Chủ đề tình ái trong liêu trai chí trị luận văn thạc sỹ ngữ văn

Xuất hiện thế kỉ XVII đời Thanh trong một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh chịu tác động mạnh mẽ từ những quan niệm, tư tưởng mới mẻ, tạo nên những

bộ giáo dục và đào tạo

trờng đại học vinh

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh (1640 - 1715) là tập truyện

đặc sắc bậc nhất của thể loại truyền kì ở Trung Quốc Phùng Trấn Loan đời Thanh gọi đây là “thiên cổ kì thư” Tác phẩm này có ảnh hưởng lớn đến nhiều nhà văn Trung Quốc và Việt Nam đời sau Bởi vậy, các phương diện của tư tưởng và nghệ thuật tác phẩm rất cần được nghiên cứu, trong đó có chủ đề tình ái

1.2 Xuất hiện thế kỉ XVII (đời Thanh) trong một giai đoạn lịch sử

nhiều biến động, Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh chịu tác động mạnh mẽ từ

những quan niệm, tư tưởng mới mẻ, tạo nên những thay đổi sâu sắc trên cả phương diện nội dung và nghệ thuật thể hiện Có thể nhận thấy tác phẩm có những cách tân thể hiện ở chủ đề tình ái, tiếp cận chủ đề này sẽ góp phần lí giải giá trị của tác phẩm đồng thời gợi mở soi sáng thêm các vấn đề về cách tân trong nhận thức, tư duy sáng tạo của nghệ sỹ và trạng thái văn hoá tinh

thần của thời đại lúc bấy giờ Chủ đề tình ái trong Liêu Trai chí dị là một bước

đột phá đầy táo bạo so với văn chương truyền kì trước đó nên rất đáng được nghiên cứu

1.3 Liêu Trai chí dị có gần 500 truyện, bao gồm truyện truyền kì và chí

quái Khi được dịch ở Việt Nam, các dịch giả thường chọn truyện truyền kì vì

ở loại truyện này, nhân vật chính là con người Nghiên cứu chủ đề tình ái trong những truyện truyền kì để góp phần minh định thuộc tính thể loại này

và có thêm cơ sở để khẳng định những đóng góp của thể loại

1.4 Trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở và trung học phổ

thông hiện nay có một số tác phẩm truyền kì như: Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ), Con hổ có nghĩa (Vũ Trinh), Dế chọi (Bồ Tùng Linh),… Nghiên cứu chủ đề tình ái trong Liêu Trai chí dị góp phần vào việc dạy và học các tác phẩm đó được tốt hơn.

2 Lịch sử vấn đề

Với vị trí là “đoản thiên tiểu thuyết chi vương” (vua của truyện ngắn),

Liêu Trai chí dị từ lâu đã được các học giả quan tâm nghiên cứu, đánh giá cao

trên nhiều phương diện, nhất là từ sau 1950, khi Bồ Tùng Linh được UNESCO kỉ niệm như một danh nhân văn hoá thế giới Một vấn đề thu hút được nhiều sự chú ý của giới nghiên cứu là chủ đề tình ái, một trong những

chủ đề lớn của tác phẩm Liêu Trai chí dị.

Trong Trung Quốc nhất tuyệt, khi nói tới Liêu Trai chí dị, Lý Duy Côn

nhận định: “Hơn bốn trăm thiên sách ấy trong khi miêu thuật các câu chuyện tình ái ân oán, biến hình mê ảo của rất nhiều quỷ hồ tiên quái với con người

đã phản ánh sâu sắc đặc trưng thời đại của xã hội hiện thực (…) Nhiều thiên

kể những câu chuyện tình ái yêu đương quấn quýt” [5, 227] Nhà nghiên cứu

Trung Hoa này nhắc đến các câu chuyện tình ái như một thành tựu của Liêu Trai chí dị so với chí quái Lục triều: “Tác giả dụng ý khắc hoạ hình tượng và

tính cách nhân vật, khéo léo đan cài các tình tiết câu chuyện kể lại một cách khéo léo hấp dẫn, đẹp đẽ xúc động” [5, 228]

Lỗ Tấn khi nghiên cứu Tiểu thuyết mô phỏng đời Tấn Đường của đời Thanh trong Lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc có nhận xét về Liêu Trai chí dị:

“Những lời thân mật âu yếm, những cử chỉ quen nhìn xuống sẵn ở trong buồng thế nào mà đem ra kể cặn kẽ, mô tả rất sâu” [36, 226] Tác giả nhận ra trong các tác phẩm viết về tình ái, Bồ Tùng Linh thể hiện khá cụ thể và chi tiết những cung bậc xúc cảm vốn bị che giấu, nhất là những “câu chuyện buồng the”

Chương Bồi Hoàn, Lạc Ngọc Minh trong công trình Văn học sử Trung Quốc (tập 3) cho rằng: bên cạnh những đóng góp nghệ thuật cho tiểu thuyết

văn ngôn và nội dung tư tưởng thì “nguyên nhân chủ yếu nhất khiến mọi

người ưa thích bộ Liêu Trai chí dị trong một thời gian lâu dài là do trong đó

có nhiều chuyện kể về tình yêu giữa hồ tinh với con người mà nội dung rất tốt đẹp (…) Trong đời sống tình yêu, hầu hết họ đều có thái độ chủ động, hoặc

ngây thơ chất phác, hoặc giả dối nhiều mưu trí, hoặc yếu đuối dịu dàng nhưng đại để đều rất giàu sinh khí, dám theo đuổi sự thoả mãn về tình cảm hoặc hạnh phúc trong đời sống, ít bị lễ giáo trong nhân gian trói buộc” [16, 607] Các tác giả lý giải: “Từ cuối đời Minh đến đầu đời Thanh, lễ giáo phong kiến cũng như Lý học của Trình chu lại ngóc đầu dậy, khiến trào lưu tư tưởng trong xã hội đang vươn tới giải phóng cá tính lại rơi vào trạng thái bị đè nén Riêng Bồ Tùng Linh cũng chịu ảnh hưởng đó rất nặng nề Nhưng mặt khác, khi một trào lưu tư tưởng như thế đã xảy ra thì việc đòi hỏi được thoả mãn cảm xúc tự nhiên là không thể bị ngăn chặn một cách triệt để được (…) Những dục vọng trong nội tâm tác giả sẽ tự nhiên sôi nổi lên và tình cảm tự nhiên của con người sẽ được tự do bày tỏ trong một hoàn cảnh hư ảo “tách rời luân lý” [16, 608-609] Vươn mình khỏi những chế định cương thường, Bồ Tùng Linh đã thu hút sự quan tâm của mọi người với những câu chuyện tình

tự do, chủ động, ngoài khuôn khổ Đó là đóng góp quan trọng đưa Liêu Trai chí dị lên đỉnh cao của tiểu thuyết truyền kì Trung Quốc

Các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng có một số công trình bàn về Liêu Trai chí dị, trong đó có đề cập đến chủ đề tình ái với nhiều góc nhìn và khía cạnh khác nhau Trước hết, họ đề cao tinh thần yêu đương tự do của Liêu Trai chí dị Trần Xuân Đề trong Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc viết: “Người phụ

nữ mà Bồ Tùng Linh đề cập trong Liêu Trai chí dị là vấn đề yêu đương riêng

biệt Những người phụ nữ ấy dù sống nơi trần thế hay chốn diêm gian đều một lòng một dạ chống áp bức, bảo vệ quyền lợi chân chính, hướng vọng cuộc sống

tự do tự tại (…) Họ coi khinh trật tự xã hội phong kiến, giữ trọn mối tình trong trắng, chung thuỷ Họ không hề tính toán so đo, bất chấp quan niệm môn đăng

hộ đối, tự phó cho mình sứ mệnh lựa chọn người yêu” [7, 126] Các tác giả

Nguyễn Khắc Phi, Lương Duy Thứ, Lê Huy Tiêu trong Lịch sử văn học Trung Quốc (tập 2) cho rằng Liêu Trai chí dị “phản ánh sự bất hợp lý của chế độ hôn

nhân phong kiến, nói lên nguyện vọng và hành động của đông đảo nam nữ thanh niên trong xã hội đương thời do phải chịu nhiều tầng đè nén, huỷ hoại

chất chồng mà muốn được “tháo cũi xổ lồng”, đập tan mọi xiềng xích trói buộc Tác giả tả rất xúc động chuyện yêu đương say đắm, xây dựng được

những tính cách đáng mến” “Cống hiến lớn lao nhất của Liêu Trai chí dị là

ở chỗ xây dựng được hàng loạt nhân vật nữ đáng yêu (…) Hầu hết họ đều là những cô gái thông minh xinh đẹp, giàu tình cảm, hầu hết đều có thái độ xem thường lễ giáo phong kiến, tích cực chủ động giành lấy cuộc sống yêu đương tốt đẹp của mình” Các nhân vật nữ “bất chấp cả mọi áp lực của xã hội phong kiến mà hành động một cách kiên cường dũng cảm Họ lấy lý tưởng riêng làm mục tiêu theo đuổi” [31, 606-607] Những nhân vật phụ nữ

là người trong Liêu Trai chí dị đều sẵn có trong mình lý tưởng sống và yêu

cháy bỏng, sắt son

Các cuộc tình trong Liêu Trai chí dị còn diễn ra giữa người với hồ ly,

ma quỷ Chính đối tượng nữ nhân là hồ ly ma quỷ này đã thể hiện rõ nhất

khao khát tình ái mà Bồ Tùng Linh gửi gắm Chu Văn trong lời bạt Chút duyên với Liêu Trai có viết: “Ở đây, chuyện tình yêu chiếm số lớn Trai là

người, gái là hồ ly, là bộ xương khô đã nát tự kiếp nào mà còn thiết tha rạo rực trước cuộc sống trần gian đầy tục luỵ nhưng xiết bao lạc thú Chỉ cuộc sống mới có tình yêu Cho nên hồ quỷ tìm đến người chỉ vì quá mê người (…)

Và chính con người và tình yêu đã khiến ma quỷ hồ ly hi sinh cả kiếp tiên tu luyện từ bao thuở để được hưởng kiếp sống ngắn ngủi của loài người” [24, 9]

Đồng tình với quan điểm này, Phạm Văn Hưng trong bài Đi tìm cơ sở hiện thực của những tưởng tượng về nhân vật hồ ly tinh và hoá thân của nó trong Liêu Trai chí dị cho rằng: “Hồ ly tinh là một nhân vật hư cấu nhờ con đường

tưởng tượng và cũng như hầu hết các nhân vật khác, nó “vẫn lao vào cuộc kiếm tìm hạnh phúc trên trần gian” [19] Theo các nhà nghiên cứu, tình ái của

nhân vật yêu ma trong Liêu Trai chí dị rất trần thế, rất tự do, vượt ra khỏi cương thường, “tách rời luân lý”

