trình

Từ những gốc độ khác nhau người ta có thể chia nhân vật văn họcthành nhiều kiểu loại khác nhau: dựa vào vị trí đối với nội dung, cốt truyện tachia nhân vật văn học thành nhân vật chính và nhân vật phụ Nhân vật chínhthường xuất hiện nhiều lần trong tác phẩm và được nhà văn khắc họa đầy đặnbằng nhiều chi tiết: tiểu sử, ngoại hình, nội tâm, tính cách và xung đột Chính

vì thế nhân vật chính thường thể hiện rõ nét những cách tân nghệ thuật củanhà văn; nhân vật phụ thường gắn liền với những tình tiết, sự kiện tư tưởng có

tính chất phụ trợ, bổ sung Nhưng trong nhiều trường hợp, nhân vật phụ lạihàm chứa những tư tưởng quan trọng của tác phẩm đồng thời nhân vật phụcòn là bộ phận không thể thiếu được nhà văn miêu tả tạo nên một bức tranhđời sống hoàn chỉnh độc đáo và sinh động cho tác phẩm

Dựa vào đặc điểm tính cách truyền đạt lí tưởng của nhà văn, chúng tôichia nhân vật thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện; dựa vào thểloại chia thành: nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch; dựa vào cấutrúc hình tượng nhân vật được chia thành: nhân vật chức năng, nhân vật loạihình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng,… Nhân vật văn học thể hiện quanniệm của nhà văn về con người, cũng là phương tiện để nhà văn khái quát tínhcách số phận con người nên giữa nhân vật và con người có mối quan hệ thốngnhất với nhau Tuy nhiên, nhân vật văn học bao giờ cũng mang tính ước lệ,không thể đồng nhất nhân vật văn học với con người có thật ngoài đời Hơnnữa: “Nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bảndập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họa với ý

đồ nghệ thuật của nhà văn” (B Brech) Như vậy, nhân vật văn học là đối

tượng mà thông qua đó nhà văn chuyển tải được toàn bộ tư tưởng nghệ thuậtcủa mình Có thể nói, nhân vật cụ thể trong văn học hết sức đa dạng: có nhânvật là con người, là loài vật, cây cỏ,… Nhưng xét ở góc độ của đề tài, ta chỉxét nhân vật là con người trong tác phẩm văn học

Tiếp theo, chúng tôi sẽ tìm hiểu khái niệm Truyện ngắn Thuật ngữTruyện ngắn (tiếng Pháp: Nouvelle, tiếng Anh: Short story) Khái niệm truyệnngắn có nhiều định nghĩa khác nhau Khái niệm truyện ngắn được hiểu là:

“Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hếtcác phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái độc đáo của

nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơikhông nghỉ” [31, 370] Truyện ngắn thường thích ứng rất nhanh với đời sốngcủa thời kì hiện đại và thể hiện cách nhìn mới về con người, về cuộc đời Cốt

truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một khoảng không gian, thờigian hạn chế Qua đó, người đọc có thể cảm nhận được khoảnh khắc về cuộcđời và tình người Truyện ngắn thường xoay quanh vào một tình huống nào

đó, Nguyễn Kiên đã định nghĩa: “Tôi cho rằng truyện ngắn là một trường hợptrong quan hệ giữa con người và đời sống có những khoảnh khắc nào đó, mộtmối quan hệ nào đó được bộc lộ Truyện ngắn phải nắm bắt được trường hợp

ấy Trường hợp ở đây có khi là một màn kịch chớp choáng Có khi là mộttrạng thái tâm lý, một biến chuyển tình cảm,… Nhưng nhìn chung có thể gọi

là một trường hợp” Còn nhà văn Nguyễn Công Hoan chú ý đến chi tiếttruyện ngắn: “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xâydựng bằng chi tiết với bố cục chặt chẽ và bằng thái độ với cách đặt câu, dùngtiếng có cân nhắc,… Muốn truyện ngắn là truyện chỉ nên lấy một trong ngần

ấy chi tiết làm chính làm chủ đề cho truyện Những chi tiết trong truyện chỉxoay quanh vấn đề ấy thôi” Đến nhà văn Bùi Hiển cho rằng: “Truyện ngắnlấy một khoảnh khắc trong cuộc đời con người mà dựng nên”

Như vậy, truyện ngắn là một thể loại còn tồn tại nhiều quan niệm khác

nhau Theo Từ điển văn học (bộ mới): “Truyện ngắn là hình thức tự sự cỡ

nhỏ Truyện ngắn khác truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung miêu tảmột mảnh trong cuộc sống hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào

