Cơ sở hình thành và bước đầu phát triển của vương quốc LANXANG ( từ giữa thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI)

Vì vậy việc phân tích đúng cơ sở ra đời, quá trình phát triển bớc đầu từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI của Nhà nớc phong kiến Lan Xang sẽ là một cơ sở khoa học để có nhứng đánh giá, nhận xét

Trờng Đại học Vinh Khoa Lịch Sử

Cơ sở hình thành và bớc đầu phát triển của vơng quốc Lan Xang (Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI)

Chuyên ngành: lịch sử thế giới

Họ và tên: Hoàng Thị Tuyết Mai

Giáo viên hớng dẫn: Bùi Văn Hào

Vinh năm 2003

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

Đông Nam á đợc coi là một trong những khu vực có vị trí chiến lợc quan trọng cả về kinh tế, chính trị, quân sự Đồng thời Đông Nam á cũng là một khu vực sớm hình thành cho mình một bản sắc văn hoá rất riêng, độc đáo Do vậy,

từ cuối thế kỷ XIX Đông Nam á đã trở thành đối tợng nghiên cứu của các nhà “

Đông Phơng học”

Cho đến nay, không còn ai nghi ngờ gì nữa về sự hiện diện và quá trình phát triển liên tục với tất cả những tính cách riêng biệt của khu vực lịch sử – văn hoá này

Tuy nhiên còn nhiều ý kiến khác nhau về cách lý giaỉ tiến trình lịch sử của khu vực Đông Nam á Vì vậy việc nghiên cứu về các đất nớc cụ thể trong khu vực, chẳng hạn nh nghiên cứu vể lịch sử Lào sẽ góp phần làm sáng tỏ vấn

đề này

Nhà nớc phong kiến Lan Xang ra đời, phát triển, suy vong nh thế nào? Vấn đề đó đến nay đã đợc nghiên cứu tơng đối đầy đủ Song để xác định chính xác cơ sở ra đời cũng nh bản chất của Nhà nớc phong kiến Lan Xang cần phải dựa trên những cơ sở khoa học Vì vậy việc phân tích đúng cơ sở ra đời, quá trình phát triển bớc đầu( từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI) của Nhà nớc phong kiến Lan Xang sẽ là một cơ sở khoa học để có nhứng đánh giá, nhận xét đúng

đắn về quốc gia này

Xuất phát từ điều kiện tự nhiên gần gũi: “Nhà chung mái

Rẫy chung núi

Ruộng chung đồng

Tắm một bến sông

Thuyền về cùng một bến”

cho nên trong lịch sử cũng nh trong hiện tại Việt Nam và Lào sớm có những mối quan hệ về kinh tế-xã hội Ngoài sự gắn bó về điều kiện tự nhiên, hai nớc còn có nhiều điểm tơng đồng:tuy nhỏ bé song luôn phải gồng mình lên

để đơng đầu với các thế lực xâm lợc Yêu cầu chống ngoại xâm ngày một đặt

ra cấp thiết càng làm cho mối quan hệ giữa hai nớc thêm gắn bó Do vậy việc nghiên cứu- tìm hiểu về lịch sử lào sẽ giúp ta hiểu rõ hơn nớc láng giềng này,

để từ đó tăng cờng- phát triển mối quan hệ giữa hai nớc trong thời đại ngày nay

2.Lịch sử vấn đề:

Sự tồn tại, phát triển, suy vong của chế độ phong kiến Lào từ thế kỷ XIV

đến thế kỷ XVIII đã đợc nhiều tác giả trong và ngoài nớc nghiên cứu và lý giải tơng đối rõ ràng Tuy nhiên cơ sở ra đời của Nhà nớc phong kiến Lan Xang thì cha tác giả nào đề cập và giải quyết một cách trọn vẹn, khoa học (cha có công trình khoa học nào chuyên về vấn đề này) Nó chủ yếu đợc nêu và giải quyết rải rác ở một số công trình nghiên cứu chung về Đông Nam á và một số công trình có tính chất tổng hợp về lịch sử nớc Lào hoặc ở một số bài nghiên cứu