Giới phê bình nghiên cứu lại tỏ sự đồng tình với Bồ Tùng Linh khi thể

hiện những tình cảm luyến ái mang màu sắc nhục cảm trong Liêu Trai chí dị

và khẳng định đó là một quan điểm tiến bộ về tình ái Lương Duy Thứ nhận

định Liêu Trai chí dị là một tác phẩm “thể hiện những tư tưởng dân chủ trong

vấn đề hôn nhân và tình yêu (…) nói đến nguyện vọng đập tan những trói buộc của chế độ hôn nhân phong kiến giành lấy quyền tự do yêu đương của nam nữ thanh niên (…) Khắc hoạ những hình tượng phụ nữ thông minh, đẹp nhưng đa tình, xem thường lễ giáo, chủ động giành lấy quyền hưởng thụ hạnh phúc trong tình yêu hôn nhân (…) Có chỗ, tác giả giành cho nhân vật của

mình biểu hiện những rạo rực thể xác, do đó một số người cho Liêu Trai chí

dị là dâm Thực ra, ngòi bút Bồ Tùng Linh không hề phóng đãng, chẳng qua

do cách nhìn vấn đề sinh lý của ông khác cách nhìn khắc kỉ giả tạo của các cụ

đồ cổ hủ mà thôi” [45] Tác giả gay gắt chỉ trích những đánh giá khắt khe và lên tiếng bảo vệ, bênh vực, đồng thuận với những ái tình “rạo rực thể xác”

trong Liêu Trai chí dị Tuy nhiên sự phân tích kiến giải về điều này chưa rõ.

Trong bài Đọc lại Liêu Trai chí dị, tác giả Nguyễn Huy cho rằng: “Bộ

sách có thể cho người đọc thấy mọi cảnh ngộ của anh học trò đi thi, mối quan

hệ giai nhân tài tử dưới màu sắc tình yêu nhục cảm nồng cháy, tự do, phóng

túng” [17] Nhận định này là cách khẳng định giá trị mới mẻ của Liêu Trai chí

dị khi mạnh dạn thể hiện ái tình nhục cảm Một mặt, tính chất này chịu ảnh

hưởng của yếu tố nội tại trong tư tưởng, mặt khác, hoàn cảnh xã hội đem lại

những tác động không nhỏ Cao Cự Thanh trong bài Đọc và dịch Liêu Trai chí dị nhận xét: “Cũng dễ nhận thấy các nhân vật thần tiên hồ quỷ trong Liêu Trai chí dị đều ít nhiều mang dáng vẻ thị dân, cũng không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhân vật hồ nữ trong Liêu Trai chí dị đều khá phóng túng trong tình dục

và hôn nhân, điều này có liên quan tới bối cảnh văn hoá Trung Quốc thời

Minh Thanh” [38] Thời đại đã thổi cơn gió lạ vào tình ái của Liêu Trai chí dị.

Một số nhà nghiên cứu nhận định về những hạn chế của Liêu Trai chí

dị Trần Thế Hương trong bài Liêu Trai chí dị từ góc nhìn tính dục học cho rằng: “Với bộ Liêu Trai chí dị, các cuộc mây mưa cùng thú vật, côn trùng đều

diễn ra khi mấy gã thư sinh đang học thi ở một nơi thanh vắng hoang vu Họ

vốn là những con mọt sách, thân thể ẻo lả, độc thân, ý chí (hay nghị lực) yếu đuối Chính vì thế, khi bị hối thúc tình dục, họ tìm cách “tự xử” một cách bệnh hoạn” [20] Đánh giá này đi vào những biểu hiện lệch lạc của tình dục

trong các câu chuyện tình Liêu Trai chí dị, nhất là ở các nhân vật chàng trai

(con người) Tuy nhiên, đó không phải là tất cả Tình dục “bệnh hoạn” trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh chỉ là những “hạt sạn” nhỏ, những tì vết nhỏ trong rất nhiều những mối tình đầy nhân tính của tác phẩm Hồ Đắc Duy coi hồ ly là những hình tượng “lẳng lơ”, chứa đầy ham muốn ‘‘Hồ ly là một huyền thoại, một nhân vật mang nhiều màu sắc lẳng lơ, một khuôn mặt tình dục ẩn chứa cái ham muốn sâu thẳm nhất của con người” [6] Thực chất đây không phải là biểu hiện lệch lạc, nó thể hiện “tính Đông Gioăng” [Dẫn theo 37, 73] của hồ nữ, một biểu hiện của sự mạnh dạn, chủ động trong tình ái

Các nhà nghiên cứu còn khám phá cách thể hiện tình ái đầy sáng tạo

của Bồ Tùng Linh Trần Văn Trọng trong bài Phong cách nghệ thuật Liêu Trai đánh giá: “Đề tài tình yêu giữa ma hồ và người trong Liêu Trai rất nhiều

song cũng không miêu tả theo một công thức sáo mòn Ở mỗi truyện đều có cái tinh tế xảo diệu của ngòi bút “vô diệu bất trăn” (không gì tuyệt diệu mà không đạt đến)” [48] Cao Cự Thanh cũng ca ngợi “kết cấu hay lạ, lời lẽ sinh động (…) có nhiều màu sắc của chủ nghĩa lãng mạn lại mang nội dung phong phú của chủ nghĩa hiện thực sâu sắc” [38] Cùng quan điểm đề cao sức sáng tạo của Bồ Tùng Linh, Lỗ Tấn viết: “Nói về thần tiên ma cáo yêu tinh song

mô tả cũng khác, thứ lớp rõ ràng, dùng phương pháp truyền kì mà viết theo lối chí quái, tình tiết biến ảo như bày ra trước mắt thật” [36, 218] Chính nghệ thuật truyền kì đỉnh cao của ngòi bút Bồ Tùng Linh đã đưa đến những câu chuyện tình mới lạ, hấp dẫn cho người đọc

Cũng có ý kiến chỉ ra những xung đột, mâu thuẫn trong nhà Nho Bồ Tùng Linh khi thể hiện ái tình: “Nơi này, Bồ Tùng Linh vừa mới ca ngợi những chàng trai cô gái si tình vụng trộm yêu đương, bất chấp gia pháp thì chỗ khác ông lại tỏ ý tán thành kiểu gia đình một chồng một vợ” [4, 31]

Nghịch lý ấy chứng tỏ ngòi bút họ Bồ không phóng túng quá đà khi thể hiện

ái tình Dù phóng khoáng đến đâu ông cũng kịp dừng lại để nhân vật khép mình trong những luân lý cương thường Sự khắc nghiệt của xã hội đương thời vẫn có sức mạnh ghê gớm để chế định ngòi bút, tư tưởng của nhà văn

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đã đề cập đến vấn đề tình ái

trong Liêu Trai chí dị ở nhiều góc độ Tuy nhiên, các nhận định về vấn đề này

là những gợi dẫn thiết thực phục vụ công việc nghiên cứu của mình

Nhìn nhận một cách tổng quát, có thể thấy chủ đề tình ái thường được kết hợp bàn đến (như một trong hệ chủ đề tác phẩm) trong các công trình

nghiên cứu về Liêu Trai chí dị Từ phạm vi và góc độ tiếp cận khác nhau, các

nhà nghiên cứu đi trước đã có những phát hiện xác đáng, tinh tế có ý nghĩa gợi mở quan trọng đối với chúng tôi Tuy nhiên, nhìn nhận chủ đề tình ái một cách có hệ thống với đầy đủ các biểu hiện trong mối quan hệ tình ái- tình dục

và nghệ thuật thể hiện của tác giả vẫn đang là một vấn đề đòi hỏi phải được nghiên cứu, tìm hiểu sâu thêm nhằm khẳng định tài năng và những tư tưởng nhân văn vượt thời đại của Bồ Tùng Linh

3.3 Bước đầu làm rõ được các giá trị thẩm mĩ xã hội của chủ đề ở Liêu

Trai chí dị và vai trò của nó trong việc góp phần tạo nên giá trị tác phẩm của

Bồ Tùng Linh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Trình bày các giới thuyết cần thiết có liên quan đến chủ đề tình ái

trong Liêu Trai chí dị.

4.2 Khảo sát, thống kê, phân loại để khái quát được các bình diện chủ

yếu của tình ái trong Liêu Trai chí dị

4.3 Nghiên cứu nghệ thuật đặc sắc của Bồ Tùng Linh khi thể hiện chủ

đề tình ái trong tác phẩm của mình

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu về chủ đề tình ái, một trong các chủ đề

chính của Liêu Trai chí dị Dĩ nhiên các phương diện khác làm nên chỉnh thể

tác phẩm vẫn được quan tâm ở mức độ là cơ sở để làm nổi rõ biểu hiện của

chủ đề tình ái trong Liêu Trai chí dị.

