Luận văn thạc sĩ quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện quỳ châu, tỉnh nghệ an

Các nhân tố ảnh hưởng bao gồm: Các chủ trương, chính sách, quy định về thủylợi; Công tác quy hoạch thủy lợi; Nguồn lực đầu tư cho thủy lợi; Trình độ của cán bộquản lý cũng như hiểu biết

H C VI N NÔNG NGHI P VI T NAM ỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN THẾ TUẤN DŨNG

QU N LÝ CÔNG TRÌNH TH Y L I TRÊN Đ A BÀN ẢN LÝ CÔNG TRÌNH THỦY LỢI TRÊN ĐỊA BÀN ỦY LỢI TRÊN ĐỊA BÀN ỢI TRÊN ĐỊA BÀN ỊA BÀN

HUY N QUỲ CHÂU, T NH NGH AN ỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ỈNH NGHỆ AN ỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

Chuyên ngành: Qu n lý kinh tản lý kinh tế ế

Người hướng dẫn khoa học: ướng dẫn khoa học:i h ng d n khoa h c:ẫn khoa học: ọc: TS Nguy n T t Th ngễn Tất Thắng ất Thắng ắng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kếtquả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực và chưa từng được sử dụng

để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào

Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cảm ơn

và các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thế Tuấn Dũng

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhậnđược sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên củabạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới thầy giáo TS Nguyễn Tất Thắng đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Kinh tế, Khoa Kinh tế và phát triển nông thôn - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn.Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ công chức UBND huyệnQuỳ Châu đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn./.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thế Tuấn Dũng

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình, sơ đồ ix

Danh mục hộp x

Trích yếu luận văn xi

Thesis abstract xiii

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.2.1 Mục tiêu chung 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 2

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý công trình thủy lợi 4

2.1 Cơ sở lý luận 4

2.1.1 Các khái niệm 4

2.1.2 Vai trò, ý nghĩa của quản lý công trình thủy lợi 5

2.1.3 Đặc điểm của công trình thủy lợi 7

2.1.4 Nội dung quản lý công trình thủy lợi 9

2.1.5 Yêu cầu của quản lý công trình thủy lợi 11

2.1.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý công trình thủy lợi 13

2.2 Cơ sở thực tiễn 15

2.2.1 Kinh nghiệm về quản lý công trình của một số nước trên thế giới 15

2.2.2 Thực tiễn quản lý công trình thủy lợi ở Việt Nam 17

2.2.3 Bài học kinh nghiệm rút ra cho việc quản lý công trình thủy lợi trên địa

bàn huyện Quỳ Châu 22

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 24

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 24

3.1.1 Vị trí địa lý, địa hình, thổ nhưỡng 24

3.1.2 Khái quát về sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Quỳ Châu 26

3.1.3 Khái quát về hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 27

3.1.4 Đánh giá thuận lợi và khó khăn từ đặc điểm địa bàn đến quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 28 3.2 Phương pháp nghiên cứu 29

3.2.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 29

3.2.2 Phương pháp thu thập số liệu 29

3.2.3 Phương pháp tổng hợp và xử lý số liệu 32

3.2.4 Phương pháp phân tích 32

3.2.5 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu 33

Phần 4 Kết quả và thảo luận 35

4.1 Thực trạng quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 35

4.1.1 Xây dựng và lập kế hoạch 35

4.1.2 Tổ chức thực hiện 43

4.1.3 Triển khai thực hiện 49

4.1.4 Kiểm tra, giám sát 56

4.1.5 Kết quả sử dụng các công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 59

4.2 Kết quả quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 67

4.2.1 Năng suất, diện tích canh tác, hệ số sử dụng đất tại các xứ đồng đã cứng hóa kênh mương 68 4.2.2 Tiêu hao điện năng, nước tưới trước và sau khi kiên cố hóa kênh mương ở 3 xã nghiên cứu 70 4.2.3 Kết quả của việc kiên cố hóa tới nạo vét và tu bổ kênh mương sau so với trước khi kiên cố hóa 70 4.2.4 Tình hình sử dụng đất đai, năng suất và hệ số sử dụng đất của các hộ điều tra 72 4.2.5 Cảnh quan môi trường 72

4.2.6 Một số chỉ tiêu kết quả khác của việc kiên cố hóa kênh mương ở 3 xã nghiên cứu 75 4.3 Đánh giá thực trạng quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 77 4.3.1 Kết quả đạt được 77

4.3.2 Những mặt tồn tại, hạn chế 77

4.4 Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 79

4.4.1 Chủ trương, chính sách, quy định 79

4.4.2 Quy hoạch công trình thủy lợi 80

4.4.3 Huy động nguồn lực quản lý công trình thủy lợi 81

4.4.4 Trình độ, năng lực cán bộ và sự hiểu biết của người dân 82

4.4.5 Sự liên kết và phối hợp các tác nhân 85

4.5 Đề xuất giải pháp hoàn thiện quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 86

4.5.1 Huy động tối đa cộng đồng hưởng lợi tham gia vào việc quản lý công trình thủy lợi86 4.5.2 Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ trực tiếp quản lý công trình thủy lợi 88

4.5.3 Xây dựng ban tự quản công trình thủy lợi của cộng đồng hưởng lợi tạo thể chế cho cộng đồng làm chủ công trình 89 4.5.4 Đẩy nhanh công tác chuyển giao quyền quản lý công trình cho địa phương và cộng đồng hưởng lợi 91 4.5.5 Tăng cường kiên cố hóa kênh mương 92

4.5.6 Đẩy mạnh công tác quản lý, duy tu bảo dưỡng và sửa chữa công trình 94

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 97

5.1 Kết luận 97

5.2 Kiến nghị 98

Tài liệu tham khảo 100

Phần phụ phục 103

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Năng suất một số cây trồng chính trên địa bàn huyện Quỳ Châu giai

đoạn 2013 – 2015 26

Bảng 3.2 Tình hình chăn nuôi trên địa bàn huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 – 2015 27

Bảng 3.3 Hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 27

Bảng 4.1 Kế hoạch quản lý xây dựng công trình thủy lợi trọng điểm huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013- 2015 36

Bảng 4.2 Kế hoạch quản lý xây dựng mới công trình thủy lợi HTKT – Phúc lợi của huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 - 2015 38

Bảng 4.3 Kế hoạch quản lý xây dựng mới công trình thủy lợi phòng chống lụt bão huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 - 2015 40

Bảng 4.4 Kế hoạch quản lý tu sửa nâng cấp công trình thủy lợi huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 - 2015 42

Bảng 4.5 Tình hình quản lý công trình thủy lợi của toàn huyện giai đoạn 2013 - 2015 46

Bảng 4.6 Tình hình quản lý công trình thủy lợi của các địa phương trong huyện trong giai đoạn từ năm 2013 - 2015 48

Bảng 4.7 Tình hình duy tu và bảo dưỡng các công trình thủy lợi của huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 - 2015 50

Bảng 4.8 Giải pháp hỗ trợ bơm nước tại 3 xã nghiên cứu trong công tác chống hạn vụ Đông Xuân năm 2016 52

Bảng 4.9 Công tác kiểm tra, giám sát hoạt động quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 57

Bảng 4.10 Bảng sai phạm và xử lý sai phạm về hoạt động quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu 58

Bảng 4.11 Thực trạng sử dụng các công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 – 2015 61

Bảng 4.12 Tổng hợp diện tích và Ngân sách cấp bù thủy lợi phí trên địa bàn huyện Quỳ Châu giai đoạn 2013 - 2015 62

Bảng 4.13 Bảng tổng hợp ý kiến miễn thủy lợi phí của cán bộ huyện 63

Bảng 4.14 Tổng hợp ý kiến miễn thủy lợi phí của cán bộ xã và các hộ được điều tra 64

Bảng 4.15 So sánh việc kiên cố hóa kênh mương ở 3 xã nghiên cứu 67

Bảng 4.16 Một số chỉ tiêu hiệu quả tại các xứ đồng đã kiên cố hóa kênh mương

tại các xã nghiên cứu 69Bảng 4.17 Kết quả của việc kiên cố hóa kênh mương trong tiêu hao điện năng,

nước tưới tại 3 xã nghiên cứu 71Bảng 4.18 Hiệu quả của việc kiên cố hóa kênh mương trong việc nạo vét và tu bổ

công trình thủy lợi ở 3 xã nghiên cứu 71Bảng 4.19 Một số chỉ tiêu của các hộ điều tra tại xứ đồng đã cứng hóa kênh

mương và chưa cứng hóa kênh mương tại 3 xã điều tra 73Bảng 4.20 Một số chỉ tiêu kết quả khác của việc kiên cố hóa kênh mương mang

lại cho các hộ điều tra ở 3 xã nghiên cứu 76Bảng 4.21 Tình hình đầu tư công cho hệ thống thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu

81Bảng 4.22 Trình độ của cán bộ làm công tác quản lý thủy lợi trên địa bàn huyện

Quỳ Châu năm 2016 84

DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ

Hình 3.1 Bản đồ địa lý huyện Quỳ Châu 24

Sơ đồ 4.1 Tổ chức quản lý công trình thủy lợi huyện Quỳ Châu 43

Sơ đồ 4.2 Mức độ tham gia của cộng đồng trong quản lý, sử dụng các công trình

thủy lợi của huyện 43

Sơ đồ 4.3 Sơ đồ mạng lưới công trình thủy lợi của huyện 44

DANH MỤC HỘP

Hộp 4.1 Hàng năm rất vất vả trong công tác phòng chống lụt bão 39

Hộp 4.2 Chúng tôi không được biết…. 67

Hộp 4.3 Chúng tôi rất muốn được tham gia… 68

Hộp 4.4 Việc kiên cố hóa kênh mương 75 Hộp 4.5 Ý kiến về phối hợp làm việc giữa trạm thủy nông huyện và chính quyền

cấp xã 85

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Thế Tuấn Dũng

Tên Luận văn: “Quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu,

tỉnh Nghệ An”.