đăng trên các báo-tạp chí

Giáo s Phạm Gia Bền, Đặng Bích Hà và các cộng sự trong cuốn “Lợc sử Lào” (NXB KHXH Hà Nội 1978) mới chỉ làm nhiệm vụ “lợc sử” Lịch sử Lào

từ buổi đầu cho đến trớc khi bị bọn thực dân phơng Tây xâm lợc mới chỉ đợc đề cập một cách sơ lợc

Giáo s Lơng Ninh, Nghiêm Đình Vỳ trong cuốn “lịch sử Lào” (NXB

ĐH-THCN Hà Nội 1994) cũng mới khái quát lịch sử Lào, nêu lên những giai

đoạn lớn với những nét chủ yếu nhằm mục đích cung cấp những hiểu biết đại

c-ơng về lịch sử đất nớc này

Nhà nghiên cứu Hoài Nguyên và các cộng sự trong cuốn “tìm hiểu lịch

sử – văn hoá Lào” (NXB KHXH Hà Nội 1918) chủ yếu viết về văn hoá Lào

Đáng chú ý nhất là bài “Đạo Phật trong tiến trình lịch sử Lào” của bà Nguyễn

Lệ Thi Trong bài này, tác giả khái quát tiến trình của đạo Phật ở Lào qua các thời kỳ lịch sử , đề cập vai trò của đạo Phật trong việc xây dựng đất nớc, xây dựng nền văn hoá dân tộc Lào Tuy nhiên cách lý giải cha sáng rõ

Đào Văn Tiến trong cuốn “ Đất nớc Hoa Chăm Pa” (NXB Thanh Niên 1991) đã giới thiệu một cách sơ lợc những nét đặc trng về đất nớc, con ngời lào với nền văn hoá độc đáo

Tạp chí nghiên cứu Đông Nam á cũng có một số bài nghiên cứu về lịch

sử văn hoá Lào nhng chỉ tập trung vào những vấn đề trong hiện tại

Mới đây nhất cuốn “Lịch sử Lào” của viện nghiên cứu Đông Nam á (NXB VHTT Hà Nội 1997) đã dựng lại bức tranh lịch sử Lào từ buổi đầu lập nớc cho đến khi Cộng Hoà Dân Chủ Nhân Dân Lào ra đời năm 1975 Trong đó

sự ra đời phát triển của nhà nớc phong kiến Lào đã đợc nghiên cứu một cách kỹ lỡng có hệ thống

Việc tìm hiểu về lào không chỉ có các tác giả Việt Nam và thế giới mà còn có sự tham gia của các nhà sử Lào, trong đó nổi bật là tác phẩm “lịch sử Lào từ thợng cổ đến giữa thế kỷ XIX” của Mahả Xila Viravông Tác phẩm này

đã dựng lại một cách chi tiết lịch sử Lào, tuy nhiên cha rút ra đợc những nhận xét có tính chất tổng hợp

Do vậy chọn “Cơ sở hình thành và bớc đầu phát triển của vơng quốc Lan Xang (Từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI)” làm đề tài nghiên cứu hi vọng của chúng tôi là góp phần làm sáng tỏ vấn đề trên một cách khoa học, đồng thời góp phần nắm vững lịch sử nớ Lào

3 Phạm vi- Nhiệm vụ đề tài.

a)Phạm vi:

Thời gian: Lịch sử cổ trung đại

Không gian: Vơng quốc Lan Xang

b) Nhiệm vụ:

Với đề tài này chúng tôi dự kiến tập trung vào giải quyết các vấn đề sau: Nhà nớc phong kiến Lan Xang ra đời dựa trên những cơ sở nào?

Trong thời gian từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI Nhà nớc phong kiến Lan Xang đã có sự phát triển nh thế nào?