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng khảo sát chính của chúng tôi là bộ Liêu Trai chí dị (Lời bình:

Tản Đà, lời bạt: Chu Văn) gồm 78 truyện do Nxb Văn học ấn hành, Hà Nội,

2002 Đây là một trong những văn bản dịch có số lượng truyện vừa phải và đáng tin cậy để nghiên cứu

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu văn học phổ biến như: thống

kê, phân loại, đối sánh, phân tích, tổng hợp,… Chú trọng đặc trưng của truyện truyền kì và luôn lưu ý ở đây nghiên cứu tác phẩm văn chương qua bản dịch

7 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

7.1 Đóng góp của luận văn

Đề tài nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ về chủ đề tình ái trong

Liêu Trai chí dị Từ việc khảo sát, thống kê chi tiết đã khái quát được các

phương diện chủ yếu của chủ đề tình ái trong tác phẩm, đồng thời chỉ ra được nghệ thuật thể hiện đặc sắc của Bồ Tùng Linh khi viết về chủ đề này

7.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được trình bày

trong 3 chương:

Chương 1: Các giới thuyết liên quan đến đề tài

Chương 2: Tình ái của con người với con người trong Liêu Trai chí dị

Chương 3: Tình ái giữa con người với yêu ma

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1 CÁC GIỚI THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Truyện truyền kì

Truyện truyền kì là thể loại có nhiều tên gọi khác nhau như tiểu thuyết truyền kì, đoản thiên tiểu thuyết truyền kì

Theo các tác giả Từ điển Văn học (bộ mới) - Nxb Thế giới, 2004, tiểu

thuyết truyền kì "là một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển Trung Quốc, vốn bắt nguồn từ truyện kể dân gian, sau được các nhà văn nâng lên thành văn chương bác học, sử dụng những mô típ kì quái, hoang đường lồng trong một cốt truyện có ý nghĩa trần thế, nhằm gợi hứng thú cho người đọc" [15, 1730]

Có thể xem đây là một định nghĩa hoàn thiện hơn cả Tiểu thuyết truyền kì có một số đặc điểm Thứ nhất: có dung lượng ngắn, kết cấu theo kiểu truyện dài thu ngắn, phần nào đã có dáng dấp thể loại truyện ngắn cận hiện đại Thứ hai:

có sự tham gia của các yếu tố thần kì vào câu chuyện, không phải là do những lực lượng tự nhiên được nhân hoá như kiểu thần thoại, hoặc những nhân vật

có phép lạ như kiểu trời, bụt, thần tiên trong truyện cổ tích thần kì mà phần lớn ở ngay hình thức "phi nhân tính" của nhân vật (ma quỷ, hồ ly, vật hoá người) Tuy nhiên, trong truyện bao giờ cũng có nhân vật là người thật, và chính những nhân vật mang hình thức "phi nhân" cũng chỉ là sự cách điệu, phóng đại của tâm lý, tính cách một loại người nào đấy, vì thế truyện truyền

kì mang rất đậm yếu tố nhân bản, có giá trị nhân bản sâu sắc

Đặt trong lịch sử phát triển của thể truyền kì, có thể thấy thể loại này chịu ảnh hưởng nguồn mạch văn học dân gian, ít nhiều từ tiểu thuyết chí quái Lục triều nhưng tự bản thân nó đã có sự nâng cấp vượt bậc nhiều mặt Có thể coi đây là sản phẩm của thời đại mới: triều đại nhà Đường (618 - 907)

Theo Vương Quốc Duy, cái tên truyền kì "bắt đầu từ đời Đường, đến đời Tống thì gọi các cung điệu là truyền kì Người Nguyên lại khen ngợi tạp kịch là truyền kì Đến đời Minh thì coi những tác phẩm hay của hý khúc là truyền kì" Như vậy, "cái tên truyền kì từ thời Đường đến thời Minh tuy đã trải qua bốn lần thay đổi nhưng chưa hề tách rời khỏi những tác phẩm có tính cách tự sự như thể loại tiểu thuyết, hý kịch vốn vẫn có tình tiết" [39, 129-130] Truyền kì đã được xác lập từ thời sơ Đường với các

truyện Cổ kính kí (Vương Độ), Du tiên quật (Trương Thuốc), Nhưng mãi

đến giai đoạn vãn Đường mới chính thức khai sinh trong tên gọi tập sách của Bùi Hình Ở giai đoạn trung Đường, tiểu thuyết truyền kì ở đỉnh cao của sự

hưng thịnh với rất nhiều tác giả tác phẩm lớn như Nguyên Chẩn (Oanh Oanh truyện), Lý Công Tá (Nam Kha Thái thú truyện), Đây là giai đoạn phát triển

rực rỡ, phồn vinh của tác phẩm truyền kì về tình yêu và số phận người phụ

nữ Truyện truyền kì đời Đường kế thừa truyền thống chí quái thời Lục triều, tuy nhiên hai loại tác phẩm này có sự khác biệt Chí quái chủ yếu viết về thần linh quái đản còn nhân vật chủ yếu trong truyện truyền kì là con người Đến thời vãn Đường, tiểu thuyết truyền kì không còn những tác phẩm đỉnh cao,

chỉ còn một vài thiên lưu lại như Vô Song truyện, Linh ứng truyện, không rõ tác giả Tuy các tập truyền kì xuất hiện với số lượng lớn như Huyền quái lục (Ngưu Tăng Nhụ), Tục huyền quái (Lý Phục Ngôn), nhưng rất ít truyện giữ

được cách miêu tả sinh động, tinh tế như trước mà vụn vặt, giản đơn Ở đời Tống, chí quái và truyền kì vẫn tồn tại nhưng là chuyện thần tiên ma quái quái đản, hoang tưởng, không vượt qua được truyền kì đời Đường Tiểu thuyết cổ điển đến đây phát triển theo hai dòng : tiểu thuyết văn ngôn và tiểu thuyết bạch thoại, rất được công chúng yêu thích Những tưởng trong hoàn cảnh ấy, truyền kì mãi mãi mất địa vị Nhưng "xét đến cùng nỗi khao khát tìm biết những điều quái dị trong thế giới khách quan vốn là một tâm thức xã hội, một nhu cầu không thể dập tắt của con người thời trung đại, chính nó lại đặt ra cho truyền kì một thử thách mới: phải nỗ lực tìm tòi biến cải về nghệ thuật để

chuyển hoá bằng được cái quái trở thành một đối tượng thẩm mĩ cao hơn Và sau bốn năm thế kỉ không có đóng góp gì đáng kể, tưởng chừng đã bị thoại bản đời Tống lấn át, đến giai đoạn Minh Thanh, văn học Trung Quốc lại chứng kiến một bước đột khởi của tiểu thuyết truyền kì: nhiều tập truyện có tiếng lần lượt xuất hiện trở lại, chiếm vị trí hàng đầu trong thể loại đoản thiên"

[15, 1731] Đó là Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu, tác phẩm của Vương Sỹ

Trinh, Thái Vũ, Từ Phương, Bấy nhiêu văn nhân đã đóng góp vào giai đoạn này hàng chục tập truyện làm cho truyền kì thực sự khởi sắc ‘‘Điều quan trọng hơn, họ đã làm nền cho sự ra đời một kiệt tác hàng đầu của toàn bộ

dòng văn học truyền kì: bộ Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh Tác phẩm với

tất cả biểu hiện của nó được xem là một bộ truyện "chí dị" (ghi chép chuyện lạ) của họ Bồ Tính hệ thống của tác phẩm làm nên giá trị phản ánh nghệ thuật độc đáo của xã hội, văn hoá Trung Quốc đời Thanh Tác phẩm được đánh giá cao với cương vị một bộ đoản thiên tiểu thuyết truyền kì đặc sắc

Đoản thiên tiểu thuyết khác với tiểu thuyết trường thiên ở chỗ đây là tập hợp những tác phẩm tự sự cỡ nhỏ có dung lượng ngắn chỉ vài chục trang, khả năng phản ánh hẹp, biến cố, sự kiện ít thường chỉ tập trung trong một

không gian nhất định Ở Liêu Trai chí dị, mỗi truyện ngắn là một chỉnh thể

nghệ thuật toàn vẹn Các câu chuyện tưởng như không liên quan đến nhau nhưng nội dung tư tưởng lại quan hệ với nhau bởi được xây dựng trên một số chủ đề lớn Vì thế mỗi truyện ngắn có thể xem là một yếu tố cấu thành chỉnh

thể nghệ thuật lớn, đó là bộ Liêu Trai chí dị Đúng như Lỗ Tấn nhận định: tiểu

thuyết đoản thiên là "một bức tranh được ghép từ các mảnh giấy vụn"

Với việc xuất hiện của Liêu Trai chí dị, "tiểu thuyết truyền kì đã lấy lại được phong độ và sức chinh phục của nó trên văn đàn ( ) Dẫu sao, sau Liêu Trai chí dị, thể loại truyền kì hình như đã phát triển đến cực hạn Bước kế tiếp

sau đó tuy có rôm rả nhưng không còn gì thật mới mẻ, về một mặt nào đó là

sự chững lại để đi vào chặng đường suy tàn" [15, 1732]

Con đường làm cho thể truyền kì suy tàn thì có nhiều Trước hết là do mâu thuẫn giằng xé làm rạn vỡ từng bước sự bình ổn của nó, nhất là trong các chính sách nghiệt ngã đối với trí thức đương thời Mặt khác, sức sống dồi dào của ngôn ngữ bạch thoại cũng đẩy tiểu thuyết văn ngôn vào thế già cỗi Cùng

với đó là xu hướng mô phỏng, bắt chước cách viết của Liêu Trai chí dị tạo nên

những hạn chế sáng tạo nghệ thuật

Bấy nhiêu nguyên nhân đã đẩy truyền kì vào con đường suy tàn “Cũng như cuối giai đoạn truyền kì đời Đường có sự trở lại của lối viết chí quái, chắp nối, vụn vặt, thành từng mẩu đầu Ngô mình Sở, hiện tượng mô phỏng

sao chép cách viết Liêu Trai chí dị ở giai đoạn suy tàn của tiểu thuyết truyền

kì thời cuối Thanh làm mất dần sức sống của thể loại cũng là điều dễ thấy Cho đến thời hiện đại, tiểu thuyết truyền kì Trung Quốc vẫn còn xuất hiện nhưng đặc trưng nghệ thuật đã thay đổi Đó chỉ là truyện ngắn hiện đại mô

phỏng truyền kì" [15, 1799] Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh trở thành

"đoản thiên tiểu thuyết chi vương" (vua của truyện ngắn), một đỉnh cao khó

có thể vượt qua trong lịch sử truyện truyền kì Trung Quốc

Xét về tính chất, nói đến truyện truyền kì là nói đến yếu tố kì "Như tên gọi của thể loại, truyện truyền kì dùng yếu tố kì ảo làm phương thức nghệ thuật để phản ánh cuộc sống Yếu tố kì ảo có thể là nhân vật, sự kiện, cốt truyện Cũng cần lưu ý trong yếu tố kì thì kì ảo là chủ yếu nhưng không loại trừ yếu tố kì lạ không đồng nhất với yếu tố kì ảo" [42, 201] Yếu tố kì có vai trò quan trọng trong tác phẩm truyền kì, "tạo nên sức hấp dẫn bề nổi cho câu chuyện truyền kì như được khoác cái áo sặc sỡ, bắt mắt ( ) Vì vậy có thể nói