Ngành: Quản lý Kinh tế Mã số: 60.34.04.10

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt

Nam Mục đích nghiên cứu

Về mặt khoa học, việc nghiên cứu đề tài sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận và thựctiễn về quản lý công trình thủy lợi ở cấp huyện;

Về thực tiễn, đề tài đánh giá thực trạng quản lý công trình thủy lợi trên địa bànhuyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An; Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc quản lýcông trình thủy lợi trên địa bàn huyện; Đề xuất định hướng và giải pháp nâng cao hiệuquả của việc quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp chọn điểm nghiên cứu, nghiên cứu đề tài đượctiến hành tại ba xã Châu Bình, Châu Phong, Châu Bính Để khái quát được tình hìnhkinh tế xã hội huyện Quỳ Châu, chúng tôi sử dụng phương pháp thống kê mô tả, kếthợp với bảng biểu Phương pháp thu thập số liệu bao gồm thu thập số liệu thứ cấp vàđiều tra phỏng vấn Số liệu được xử lý trên phần mềm excel

Kết quả chính và kết luận

Về mặt lý luận, nội dung nghiên cứu quản lý công trình thủy lợi bao gồm: Lập

kế hoạch; tổ chức thực hiện; triển khai thực hiện; kiểm tra giám sát và đánh giá điềuchỉnh Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm: Chủ trương, chính sách, quy định của Nhànước; Việc quy hoạch thủy lợi; huy động nguồn lực quản lý và khai thác công trìnhthủy lợi; năng lực của cán bộ và sự hiểu biết của người dân

Kết quả nghiên cứu cho thấy hiện nay hệ thống công trình thủy lợi của huyệnđều được xây dựng và đưa vào sử dụng đã lâu đang bị xuống cấp nghiêm trọng Côngtác chuyển giao quản lý công trình thủy lợi cho cộng đồng hưởng lợi chưa phát huy tối

đa Công tác thủy lợi trên địa bàn huyện đã góp phần phát triển kinh tế cũng như nângcao thu nhập cho nông dân trong huyện Tuy nhiên, công tác thủy lợi vẫn còn bộc lộnhiều bất cập, hạn chế như: chưa phát huy hết công suất thiết kế như ban đầu, công táclập kế hoạch đã được quan tâm nhưng tình hình triển khai gặp nhiều khó khăn do thiếuvốn, việc duy tu, bảo dưỡng và sửa chữa chưa được đảm bảo cũng như công tác bảo

vệ còn nhiều bất cập

Các nhân tố ảnh hưởng bao gồm: Các chủ trương, chính sách, quy định về thủylợi; Công tác quy hoạch thủy lợi; Nguồn lực đầu tư cho thủy lợi; Trình độ của cán bộquản lý cũng như hiểu biết của người dân; Sự liên kết phối hợp giữa các tác nhân.

Để tăng cường hiệu quả công tác quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu Trong thời gian tới cần huy động tối đa cộng đồng hưởng lợi tham gia vào việc quản lý công trình thủy lợi; Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ trực tiếp quản lý công trình thủy lợi; Xây dựng ban tự quản công trình thủy lợi của cộng đồng hưởng lợi tạo thể chế cho cộng đồng làm chủ công trình; Đẩy nhanh công tác chuyển giao quyền quản lý công trình cho địa phương và cộng đồng hưởng lợi; Tăng cường kiên cố hóa kênh mương; Đẩy mạnh công tác quản lý, duy tu bảo dưỡng và sửa chữa công trình.

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen The Tuan Dung

Thesis title: “Irrigation management in Quy Chau district, Nghe An province”.

Major: Economic Management Code: 60.34.04.10

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

Materials and Methods

The theme selected using the method of study, study subjects was conducted inthree communes in Binh Chau, Chau Phong, Binh Chau To generalize the socio-economic situation Quy Chau district, we use descriptive statistical methods,combined with tables Data collection methods include secondary data collection andsurvey interviews The data are processed in software excel

Main findings and conclusions

In theory, content management study of irrigation works include: Planning;implementation; implementation; monitoring and evaluation adjustment Theinfluencing factors include: policy, policies and regulations of the State; The waterresources planning; mobilize resources management and exploitation of irrigationworks; staff capacity and understanding of the people

Research results show that the current system of irrigation works in the districtwere built and put into use has long been seriously degraded Business transfermanagement of irrigation projects to benefit communities not maximize Irrigation inthe district have contributed to economic development as well as increasing incomefor farmers in the district However, irrigation is still exposed many shortcomings,limitations such as power punches as the original design, the planning was concernedbut the situation is difficult to implement due lack of funds, the renovation,maintenance and repair is not guaranteed as well as the protection is inadequate

The influencing factors include: The guidelines, policies and regulations on

irrigation; Irrigation planning; Investment resources for irrigation; The level ofmanagerial staff, as well as knowledge of the people; The link between the actorscoordination.

To enhance the effectiveness of the management of irrigation works Quy Chaudistrict In the near future should mobilize maximum benefit community participation

in the management of irrigation works; Capacity direct staff management of irrigationworks; Building self-governing board of irrigation works to benefit the community forthe community to create institutional ownership of projects; To accelerate the transfer

of management rights for local projects and community benefit; Strengtheningsolidifying canals; Stepping up the management, maintenance and repair works

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Hiện nay, Việt Nam là một trong số ít các quốc gia ở vùng Đông Nam Á có

hệ thống thủy lợi phát triển tương đối hoàn chỉnh, với hàng ngàn hệ thống côngtrình thủy lợi lớn, vừa và nhỏ để cấp nước tưới, tiêu phục vụ sản xuất nông nghiệp,nuôi trồng thủy sản và cung cấp nước phục vụ sinh hoạt và công nghiệp, phòngchống lũ lụt, úng ngập, hạn hán, góp phần bảo vệ môi trường Theo thống kê củaTổng cục Thủy lợi, tính đến năm 2014, cả nước đã xây dựng được 6.648 hồ chứacác loại, khoảng 10.000 trạm bơm điện lớn, 5.500 cống tưới tiêu lớn, 234.000 kmkênh mương, 25.960 km đê các loại Trong đó, có 904 hệ thống thủy lợi phục vụtưới tiêu từ 200 ha trở lên Ngoài ra, còn có khoảng hơn 755.000 máy bơm vừa vànhỏ do hợp tác xã và hộ nông dân mua sắm (Trần Chí Trung, 2014)

Hệ thống công trình thủy lợi đã góp phần quan trọng trong phòng chốngthiên tai, như: phòng chống lũ, chống úng, ngập cho khu vực đô thị và nông thôn,chống hạn, xâm nhập mặn Cả nước đã xây dựng được khoảng 6.150 km đê sông,

2500 km đê biển; hệ thống các hồ chứa trên toàn quốc, trong đó có nhiều hồ chứalớn (Cửa Đạt, Tả Trạch, Dầu Tiếng, v.v ) đóng vai trò quan trọng cho phòng,chống lũ các lưu vực sông Hệ thống các trục tiêu lớn, các trạm bơm điện quy môlớn đã được đầu tư, xây dựng đảm bảo chống ngập, úng cho các khu đô thị, khucông nghiệp, khu dân cư nông thôn (Trần Chí Trung, 2014) Tuy nhiên, bên cạnhnhững mặt tích cực đạt được, hiện nay sự lãng phí trong quản lý công trình thủy lợivẫn còn là một thực trạng đáng báo động Kênh mương không phát huy được tácdụng hay sự phân bố các hồ chứa không phù hợp gây ảnh hưởng không nhỏ đếnsản xuất nông nghiệp Chất lượng các công trình thủy lợi cũng là một vấn đề cầnđược quan tâm nhiều hơn nữa

Quỳ Châu là huyện miền núi cao của tỉnh Nghệ An, với đặc điểm địa hìnhchia cắt, hiểm trở có nhiều đồi núi và khe suối, trong đó chủ yếu là núi cao, độ dốctương đối lớn Các dòng sông hẹp và dốc gây hạn chế khả năng điều hòa nguồnnước mặt trong các mùa phục vụ cho canh tác nông nghiệp Với đặc thù như vậy,hiện nay việc đầu tư xây dựng hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn huyện rấtđược quan tâm Địa bàn lại là nơi sinh sống của nhiều dân tộc khác

nhau như Kinh, Thái, Thanh… Tuy nhiên, hầu hết người dân nơi đây đều sống dựavào sản xuất nông nghiệp Với mỗi dân tộc khác nhau thì tập quán canh tác cũngkhác nhau gây khó khăn cho việc phát huy tính hiệu quả của các công trình thủylợi đầu tư trên địa bàn Cho đến nay đã có một số nghiên cứu về quản lý công trìnhthủy lợi nhưng chưa có một nghiên cứu cụ thể nào về quản lý công trình thủy lợitrên địa bàn Câu hỏi đặt ra là: Nghiên cứu quản lý công các công trình thủy lợi

ở cấp huyện được dựa trên cơ sở lý luận nào? Thực trạng quản lý công trình thủy lợicủa huyện Quỳ Châu hiện nay như thế nào? Có những bất cập gì cần giải quyết? Nhân tố nào ảnhhưởng tới việc quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu? Những giải pháp tăngcường tính hiệu quả của việc quản lý công trình thủy lợi ở huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ an là gì?

Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Quản lý công trình thủy lợi

trên địa bàn huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An”.

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở phân tích tình hình quản lý công trình thủy lợi trên địa bànhuyện Quỳ Châu qua các năm Đánh giá thực trạng, hiệu quả của việc quản lýcông trình thủy lợi từ đó đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả của việc quản

lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các vấn đề liên quan đến hiệu quả của việc quản lý công trình thủy lợi

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung

Đề tài nghiên cứu thực trạng quản lý công trình thủy lợi; những yếu tố ảnhhưởng đến hiệu quả quản lý công trình thủy lợi; đề xuất những định hướng và giảipháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý công trình thủy lợi tại huyện QuỳChâu

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Các khái niệm

2.1.1.1 Khái niệm quản lý

Xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, rất nhiều học giả trong vàngoài nước đã đưa ra giải thích không giống nhau về quản lý Các trường pháiquản lý học đã đưa ra những định nghĩa về quản lý như sau:

Theo F.W Taylor (1856 – 1915): là một trong những người đầu tiên khaisinh ra khoa học quản lý và là “ông tổ” của trường phái “quản lý theo khoa học”

tiếp cận quản lý dưới góc độ kinh tế - kỹ thuật đã cho rằng: “Quản lý là hoàn

thành công việc của mình thông qua người khác và biết được một cách chính xác

họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất”.