để từ đó rút ra một số nhận xét sơ bộ, tổng hợp về bản chất của nhà nớc này

4 Bố cục đề tài ngoài phần mở đầu, phần kết luận đề tài gồm 3 chơng:

Chơng 1: Cơ sở hình thành Vơng quốc Lan Xang

Chơng 2: Khái quát về quá trình hình thành của vơng quốc Lan Xang Chơng 3: Bớc đầu phát triển của vơng quốc Lan Xang

5 Phơng pháp nghiên cứu.

Phơng pháp chủ yếu mà chúng tôi sử dụng khi nghiên cứu đề tài này là phơng pháp lôgic- lịch sử , trên cơ sở những tài liệu đã thu thập đợc kết hợp với việc phân tích- tổng hợp- so sánh để lý giải- chứng minh vấn đề đã nêu Trong quá trình nghiên cứu, những ý kiến đánh giá của một số nhà nghiên cứu đợc chúng tôi sử dụng làm cơ sở cho định hớng nội dung đề tài

Phần nội dung :

Chơng 1 : Cơ sở hình thành v ơng quốc Lan Xang

1.1 Tổng quan về đất nớc con ngời Lào

Lào là nớc nằm sâu ở nội địa bán đảo Trung ấn , với diện tích dài 237 nghìn km2 Với diện tích rừng chiếm tới 63% lãnh thổ , cùng với các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác Lào là nớc chứa đựng nhiều tiềm năng , hứa hẹn một

sự phát triển rực rỡ về kinh tế

Qua những di cốt hoá thạch đã phát hiện đợc , ngời ta đã chứng minh rằng : Từ thời xa xa trên đất Lào đã diễn ra quá trình chuyển biến từ vợn thành ngời Lào cũng là một quốc gia đa dân tộc Ngời sống lâu đời nhất là ngời Khạ (hay còn gọi là ngời Lào thơng) Những năm đầu công nguyên các c dân nói tiếng thái đã thiên di vào lãnh thổ của ngời Khạ , cộng c hoà bình với c dân bản địa Sự đa dạng về tộc ngời đã làm phong phú hơn nền văn hoá của dân tộc Lào

1.2 Cơ sở chủ quan

Lịch sử Lào trong thời kì vận động để hình thành nhà nớc là một quá trình lâu dài , phức tạp Đây là thời kì đấu tranh và hoà hợp giữa c dân Mônkhơme với các c dân nói tiếng thái để tiến tơí việc hình thành nên một bức tranh tộc ngời – làm nền cho các sự vận động của các giai đoạn lịch sử sau

đó

Đứng về mặt xã hội , có thể nói đây là thời kì mà c dân Mônkhơme đang tìm kiếm các điều kiện thuận lợi để hình thành nhà nớc tập trung Đây cũng

đồng thời là quá trình các c dân Lào Thay từ phía nam Trung Quốc chuyển dịch xuống vùng này , đem theo kỷ thuật trồng lúa nớc rất thành thục và một hệ thống xã hội năng động ( thiết chế bản Mờng – liên Mờng ) Gặp không gian mới hệ thống xã hội năng động này đã nhanh chóng mở rộng , tập trung dần các vùng cát cứ lại Trong quá trình tập trung hệ thống này đã thống thuộc luôn vào mình các đơn vị xã hội của ngời Mônkhơme Kết quả kà các trung tâm chính trị xã hội (các mờng cổ )đợc hình thành Do sự phát triển kinh tế xã hội các mờng cổ này đã có sự giao lu buôn bán khá nhộn nhịp Nhng nhìn chung các mờng này vẫn tồn tại riêng rẽ , biệt lập với nhau Hơn nữa giữa các

mờng luôn xẩy ra các cuộc chiến tranh cát cứ , thôn tính lẫn nhau và đều bị phong kiến nớc ngoài thống trị Thống nhất các mờng cổ , xây dựng một quốc gia độc lập trở thành một yêu cầu bức thiết của dân tộc Lào Đây là cơ sở chính trị thuận lợi cho sự ra đời của vơng quốc Lan Xang

Sự ra đời của vơng quốc Lan Xang còn dựa trên một cơ sở t tởng thuận lợi Đạo phật đợc truyền bá vào Lào từ rất sớm , và đến lúc này nó đã bén rễ sâu vào lòng xã hội trở thành chất keo kết dính các bản mờng Lào , tạo điều kiện cho quốc gia thống nhất ra đời

Việc Pha Ngừm đợc vua Campuchia giúp đỡ , đã xây dựng đợc một lực l-ợng quân sự lớn mạnh trở về Lào để giải phóng đất nớc cũng là một điều kiện thuận lợi cho sự ra đời của vơng quốc Lan Xang