"kì" là quan niệm, là cái nhìn về thế giới của truyền kì" [51, 49-53] Lăng Vân

Hàn trong lời tựa Tiễn đăng tân thoại từng phát biểu : nội dung chủ yếu của

"tiểu thuyết đích nhất chủng" là "thuật kì, kí dị" (thuật điều kì lạ, ghi sự khác thường) Như vậy, yếu tố kì trở thành bản chất thể loại mà thiếu nó sẽ không còn là một tác phẩm truyền kì đích thực So với văn học dân gian, việc sử

dụng yếu tố kì trong truyền kì mang đậm dấu ấn cá nhân nhà văn, phản ánh đổi mới ở mấy điểm sau: Thứ nhất là đề tài thể hiện bước ngoặt bằng sự biến chuyển từ nội dung ma quái sang nội dung xã hội, từ xã hội nông nghiệp sang

xã hội thị dân, mặc dù cái kì ảo vẫn còn; Thứ hai là về kết cấu, tiểu thuyết truyền kì đã trở thành những đoản thiên tiểu thuyết tương đối hoàn chỉnh, cốt truyện đa dạng, tình tiết phong phú, hấp dẫn; Thứ ba là nhân vật được xây dựng với dụng ý nghệ thuật cao, không đơn giản như hình tượng nghệ thuật trong truyện chí quái ; Thứ tư là ngôn ngữ truyền kì đan xen biền văn, tản văn

và biến văn, việc biểu hiện sắc thái tình cảm qua lời thoại của nhân vật cũng trở nên uyển chuyển, nhuần nhị hơn

Truyện truyền kì là một thể loại có tính chất quốc tế: Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam Truyền kì ở Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của truyện truyền kì Trung Quốc Thể loại này đặc biệt phát triển ở thế kỉ XV,

XVI với những tác phẩm nổi tiếng của Lê Thánh Tông (Thánh Tông di thảo), của Nguyễn Dữ (Truyền kì mạn lục) ; tiếp tục kéo dài đến thế kỉ XVIII, XIX với Truyền kì tân phả (Đoàn Thị Điểm), Tân truyền kì lục (Phạm Quý

Thích), Nhìn chung ở Việt Nam, truyền kì được hiểu theo các nghĩa khác nhau Có người xếp tất cả các tác phẩm văn xuôi có yếu tố thần linh ma quái vào nhóm truyện truyền kì; có người nêu thêm tiêu chí hư cấu của nhà văn và chỉ xem là truyện truyền kì khi con người là nhân vật chính chứ không phải thần linh ma quỷ

Truyện truyền kì hấp dẫn người đọc bởi yếu tố hư cấu Đúng là “nhân

kì sự thậm kì đặc, vị kinh nhân kiến nhi truyền chi” (tình tiết của nó khác lạ độc đáo, chưa được người nhìn thấy và lưu truyền) Các tình tiết lạ có vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện chủ đề tác phẩm truyền kì nói chung và

Liêu trai chí dị nói riêng Nó góp phần đưa tác phẩm này trở thành thành tựu

chói lọi của thể loại truyền kì, “dường như làm lu mờ hết mọi đỉmh cao của thể loại này trong bất kì giai đoạn nào về trước Nó là bước phủ định “tiểu

thuyết thơ văn” dưới thời Cù Hựu, trả lại cho tiểu thuyết truyền kì ngôn ngữ tản văn pha chút ít biền văn dưới thời Đường Tống Nó cũng đưa tiểu thuyết đoản thiên đến trình độ hiện đại, mặc dù một bộ phận vẫn chưa đoạn tuyệt với hình thức truyện kể xen bút kí” [15, 1732].

1.2 Khái niệm chủ đề

Cùng với đề tài, chủ đề là khái niệm chủ yếu thể hiện phương diện nội

dung của tác phẩm văn học Theo Từ điển Văn học (bộ mới): Chủ đề là vấn đề

(triết lý, xã hội, đạo đức và các loại hình tư tưởng khác) được đặt ra trong tác phẩm

Chủ đề bao giờ cũng hình thành từ ý đồ và biểu hiện trong sáng tác Nó bắt nguồn từ đề tài và được xây dựng trên cơ sở đề tài, nói lên chiều sâu tư tưởng, khả năng nắm bắt nhạy bén của nhà văn đối với những vấn đề của cuộc sống Vì vậy, từ những đề tài cụ thể, rất bình thường, tác giả nêu lên những chủ đề mang ý nghĩa khái quát to lớn sâu sắc Trong một đề tài có thể

đề xuất một hoặc nhiều chủ đề bởi cùng một phạm vi cụ thể của đời sống có thể tồn tại nhiều mặt phức tạp, nhiều mâu thuẫn, nhiều tính cách, sự kiện, cảnh ngộ khác nhau, từ đó đặt ra những vấn đề khác nhau Tóm lại, chính đặc điểm đa dạng, phong phú, phức tạp của hiện thực là nguyên nhân nảy sinh những tác phẩm có nhiều chủ đề

Chủ đề tác phẩm được hình thành từ những vấn đề đặt ra trong cuộc sống thông qua sự khái quát hoá của chủ quan nhà văn, có vai trò hết sức quan trọng trong sáng tác Nói khác đi, chủ đề là góc độ, bình diện, con đường tác giả dẫn dắt người đọc thâm nhập tác phẩm Nói như Gorki “Chủ đề

là cái tư tưởng manh nha trong kinh nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên, làm tổ trong kho ấn tượng của anh ta nhưng chưa định hình và đòi hỏi thể hiện thành hình tượng, thức tỉnh nhà văn, kêu gọi anh ta lao động để tạo dựng hình thức cho nó” [Dẫn theo 35, 126] Chủ đề biểu hiện rõ trong việc thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng, khả năng thâm nhập vào bản chất đời sống

của nhà văn Chính nó bước đầu tạo ra tầm khái quát rộng lớn của tác phẩm đối với hiện thực xã hội, từ đó tác phẩm tác động sâu sắc vào nhận thức tư tưởng cảu người đọc Chủ đề đóng vai trò rất lớn trong việc làm cho tác phẩm trở nên quan trọng và có ảnh hưởng sâu rộng, nhất là chủ đề trong các tác phẩm lớn.

Một tác phẩm văn học có thể có nhiều chủ đề khác nhau Trong các chủ

đề của tác phẩm có thể phân biệt ra chủ đề chính quán xuyến toàn tác phẩm

và chủ đề phụ, cục bộ thể hiện qua các nhân vật hoặc tình tiết riêng lẻ Ngoài

ra có thể có chủ đề vĩnh cửu và chủ đề mang tính xã hội lịch sử Như vậy, những thuộc tính chung hoặc gần gũi về chủ đề và đề tài là căn cứ tập hợp tác phẩm theo các nhóm thể tài Tính cộng đồng về chủ đề có thể bộc lộ qua những sáng tạo khác nhau của cùng một nhà văn, một thời kì văn học hoặc bộc lộ ở nhiều giai đoạn khác nhau của một hoặc một số nền văn học

Chủ đề là phương diện cơ bản có tính khách quan của nội dung tác phẩm Nó cho thấy tác phẩm nói tới cái gì, nêu vấn đề gì của hiện thực đời sống (nghĩa là chủ đề tác phẩm tuy do tác giả xác định nhưng lại do hiện thực quy định, có cội nguồn hiện thực) Sức sống một tác phẩm xét đến cùng là ở chủ đề chân thật, có tầm quan trọng của nó Nếu không nêu được chủ đề có tính khách quan, hoặc nêu vấn đề một cách giả tạo, xuyên tạc hiện thực đều khiến tác phẩm dễ bị quên lãng

Xét về quan hệ, chủ đề có mối quan hệ mật thiết với tư tưởng tác phẩm

"Do mối quan hệ khăng khít của chủ đề và tư tưởng mà có khi người ta hiểu chủ đề là tư tưởng chủ đạo của tác phẩm Nói khác đi, chủ đề không tách rời

tư tưởng tác phẩm Điều đó có cơ sở ngay từ bản chất của văn học vốn là một hình thái ý thức xã hội, là hành động biểu hiện thế giới tinh thần tư tưởng của con người, văn học mang tính tư tưởng một cách tất yếu Tư tưởng sẽ quy định phạm vi đề tài, tạo ra ý nghĩa chủ đề tác phẩm" [35, 127]

Kiệt tác truyền kì Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh có một hệ thống

chủ đề tương đối phong phú, làm nên giá trị độc đáo cho tác phẩm Một trong những chủ đề lớn ghi nhận sức sáng tạo, bản lĩnh ngòi bút Bồ Tùng Linh là chủ đề tình ái Với chủ đề này, những vấn đề nhân sinh, xã hội, đạo đức, con người, được thể hiện tinh tế, có chiều sâu và đầy táo bạo

1.3 Bồ Tùng Linh và Liêu Trai chí dị

1.3.1 Bồ Tùng Linh - Cuộc đời và sự nghiệp

Bồ Tùng Linh (1640-1715), nhà viết truyện ngắn nổi tiếng Trung Quốc đời Thanh, tự là Lưu Tiên và Kiếm Thần, biệt hiệu Liễu Tuyền cư sỹ, người huyện Tri Xuyên, tỉnh Sơn Đông, nay thuộc thị trấn Tri Bác Ông sinh ra trong một gia đình dòng dõi thi hương nhưng do hoàn cảnh xã hội loạn lạc thời cuối Minh đầu Thanh mà trở nên suy vi, người cha phải bỏ nghiệp Nho đi buôn kiếm sống

Cuộc sống sa sút của gia đình phần nào khiến ông thấu hiểu và cảm thông được với đời sống và tư tưởng tình cảm của quảng đại quần chúng nhân dân tầng lớp dưới ở nông thôn Bồ Tùng Linh đã có nhiều bài tản văn, từ trần tình về nỗi khốn khổ của người dân

Vốn là con nhà dòng dõi, từ nhỏ, Bồ Tùng Linh chịu ảnh hưởng của gia đình, hâm mộ công danh, say sưa khoa cử Thế nhưng với Bồ Tùng Linh con đường khoa hoạn thật long đong, lận đận Ông ví mình như Biện Hoà, người ôm ngọc ba lần dâng cho ba vua Lệ, Võ, Văn Vương nhưng hai lần bị chặt cụt chân

Bồ Tùng Linh tiếc cho tài năng của mình không được nhà cầm quyền biết đến

Năm mười tám tuổi, ông từng đỗ đầu huyện, phủ, tỉnh trong khoa thi Đồng tử, được bổ chân Bác sỹ đệ tử viên Mặc dù "đọc sách như trăng lướt, vận bút làm gió nổi" (Thi Nhuận Chương) nhưng nhiều phen đến Tế Nam thi Hương đều bị hỏng hoặc bỏ dở giữa chừng Mãi năm 71 tuổi mới được đặc cách đỗ Cống sinh và bốn năm sau thì mất

Công danh lận đận khiến Bồ Tùng Linh một mặt cảm thấy bi ai; mặt khác rất uất ức, bất đắc chí "Hai thứ tư tưởng tình cảm đó quanh năm suốt tháng day dứt, thôi thúc ông căn cứ vào những điều mắt thấy tai nghe và lĩnh

hội được từ cuộc sống mà viết nên những thiên bất hủ trong bộ Liêu Trai chí dị" [31, 601].