Theo Henrry Fayol (1886 – 1925): là người đầu tiên tiếp cận quản lý theoquy trình và là người có tầm ảnh hưởng to lớn trong lịch sử tư tưởng quản lý từ

thời kỳ cận – hiện đại tới nay, quan niệm rằng: “ Quản lý là một tiến trình bao

gồm tất cả các khâu: lập kế hoạch, tổ chức, phân công, điều khiển và kiểm soát các nỗ lực của cá nhân, bộ phận và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực vật chất khác của tổ chức để đạt được mục tiêu đề ra”.

Từ những cách tiếp cận khác nhau, ta có thể hiểu quản lý như sau:

Quản lý là hoạt động của các cơ quan quản lý nhằm đưa ra các quyết định.Quản lý là công tác phối hợp có hiệu quả các hoạt động của những cộng sựtrong cùng một tổ chức

Quản lý là quá trình phối hợp các nguồn lực nhằm đạt được những mụcđích của tổ chức

2.1.1.2 Khái niệm về sử dụng công trình thủy lợi

Sử dụng công trình thủy lợi là việc phát huy tác dụng của hồ chứa, kênhmương, trạm bơm…hay nói chung là phát huy tác dụng của các công trình thủy lợi

để phục vụ việc tưới và tiêu nước cho sản xuất nông nghiệp, phục vụ đời sống củacon người

2.1.1.3 Các khái niệm về thủy lợi:

a Thủy lợi

Thủy lợi là một thuật ngữ, tên gọi truyền thống của việc nghiên cứu khoahọc công nghệ, đánh giá, sử dụng sử dụng, bảo vệ nguồn tài nguyên nước và

môi trường, phòng tránh và giảm nhẹ thiên tai Thủy lợi thường được nghiên cứucùng với hệ thống tiêu thoát nước, hệ thống này có thể là tự nhiên hay nhân tạo đểthoát nước mặt hoặc nước dưới đất của một khu vực cụ thể.Thủy lợi là việc sửdụng nước để tưới cho các vùng đất khô nhằm hỗ trợ cho cây trồng phát triển hoặccung cấp nước tưới cho cây trồng vào những thời điểm có lượng mưa không đủcung cấp Ngoài ra, thủy lợi còn có tác dụng bảo vệ thực vật tránh được sương giá,khống chế cỏ dại phát triển trên các cánh đồng lúa và giúp chống lại sự cố kết đất.

Như vậy có thể nói : “Thuỷ lợi là biện pháp điều hoà giữa yêu cầu về nước với

lượng nước đến của thiên nhiên trong khu vực; đó cũng là sự tổng hợp các biện pháp nhằm sử dụng, sử dụng và bảo vệ các nguồn nước, đồng thời hạn chế những thiệt hại do nước có thể gây ra” (Thư viện học liệu mở Việt Nam, 2014).

b Công trình thủy lợi

Theo pháp lệnh khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi số 32/2001/PL –UBTVQH10, công trình thủy lợi là công trình thuộc kết cấu hạ tầng nhằm sử dụngmặt lợi của nước; phòng, chống tác hại do nước gây ra, bảo vệ môi trường và cânbằng sinh thái, bao gồm: hồ chứa nước, đập, cống, trạm bơm, giếng, đường ốngdẫn nước, kênh, công trình trên kênh và bờ bao các loại

c Hệ thống công trình thủy lợi

Bao gồm các công trình thủy lợi có liên quan trực tiếp với nhau về mặt sửdụng và bảo vệ trong một khu vực nhất định (Pháp lệnh số 32/2001/PL –UBTVQH10, 2001)

2.1.2 Vai trò, ý nghĩa của quản lý công trình thủy lợi

2.1.2.1 Nâng cao kết quả, hiệu quả sản xuất nông nghiệp

Nền kinh tế của đất nước ta là nền kinh tế nông nghiệp Vì vậy nền kinh tếnước ta phụ thuộc rất nhiều vào thiên nhiên, nếu như thơi tiết khí hậu thuận lợi thì

đó là môi trường thuận lợi để nông nghiệp phát triển nhưng khi gặp những thời kỳ

mà thiên tai khắc nghiệt như hạn hán, bão lụt thì sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọngđối với đời sống của nhân dân ta đặc biệt đối với sự phát triển của cây lúa, bởi vìlúa là một trong những mặt hàng xuất khẩu quan trọng của nước ta Vì vậy mà việcquản lý hệ thống thuỷ lợi có vai trò tác động rất lớn đối với kết quả và hiệu quả sảnxuất nông nghiệp cũng như của nền kinh tế của đất nước ta như:

+ Tăng diện tích canh tác cũng như mở ra khả năng tăng vụ nhờ chủ động vềnước, góp phần tích cực cho công tác cải tạo đất Nhờ có hệ thống thuỷ lợi mà có thể cung cấpnước cho những khu vực bị hạn chế về nước tưới tiêu cho nông nghiệp đồng thời khắc phụcđược tình trạng khi thiếu mưa kéo dài và gây ra hiện tượng mất mùa mà trước đây tình trạng này

là phổ biến Mặt khác nhờ có hệ thống thuỷ lợi cung cấp đủ nước cho đồng ruộng từ đó tạo rakhả năng tăng vụ, vì hệ số quay vòng sử dụng đất tăng từ 1,3 lên đến 2-2,2 lần đặc biệt có nơităng lên đến 2,4-2,7 lần Nhờ có nước tưới chủ động nhiều vùng đã sản xuất được 4 vụ Trướcđây do hệ thống thuỷ lợi ở nước ta chưa phát triển thì lúa chỉ có hai vụ trong một năm Do hệthống thuỷ lợi phát triển hơn trước nên thu hoạch trên 1 ha đã đạt tới 60-80 triệu đồng, trong khinếu trồng lúa 2 vụ chỉ đạt trên dưới 10 triệu đồng Hiện nay do có sự quan tâm đầu tư một cáchthích đáng của Đảng và Nhà nước từ đó tạo cho ngành thuỷ lợi có sự phát triển đáng kể và gópphần vào vấn đề xoá đói giảm nghèo, đồng thời cũng tạo ra một lượng lúa xuất khẩu lớn và hiệnnay nước ta đang đứng hàng thứ hai trên thế giới về xuất khẩu gạo…Ngoài ra, nhờ có hệ thốngthuỷ lợi cũng góp phần vào việc chống hiện tượng sa mạc hoá (Thư viện học liệu mở Việt Nam,2014)

+ Tăng năng suất cây trồng, tạo điều kiện thay đổi cơ cấu nông nghiệp, giốngloài cây trồng, vật nuôi, làm tăng giá trị tổng sản lượng của khu vực (Thư viện học liệu mở ViệtNam, 2014)

2.1.2.2 Khai thác hiệu quả tài nguyên nước

Việc khai thác nguồn tài nguyên nước phụ thuộc rất lớn vào việc quản lýcông trình thủy lợi Khi quản lý công trình thủy lợi đảm bảo đúng các quy định thìviệc khai thác tài nguyên nước mang lại hiệu quả rất lớn, cụ thể:

+ Cải thiện chất lượng môi trường và điều kiện sống của nhân dân nhất lànhững vùng khó khăn về nguồn nước, tạo ra cảnh quan mới Thúc đẩy sự phát triển của cácngành khác như công nghiệp, thuỷ sản, du lịch

+ Tạo công ăn việc làm, góp phần nâng cao thu nhập cho nhân dân, giải quyếtnhiều vấn đề xã hội, khu vực do thiếu việc làm, do thu nhập thấp Từ đó góp phần nâng cao đờisống của nhân dân cũng như góp phần ổn định về kinh tế và chính trị trong cả nước

+ Thuỷ lợi góp phần vào việc chống lũ lụt do xây dựng các công trình đê điều

từ đó bảo vệ cuộc sống bình yên của nhân dân và tạo điều kiện thuận lợi cho họ tăng gia sảnxuất

6

Tóm lại thuỷ lợi có vai trò, ý nghĩa vô cùng quan trọng trong cuộc sống củanhân dân nó góp phần vào việc ổn định kinh tế và chính trị tuy nó không mang lạilợi nhuận một cách trực tiếp nhưng nó cũng mang lại những nguồn lợi gián tiếpnhư việc phát triển ngành này thì kéo theo rất nhiều ngành khác phát triển theo Từ

đó tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển và góp phần vào việc đẩy mạnh côngcuộc CNH-HĐH đất nước

2.1.3 Đặc điểm của công trình thủy lợi

- Các công trình thủy lợi thường xuyên phải đối mặt trực tiếp với sự tàn phá củathiên nhiên, trong đó có sự phá hoại thường xuyên và sự phá hoại bất thường (Nguyễn Bá Tuyn,1998; Phan Sỹ Kỳ, 2007)

- Là kết quả tổng hợp và có mối quan hệ mật thiết hữu cơ về lao động của rấtnhiều người trong nhiều lĩnh vực, bao gồm từ công tác quy hoạch, nghiên cứu khoa học, khảosát, thiết kế, chế tạo, thi công, đến quản lý sử dụng (Nguyễn Bá Tuyn, 1998)

- Chứa đựng rất nhiều lĩnh vực khoa học kỹ thuật xây dựng khác nhau Ngoài côngtác quản lý, các công trình thủy lợi còn mang tính chất quần chúng Đơn vị quản lý phải dựa vào dân,vào chính quyền địa phương để làm tốt việc điều hành tưới, tiêu, thu thuỷ lợi phí, tu sửa bảo dưỡngcông trình và bảo vệ công trình Do đó, đơn vị quản lý sử dụng các công trình thủy lợi không nhữngphải làm tốt công tác chuyên môn mà còn phải làm tốt công tác vận động quần chúng nhân dân thamgia sử dụng và bảo vệ công trình trong hệ thống (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

- Vốn đầu tư thường là rất lớn theo cụ thể của từng vùng, để có công trình khépkín trên địa bàn, 1 ha được tưới thì bình quân phải đầu tư thấp nhất 30 – 50 triệu đồng, cao là 100– 200 triệu đồng (Lê Cường, 2007)

- Các công trình thủy lợi phục vụ đa mục tiêu (ít nhất là 2 mục tiêu trở lên),trong đó tưới tiêu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, cấp nước sinh hoạt, thủy sản, sản xuất côngnghiệp, phát điện, giao thông, du lịch, chống lũ, ngăn mặn, cải tạo đất, môi trường sinh thái (LêCường, 2007)

- Công trình thủy lợi muốn phát huy hiệu quả phải được xây dựng kênh mương đồng bộ khép kín từ đầu mối đến tận đồng ruộng (Lê Cường, 2007)

- Mỗi công trình, hệ thống công trình thủy lợi chỉ phục vụ cho một vùng nhấtđịnh theo thiết kế không thể di chuyển từ vùng đang thừa nước đến vùng thiếu nước theo yêu cầuthời vụ, phải đều có một tổ chức Nhà nước, tập thể hay cá nhân trực tiếp quản lý, vận hành theoyêu cầu của các hộ sử dụng (Lê Cường, 2007)

- Nhiều nông dân được hưởng từ một công trình thủy lợi.