1.3 Cơ sở khách quan :

Đến thế kỷ XIV xã hội ngời Lào đã tơng đối phát triển , ý thức về việc xây dựng một cộng đồng chung độc lập cho ngờo Lào ngày càng rõ rệt Trong khi đó tình hình khu vực đang có sự thay đổi đáng kể :

Cămpuchia đang trên đờng suy sụp , Sukhôthay bị Authay uy hiếp rồi chinh phục , vơng quốc Pagan bị chia cắt – phân biệt … Đây là những điều Đây là những điều kiện khách quan thuận lợi cho sự ra đời vơng quốc Lan Xang

Chơng 2 : Khái quát về sự ra đời của v ơng quốc Lan Xang .

2.1 Quá trình thống nhất đất nớc của Pha Ngừm ( 1349-1357)

Pha Ngừm vốn thuộc dòng dõi quý tộc trị vì lâu đời ở mờng Xoa Do những mâu thuẫn trong nội bộ triều đình , nên ngay từ khi lọt lòng ông đã phải sang c trú tại Campuchia Đến tuổi trởng thành với sự giúp đỡ của vua Cămpuchia , Pha Ngừm đã tổ chức đợc đội quân “ một vạn ngời” trở về giải phóng đất nớc Đội quân của ông nhanh chóng chinh phục đợc hầu hết các m-ờng , đến 1337 Pha Ngừm lên ngôi vua và đặt tên nớc là Lan Xang

Quá trình thống nhất của Pha Ngừm diễn ra tơng đối dễ dàng , chủ yếu mang tính chất khắc phục tình trạng phân tán biệt lập của các mờng và khôi phục quyền thừa kế của mình ở mờng Xoa

1.2 Phà Ngừm với việc xây dựng bộ máy nhà nớc trung ơng tập quyền

Sau khi lên ngôi vua Phà Ngừm đã bắt tay vào xây dựng bộ máy chính quyền Đứng đầu nhà nớc là vua với quyền lực tối cao – “chủ nhân của các sinh mệnh” Vua chia vơng quốc thành các mờng , đứng đầu mỗi mờng là một chậu mờng do vua chỉ định Phà Ngừm cũng chú ý đặt quan hệ hữu nghị với

Cămpuchia , Đại Việt nhng lại dè dặt với Authay Nhà vua cũng tiến hành nhiều chính sách nhằm đa đạophật lên địa vị quốc giáo ở Lào

Sự ra đời của vơng quốc Lan Xang thống nhất đã mở ra một bớc ngoặt quan trọng trong lịch sử phát triển của dân tộc Lào Tuy vậy bộ máy nhà nớc thời Phà Ngừm vẫn còn nhiều nhợc điểm , thể hiện nhiều dấu hiệu tạo điều kiệt cho xu hớng tản quyền phát triển Nếu so với các tổ chức của bộ máy nhà nớc trong các quốc gia lân cận ( Authay , Đại Việt ) ta sẽ thấy cách tổ chức bộ máy chính quyến Lan Xang kém tập trung hơn hẳn

Chơng 3 : B ớc đầu phát triển của v ơng quốc Lan Xang ( từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI )

3.1 Sự phát triển bớc đàu của vơng quốc :

Vơng quốc Lan Xang thống nhất ra đời đã đa lịch sử nớc Lào bớc vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ Kế vị Phà Ngừm , các vị vua : Sanxệtthay (1374-1417) , Visunsarat (1501-1520) , Phôtixarat (1520-1543) , Xệtthatilat (1374-1417) đều tiến hành nhiều biện pháp để tăng cờng quyền lực của chính quyền trung ơng , đa đất nớc phát triển vững chắc Thời kì này nền kinh tế , văn hoá , nghệ thuật của ngời Lào đã đạt đợc nhiều thành tựu to lớn , trong đó

ảnh hởng của đạo phật rất rõ nét

3.2 Một số nhận xét về vơng quốc Lan Xang (từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI )

- Vơng quốc Lan Xang ra đời muộn , có sự thống nhất tơng đối dễ dàng nhng lại lõng lẽo không vững chắc Khuynh hớng cát cứ phân biệt tồn tại dai dẳng Có nhiều ý kiến lí giải nh sau :