đó của cuộc sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật,thể hiện khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội Cốt truyện của truyện ngắnthường diễn ra trong một khoảng không gian và thời gian hạn chế Kết cấucủa truyện ngắn không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn viết ra

để đọc liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ nên đặc điểm của truyện ngắn

là rất ngắn gọn Để thể hiện nổi bật tư tưởng, chủ đề, khắc họa nét tính cáchcủa nhân vật đòi hỏi nhà văn viết truyện ngắn phải có trình độ điêu luyện [46,

1846 - 1847]

Bên cạnh truyện ngắn, tiểu thuyết là thể loại có nguồn gốc từ xa xưa,xuất hiện khá sớm Tuy nhiên đến nay, tiểu thuyết vẫn còn giữ nguyên giá trị.Theo M.Bakhtin thì tiểu thuyết được hiểu: “là thể loại văn chương duy nhấtđang chuyển biến và còn chưa định hình Những lực cấu thành thể loại cònđang hoạt động trước mắt chúng ta Thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởngthành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhật của lịch sử Nòng cốt thể loại chưa

hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được hết những khả năng uyển

chuyển của nó” [3, 21] Còn theo Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả

Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) có định nghĩa

về tiểu thuyết như sau: “là tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh hiệnthực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phảnánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội,miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [31,

328] Trong Từ điển văn học (bộ mới), tiểu thuyết được hiểu là: “Thể loại tác

phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhântrong quá trình hình thành và phát triển của nó, sự trần thuật ở đây được triểnkhai trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơcấu” của cá nhân” [46, 1716] Theo Phan Đặng Trung đã khái niệm về tiểuthuyết như sau: “Tiểu thuyết là sự sống, cuốn tiểu thuyết là một hình ảnh vềđời sống và đồng thời nó cũng là sự biểu hiện về tâm hồn Tiểu thuyết là sự

hư cấu nhưng phải dựa vào sự hiểu biết cuộc đời của nhà văn, vận dụng sựhiểu biết, kiến thức đó hư cấu nên một cuốn tiểu thuyết hiểu như một chuyện

có thật, để khi đọc người ta có thể thấy cuộc sống xung quanh mình đang hiệnlên trong đó Một tác phẩm tiểu thuyết thường dài và rắc rối hơn các thể loạikhác, khi viết tác giả thường phải vận dụng rất nhiều lối văn khác nhau, vì thếngười viết tiểu thuyết phải có kiến thức rộng” [66, 28]

2.1.2 Thế giới nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can

Nhân vật trong tác phẩm bao giờ cũng chuyên chở ý đồ, tư tưởng củanhà văn, mang đậm dấu ấn cá nhân và thể hiện cá tính của con người thời đại.Thực tế cho thấy sức sống của nhân vật làm nên tên tuổi của nhà văn Nhàvăn thành công trên nghề nghiệp của mình thông qua tác phẩm nổi tiếng vàngười đọc sẽ nghĩ ngay đến nhân vật trong tác phẩm Do đó, nhân vật là mộttrong những phương diện làm nên phong cách của mỗi nhà văn đồng thời thểhiện được cá tính sáng tạo của nhà văn trên hành trình sáng tác văn học Vìvậy, tiểu thuyết và truyện ngắn sống bằng nhân vật Ở những tác phẩm thànhcông tác giả tạo nên nhân vật điển hình Giữa truyện ngắn và tiểu thuyết tuy

có cùng nhiệm vụ xây dựng nhân vật nhưng một bên thì theo dõi tìm hiểu và

mô tả tỉ mỉ sự thăng trầm của số phận; một bên thì sử dụng lúc cần thiết nhất

Ở góc độ nào đó mà xét thì nhân vật sáng tạo nên cốt truyện Cốt truyện chính

là sự phát triển tính cách nhân vật

Nhân vật trong truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can thể hiện rất đadạng Nhưng dù ở thể loại nào ta cũng dễ nhận thấy nhân vật đều có một phầncuộc sống của nhà văn: nhà văn nghèo, anh hề vui tính, anh chàng xiếc, ngườiphụ nữ có cuộc sống thầm lặng,… Tất cả họ đều có số phận hẩm hiu, cuộc đờiđau khổ, những người thất cơ, lỡ vận hoặc có phần đời không suôn sẻ như

ông Trần trong tiểu thuyết Tấm ván phóng dao, nhân vật Hà trong truyện ngắn Tờ một trăm đô la âm phủ, ông Chín Chim trong truyện Khẩu thuật, ông