Bồ Tùng Linh là con người dân dã, cả đời hầu như gắn bó với thôn quê Mặc dù từng lập Sính Trung thi xã với bạn bè, từng là tân khách của Bảo Ứng

và Cao Bưu thuộc Giang Tô nhưng khi trở về, ông ở hẳn ở làng quê, bôn ba khắp vùng dạy học Những chuyến viễn du ngắn ngủi và cuộc sống thôn quê dằng dặc đã giúp ông mở rộng tầm mắt, thu vào mình "nghìn vạn cảnh trạng ở nhân gian" (chữ dùng của Tản Đà) Những tác phẩm nổi tiếng của ông, đặc biệt

là tập Liêu Trai chí dị là sản phẩm của những ngày dọn sẵn chè thuốc trước

cửa, đón những ông lão nhà quê, những người dân cày, mời họ kể chuyện

Cuộc đời chìm nổi và con đường công danh lận đận trong suốt hơn bốn mươi năm đã làm giàu chất liệu để Bồ Tùng Linh sáng tác nhiều thơ, truyện

ngắn, tiểu thuyết bằng cổ văn Về văn, ông để lại bộ Liêu Trai văn tập, gồm

12 quyển, đủ các thể loại như truyện kí, phú, tựa, bạt, với hơn 450 bài Về

thơ, có bộ Liêu Trai thi tập, gồm 6 quyển, hơn 1000 bài thơ, 170 bài từ, 14 vở

ca khúc dân gian và ba vở tạp kịch Ngoài ra ông còn viết sách nghiên cứu thiên văn, nông trang, y dược, Tuy nhiên, nhắc đến Bồ Tùng Linh người ta

thường nhắc đến tiểu thuyết truyền kì Liêu Trai chí dị và danh hiệu "tác giả

truyện ngắn xuất sắc" (Phêđôrencô) cùng vị trí danh nhân văn hoá thế giới năm 1950 dành cho nhà văn họ Bồ bắt nguồn từ tác phẩm rất nổi tiếng này Cuộc đời và sự nghiệp của Bồ Tùng Linh đã làm rạng danh một thể loại văn học- thể truyền kì và văn học cổ điển Trung Hoa

1.3.2 Liêu Trai chí dị

Liêu Trai chí dị (Những chuyện quái dị chép ở Liêu Trai) là tập truyện

ngắn của nhà văn Trung Quốc Bồ Tùng Linh, ra đời đầu đời Thanh (thế kỉ

XVII) Tác phẩm gồm 498 truyện, 9 phụ lục (bản sưu khảo tổng hợp mới nhất của Trương Hữu Hạc- 1962) được xem là bản đầy đủ nhất từ trước đến nay

Liêu Trai chí dị được viết bằng văn ngôn rất điêu luyện Mặc dù không nằm

trong ‘tứ đại kì thư’ nhưng nói đến thành tựu tiểu thuyết Trung Hoa cổ điển, người ta không thể không kể đến tác phẩm này

Sinh thời, Bồ Tùng Linh từng viết:

Tài học ví đâu Can Bảo, sách thần linh muốn chép như ai

Tình hoài giống với Hoàng Châu, chuyện ma quỷ thích nghe người nói

Nghe câu nào chép câu ấy Góp chuyện ngắn nên tập dài Ngày lâu còn lắm nơi giữ cho Người thích cho nên phải tìm đến [Dẫn theo 7, 121].

"Cuộc sống gần gũi với quảng đại quần chúng khiến Bồ Tùng Linh có mối giao cảm nhạy bén với đời sống văn hoá cộng đồng Điều này đã đưa ông đến với bầu trời bao la của những truyện thần kì, huyền bí, lưu truyền trong

dân gian Liêu Trai chí dị chính là sự chưng cất của Bồ Tùng Linh từ kho tàng

văn hoá dân gian ấy" [Dẫn theo 37, 5]

Như vậy, đề tài của Liêu Trai chí dị được tác giả sưu tầm trong dân gian

hoặc rút ra trong chí quái Lục triều và truyền kì đời Đường rồi gia công sáng

tạo thêm Tác giả Liêu Trai chí dị là nhà giáo nông thôn đã say mê sưu tầm

chuyện lạ và sáng tạo lại theo một tiêu chí nhân văn cao cả và một tư duy nghệ thuật mới mẻ" [Dẫn theo 37, 6] Hầu hết các tác phẩm đều viết về thần tiên ma quái nhưng tác giả đã khéo léo lồng ghép vào các câu chuyện kì ảo ấy

những nỗi niềm trăn trở rất con người "Bồ Tùng Linh sáng tác Liêu Trai chí

dị không phải để tiêu khiển mua vui trong một vài trống canh mà nhằm kí

thác nỗi niềm tâm sự riêng tây và thái độ bất mãn và thái độ bất mãn của ông với hiện thực" [7, 121]

Chủ đề của Liêu Trai chí dị phong phú, có thể chia thành ba loại Loại

thứ nhất: đả kích chế độ bạo tàn, vạch mặt tham quan nhũng lại, cường hào ác

bá, đồng thời tỏ lòng đồng tình với những người bị hãm hại, chà đạp Loại thứ hai tập trung phơi bày những tệ lậu của chế độ khoa cử, đả kích việc dùng văn bát cổ để chọn nhân tài Loại thứ ba nói đến nguyện vọng đập tan những trói buộc của chế độ hôn nhân phong kiến, giành lấy quyền tự do yêu đương của nam nữ thanh niên Loại truyện này khắc hoạ được những hình tượng phụ nữ thông minh, đẹp đẽ và đa tình, xem thường lễ giáo, chủ động giành lấy quyền hưởng thụ hạnh phúc trong tình yêu và hôn nhân Có chỗ tác giả để cho nhân vật chính của mình biểu hiện những rạo rực thể xác Chủ đề tình ái là một

đóng góp lớn của Liêu Trai chí dị.

Bồ Tùng linh sinh ra giữa lúc mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp sâu sắc, cùng với sự thống trị tư tưởng quá ư hà khắc, do đó "không thể công khai khiêu chiến với lưỡi dao oan nghiệt của giai cấp thống trị Mãn Thanh, nên ông đành mượn chuyện yêu ma quỷ quái gửi thác lòng cô phẫn" [7, 122]

Tư tưởng trong Liêu Trai chí dị mặc dù chịu ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật

giáo, bảo lưu ít nhiều tư tưởng định mệnh, thuyết báo ứng luân hồi, nhân quả, nhưng bao trùm hơn cả vẫn là tư tưởng nhân văn sâu sắc, vì cuộc đời,

vì con người của tác giả Mặc dù trong tác phẩm của mình, Bồ Tùng Linh chưa thực sự nhất quán trong tư tưởng "ngọc đá lẫn lộn, có cả tinh hoa, lại

không ít phần cặn bã ( ) Nhưng nhìn chung khuynh hướng căn bản của Liêu Trai chí dị là tích cực, giàu tính nhân dân, phản ánh sinh động bộ mặt thật

của xã hội" [7, 122] Tác phẩm được đánh giá là kiệt tác của Bồ Tùng Linh, vua của truyện ngắn Trong tập truyện, thủ pháp ảo hoá trong nghệ thuật

truyền kì đã đạt mức hoàn chỉnh "Bước vào thế giới của Liêu Trai, không khí

hư thực cứ lung linh huyền ảo, chúng ta như được bao bọc trong bầu không

gian đậm đặc chất huyền thoại của Trung Hoa cổ trung đại Song thực tế, Liêu Trai chí dị không đơn thuần là những chuyện ma quỷ hay thần tiên ( ) Dù

tác giả cố ý che dấu câu chuyện bằng lớp màn hư ảo nhưng người đọc vẫn nhận ra cốt lõi hiện thực của nó" [Dẫn theo 37, 5]

Tác phẩm của Bồ Tùng Linh có khuynh hướng sáng tác độc đáo và có tầm ảnh hưởng thế giới Bồ Tùng Linh đem chủ nghĩa lãng mạn của tiểu thuyết thời Lục triều kết hợp với chủ nghĩa hiện thực trong tiểu thuyết nhà Đường hình thành phong cách lãng mạn kết hợp với hiện thực rất độc đáo để

sáng tác Liêu Trai chí dị ( ) Trong lịch sử văn học Trung Quốc, Liêu Trai chí

dị đã mở ra một giai đoạn phát triển mới cho tiểu thuyết văn ngôn mà những

thành tựu ông đạt được vô cùng xuất sắc Trong văn học thế giới, tập truyện

này cũng có vị trí quan trọng, đến nay, Liêu Trai chí dị đã được dịch ra mười

mấy thứ tiếng Ngoài ra, tập truyện còn được chuyển thể sang nhiều loại hình nghệ thuật khác : hí kịch, điện ảnh, phim truyền hình, Điều đó chứng tỏ

Liêu Trai chí dị có sức sống diệu kì trong đời sống tinh thần của nhân loại.

1.4 Chủ đề tình ái trong một số truyện truyền kì Trung Quốc tiêu

biểu trước Liêu Trai chí dị

Chủ đề tình ái là chủ đề xuyên suốt trong văn học Trung Quốc Nó xuất hiện từ các bài thơ Đường, thể hiện tập trung trong chí quái Lục triều và được khai thác có chiều sâu trong truyện truyền kì Kế tục thành tựu của chí quái, truyền kì Trung Quốc đã đạt đến độ cực thịnh với sự xuất hiện của những tác phẩm truyền kì kinh điển về chủ đề tình ái

Trước Liêu Trai chí dị, người ta nhắc đến truyền kì đời Đường, Tống như là một đỉnh cao Có thể kể đến Truyện nàng Hoắc Tiểu Ngọc, Oanh Oanh truyện, Lý Oa, Hận sông Tương, Nhân vật chính trong truyện bao gồm cả

con người và thần linh Tình ái ở đây vừa trần thế vừa đậm chất ly kì, được biểu hiện phong phú và hấp dẫn

Các truyện truyền kì Đường Tống thường đi vào khai thác bi kịch tình

ái của người phụ nữ với tư cách là nạn nhân của chế độ phong kiến khắt khe

và hủ lậu đương thời Họ là những cô gái ngây thơ, trong sáng, mang trong

mình một ái tình mãnh liệt Nhưng chính điều đó lại là căn nguyên cho những bất hạnh, trớ trêu của cuộc đời họ.