Nhà nghiên cứu Phạm Nguyên Long cho rằng : “ Nền thống nhất của Lan Xang đợc duy trì trên cơ sở sức mạnh quân sự và yêu cầu chống ngoại xâm hơn là những đòi hỏi về kinh tế Do vậy sự thống nhất không vững chắc”

Giáo s Phạm Gia Bền , Đặng Bích Hà nhận xét “ Nhà nớc phong kiến Lan Xang mang tính chất kém tập trung hơn hẳn so với các nhà nớc phong kiến khác Các mờng vẫn giữ đợc khá nhiều tính độc lập của nó Vì thế nền thống nhât của vơng quốc cha vững chắc”

Giáo s Lơng Ninh lại cho rằng “ Do Lào tồn tại các công xã đóng kín , thch hành nền kinh tế tự nhiên , cho nên mối quan hệ kinh tế xã hội không đ ợc

mở rộng Đó là cơ sở cho xu hớng cát cứ tồn tại”

Vấn đề là tại sao cùng một cơ sở kinh tế xã hội (Công xã nông thôn ) nh các nhà nớc phong kiến Phơng Đông khác mà Nhà nớc phong kiến Lan Xang lại kém tập trung hơn hẳn ? Có thể lí giải bớc đầu nh sau :

Nhà nớc phong kiến Phơng Đông thực hiện ba chức năng đó là tiến hành chiến tranh (để xâm lợc hoặc chống xâm lợc ), điều hành thuỷ lợi , sở hữu nhà nớc về ruộng đất Tuy nhiên Nhà nớc phong kiến Lan Xang chỉ thực hiện đợc một chức năng “ tiến hành chiến tranh để chống xâm lợc” Xét điều kiện lịch

sử cụ thể của Lan Xang thì đây là một chức năng quan trọng , cần thiết của chính quyền nhng chức năng này lại không gắn với cơ sở kinh tế xã hội Lào

Sự khó khăn về địa hình , sự tồn tại trì trệ của các Công xã nông thôn càng làm tăng thêm xu hớng cát cứ phân biệt trong vơng quốc Trong bối cảnh

ấy , yêu cầu chống ngoại xâm cát cứ dựa trên sức mạnh quân sự của chính quyền trung ơng lại chịu sức ép từ bên ngoài hơn sức ép tơng hỗ bên trong

Đây có thể tạm coi là những nguyên nhân lí giải vì sao bộ máy nhà nớc trung

-ơng kém tập trung , nền thống nhất lỏng lẽo của v-ơng quốc Lan Xang

Phần kết luận :

Nh vậy qua việc tìm hiểu về “cơ sở ra đời và bớc đầu phát triển của vơng quốc Lan Xang ( từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XVI )” chúng tôi rút ra một số kết luận sau :

1 Nửa sau thế kỷ XIV với sự thống nhất các mờng Lào của Pha Ngừm một vơng quốc Lan Xang thống nhất đã ra đời Đây là bớc nhảy vọt của một quá trình phát triển lâu dài , đi từ sự tồn tại riêng lẽ của từng yếu tố hợp thành đến sự liên kết dần các yếu tố đó ở mức độ ngày càng cao , dựa trên những cơ sở chủ quan và khách quan nhất định

2 Cuộc đấu tranh của Phà Ngừm diễn ra tơng đối dễ dàng , chủ yếu mang tính chất khắc phục tình trạng phân tán của các mờng Lào để thống nhất

đất nớc , đồng thời để khôi phục quyền thừa kế ở Mờng Xoa Tuy vậy chiến thắng của Phà Ngừm đã mở ra một bơc ngoặt căn bản và quan trọng cho lịch sử phát triển của dân tộc Lào

3 Bộ máy nhà nớc phong kiến Lan Xang thời Pha Ngừm tuy tổ chức còn sơ sài nhng cũng thể hiện quyết tâm xây dựng vơng quốc theo hớng tập quyền phong kiến , nhằm tạo điều kiện phát triển kinh tế xã hội , đảm bảo khả năng giữ vững độc lập dân tộc của Pha Ngừm