To trong truyện Người ngắm trăng,… Cuộc sống của những người dân nghèo

thành thị là một mảng trong sáng tác của Mạc Can Cuộc sống đời thường vàtâm tư tình cảm của những kiếp người nghèo khổ trở thành mảng đề tài chínhtrong sáng tác của tác giả Dù ở thể loại truyện ngắn hay tiểu thuyết, Mạc Canđều đề cập đến những vấn đề đời thường của con người, từ sinh hoạt đến thế

sự với cảm hứng đạo đức và sự thức tỉnh về nhân cách Trong những truyệncủa Mạc Can, nhân vật với đa dạng ngành nghề Họ có thể là nghệ sĩ, lái xe,doanh nhân, nhà văn, nhà báo, phóng viên, thậm chí là nghề xe ôm, thợ may,

bán phở, giúp việc gia đình, nông dân, công nhân, người đưa thư, giáo viên…thậm chí là những cô gái làm nghề “bán hoa”, bán ve chai, hớt tóc dạo,…Nhưng tất cả họ đều được nhà văn khai thác ở khía cạnh nội tâm với nhiềutầng lớp cảm xúc và tâm trạng thông qua hiện thực cuộc sống Mạc Can thiên

về tập trung khai thác những diễn biến tình cảm éo le, những nỗi lòng trắc ẩncủa nhân vật trong cuộc sống đời thường

Một trong những đối tượng được nhà văn quan tâm là người nghèo khổ.Những con người này được Mạc Can dành cho tình cảm đặc biệt Mỗi truyệncủa Mạc Can như một mảnh đời của cuộc sống với những kiếp người nghèokhổ, thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và cả những nụ cười hồn nhiên xúc động

Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao của Mạc Can tái hiện chân thật cuộc sống của

một gia đình hành nghề xiếc rong nổi trôi trên một vùng sông nước Nam Bộ.Nhà văn luôn trăn trở làm sao thể hiện được nỗi lòng, tâm trạng của nhữngcon người ấy một cách đầy đặn nhất, sâu sắc nhất Cũng thông qua trang viếtcủa mình, nhà văn diễn tả được cái đau, cái buồn, cái trớ trêu, tuyệt vọng của

những cảnh đời cơ cực, khó khăn, bần hàn trong xã hội Truyện Những bức

tường biết nói là số phận, mảnh đời của những con người nghèo khổ, phải đi

ở trọ làm thuê, nhưng vẫn tương trợ, giúp đỡ nhau khi khó khăn hoạn nạn.Nhân vật “tôi” trong tác phẩm này đã đi theo cuộc đời của những con ngườinghèo khó để cảm nhận tình người trong họ

Trong thế giới nhân vật nghèo khổ của Mạc Can, nổi lên đậm nét vẫn làhình tượng người đàn bà phải gánh chịu của mọi tai họa nhưng không bao giờ

chịu gục ngã về tinh thần Đó là truyện ngắn Tờ một trăm đô la âm phủ xoay

quanh số phận của nhân vật Hà Cuộc sống thăng trầm đã đẩy Hà vào chốn

“bán hoa” nhưng sau đó cô đã tìm cách trốn thoát và bắt đầu làm lại cuộc đời

Hà chấp nhận gá nghĩa với một người chồng tàn tật những tưởng Hà sẽ cócuộc sống hạnh phúc Nhưng cuộc đời đâu dễ dàng chấp nhận, Hà nằm mơthấy ai đó để dưới gối của mình tờ 100 đô la âm phủ và kể thành thật giấc mơ

ấy với người chồng của mình Không ngờ anh chồng nổi máu ghen vô cớ chorằng Hà còn mơ màng làm gái ở chốn âm ti với bọn khách làng chơi đã quađời Vì vậy, hạnh phúc đến với Hà chỉ là một giấc chiêm bao, không trọn vẹn;

truyện Người đàn bà ngồi qua song cửa hình ảnh nhân vật tôi - người con gái

có tên là Cầm - kể lại quãng đời của mình từ lúc trẻ cho đến lúc già vẫn côđộc Trải qua bao năm, cô giáo ấy vẫn ngồi bên song cửa ngắm nhìn cái phốhuyện nhỏ mà mọi chuyện trên đời ngày nào cũng như ngày nào; hay truyện