- Hệ thống công trình thủy lợi nằm rải rác ngoài trời, trên diện rộng, có khi quacác khu dân cư, nên ngoài tác động của thiên nhiên, còn chịu tác động của con người (NguyễnVăn Sơn, 2008)

- Hiệu quả của công trình thủy lợi hết sức lớn lao và đa dạng, có loại có thể xácđịnh được bằng tiền hoặc bằng khối lượng vật chất cụ thể, nhưng có loại không xác định được(Lê Cường, 2007)

- Riêng về lĩnh vực tưới tiêu thì hiệu quả thực hiện ở mức độ tưới hết diện tích,tạo khả năng tăng vụ, cấp nước kịp thời đảm bảo yêu cầu dùng nước của một số loại cây trồng,chi phí quản lý thấp, tăng năng suất và sản lượng cây trồng… góp phần tạo việc làm, tăng thunhập cho nông dân ở nông thôn

- Việc quản lý công trình thủy lợi của cộng đồng này, có ảnh hưởng tới việc quản lý công trình của cộng đồng khác

- Các công trình thủy lợi không được mua bán như các công trình khác Do đó, hình thức tốt nhất để quản lý công trình thủy lợi là cộng đồng tham gia

- Về tổ chức quản lý như điều 10 - Pháp lệnh sử dụng và bảo vệ công trình thủylợi đã quy định: Hệ thống công trình thủy lợi được xây dựng bằng vốn ngân sách Nhà nước hoặc

có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước do Doanh nghiệp Nhà nước có tên là Công ty sử dụng côngtrình thủy lợi trực tiếp sử dụng và bảo vệ Công ty sử dụng công trình thủy lợi là Doanh nghiệpphục vụ đặc thù, hoạt động theo phương thức hoạch toán lấy thu bù chi, được Nhà nước hỗ trợ vềtài chính như điều 11 Pháp lệnh sử dụng và bảo vệ công trình thủy lợi đã quy định Quản lý côngtrình thủy lợi mang tính chất cộng đồng cao và có quan hệ chặt chẽ với nhau Do mang tính chấtcộng đồng cao nên các công trình thủy lợi cần phải thực hiện tốt công tác chuyển giao quản lýcông trình cho cộng đồng một cách khoa học, phù hợp với từng địa phương nhằm giải quyết vàđiều hoà lợi ích giữa các bên liên quan và đặc biệt mang tính chất công bằng giữa những cộngđồng hưởng lợi từ các công trình Từ đó chúng ta có thể thấy rằng vấn đề quan trọng là việc huyđộng vốn cũng như công tác quản lý và bảo vệ công trình thuỷ lợi cần thiết phải có sự tham giacủa cộng đồng địa phương và những người sử dụng nước từ các công trình thủy lợi đó (Pháplệnh khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi số 32/2001 PL – UBTVQH10, 2001)

8

- Các công trình thủy lợi phải được quy hoạch và thiết kế xây dựng mang tính

hệ thống đòi hỏi phải dựa trên những cơ sở khoa học cùng với thực tế của từng địa phương vàcần một lượng vốn lớn Bên cạnh những quy hoạch và thiết kế xây dựng cần có sự tham gia củachính cộng đồng hưởng lợi trực tiếp từ các công trình đó và có sự hỗ trợ của Nhà nước về vốncũng như việc điều hành thực hiện quản lý công trình thủy lợi đó, có như vậy các công trình thủylợi sau khi hoàn thành đưa vào sử dụng mới mang lại hiệu quả cao như mong đợi cũng như đúngvới năng lực thiết kế ban đầu Từ những đặc điểm trên công tác quản lý sử dụng hệ thống thuỷlợi cần phải làm tốt các nội dung cơ bản sau: Một là, quản lý công trình thủy lợi; hai là, quản lýnguồn nước; ba là, quản lý kinh tế Những nội dung trên có mối quan hệ mật thiết, tác động lẫnnhau nên phải đồng thời thực hiện tốt cả 3 nội dung trên để phục vụ sản xuất, xã hội, dân sinh, antoàn cho các công trình thủy lợi và đạt hiệu quả cao nhất (Pháp lệnh khai thác và bảo vệ côngtrình thủy lợi số 32/2001 PL – UBTVQH10, 2001)

2.1.4 Nội dung quản lý công trình thủy lợi

2.1.4.1 Xây dựng, lập kế hoạch

Xây dựng, lập kế hoạch trong quản lý công trình thủy lợi là lựa chọn mộttrong những phương án hành động tương lai cho toàn bộ hệ thống công trình thủylợi và cho từng bộ phận trong một công trình Nó bao gồm sự lựa chọn các mụctiêu của quản lý công trình thủy lợi, xác định các phương thức để đạt được cácmục tiêu Việc xây dựng, lập kế hoạch quản lý công trình thủy lợi được thực hiện

từ tất cả các cấp, các ngành liên quan có thẩm quyền và được thực hiện hàng nămhoặc trong một giai đoạn nhất định

2.1.4.2 Tổ chức thực hiện

Chức năng tổ chức trong quản lý công trình thủy lợi là chức năng hìnhthành cơ cấu tổ chức, bộ máy quản lý cùng các mối quan hệ phân cấp, phân quyềntrong quản lý công trình thủy lợi

2.1.4.3 Triển khai thực hiện

Là hoạt động xác định quyền hạn, phạm vi ra quyết định, phân bổ và sửdụng có hiệu quả các nguồn lực đồng thời phối hợp quản lý giữa tổ chức và cộngđồng nhằm đạt được hiệu quả tối đa, phát huy tác dụng của các công trình thủy lợi.Việc quản lý công trình thủy lợi bao gồm chủ yếu các nội dung như sau:

+ Công tác quan trắc: Cần tiến hành quan trắc thường xuyên, toàn diện Nắmvững quy luật làm việc và những diễn biến của công trình đồng thời dự kiến

các khả năng có thể xẩy ra Kết quả quan trắc phải thường xuyên đối chiếu với tài liệu thiết kế công trình để nghiên cứu và xử lý (Nguyễn Văn Sơn, 2008).

+ Công tác bảo dưỡng: Cần thực hiện chế độ bảo dưỡng thường xuyên và định

kỳ thật tốt để công trình luôn làm việc trong trạng thái an toàn và tốt nhất Hạn chế mức độ hưhỏng các bộ phận công trình (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

+ Công tác sửa chữa: Phải sửa chữa kịp thời các bộ phận công trình hư hỏng,không để hư hỏng mở rộng, đồng thời sửa chữa thường xuyên, định kỳ (Nguyễn Văn Sơn, 2008).+ Công tác phòng chống hạn hán: Vào mùa khô, công tác phòng chống hạn hánphải được quan tâm hàng đầu Hàng năm phải có kế hoạch và phương án phòng chống hạn hán

cụ thể cho các địa phương, các xứ đồng thường xuyên xảy ra hạn hán (Nguyễn Văn Sơn, 2008).+ Công tác phòng chống lũ lụt: Trong mùa mưa, bão, cần tổ chức phòng chống,chuẩn bị đầy đủ các nguyên vật liệu cần thiết và chuẩn bị các phương án ứng cứu đối phó kịpthời với các sự cố xẩy ra (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

2.1.4.4 Kiểm tra, giám sát

Công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong quản lý công trình thủylợi có vị trí, vai trò và tầm quan trọng đặc biệt trong công tác phát triển hệ thốngthủy lợi của nước ta Đây là một nhiệm vụ quan trọng trong công tác quản lý hệthống công trình thủy lợi đảm bảo cho mục tiêu phát triển bền vững sản xuất nôngnghiệp, nâng cao đời sống cho người dân và các chính sách, pháp luật của Nhànước được thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả

2.1.4.5 Đánh giá, điều chỉnh

Từ kết quả quản lý công trình thủy lợi, tổ chức đánh giá mặt được, hạn chế

và phân tích nguyên nhân, đặc biệt là các nguyên nhân của các hạn chế Từ đó sửađổi, điều chỉnh kịp thời Như vậy, quá trình điều chỉnh một mặt được thực hiệnngay trong quá trình tổ chức thực hiện, mặt khác là thực hiện vào cuối kỳ để rút racác kinh nghiệm, các ứng phó cho kỳ tiếp theo Chất lượng của quá trình đánh giá

- điều chỉnh là rất quan trọng bởi nó ảnh hưởng tới kết quả của cả quá trình quản lýtiếp theo Nếu đánh giá sai sẽ dẫn tới điều chỉnh sai và hệ thống sẽ không đạt mụctiêu đề ra (Đoàn Thị Yến, 2014)

2.1.4.6 Kết quả sử dụng công trình thủy lợi

Dựa vào tình hình và đặc điểm công trình, điều kiện dự báo khí tượng thuỷvăn và nhu cầu nước trong hệ thống bộ phận quản lý phải xây dựng kế

10

hoạch lợi dụng nguồn nước Trong quá trình lợi dụng tổng hợp cần có tài liệu dựbáo khí tượng thuỷ văn chính xác để nắm vững tình hình và xử lý linh hoạt nhằmđảm bảo công trình làm việc an toàn.