4 Vơng quốc Lan Xang ra đời mở đầu cho một giai đoạn phát triển mới của đất nớc Các yếu tố nền tảng cho một nớc Lào hiện đại nh lãnh thổ, tộc ngời , văn hoá đã căn bản đợc hình thành Đây là nền tảng quan trọng để trong một thời gian dài sau đó đất nớc Lào không ngừng đợc cũng cố , phát triển mạnh mẽ về mọi mặt Nguồn sức mạnh nội sinh này là điều kiện cơ bản , tiên quyết để nhà nớc phong kiến Lan Xang tiến hành các cuộc chiến vệ quốc

thắng lợi vào thế kỷ XV-XVI , đồng thời là bệ phóng đa nớc Lào phát triển toàn diện dới thời vua Xulinha Vôngxa thế kỷ XVIII sau này

5 Nhà nớc phong kiến Lan Xang ra đời theo đúng qui luật ra đời của nhà nớc phong kiến Phơng Đông : Đó là nhà nớc ra đời dựa trên yêu cầu chống ngoại xâm , trị thuỷ và thuỷ lợi Tuy nhiên do điều kiện lịch sử cụ thể của mình nên trong các yếu tố dẫn tới sự ra đời của nhà nớc phong kiến Lan Xang thì yếu tố ra đời do chống ngoại xâm cát cứ có phần vợt trội hơn

6 Sự ra đời của nhà nớc phong kiến Lan Xang cũng dựa trên cơ sở ra

đời của các quốc gia Đông Nam á : Đó là dựa trên sự sáng tạo của một tộc ngời

cụ thể két hợp với nền văn hoá bản địa và sự tiếp thu ảnh hởng văn hoá nớc ngoài

7 Nhà nớc phong kiến Lan Xang có những đặc điểm riêng biệt :

- Đó là sự thống nhất muộn hơn so với các quốc gia trong khu vực Nền thống nhất này lại lỏng lẽo không vững chắc

- Trong vơng quốc Lan Xang bên cạnh việc tồn tại của khuynh hớng cố gắng xây dựng bộ máy chính quyền tập trung của giai cấp cầm quyền là sự tồn tại của khuynh hớng cát cứ , li khai của các thế lực quý tộc địa phơng

- Nguyên nhân của tình trạng này là sự chia cắt về địa hình và sự phát triển chậm chạp của cơ sở kinh tế xã hội (nh trên đã chứng minh )

Danh mục tài liệu tham khảo

I Tài liệu gốc

1 Đại nam chính biên liệt truyện , quốc sử quán thế kỷ XIX

2 Đại việt sử ký toàn th

3 Th tịch cổ Việt Nam viết về Đông Nam á , viện nghiên cứu Đông Nam á (Hà Nội 1977)

II Tài liệu khảo cứu :

1 Phạm Gia Bền , Đăng Bích Hà , Phạm Nguyên Long (1978), Lợc sử Lào , NXB khoa học xã hội

2 Đ.G.Hall (1997) , Lịch sử Đông Nam á , NXB chính trị quốc gia

3 Quế Lai (1985) , Tìm hiểu văn hoá Lào , NXB văn hoá

4 Mahả Xilavông (1957) , Lịch sử Lào từ thợng cổ đến giữa thế kỷ XIX , NXB bộ giáo dục Viêngchăn

5 Lơng Ninh , Nghiêm Đình Vì (1997), Lịch sử Lào , NXB ĐHSP Hà Nội I

6 Lơng Ninh (1984) , Lịch sử thế giớ cổ trung đại phần phơng Đông , NXB ĐHTHCN

7 Vũ Dơng Ninh (1990), Vơng quốc Thái Lan lịch sử và hiện tại , NXB DHTHCN

8 Hoài Nguyên (1997) , Lào đất nớc con ngời , NXB Thuận Hoá

9 Trơng Hữu Quýnh ( 1997) , Lịch sử Việt Nam tập I , NXBGD

10.Đào Văn Tiến (1990) , Đất nớc Hoa Chănpa , NXB Thuận Hoá

Nguyễn Lệ Thi (1992) , Vai trò của phật giáo trong đời sống chính trị văn hoá Lào , NXBKHXH