Chẳng hạn bi kịch ái tình của Hoắc Tiểu Ngọc trong Truyện nàng Hoắc Tiểu Ngọc Tiểu Ngọc vốn là kĩ nữ, được Lý Ích- chàng tiến sỹ tuổi 20 vào

Trường An tìm đến vì đắm say nhan sắc chứ tuyệt nhiên không có chút chân tình Họ đã cùng nhau trải qua một thời gian thắm thiết, mặn nồng khi Ích

"đến trọ ngay nhà Tiểu Ngọc, theo nhau đã được hai năm" Chàng Lý được bổ nhiệm làm quan chủ bộ Trịnh huyện đã phản bội Tiểu Ngọc, cưới cô gái họ

Lư giàu có để bảo toàn địa vị, tiền đồ theo ý nguyện của mẹ Nàng kĩ nữ đáng thương đã đem ái tình chân thành hiến dâng cho kẻ vị kỉ, đớn hèn, bạc tình, bất nghĩa Đã có lúc nàng nhận ra chuyện tình của mình khó thành nhưng trái tim thì không chịu tin Tiểu Ngọc buồn sầu ốm nặng, đòi gặp Ích, trách chàng phụ bạc, nói lời giận giữ, khóc lóc thảm thiết hồi lâu rồi chết Câu chuyện một mặt cho thấy sự bội bạc của Lý Ích, mặt khác phê phán gay gắt lề thói xã hội

"môn đăng hộ đối", đặt lợi ích gia tộc lên hàng đầu, không coi trọng ý nguyện của hai người yêu nhau và cho thấy sự bị động, yếu đuối của người phụ nữ trong tình ái Họ chấp nhận bi kịch như một tất yếu, không đấu tranh, không phản ứng để bảo vệ tình ái

Truyền kì đời Đường nổi tiếng với Oanh Oanh truyện của Nguyên

Chẩn, một câu chuyện tình đắm đuối, đầy éo le Oanh Oanh là cô gái đoan trang, xinh đẹp, xuất thân trong một gia đình phong kiến truyền thống với người mẹ vô cùng khe khắt, nghiêm khắc Nàng phải lòng chàng Trương, một Nho sinh nghèo Mối tình ấy sâu nặng dần nhưng nàng chưa dám thổ lộ cùng

ai, chỉ âm thầm toan tính con đường giành lấy tình yêu Bề ngoài dè dặt, thâm trầm của nàng đang chế ngự những khát vọng ái tình cuồng nhiệt trong lòng Sức mạnh tình ái đã giúp nàng vượt qua những do dự, thẹn thùng để ngã vào vòng tay người yêu một cách đam mê "Họ đi lại với nhau, sáng thì lén mà ra, tối thì lén mà vào, cùng nhau yên vui trong cái cho trước gọi là mái Tây gần

một tháng" Tuy nhiên kết cục của mối tình đam mê này là sự phụ bạc của Trương Sinh và nỗi cay đắng của Oanh Oanh Chàng thư sinh đã "tham vàng

bỏ ngãi", nhẫn tâm gạt bỏ tấm chân tình mà tiểu thư họ Thôi mải mê theo đuổi Sau bao nhiêu sự tranh đấu, người phụ nữ lại rơi vào bi kịch ái tình đau đớn Kiếp nạn ấy như một định mệnh nghiệt ngã chờ đợi họ

Bi kịch trong tình ái xảy đến với bất cứ ai, dù họ là kỹ nữ hèn mọn, tiểu

thư nhà giàu hay cung nữ bên cạnh vua Phi Phi trong Truyện nàng Phi Phi

từng được nhà vua sủng ái, rất mực yêu chiều Từ khi Dương Thái Chân vào cung, tìm mọi cách lấy lòng vua thì khoảng cách giữa nàng và hoàng thượng

cứ lớn dần Mặc dù Thái Chân cố tình chia tách nhưng vua vẫn trao qua gửi lại nàng tấm chân tình bằng những vần thơ Khi loạn biến xảy ra, Thái Chân chết, vua đi tìm Phi Phi nhưng nàng chỉ còn trong bức vẽ với bài thơ thống thiết đề ở dưới Nàng đã chết vì giặc, xác được chôn bên gốc mai Cuộc đời nàng cung nữ xinh đẹp mà mệnh bạc với ái tình sâu sắc mà dở dang Chuyện tình hận sầu của nàng vùi chôn theo số kiếp ngắn ngủi Phi Phi là người phụ

nữ có tình, đắm say nhưng không dám thể hiện, không dám đấu tranh để vượt qua rào cản, ngậm ngùi nhận về mình sự thiệt thòi, đau đớn

Có thể nói, tình ái của con người trong truyền kì Đường Tống là những câu chuyện thống thiết, bi ai mà nạn nhân đau khổ nhất là phụ nữ Trong các truyện, nhân vật nữ rất cam chịu, nhẫn nhục, chưa dám đương đầu với trở ngại để bảo vệ ái tình Thời kì này truyền kì có những tác phẩm ca ngợi ái tình tự do, vượt lễ giáo Đã xuất hiện những chuyện tình tự do mà ảnh hưởng của nó có sức lan toả đến văn học Trung Quốc sau đó rất lâu Tuy vậy, sau những tranh đấu giành hạnh phúc, phần lớn nhân vật lại chìm vào bi kịch như một sự nổi loạn tức thời rồi khuất phục

Truyện nàng Phi Yên là câu chuyện tình tự do, ở đó người phụ nữ táo

bạo, mạnh mẽ theo đuổi tình ái đích thực của mình Vốn là thiếp yêu của Nghiệp nhưng Phi Yên lại có tình với chàng Tượng Hai người đã lén lút trao

gửi tình cảm bằng thơ Khi tình đã mặn nồng thắm thiết, Tượng leo thang qua tường, bên trong đã có Phi Yên chờ sẵn "Hai bên mừng rỡ không sao nói được liền dắt tay nhau qua cửa sau, đi vào nhà, tắt đèn buông màn, tình quyến luyến hết nói" Sự mãnh liệt của ái tình đã cho đôi lứa sức mạnh vượt qua rào cản để gần gũi nhau, ân ái mặn nồng, bất chấp cả hiểm nguy chờ đợi Phi Yên

đã dám hi sinh cho tình ái nên khi bị Nghiệp phát hiện, đánh nàng thân thể nứt máu, nàng chỉ nói: "Sống được gần nhau, chết không hối hận" Lời nói cứng cỏi và hành xử quyết liệt của nàng cho thấy ý nguyện được "tháo cũi sổ lồng" của người phụ nữ

Nhiều truyện truyền kì Đường Tống nói đến hạnh phúc ái ân của đôi lứa như một khao khát sẵn có, như đốm lửa tiềm tàng có cơ hội là bùng cháy

Có thể sau đó, những tình nhân ấy gặp bi kịch nhưng chí ít họ cũng đã nếm trải dư vị ngọt ngào của tình ái với người mình yêu Trước khi bị phản bội, Tiểu Ngọc từng có những ngày hạnh phúc với "mối tình quyến luyến mặn nồng khác nào đường xanh điểm trên mây bạc Hai năm đêm ngày chung đụng với nhau" Nàng kĩ nữ tìm đến với tình nhân bằng tất cả đam mê "Ngọc đến, nói năng hoà nhã, lời lẽ dịu dàng, khi cởi áo là vẻ đẹp ngất ngây Buông màn chung gối, hết sức yên vui" Nhưng chỉ không lâu sau, chàng thư sinh phản bội, Tiểu Ngọc tuyệt vọng mà chết, mang theo mối thâm tình ngang trái,

Bên cạnh những chuyện tình tự do, phá bỏ lễ giáo, các tác phẩm truyền

kì giai đoạn này cũng cổ vũ mạnh mẽ cá tính người phụ nữ trong tình ái Nàng Tạ Tiểu Nga trong truyện cùng tên có bố và chồng bị giết oan ức Trong giấc mơ nàng được hai người về báo mộng Bằng ý chí và sự thông minh quyết đoán, nàng đã giải mã các con chữ trong giấc mộng, trả thù được cho chồng và cha Vì tình, người phụ nữ rất mạnh mẽ và quyết đoán Tuy nhiên, câu chuyện thể hiện một tư duy còn sơ khai, mơ hồ, giản đơn

Chuyện tình Lý Oa và Hình Dương trong Lý Oa đem đến hương vị mới

cho chủ đề tình ái trong truyền kì Đường Tống Nàng là kĩ nữ, chàng là công

tử, sự cách biệt về đẳng cấp xã hội không ngăn cản được tình cảm họ dành cho nhau Vì tình đắm đuối, chàng bỏ bê học hành, bán hết của cải theo nàng Sau sự biến gia đình, nàng bỏ đi Chàng bàng hoàng phát điên, phải ở cửa hàng thuê đồ tang, làm nghề dắt đỡ quan tài và hát đưa ma Trải qua bao sóng gió, chàng gặp lại nàng Lý Oa đã cứu vớt cuộc đời công tử Hình Dương, cưu mang và động viên chàng đi thi Cuộc thi ấy chàng đỗ đầu, làm tham quân ở thành đô Cách hành xử của cô gái họ Lý bắt nguồn từ ái tình chân thành, trọn vẹn với người mình yêu Một bóng hồng nhỏ bé, mong manh lại có sức mạnh cứu vớt cuộc đời một chàng trai Sự mới lạ ấy mang lại hấp dẫn cho câu chuyện Tuy nhiên, Lý Oa vẫn thuộc mô típ tình ái “trai tài gái sắc”, việc nàng giúp công tử đi theo “nẻo chính” với giấc mộng kê vàng của người trí thức lúc bấy giờ cho thấy tư tưởng thỏa hiệp của tác giả

Bên cạnh những chuyện tình của đời sống hiện thực, truyền kì Đường Tống cũng có những câu chuyện tình ái hoang đường kì ảo Nhân vật chính là thần, là hồn, là ma quỷ Chẳng khác gì con người, tình ái của các nhân vật siêu thực này cũng không kém phần mãnh liệt