Sử dụng công trình: Cần có một kế hoạch dùng nước cụ thể để đảm bảocông trình làm việc đúng theo chỉ tiêu thiết kế, an toàn và kéo dài thời gian phục

vụ, đồng thời gắn việc sử dụng nước với công tác quản lý hệ thống công trình vào

nề nếp, tạo dựng tác phong làm việc theo kiểu công nghiệp và nâng cao nghiệp vụquản lý của cán bộ Bên cạnh xây dựng kế hoạch dùng nước phải có phương ánbảo vệ công trình thuỷ lợi và thực hiện ký kết hợp đồng với các doanh nghiệp Nhànước sử dụng công trình thủy lợi, tổ chức hợp tác dùng nước, sử dụng nước hợp lý,tiết kiệm và bảo vệ môi trường nước (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

+ Kế hoạch tiêu nước cuối vụ chiêm

2.1.5 Yêu cầu của quản lý công trình thủy lợi

2.1.5.1 Quản lý công trình thủy lợi đúng quy định

Theo điều 3, pháp lệnh số 32/2001/PL – UBTVQH 10 ngày 04/4/2001:

- Việc khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi phải bảo đảm tính hệ thống của công trình, không chia cắt theo địa giới hành chính

- Việc khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi được xây dựng từ mọi nguồn vốnđều phải tuân theo quy hoạch, kế hoạch, quy trình, quy phạm, tiêu chuẩn kỹ thuật và dự án đầu

tư được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt

- Mỗi hệ thống công trình thủy lợi hoặc công trình thủy lợi phải do một tổ chứchoặc cá nhân trực tiếp quản lý khai thác và bảo vệ theo quyết định của cơ quan quản lý nhà nước

- Việc khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi phải bảo đảm các yêu cầu phòng,chống suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm nguồn nước và các tác hại khác do nước gây ra, bảo đảm antoàn công trình.

- Căn cứ vào quy mô, ý nghĩa kinh tế - xã hội và quốc phòng, an ninh, Chínhphủ quy định tiêu chuẩn công trình thủy lợi, hệ thống công trình thủy lợi quan trọng quốc gia

2.1.5.2 Quản lý công trình thủy lợi hợp lý

Việc quản lý công trình thủy lợi phải đảm bảo đúng theo quy định của phápluật Ngoài ra mỗi địa phương, vùng, miền có tập quán sinh hoạt, sản xuất khácnhau Việc sản xuất nông nghiệp phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết, khí hậu, địahình Chính vì vậy, việc quản lý công trình thủy lợi phải đảm bảo tính hợp lý

ở từng nơi, từng thời điểm sản xuất để phát huy tối đa tác dụng của các công trình thủylợi

2.1.5.3 Quản lý công trình thủy lợi hiệu quả

- Hiệu quả trong quản lý duy tu: được thể hiện ở mức tiết kiệm chi phí vận hành

và duy tu, mức tăng hoặc ổn định diện tích được tưới, hiệu quả sử dụng thủy lợi phí cho vậnhành và duy tu các công trình thủy lợi (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

- Hiệu quả trong sử dụng các công trình thủy lợi: Tổng diện tích tưới, giá thànhcủa công trình/1ha được tưới, mức tăng về năng suất cây trồng và vật nuôi do tưới tiêu mang lại,mức tăng vụ do tưới tiêu mang lại đi liền với mức độ đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi, mức độphát triển của các ngành nghề khác do sử dụng nguồn nước từ các công trình thủy lợi (NguyễnVăn Sơn, 2008)

- Hiệu quả xã hội từ công trình thủy lợi mang lại: Mức độ công bằng xã hộigiữa các cộng đồng do công trình phục vụ và giữa các nhóm nông dân trong cùng một cộng đồngtrong việc đóng góp vốn, lao động trong xây dựng và hưởng lợi, mức đa dạng hóa về cơ cấu kinh

tế trong nông thôn Mức tăng GDP của các tầng lớp dân cư nông thôn cũng như thành thị, mứctạo công ăn việc làm cho lao động nông thôn, mức giảm tỷ lệ hộ nghèo do việc phát triển cáccông trình thủy lợi mang lại (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

- Tính bền vững của công trình thủy lợi: Sau khi công trình thủy lợi hoàn thành,

cơ quan quản lý, cộng đồng đủ khả năng để quản lý, sử dụng và duy tu công trình được lâu dài.Mức độ đóng góp của cộng đồng về vốn, lao động trong thiết kế cũng như trong xây dựng, vậnhành, phân phối nước từ

12

công trình đầu mối đến hệ thống thủy lợi nội đồng, mức độ không lệ thuộc vào đầu

tư của bên ngoài, nâng cao ý thức làm chủ của người dân đối với các công trìnhthủy lợi

- Hiệu quả về môi trường sinh thái: Sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất vànước, tác động của công trình thủy lợi đến việc bảo vệ môi trường và cân bằng sinh thái (NguyễnVăn Sơn, 2008)

2.1.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý công trình thủy lợi

2.1.6.1 Chủ trương, chính sách, quy định về quản lý công trình thủy lợi

Cùng với các chủ trương, chính sách, quy định về quản lý công trình thủylợi, quá trình phát triển thuỷ lợi trong những năm qua đã hình thành 2 khu vựcquản lý vận hành các công trình thuỷ lợi : Khu vực các doanh nghiệp nhà nướcquản lý các hệ thống lớn bao gồm các công trình đầu mối, trục dẫn chính và cáckênh đến xã Khu vực nông dân tự quản lý công trình nhỏ và hệ thống kênh mươngtrong nội bộ xã Về cơ chế chính sách trong quản lý vận hành, sử dụng cùng vớipháp lệnh khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi số: 32/2001/PL-UBTVQH10,Nghị định 56/CP về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích, thông tư liên tịch90/TCNN hướng dẫn chế độ tài chính đối với các doanh nghiệp khai thác côngtrình thủy lợi…Chủ trương của Đảng và các chính sách, quy định pháp luật củaNhà nước có ảnh hưởng quyết định đến việc quản lý công trình thủy lợi

2.1.6.2 Việc quy hoạch công trình thủy lợi

Trong xây dựng và phát triển hệ thống công trình thủy lợi hiện nay, côngtác quy hoạch, quản lý quy hoạch xây dựng có vai trò rất quan trọng, đây là vấn đềvừa mang tính chiến lược nhưng phải đi trước một bước làm cơ sở cho đầu tư xâydựng các công trình Đồng thời là một trong những giải pháp chủ yếu để quản lýxây dựng công trình thủy lợi theo hướng hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả sảnxuất nông nghiệp từ đó làm tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân, đảmbảo an ninh xã hội

2.1.6.3 Việc huy động nguồn lực quản lý và khai thác công trình thủy lợi

Yếu tố tổ chức quản lý: là hình thức tổ chức quản lý công trình thủy lợidưới hình thức hợp tác xã dùng nước hay nhóm hộ dùng nước, sự kết hợp giữaquản lý của chính quyền địa phương với cộng đồng, sự đồng nhất giữa người quản

lý và người sử dụng công trình

2.1.6.4 Trình độ cán bộ và nhận thức hiểu biết của người dân

Trình độ quản lý và năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ quản lý vàtrình độ nhận thức của người nông dân, đây là nhân tố có ảnh hưởng rất lớn đếnviệc quản lý công trình thủy lợi

2.1.6.5 Các yếu tố khác

* Tác dụng của nước đến công trình thủy lợi

- Tác dụng cơ học của nước tới công trình thủy lợi là áp lực nước ở dạng tĩnh hoặcđộng Trong đó, áp lực thủy tĩnh thường là lớn nhất và thường đóng vai trò quyết định đến điều kiệnlàm việc và ổn định của công trình (Phan Khánh, 1997)

- Tác dụng lý, hóa học của nước thể hiện ở nhiều dạng khác nhau như dòngnước có thể bào mòn công trình, đặc biệt khi dòng nước có lưu tốc lớn và nhiều bùn cát Ở nơi

có lưu tốc lớn và do kết cấu công trình thủy lợi có thể sinh ra lưu vực chân không, gây hiệntượng xâm thực bề mặt công trình Các bộ phận làm bằng kim loại có thể bị rỉ, phần bê tông cóthể bị nước thấm xâm thực Dưới tác dụng của dòng nước làm cho nền công trình có thể bị sóimòn cơ học, hóa học lôi cuốn đất làm rỗng nền, hoặc hòa tan các chất trong nền có thạch cao,muối và các chất hòa tan khác (Phan Khánh, 1997)

- Tác dụng sinh học của nước: Các sinh vật sống có thể bám vào các công trìnhthủy lợi làm mục nát gỗ, bê tông, đá, mối làm rỗng thân đê, thân đập, làm sập nền công trình(Phan Khánh, 1997)

* Điều kiện tại chỗ có liên quan chặt chẽ tới xây dựng công trình thủy lợi.

- Điều kiện thiên nhiên như địa hình, địa vật, địa chất, khí tượng thủy văn

có ảnh hưởng sâu rộng và nhiều mặt hơn bất kỳ loại công trình xây dựng nào Nhữngyếu tố tự nhiên ấy nhiều khi có ảnh hưởng quyết định đến quy mô, hình thức kết cấu,điều kiện làm việc lâu dài của công trình thủy lợi (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

- Trong thiên nhiên, sự tổng hợp các điều kiện không nơi nào giống nhau, cho nênhầu như công trình thủy lợi nào cũng có những đặc điểm riêng Thực tế xây dựng công trình thủy lợi

do tài liệu thủy văn không đầy đủ, không chính xác nên công trình thủy lợi được xây dựng nhưng khảnăng tháo lũ không đủ, gây nguy hiểm khi lũ lớn, nhiều trạm thủy điện không chạy đủ công suất(Nguyễn Văn Sơn, 2008)

* Yếu tố xã hội: Bao gồm các đặc điểm và các yếu tố xã hội liên quan đến

người sử dụng như tính cộng đồng, trình độ kỹ thuật, tập quán canh tác của nôngdân, đặc biệt những người dễ bị tổn thương có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả quản lýcông trình thủy lợi (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

* Yếu tố kỹ thuật: Bao gồm công nghệ được áp dụng vào công trình thủy lợi như

tưới tiêu tự chảy hay bơm đẩy, tưới ngầm, tưới tràn hay tưới phun (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

dựng thường là ở ngay lòng sông, lòng suối, luôn luôn bị nước lũ, nước ngầm uy hiếp, vấn đềdẫn dòng, tháo lũ, giải quyết nước ngầm, hố móng ở sâu xử lý nền móng phức tạp kéo dài, nên

có ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả sử dụng và sử dụng công trình (Nguyễn Văn Sơn, 2008)

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.1 Kinh nghiệm về quản lý công trình của một số nước trên thế giới