Điện thoại khẩn cấp là câu chuyện của người phụ nữ có chồng theo gái đang

rơi vào bi kịch không muốn sống trên đời này nữa Nhưng qua lời động viênchỉ dẫn của ông Hề (nhân vật trong truyện) thì người chồng trở về sống hạnh

phúc bên cạnh người vợ thân yêu Và hình ảnh bà Trần trong tiểu thuyết Tấm

ván phóng dao là người phụ nữ chân chất, tằn tiện để lo cho gia đình Bà rất

chăm chỉ siêng năng, thế mà tạo hóa đã trêu người, bà đã gặp ông chồnggiang hồ lãng tử nghèo rớt mồng tơi Đến cuối đời bà và gia đình vẫn không

có nhà để ở Và còn biết bao số phận người phụ nữ trong sáng tác của MạcCan, có bao nhiêu nhân vật là bấy nhiêu cảnh đời cơ cực, bần hàn

Bên cạnh người phụ nữ, hình ảnh của những đứa trẻ cũng đang bị dòngxoáy của cuộc đời cuốn trôi, cuốn đi cả những ước mơ tuổi trẻ Đó là hình ảnhcậu Ba, cô Tư lúc nhỏ gây được một ấn tượng lớn Cậu Ba tuy còn nhỏ nhưng

đã bị đẩy ra sân khấu cuộc đời để làm hề mua vui cho thiên hạ, cái ước mơnhỏ nhoi được chơi đùa, được học chữ cũng không thể nào có được Cuộcsống khổ cực đã in dấu vết lên hình hài của cậu, cậu có bàn tay trái nhỏ hơnbàn tay phải, lưng bị gù với nhiều vết chai Còn hình ảnh người em (cô Tư):

Đó là một đứa con nít, một đứa trẻ suy dinh dưỡng, cả tuổi thơ của em chưabao giờ có được niềm vui Hai em đã phải lăn lộn quá sớm, điều đó ảnhhưởng tới tính cách tâm lý Các em hình thành lối sống thụ động gò bó, thu

mình Không đến nỗi cơ cực bé Duyên trong Những bức tường biết nói cũng

là nạn nhân của cuộc sống, khi luôn phải chuyển nhà không có một nơi ổn

định, không có người bạn lâu dài, bởi em phải luôn chuyển chỗ ở Cùng với

Duyên, hình ảnh em bé đói nghèo, rách rưới trong hành trình của chuyến Xe

đêm Trong truyện ngắn Và… những hạt cát vẫn tìm nhau dù không phải là

nhân vật chính nhưng hình ảnh bé Quyên cũng làm ta suy nghĩ Không giốngnhư những đứa trẻ kể trên, bé Quyên được sống trong nhung lụa đủ đầy, trongcăn nhà sang trọng, trên chiếc xe hơi đời mới Nhưng “trong cái biệt thự tất cảmáy lạnh đều chạy rì rì, tất cả như đông cứng lại và ẩm ướt, nhiều căn phòngtrống, bỏ hoang Quyên sống một mình với những con thú nhồi bông, cái gìcũng không làm được, thậm chí không được đưa tay đón chút nắng Người mẹthì lạnh nhạt, còn người đàn ông mỗi tuần đem xe máy lạnh tới đón cũng khógọi là cha… người ta cố làm ra vẻ trách nhiệm, món hàng cố giữ không cho

bể, có hình cái ly Trong nâng niu quá đáng tẻ nhạt đứa trẻ lần hồi vô cảmlạnh nhạt theo” [10, 384] Em luôn sống trong cô độc mọi thứ đều đông cứnglại Người sinh ra em lại lạnh nhạt với em Cuộc sống của Quyên chỉ thay đổi

ở chỗ từ cái máy lạnh này chuyển qua cái máy lạnh khác Em không được vỗ

về, nuông chiều trong vòng tay cha mẹ Cái cần thiết ở em đó là tình cảm giađình nhưng lại không có Viết về trẻ em, Mạc Can muốn đưa tiếng chuôngcảnh tỉnh con người cần phải quan tâm tới những đứa trẻ Vấn đề đặt ra khôngphải là mới nhưng chưa bao giờ là cũ, cũng như trong sáng tác văn học nhàvăn luôn chú ý quan tâm đến cuộc sống của con người

Nhìn chung, truyện ngắn và tiểu thuyết của Mạc Can đều viết lên thânphận của con người nhiều khi thật mong manh, hèn mọn Nhân vật phải luônphải đối diện với những bi kịch cuộc đời Đó là những con người ở đủ mọitầng lớp, ngành nghề khác nhau trong xã hội ở thành thị cũng như nông thôn.Trong đó, nhân vật là người phụ nữ và trẻ em được nhà văn quan tâm nhiềunhất Bởi họ lúc nào cũng là người chịu thòi nhất trong cuộc sống, đặc biệt làcuộc sống đương đại như hiện nay