Xuất hồn là một câu chuyện tình đẹp Vương Trụ yêu Thiếu nương, bị

cha người yêu nuốt lời, gả nàng cho người khác Vương Trụ không còn hi vọng gì về cuộc tình của mình Nhưng một điều không ngờ, hồn Thiếu nương

lại trốn theo người yêu vào Tứ Xuyên trong khi xác nàng vẫn ở lại Họ sống với nhau như vợ chồng, được năm năm, nàng nhớ cha mẹ, muốn về thăm nhà Hành động tày trời của đôi tình nhân tưởng như nan giải đã được hóa giải Thì

ra, bấy nay Thiếu nương sống với chồng chỉ là sự sống của linh hồn Ái tình cháy bỏng đã khiến linh hồn hóa thành người, sống những ngày hạnh phúc bên nhau Câu chuyện tình của người và hồn này đầy ắp không khí lãng mạn, nhất là ở cuối tác phẩm khi “hai người chập làm một, quần áo lồng vào nhau” Trí tưởng tượng siêu thực của tác giả cho thấy sức mạnh kì diệu của ái tình, đáp ứng những đòi hỏi của tự do luyến ái trong bao chàng trai cô gái lúc bấy

giờ Tuy nhiên, chuyện tình Xuất hồn vẫn dày đặc màu sắc lãng mạn hoang

đường, không tưởng, ít tì vết hiện thực Tác giả khoác một chiếc áo lung linh, kì ảo cho nhân vật trong khi bóng dáng cuộc đời thực khá mờ nhạt

Chuyện tình ái ly kì, mộng ảo của truyền kì Đường Tống còn có Hận sông Tương Đây là câu chuyện tình cảm động giữa người và thần Trịnh Sinh

yêu em gái thần thuồng luồng sông Tương Họ gắn kết vì có chung sở thích ngâm vịnh, xướng họa thơ phú, văn chương Người và thần, đất bằng với vực sâu không có giới hạn Tuy nhiên những luyến ái tinh thần chưa đủ kết nên hạnh phúc Chuyện tình ái của đôi uyên ương dang dở bởi họ chưa hiểu rõ thân phận của nhau Tiếng sét ái tình không đủ mạnh như nỗi hoài hương Vì thế, ái tình lại rơi vào bi kịch Mặc dù vậy, chuyện tình của họ vẫn hàm chứa

tư tưởng tự do, không ràng buộc của tình ái

Truyền kì thời kì này chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng luân hồi báo ứng, vì thế trong tác phẩm, có cả các nhân vật vốn là ma, là thần đầu thai làm

người để hưởng trọn hạnh phúc ái ân Liễu Nghị truyện là câu chuyện kì lạ

Chàng thư sinh Liều Nghị đi thi nhưng bị hỏng Trên đường trở về, qua Kinh Dương, gặp cô gái chăn dê bị chồng và nhà chồng xua đuổi nhờ gửi bức thư cho cha nàng là vua Động Đình Cảm thương người con gái, chàng tình nguyện làm ơn Ở long cung, chàng được em vua Động Đình nhã ý gả cháu

gái nhưng chàng không ưng thuận Trở về trần gian, Nghị lấy vợ nhưng vợ chết Chàng cưới cô gái họ Lư, hóa ra người ấy là Long nữ, cô gái chăn dê thưở nào Dù không trọn vẹn duyên tình kiếp trước, người phụ nữ mạnh mẽ đầu thai làm người, hưởng hạnh phúc kiếp sau Tuy nhiên, những nhân vật tìm được cái kết có hậu cho cuộc tình của mình như thế này trong truyền kì Đường Tống rất

hiếm hoi trong khi ở Liêu Trai chí dị, kết thúc này là phổ biến.

Chủ đề tình ái trong những truyện truyền kì trước Liêu Trai chí dị được

thể hiện khá phong phú, nhất là ở thời kì thịnh vượng của thể loại này Tình ái đã được khai thác ở khía cạnh tự do, phóng túng, buông thả với trí tưởng tượng phong phú Tuy nhiên, những chuyện tình ấy còn đậm đặc màu sắc lãng mạn hoang đường, viết ra theo sự tưởng tượng tự do, thậm chí buông thả, nhiều dấu vết truyền thống Các câu chuyện chứa đầy bi kịch xót xa, đau đớn của nhân vật, nhất là nhân vật nữ Họ bị phản bội, bị đẩy vào những tình cảnh trớ trêu để phải kết thúc cuộc đời bằng cái chết, bằng mối hận tình Ở đây, rất ít những chàng trai chung tình Phần lớn họ đều dễ đổi thay, quên tình xưa nghĩa cũ, khó vượt qua được cám dỗ định kiến

Kế thừa những tác phẩm đó, Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh đã đem

đến cho truyền kì một sắc diện mới, nhất là trong chủ đề tình ái Bồ Tùng Linh cũng thể hiện ái tình của con người, của yêu ma và cũng đặc biệt quan tâm đến ái tình của người phụ nữ Song “riêng ở Trung Quốc, truyện truyền kì

ma quái cũng nhiều, trong đó một tác phẩm vừa hấp dẫn người xem bởi nhiều tình tiết, vừa kì dị lại vừa phản ánh cuộc sống hiện thực của xã hội Trung Hoa

lúc bấy giờ là Liêu Trai chí dị” [54] Hay nói như II.M.Uxtin “Văn học Trung

Quốc truyền thống đã có những tác phẩm chứa đầy những yếu tố thần kì và lưu truyền mãi Nhưng điều mới mẻ ở chỗ những chi tiết thần kì truyền thống được tài năng nghệ thuật của nhà văn truyền tải vào tác phẩm của mình, sức sống của truyện ngắn Bồ Tùng Linh là ở sự cấp thiết, tính thời sự và tính dân tộc của nó” [Dẫn theo 28, 4]

Kế thừa chí quái Lục triều và truyền kì Đường Tống nhưng tác phẩm của Bồ Tùng Linh có khác Chí quái chỉ là những câu chuyện tình được ghi chép ngắn gọn, lẻ tẻ, rời rạc trong dân gian với văn chương chất phác hồn nhiên, với chủ đề chưa tập trung và xuyên suốt; truyền kì Đường Tống bao trùm bởi không khí hư ảo bịa đặt, hoang đường, được viết ra theo lối tưởng

tượng tự do, buông thả, ít dấu vết hiện thực thì Liêu Trai chí dị hoàn toàn khắc

phục được nhược điểm trên Toàn bộ tác phẩm là sự thật về cuộc sống đúng như nó vốn có được trình bày tinh tế, đầy tính nghệ thuật qua ngòi bút tài hoa của Bồ Tùng Linh

Tác phẩm của nhà văn họ Bồ sử dụng yếu tố siêu thực để phản ánh sâu sắc xã hội đương thời, tách rời khỏi luân lý đạo đức phong kiến Chính màu sắc hư ảo nhưng hiện thực của tác phẩm đã khiến những câu chuyện tình ái

trong Liêu Trai chí dị trước nó không có tác phẩm nào sánh bằng, sau nó

không có ai học được

Chương 2 TÌNH ÁI CỦA CON NGƯỜI VỚI CON NGƯỜI

TRONG LIÊU TRAI CHÍ DỊ

2.1 Thống kê, phân loại

2.1.1 Thống kê

Tình ái là một chủ đề lớn trong Liêu Trai chí dị Tập truyện được tuyển

chọn gồm 78 tác phẩm nhưng có đến 53 truyện viết về chủ đề này, chiếm 67,9% Mỗi câu chuyện là một mối tình với những xúc cảm tình ái khác nhau Mỗi nhân vật hành xử vì tình ái theo khát vọng và cá tính riêng của mình Sự

đa dạng, phong phú của tác phẩm đã làm nên sức hấp dẫn kì diệu của tình ái

trong Liêu Trai chí dị.

Vốn là một tác phẩm truyền kì nên nhân vật chính của các câu chuyện tình vừa là con người, có khi là ma quỷ, thần tiên Nhưng xét đến cùng, trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh, con người và hình bóng của nó vẫn là yếu tố trung tâm, chi phối mọi mối quan hệ Điều đó làm cho truyện truyền kì của Bồ Tùng Linh rất hiện thực và đậm chất nhân sinh

Trong 53 truyện viết về tình ái, tác giả dành 17 truyện để viết về những mối tình của con người với con người, chiếm 32,1% Tuy số lượng không lớn nhưng tình cảm, tâm lí, khát vọng yêu đương của con người với nhau thì rất

rõ qua từng tác phẩm Những tình nhân trong Liêu Trai chí dị mang trái tim,

cảm xúc trần thế, vừa ý nhị, lãng mạn; vừa trần tục, hiện thực Đôi cánh truyền kì trong những tác phẩm viết về tình ái của con người với nhau mờ nhạt, phảng phất, tạo ra dư vị, âm hưởng nhuần nhị, tinh tế trong hành xử tình ái của các tình nhân

Chuyện tình của con người trong Liêu Trai chí dị khá phong phú

Nhưng chủ yếu tác giả dành phần lớn tác phẩm để thể hiện khát vọng yêu

đương của người phụ nữ Với 11/17 truyện, chiếm 64,7% những người phụ nữ vốn bị xem là nhỏ bé, yếu ớt lại thật mạnh mẽ và quyết liệt trong tình ái Họ

sẵn sàng vượt qua định mệnh để gần nhau (Chúc ông), sẵn sàng đương đầu với rào cản để gắn bó (Cung Mộng Bật), bỏ qua lễ giáo để ái ân (Liên Thành), thậm chí sẵn sàng hi sinh tính mạng để đổi lấy tình yêu (Phong Tam nương),

… Chưa thấy trong tác phẩm nào trước Liêu Trai chí dị mà tình ái và những

khát vọng đam mê của nó lại được thể hiện một cách hệ thống và có màu sắc như trong tác phẩm của nhà văn họ Bồ Người phụ nữ dám sống, dám yêu, dám dâng hiến một cách tự nguyện, bước qua lời nguyền, phá bỏ lễ giáo, thách thức định mệnh để được yêu và gần gũi người mình yêu Cô Mười Một, Hiệp nữ, con gái họ Huỳnh,…là những gương mặt tình ái điển hình để Bồ Tùng Linh trao gửi ý nguyện, thành ý của mình, tạo ra cái nhìn mới về một chủ đề cũ, chủ đề tình ái

Trong khi người phụ nữ hi sinh bản thân vì tình ái thì các chàng trai trước thử thách khó khăn thường bất lực, buông xuôi Có lúc họ tuyệt vọng, đôi khi họ cầu cứu, trông chờ vào một lực lượng siêu nhiên giải thoát Dù rất chung tình, muốn gần gũi người yêu nhưng không dám đương đầu chống lại thế lực cản trở mình Chỉ trong 4 tác phẩm (chiếm 23,5%), họ Bồ đã lập một phép tương phản trong sự thống nhất để làm bật nổi sức mạnh tình ái của người phụ nữ