Kinh nghiệm về công tác quy hoạch, khảo sát thiết kế, thi công công trìnhthủy lợi nhằm đạt được các mục tiêu đề ra cũng như tính toán đúng, đầy đủ các yếu

tố ảnh hưởng tích cực, tiêu cực khi xây dựng công trình thủy lợi là một vấn đề có ýnghĩa quan trọng chiến lược

2.2.1.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc

Đập Tam Hiệp được ví như “Vạn lý trường thành” thứ 2 của Trung Quốc,đây là đập thủy điện lớn nhất thế giới Giống như nhiều đập nước đang xây dựngkhác, dự án này cũng gây ra nhiều ý kiến tranh luận trái ngược Các đề xuất cầnthiết xây dựng thường dựa vào các lợi ích kinh tế từ việc kiểm soát ngập lụt vànăng lượng từ thủy điện Các ý kiến chống lại chủ yếu là do các e ngại về tương laicủa 1,9 triệu người sẽ phải di chuyển chỗ ở do mực nước tăng lên, sự mất đi củanhiều địa điểm có giá trị khảo cổ học và văn hóa, cũng như các tác động tới môitrường (Minh Long và Minh Tâm, 2011)

Thực tế, vào ngày 18/05/2011, Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo chủ trìmột cuộc họp khẩn cấp của Quốc vụ viện về đập Tam Hiệp Bản thông cáo ngắnngủi được Tân Hoa Xã công bố vào buổi tối thừa nhận con đập khổng lồ này gây

ra nhiều hậu quả “cần phải giải quyết khẩn cấp” Đập Tam Hiệp đã để lại nhữnghậu quả nghiêm trọng:

- Mất nhà cửa: Đập Tam Hiệp đã phủ kín 13 thành phố, 140 thị trấn và 1350làng và làm 1,2 triệu người mất nhà cửa Rất nhiều người dân phải tái định cư đã bị lừa mất tiềnbồi thường và không nhận được công việc mới hay đất đai như chính phủ đã hứa Trong khi một

số thị trấn mới được xây dựng vừa phục hồi từ cú sốc mất nơi ở ban đầu, nhưng nhiều ngườikhác lại bị lâm vào tình trạng thất nghiệp và nghèo đói (Minh Long và Minh Tâm, 2011)

15

- Hủy hoại về sinh thái: Việc xây dựng đập thủy điện Tam Hiệp được chuẩn bịtrước để đối mặt với những vấn đề xã hội và môi trường, nhưng không được chuẩn bị cho các tácđộng địa chất rộng rãi Sự thay đổi thất thường của mực nước tại các hồ chứa nước của đập làmmất ổn định độ dốc của thung lũng Dương Tử, và kích hoạt những trận lở đất thường xuyên Xóimòn ảnh hưởng tới một nửa diện tích hồ chứa, và hơn 300.000 người nữa sẽ phải tái định cư để

ổn định lại bờ hồ chứa (Minh Long và Minh Tâm, 2011)

- Các tác động tới hạ lưu: sông Dương Tử lưu chuyển hơn 500 tấn phù sa xuốngcác hồ chứa mỗi năm Hầu hết lượng phù sa hiện nay bị giữ tại các khu vực hạ lưu và đặc biệt làđồng bằng Dương Tử Hậu quả là, lên tới 4 cây số vuông vùng đầm lầy rìa bờ biển bị xói mònhàng năm Đồng bằng đang chìm dần, trong khi nước biển thì dâng ngược xâm lấn vào sông, ảnhhưởng tới nông nghiệp và nước uống Vì thiếu chất dinh dưỡng, các ngư trường hiện nay đangphải gánh chịu hậu quả (Minh Long và Minh Tâm, 2011)

- Nhạy cảm với biến đổi khí hậu (BĐKH): đập Tam Hiệp là minh chứng cho sựthay đổi thất thường của BĐKH tạo ra những rủi ro mới cho các dự án thủy điện như thế nào.Những người vận hành đập lập kế hoạch tích nước đầy hồ chứa lần đầu tiên vào năm 2009,nhưng họ không thể làm vậy vì không có đủ mưa Lượng mưa thất thường hơn bao giờ hết đặtmột dấu hỏi lớn đằng sau những lợi ích kinh tế của đập Tam Hiệp (Minh Long và Minh Tâm,2011)

- Chi phí tài chính: chi phí chính thức cho đập sông Dương Tử là 27 tỷ USD.Các nhà phê bình lập luận rằng, nếu những chi phí ẩn được tính vào, thì giá trị thực của con đậplên tới 88 tỷ USD Nếu sản xuất điện và thay thế phương pháp đốt than tạo điện bằng các phươngpháp khác thì sẽ rẻ hơn Trong khi con đập đang được xây dựng, hiệu suất năng lượng của nềnkinh tế Trung Quốc đi xuống Theo Tổ chức Năng lượng tại Mỹ, "nếu Trung Quốc đầu tư vàohiệu suất năng lượng, thì năng lượng của nước này sẽ rẻ hơn, sạch hơn và hiệu quả cao hơn" lànhững nhà máy năng lượng hạt nhân mới (Minh Long và Minh Tâm, 2011)

Ngày 18/5/2011, Chính phủ Trung Quốc lần đầu tiên thừa nhận các vấn đềnghiêm trọng của đập Chính phủ vẫn cho hay: "Dự án này có lợi ích to lớn trongviệc ngăn lũ, sản xuất điện, giao thông đường sông và sử dụng nguồn nước",nhưng nó "đã gây ra những vấn đề khẩn cấp về mặt bảo vệ môi trường, ngăn ngừacác thảm họa địa chất và phúc lợi của các cộng đồng tái định cư" (Minh Long vàMinh Tâm, 2011)

16

2.2.1.2 Kinh nghiệm của các nước khác về xây dựng đập nước có liên quan đến sinh thái môi trường

Theo kết quả nghiên cứu được công bố ngày 1/7 trên tạp chí PLOS ONEcủa Mỹ, các đập thủy điện có thể làm tuyệt chủng tới 70% số động vật hoang dãsinh sống tại khu vực lân cận Nghiên cứu dựa trên quan sát nhiều loài động vậthoang dã tại rừng mưa nhiệt đới Amazon, gần đập thủy điện Balbina của Brazil.Đập này đã tạo ra một trong những hồ thủy điện lớn nhất thế giới là hồ Balbinabằng cách làm ngập nước một khu vực đất rừng và chia khu vực này thành 3.546hòn đảo Trừ những hòn đảo lớn nhất, tại những hòn đảo còn lại, sự thay đổi cảnhquan đã khiến cho nhiều loài động vật có vú, các loài chim và rùa cạn bị tuyệtchủng trong hơn 26 năm qua Nghiên cứu cho rằng nhiều khả năng sẽ có tới gần3/4 số động vật hoang dã trong khu vực này bị biến mất do sự tồn tại của đậpBalbina Cụ thể, theo một tác giả của nghiên cứu, ông Carlos Peres thuộc Đại họcEast Anglia (Anh), sẽ có hơn 70% trong tổng số 124.110 loài động vật hoang dãtại khu vực hồ Balbina bị tuyệt chủng

Trong khi đó, ông Maira Benchimol thuộc Đại học Estadual de Santa Cruz(Brazil), chủ nhiệm công trình nghiên cứu, cho biết chỉ có 25 trong số 3.546 hònđảo ở hồ này, những đảo có diện tích lớn hơn 475ha, được đánh giá là vẫn bảo tồnđược hệ động vật đa dạng ban đầu Trong bối cảnh Brazil đang có kế hoạch xâydựng thêm nhiều đập thủy điện trong các năm tới, nhóm chuyên gia kêu gọi chínhphủ cân nhắc tới kết quả nghiên cứu mới nhất này khi tiến hành đánh giá tác độngtới môi trường của các công trình này Các nhà máy thủy điện thường sử dụng cácđập thủy điện để tăng áp lực của các nguồn nước tự nhiên để sản xuất điện Nhữngđập này từng được coi là một nguồn năng lượng sạch quan trọng do không đòi hỏiviệc đốt cháy nhiên liệu hóa thạch, song một loạt những cuộc nghiên cứu trongnhững năm gần đây đã cho thấy những đập trên có ảnh hưởng tiêu cực đến ngànhngư nghiệp và các cộng đồng dân cư địa phương Các đập thủy điện cũng có nguy

cơ làm tăng lượng khí thải methane và các loại khí thải gây hiệu ứng nhà kính khácsinh ra từ thực vật bị thối rữa

2.2.2 Thực tiễn quản lý công trình thủy lợi ở Việt Nam

2.2.2.1 Hiện trạng thuỷ lợi phục vụ nông nghiệp

Sau nhiều năm đầu tư, với mục tiêu chủ yếu là đảm bảo an ninh lương thựcquốc gia tiến tới xuất khẩu Đến nay, cả nước đã có 75 hệ thống thuỷ lợi vừa vàlớn, rất nhiều hệ thống thuỷ lợi nhỏ với tổng giá trị tài sản cố định khoảng 60.000

tỷ đồng (chưa kể giá trị đất và công sức nhân dân đóng góp) Các hệ thống thuỷ lợinăm 2000 đã đảm bảo tưới cho 3 triệu ha đất canh tác, tiêu 1.4 triệu ha đất tự nhiên

ở các tỉnh bắc bộ, ngăn mặn 70 vạn ha, cải tạo 1.6 triệu ha đất chua phèn ở đồng bằngsông Cửu Long Năm 2000, diện tích lúa được tưới cả năm gần 7 triệu ha chiếm 84% diện tíchlúa Các công trình thuỷ lợi còn tưới trên 1 triệu ha rau màu,

cây công nghiệp và cây ăn quả Lượng nước sử dụng cho nông nghiệp rất lớn

Theo tính toán năm 1985 đã sử dụng 41 tỷ m3 chiếm 89,8% tổng lượng nước tiêuthụ, năm 1990 sử dụng 46,9 tỷ m3 chiếm 90% và năm 2000 khoảng trên 60 tỷ m3.Nhờ các biện pháp thuỷ lợi và các biện pháp nông nghiệp khác trong vòng 10 nămqua sản lượng lương thực tăng bình quân 1.1 triệu tấn/năm Tổng sản lượng lươngthực năm 2000 đạt 34,5 triệu tấn, đưa bình quân lương thực đầu người 330 kg năm

1990 lên 444 kg năm 2000 Việt Nam từ chỗ thiếu lương thực đã trở thành nướcxuất khẩu gạo lớn với mức gần 4 triệu tấn/năm (Nguyễn Đình Ninh, 2007)

2.2.2.2 Công tác thuỷ lợi phục vụ nuôi trồng thuỷ sản và nước sạch nông thôn

Tiềm năng phát triển nuôi trồng thuỷ hải sản nước ta khá lớn, nhiều hệthống thuỷ lợi khi xây dựng đã xét đến việc kết hợp cấp nước để nuôi trồng thuỷsản Khi xây dựng các hồ chứa nước vấn đề phát triển thuỷ sản trong hồ chứa cũngđược đề cập đến Vài năm gần đây do hiệu quả của nuôi trồng thuỷ sản nhất là tôm

sú nhiều vùng đất ven biển đã được xây dựng thành những khu vực nuôi trồngthuỷ sản tập trung Tuy nhiên việc xây dựng các hệ thống thuỷ lợi đáp ứng yêu cầusản xuất chưa được quan tâm đúng mức, chưa có qui hoạch và các giải pháp đồng

bộ Hầu hết đều do dân tự phát, tự tổ chức xây dựng theo kinh nghiệm Nhiều nơi,

đã có hiện tượng thủy hải sản bị bệnh, tôm chết hàng loạt mà nguyên nhân là domôi trường nước không đảm bảo liên quan đến hệ thống cấp nước và thoát nước.Một số vùng đã có tranh chấp giữa nuôi tôm và trồng lúa gắn với nó là ranh giớimặn, ngọt cũng là vấn đề công tác thuỷ lợi phải xem xét, giải quyết (Nguyễn ĐìnhNinh, 2007)

Việc phát triển thuỷ sản ở các hồ chứa nước cũng rất hạn chế, ở hầu hết các

hồ chứa vừa và lớn chủ yếu chỉ sử dụng nguồn lợi thủy sản tự nhiên nên chỉ sau 1thời gian ngắn nguồn lợi này đã cạn kiệt Đây là một tiềm năng lớn nhưng chưađược quan tâm tổ chức, đầu tư (Nguyễn Đình Ninh, 2007)

Các hệ thống thuỷ lợi đã cung cấp nguồn nước sinh hoạt cho phần lớn cưdân nông thôn nhất là trong mùa khô Với 80% dân số sống ở nông thôn, hầu hếtcác hệ thống thuỷ lợi đều tạo nguồn nước sinh hoạt trực tiếp cho dân hoặc nâng

cao mực nước ở các giếng đào Ngay ở miền núi, đồng bào sống khá phân tán,những nơi đảm bảo nguồn nước sinh hoạt vững chắc là những nơi có hệ thống thuỷlợi đi qua Những công trình thuỷ lợi tạo nguồn nước cho sinh hoạt điển hình nhưDầu Tiếng, Sông Quao, Nam Thạch Hãn, Ngòi Là, Phai Quyền đã tạo nguồnnước sinh hoạt cho hàng chục triệu dân nông thôn nhất là trong mùa khô.

2.2.2.3 Hệ thống tổ chức và cơ chế chính sách

Cùng với các cơ quan quản lý nhà nước, quá trình phát triển thuỷ lợi trongnhững năm qua đã hình thành 2 khu vực quản lý vận hành các công trình thuỷ lợi :Khu vực các doanh nghiệp nhà nước quản lý các hệ thống lớn bao gồm các công trìnhđầu mối, trục dẫn chính và các kênh đến xã Khu vực nông dân tự quản lý công trìnhnhỏ và hệ thống kênh mương trong nội bộ xã (Nguyễn Đình Ninh, 2007)

Đến nay, cả nước có 172 doanh nghiệp nhà nước với gần 20000 cán bộcông nhân, trong đó có 1800 cán bộ đại học và trên đại học Những năm qua, cácdoanh nghiệp nhà nước sử dụng công trình thuỷ lợi đã cố gắng trên cả 3 nội dungcủa công tác quản lý là quản lý công trình, quản lý nước và quản lý kinh tế Nhưnghầu hết các doanh nghiệp đều rơi vào tình trạng tài chính khó khăn, công trìnhxuống cấp, đời sống của người lao động thấp dẫn đến hiệu quả sử dụng chưa cao(Nguyễn Đình Ninh, 2007)

Khu vực nông dân tự quản, trước đây khi còn các hợp tác xã nông nghiệpkiểu cũ, các hợp tác xã đều có các đội thuỷ nông chuyên trách làm nhiệm vụ dẫnnước và sửa chữa công trình trong phạm vi hợp tác xã Các đội thuỷ nông phối hợpvới các doanh nghiệp sử dụng công trình thuỷ lợi thành mạng lưới khép kín từ đầumối đến mặt ruộng Sau khi chuyển đổi cơ chế, người nông dân tự chủ sản xuấtkinh doanh trên ruộng đất được giao quyền sử dụng Các đội thuỷ nông thuộc cáchợp tác xã nông nghiệp cũ gần như tan rã Do nhu cầu tất yếu phải có sự hợp tácvới nhau của những hộ cùng hưởng nước từ một con kênh, ở nhiều nơi nông dân tự

tổ chức nhau lại dưới nhiều hình thức như: Hợp tác xã dùng nước, hiệp hội dùngnước, tổ đường nước, ban quản lý công trình Có nơi, nông dân đứng ra nhậnkhoán chịu trách nhiệm trực tiếp quản lý vận hành hệ thống trên mặt ruộng Nhìnchung tổ chức dùng nước cơ sở hiện nay còn lúng túng cũng hạn chế hiệu quả củacác công trình thuỷ lợi (Nguyễn Đình Ninh, 2007)

Về cơ chế chính sách trong quản lý vận hành, cùng với pháp lệnh sử dụng

và bảo vệ công trình thủy lợi đã có nghị định về thuỷ lợi phí 112/HĐBT, Nghị

định 56/CP về doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích, thông tư liên tịch90/TCNN hướng dẫn chế độ tài chính đối với các doanh nghiệp sử dụng công trìnhthuỷ lợi Nhưng cơ chế tài chính của các doanh nghiệp vẫn không đảm bảo Hầuhết các doanh nghiệp sử dụng công trình thuỷ lợi đều rơi vào tình trạng thu không

đủ chi, nhưng việc cấp bù thực hiện không đầy đủ Ở những địa phương quan tâm

và khả năng ngân sách khá việc cấp bù chỉ được một phần Ở những địa phươngkhó khăn việc cấp bù không được thường xuyên Trong tình trạng tài chính nhưvậy, các doanh nghiệp phải hoạt động theo kiểu "Gọt chân theo giày" Theo tínhtoán, muốn đảm bảo hệ thống các công trình không xuống cấp, an toàn và hiệu quảhàng năm cần 1200-1500 tỷ để duy tu bảo dưỡng và quản lý Trong khi nguồn thu

từ thuỷ lợi phí chỉ đạt 350-400 tỷ và ngân sách hỗ trợ khoảng 100 tỷ như vậy mớiđảm bảo khoảng 40% yêu cầu chi phí hợp lý (Nguyễn Đình Ninh, 2007)

2.2.2.5 Kinh nghiệm phát triển hệ thống thủy lợi của một số địa phương

a Cách làm mới trong phát triển thủy lợi nội đồng tại Gia Bình, Bắc Ninh

Huyện Gia Bình diện tích tự nhiên là 10.779,8 ha, trong đó có 6.923 ha đấtsản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản Dân số nông thôn chiếm 92,8%.Nông nghiệp đóng vai trò quan trọng chiếm tỷ trọng GDP lớn nhất với 37,9%;GDP bình quân đầu người năm 2010 đạt 16,14 triệu đồng Khu tưới Gia Bìnhthuộc hệ thống thủy nông Bắc Hưng Hải, được xây dựng từ 50 năm trước nên hiệnbộc lộ nhiều tồn tại, đặc biệt là hệ thống TLNĐ Một số nguyên nhân chủ yếu dẫnđến tồn tại này bao gồm tác động của thời gian, chuyển đổi cơ cấu câytrồng,phương thức sản xuất,…Bên cạnh đó, tổ chức quản lý TLNĐ là các HTXnông nghiệp cấp thôn, có quy mô nhỏ, trình độ và hiệu quả quản lý thấp Để giúpkhắc phục những tồn tại trên, cơ quan Phát triển Pháp (AFD) đã trợ giúp Chính

phủ Việt Nam thực hiện chương trình “Hỗ trợ thể chế cho nâng cao hiệu quả tướitại một khu vực thí điểm Gia Bình” nhằm: (1)Cải thiện công tác quản lý TLNĐthông qua việc thành lập hoặc củng cố và nâng cao năng lực cho các HTXNN và(2) Cải thiện quy trình ra quyết định để quản lý hiệu quả nguồn kinh phí đầu tư tại khutưới Gia Bình Phương pháp “Dưới lên-Trên xuống”đã được áp dụng trong tất cả các bước củaquy trình ra quyết định của chương trình Cụ thể là: Về mặt tổ chức, quản lý: Để quản lý hiệuquả hệ thống TLNĐ, bên cạnh việc củng cố và nâng cao năng lực cho các HTXNN nhiệm vụtrọng tâm của chương trình là cải thiện quy trình ra quyết định đầu tư nâng cấp các công trìnhTLNĐ Ban phát triển thủy lợi địa phương, gồm 2 cấp xã và huyện, được thành lập nhằm: Thammưu cho chính quyền trong xây dựng và thực hiện kế hoạch sản xuất; kế hoạch phát triển vàquản lý sử dụng hệ thống công trình thủy lợi trên địa bàn phù hợp với thực tiễn; Tuyên truyền,vận động nhân dân tham gia thực hiện kế hoạch sản xuất và phát triển thủy lợi; Quản lý quỹ đầu

tư phát triển TLNĐ trên địa bàn thông qua việc lựa chọn các công trình cần đầu tư xây dựngcũng như ưu tiên củng cố tổ chức quản lý trên địa Bên cạnh đó, để đảm bảo tính khách quan,công bằng nhưng không dàn trải, việc lựa chọn, sắp xếp thứ tự ưu tiên công trình được thực thiệntrên cơ sở bộ tiêu chí đánh giá, chấm điểm dựa trên 5 chỉ tiêu đã được người dân và các thànhviên Ban phát triển thủy lợi thống nhất, gồm: (1) Suất đầu tư; (2) Tỷ lệ đồng thuận; (3) Diện tíchphục vụ; (4) Số địa phương hưởng lợi;

(5) Lợi ích khác (như tiết kiệm điện bơm, công nạo vét, ) Sau khi các HTXNN họpdân để đề xuất các công trình cần đầu tư, Ban phát triển thủy lợi các xã đã tiến hành họp để ràsoát,đánh giá từ hơn 300 công trình để chọn ra 155 công trình với tổng kinh phí khoảng 80 tỷđồng (cao gấp 1,6 lần kinh phí hiện có) để đề xuất lên cấp huyện Sau khi tiếp nhận đề xuất, Banhuyện tổ chức họp và dựa trên nguồn kinh phí hiện có, hiệu quả đầu tư đã thống nhất sơ bộ lựachọn 90 công trình có khả năng phát huy hiệu quả đầu tư cao nhất (giảm khoảng 42%) Kết quảđánh giá này tiếp tục được bàn bạc, thảo luận tại các xã với sự tham gia của đại diện các hộ sửdụng nước để từng bước hoàn thiện đề xuất và lựa chọn được danh mục công trình ưu tiên phùhợp với nguồn vốn, quy hoạch phát triển thủy lợi của địa phương, đảm bảo theo quy trình và cáctiêu chí đã thống nhất (Nguyễn Xuân Thịnh, 2014)

21

b Kinh nghiệm về đầu tư công cho phát triển hệ thống thủy lợi tại đồng bằng Sông Cửu Long

Về tổng thể, ĐBSCL được chia thành 2 vùng lớn: một nửa là vùng nướcngọt tiếp giáp với vùng nước mặn ven biển (không ngập lũ trực tiếp); một nửa cònlại, mỗi năm đều có lũ về, dân thường gọi là mùa nước nổi do tác động trực tiếp từnguồn lũ sông Mê Kông Quá trình phát triển hệ thống thuỷ lợi ở 2 vùng, thôngqua các chương trình lớn đã góp phần tích cực đưa sản lượng lương thực tăngnhanh từ 4,7 triệu tấn năm 1976 lên 19,1 triệu tấn năm 2005 (Võ Văn Kiệt, 2007)

Về cơ bản, chủ trương phát triển thuỷ lợi đối với từng vùng là hợp lý, songcũng không tránh khỏi những sai sót cục bộ như các cống Chà Và, Thâu Râu ởnam Mang Thít, cống kênh Tuần Thống thoát lũ ra biển Tây, do không đủ khẩu độnên không đáp ứng được mục tiêu ban đầu, đã được điều chỉnh, bổ sung qua vậnhành thực tế Ngay như chủ trương xây dựng cụm tuyến dân cư vượt lũ là rất đúngđắn bởi nó rút ra từ kinh nghiệm "sống chung với lũ" của người dân Song trongchỉ đạo thực hiện, cũng còn không ít sai sót và hạn chế như đầu tư chưa đồng bộ,CSHT không hoàn chỉnh Mặc dù vậy, nhờ có hệ thống công trình thuỷ lợi đamục tiêu đã đánh thức được tiềm năng của hai "kho đất" lớn ở Tứ giác Long xuyên

và Đồng Tháp Mười Hệ thống đê bao - bờ bao cũng dần hình thành và phát triển

từ sáng kiến của người dân, được các nhà khoa học minh chứng bằng luận cứ, tínhtoán để Nhà nước có đủ cơ sở quan tâm, xem xét, đầu tư trên quy mô lớn hơn, hiệuquả hơn Chính từ những đê bao - bờ bao đã hình thành hệ thống giao thông, nơi ở

an toàn cho người dân vùng ngập lũ Có thể khẳng định rằng, chính nhờ có hệthống thuỷ lợi, nhất là đê bao - bờ bao mà cuộc sống của người dân vùng ĐBSCLngày nay, được an toàn hơn, sản xuất chủ động (lúa, màu, cây ăn trái, thuỷ sảnnước mặn, nước ngọt ), ngành nghề phát triển đa dạng, giao thông nông thônthông thoáng hơn Nói cách khác, hệ thống thuỷ lợi đã tạo ra nền tảng làm giàucho vựa lúa hôm nay, góp phần đắc lực vào chương trình an ninh lương thực quốcgia và ổn định kinh tế - xã hội Việc hình thành hệ thống thuỷ lợi trong đó có đêbao - bờ bao để bảo vệ dân sinh, thoát nước nhanh vào mùa lũ, trữ ngọt, bẫy ngọt,rửa phèn, kiểm soát mặn là một tất yếu của quy luật khách quan trước mắt cũngnhư lâu dài (Võ Văn Kiệt, 2007)

2.2.3 Bài học kinh nghiệm rút ra cho việc quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu

Từ thực tế kinh nghiệm của Trung Quốc, các nước trên thế giới cũng nhưthực tế kinh nghiệm của các địa phương trong nước Bài học kinh nghiệm rút ra

cho công tác quản lý công trình thủy lợi trên địa bàn huyện Quỳ Châu là:

Một là, công tác quy hoạch, khảo sát thiết kế, thi công công trình thủy lợi

đạt được các mục tiêu đề ra cũng như tính toán đúng, đầy đủ các yếu tố ảnh hưởngtích cực, tiêu cực khi xây dựng công trình thủy lợi là một vấn đề có ý nghĩa quantrọng chiến lược

Hai là, cân nhắc tới tác động tới môi trường của các công trình hồ đập Các

đập thủy điện cũng có nguy cơ làm tăng lượng khí thải methane và các loại khíthải gây hiệu ứng nhà kính khác sinh ra từ thực vật bị thối rữa

Ba là, để quản lý hiệu quả hệ thống TLNĐ, bên cạnh việc củng cố và nâng

cao năng lực cho các HTXNN còn cần cải thiện quy trình ra quyết định đầu tưnâng cấp các công trình TLNĐ Thành lập Ban phát triển thủy lợi địa phương, gồm

2 cấp xã và huyện, nhằm: Tham mưu cho chính quyền trong xây dựng và thực hiện

kế hoạch sản xuất; kế hoạch phát triển và quản lý sử dụng hệ thống công trình thủylợi trên địa bàn phù hợp với thực tiễn; Tuyên truyền, vận động nhân dân tham giathực hiện kế hoạch sản xuất và phát triển thủy lợi; Quản lý quỹ đầu tư phát triểnTLNĐ trên địa bàn thông qua việc lựa chọn các công trình cần đầu tư xây dựngcũng như ưu tiên củng cố tổ chức quản lý trên địa bàn

Bốn là, cần quy hoạch thủy lợi theo đúng quy luật thực tế khách quan để đạt

được hiệu quả cao nhất Trong quá trình vận hành, sử dụng cần khắc phục kịp thờinhững vấn đề bất cập, không phù hợp với thực tế để phát huy được hiệu quả củacác công trình thủy lợi

PHẦN 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

3.1.1 Vị trí địa lý, địa hình, thổ nhưỡng

Nguồn: UBND huyện Quỳ Châu

Hình 3.1 Sơ đồ địa lý huyện Quỳ Châu

Quỳ Châu là một huyện miền núi cao phía tây của tỉnh Nghệ An Có tọa độđịa lý: 19006’ đến 19047’ độ vĩ Bắc, 104054’ đến 105017’ độ kinh Đông Ranh giớicủa huyện Quỳ Châu được xác định bởi:

- Phía Bắc giáp huyện Quế Phong và tỉnh Thanh Hóa

- Phía Nam giáp huyện Quỳ Hợp và huyện Con Cuông

- Phía Đông giáp với huyện Quỳ Hợp và tỉnh Thanh Hóa

- Phía Tây giáp với huyện Quế Phong và huyện Tương DươngHuyện Quỳ Châu nằm cách thành phố Vinh khoảng 150 km về phía TâyBắc tỉnh Nghệ An theo quốc lộ 48 Trên địa bàn huyện có 11 xã và 1 thị trấn QuỳChâu nằm trong vành đai vùng kinh tế Phủ Quỳ là vệ tinh của trung tâm kinh tếvùng Tây Bắc của tỉnh Đây là điều kiện tăng năng lực sản xuất các ngành và nângcao vai trò của huyện trong việc thúc đẩy giao lưu kinh tế, thương mại trong vùng

và giữa vùng với các địa phương trong tỉnh

* Địa hình

Quỳ Châu là huyện có địa hình hiểm trở, nhiều núi cao bao bọc tạo nênnhững thung lũng nhỏ và hẹp trong địa bàn các giới kiến tạo, đới nâng Pù Huống,phức nếp lõm sông Hiếu nên địa hình có nhiều lượn sóng theo hướng từ Tây Bắcxuống Đông Nam Các khe suối đổ về sông Hiếu, sông Hiếu nằm giữa, chạy từTây sang Đông tạo thành những hình lòng máng

- Chế độ mưa: Lượng mưa bình quân hàng năm dao động từ 800 –

1000mm/năm, chia thành hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa

- Độ ẩm không khí: Độ ẩm không khí có sự chênh lệch giữa các tiểu vùng theomùa Độ ẩm không khí trung bình năm giao động từ 85 – 90% Chênh lệch độ ẩm trung bìnhtháng ẩm nhất, tháng cao nhất không quá từ 2 - 5%

- Chế độ gió: Nằm trong vùng chịu ảnh hưởng một phần gió Tây Nam từ tháng

4 đến tháng 8, gây khô nóng một số vùng trong huyện

* Thủy văn và nguồn nước

Quỳ Châu có mạng lưới sông suối với mật độ 5 – 7km/km2 Các sông suốilớn nhỏ đều có nguồn nước dồi dào, thế năng lớn, đáp ứng nhu cầu nước cho sảnxuất và dân sinh Quỳ Châu có lượng mưa hàng năm khá lớn khoảng 1,7 tỷ m3.Tuy nhiên lượng mưa phân bố không đều trong năm, đồng thời mưa lớn tập trungcùng với địa hình dốc, thảm thực vật che phủ bị giảm nên thường gây lũ lụt, khảnăng điều tiết nước bị hạn chế nên một số vùng có thời gian còn thiếu nước sinhhoạt, khô hạn