Như đã nói, Bồ Tùng Linh đứng trên lập trường nhân văn sâu sắc để miêu tả tình ái của con người Vì thế ông không thể chấp nhận những gì đi ngược lại con người Trong tình ái, có người dám hi sinh nhưng cũng có kẻ yếu hèn, đê tiện Hai mặt trái ngược ấy làm nên sự đa diện của gương mặt ái tình Với 2/17 truyện (chiếm 11,8%), họ Bồ đã tỏ thái độ dứt khoát tẩy chay, loại trừ những cuộc tình không vì tình yêu chân chính Nhân vật dưới bút Bồ Tùng Linh hiện ra như những mảng tối đen, u ám của một bức tranh cuộc sống nhiều gam màu, đường nét Cái tên Vương thị, Túc Giới, Mao Đại,

Lương Hữu Tài,… hiện thân cho một bộ phận người mang tâm hồn quỷ dữ, đi ngược lại khát vọng, hoài bão của con người

Tình ái giữa con người với nhau đầy ắp chất hiện thực Chuyện tình của nhân vật, dù được nâng đỡ bằng những chi tiết thần kì siêu thực nhưng vẫn đậm tính người, hồn người

2.1.2 Phân loại

Ái tình là một loại tình cảm của con người, là kết quả của cả phương

diện nhục thể và phương diện tinh thần của con người Ái tình được nhìn nhận trong quan hệ với đạo đức Điều này càng cốt yếu trong xã hội phương Đông trung đại Đây là tiêu chí chính để phân loại

2.1.2.1 Ái tình chính đáng

Trong số những tác phẩm viết về tình ái của con người với nhau, Bồ Tùng Linh dành phần lớn ca ngợi những chuyện tình chung thủy, say đắm, rất trần thế và nồng nàn Chung thủy là phẩm chất cần có của ái tình Với người phụ nữ, lòng thủy chung càng có ý nghĩa lớn lao Nhà văn họ Bồ đã ưu ái dành 11 truyện ngắn cho nhân vật nữ của mình, một số lượng đủ cho những phẩm chất tốt đẹp của ái tình tỏa sáng

Người phụ nữ trong văn Bồ Tùng Linh sống và yêu hết mình Khát vọng hạnh phúc của họ vượt lên cả không gian, thời gian, định mệnh, thành kiến, hủ tục,… Cái khác của truyện ngắn Bồ Tùng Linh với truyền kì Đường Tống là ở chỗ người phụ nữ, sau bao tranh đấu họ đã tìm thấy hạnh phúc và

tận hưởng hạnh phúc ấy Đó là Canh Nương (Canh Nương), Hiệp nữ (Hiệp nữ),…những người phụ nữ kiên cường.

Điều đáng nói là nhân vật nữ trong văn Bồ Tùng Linh dám thách thức và đương đầu đến cùng với những cản trở tình ái Lễ giáo, lề thói không ngăn được khát vọng mãnh liệt cháy trong lòng Họ chấp nhận và đánh đổi Cô con

gái họ Huỳnh (Cung Mộng Bật), Cô Mười một (Phong Tam nương),… bằng

tất cả sức mạnh của ngôn từ, hành động, suy nghĩ đã giành giật được ái tình về mình, đó là chiến thắng của lòng tin, khát vọng tự do

Mạnh dạn, chủ động và khá bình đẳng trong hạnh phúc ái ân, đó cũng là một phẩm chất đáng trân trọng của người phụ nữ trong văn Bồ Tùng Linh Những cuộc tình được dựng xây trên nền của hạnh phúc tình yêu đều thực sự thăng hoa trong xúc cảm ái ân say đắm, đam mê Những gì bấy nay bị ghìm

giữ, nén lại trở nên thật tự do, phóng túng trong Liêu Trai chí dị Đôi lứa

không còn khoảng cách, không có rào cản Họ gần gũi tự nguyện, hiến dâng tự nguyện và nhân vật nữ bình đẳng tận hưởng những lạc thú ái tình một cách

si mê Ở đây, tình dục là sự thăng hoa từ tình ái

Sau bao nhiêu xa cách, trắc trở, Liên Thành và Kiều Sinh mới có ngày gặp lại Phút gặp gỡ của tình ái được tác giả diễn tả cô đọng mà tinh tế trong

cụm từ “họ vui vẻ giao hoan” (Liên Thành); chàng Cố Sinh có tình với Hiệp

nữ nhưng nàng lạnh lùng Khi có cơ hội, họ cũng “mơn trớn hẹn hò, cùng

nhau âu yếm” (Hiệp nữ) Có lúc, Bồ Tùng Linh thể hiện khoái cảm xác thịt

của người vợ nhớ chồng bằng những hình ảnh ý nhị, gợi cảm với “bóng trăng

ve vuốt rèm the” (Phượng Dương Sĩ Nhân) Người phụ nữ là con người trong

văn truyền kì của họ Bồ đang sống thật với mình, với ái tình của mình Bỏ qua những mặc cảm e dè, bước qua rào cản để đi tìm hạnh phúc đích thực của tình ái, người phụ nữ đã cháy hết mình trong cảm xúc yêu đương Ái tình không phải chỉ là những gắn kết tâm hồn, ái tình là sự gần gũi thể xác để ái

ân, thoả mãn những lạc thú đầy nhân tính Yêu và sống một cách đắm say, hạnh phúc như nhân vật nữ của Bồ Tùng Linh thế kỉ XVII thật hiếm có

Nhà văn không chỉ miêu tả trực tiếp những xúc cảm tình ái của nhân vật nữ mà còn để cho ái tình của họ tỏa sáng khi đặt bên cạnh phẩm chất yêu đương của các chàng trai Không phải tất cả nhân vật là nam giới trong văn Bồ Tùng Linh đều là những kẻ bội bạc, thất hứa như trong truyền kì Đường Tống Đa phần họ là tình nhân chung thủy, sống trọn nghĩa vẹn tình Phùng

sinh không vì cám dỗ vật chất mà rời xa vợ tao khang (Bát đại vương), Thượng Tú tài không vì dục vọng thấp hèn mà bội tình tri kỉ (Củng tiên), Kiều sinh vô tư “cắt thịt vì tình” (Liên Thành),… Nhưng trong sự mãnh liệt và hào

phóng, người đọc vẫn chưa nhìn ra thái độ dám hi sinh của các chàng trai vì tình ái hay ở đây, người phụ nữ và ái tình của họ đã làm lu mờ?

Dù ở cung bậc nào, Liêu Trai chí dị và những câu chuyện tình của con

người với nhau vẫn là một “mảnh đất đắc địa” để ngòi bút phóng túng của Bồ Tùng Linh có cơ hội tỏ bày tất cả thiện cảm của mình với người phụ nữ trong tình ái Những chuyện tình đích thực, đúng nghĩa luôn là khao khát muôn đời của con người Bồ Tùng Linh đã xem xét vấn đề ấy trên cơ sở nhân sinh tiến bộ Vì thế trong tác phẩm của ông, người đọc bị hấp dẫn bởi cái nhìn mới mẻ, tinh tế, đầy mĩ cảm về tình ái Thật lạ là từ xưa ai cũng hiểu ái tình là sự trộn hòa thể xác với tâm hồn nhưng có lẽ đến họ Bồ, vấn đề ấy mới được nói ra một cách mạnh mẽ, lạc quan như thế

2.1.2.2 Ái tình bất chính

Rải rác trong các tác phẩm của mình Bồ Tùng Linh đã ít nhiều nói đến sự phụ bạc, thói trăng hoa của tình ái con người Nhưng thể hiện rõ nhất và thái độ gay gắt nhất chỉ trong 2 câu chuyện tình (chiếm 11,8%), ấy vậy mà tái hiện được đầy đủ cái sượng sần thô ráp của cuộc đời Ở đó, những động cơ hèn hạ, những mưu đồ đen tối được phơi bày, vạch trần

Đối tượng phê phán trong các tác phẩm về tình ái của con người với nhau không phải chỉ có những chàng trai như trong truyền kì Đường Tống, Bồ Tùng Linh đã rất chân thực khi lên án cả những người phụ nữ dâm loạn, phản bội chồng con Cái xấu xa lộ diện đúng như cuộc đời vẫn thế Bồ Tùng Linh lôi ra ánh sáng tất cả Từ kẻ tiện dân đến bậc túc nho, từ người vô học đến kẻ sỹ học vị cao sang; đấng nam nhi và cả tiện nữ Tình ái, thứ tình cảm cao đẹp và đáng trân trọng đã thành trò tiêu khiển đê hèn trong tay họ Vương thị, Túc

Giới, Mao Đại (Yên Chi), Lương Hữu Tài (Vân Thúy Tiên),… đã bị trả giá đắt

Đó là sự trừng phạt của đạo đức, của luân lý cương thường

Có thể nói, tình ái của con người với con người đã được Bồ Tùng Linh thể hiện phong phú, phức tạp như chính nó vẫn thế Chất hiện thực nóng hổi trên các trang văn đã tước bỏ hết màu sắc kì ảo của thể loại, làm cho nhân vật tình ái của Bồ Tùng Linh thật gần gũi với người đọc Đồng thời cũng cho thấy một thế giới tình cảm “vừa bi đát vừa hài hước, vừa thống thiết li kì vừa đau thương ai oán, vừa khao khát hi vọng vừa thất vọng tràn trề Đó là nơi nhà văn kí thác những u tình phẫn uất nghìn đời cộng với nỗi bi phẫn cá nhân dồn nén” [48]

2.2 Vấn đề tình ái và tình dục

Là chủ đề lớn của văn học thế giới và là một trong những chủ đề bao

trùm kiệt tác Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh Vấn đề tình ái trong tác phẩm

của nhà văn họ Bồ vừa có dấu ấn của truyền thống, vừa giàu tính thời sự, thời đại Chính sự mới mẻ trong tư tưởng, riêng biệt trong cách thể hiện chủ đề đã

định vị vị trí của Liêu Trai chí dị trong lòng công chúng mấy thế kỉ qua.

Tình ái trong Liêu Trai chí dị là sự quyện hòa của các mặt đối lập: tâm

hồn và thể xác, lý tưởng và trần tục, tình yêu và tình dục, bản năng và trí tuệ Quan điểm tình ái này thể hiện sự thức nhận sâu sắc, vượt thời đại của nhà văn về một vấn đề lớn và nhạy cảm của nhân sinh Tác giả nhìn nhận ở hai khía cạnh: tình ái “tinh thần” và tình ái nhục cảm Khi viết về tình ái của con người với nhau, Bồ Tùng Linh dành phần lớn số lượng tác phẩm để ngợi ca tình ái “tinh thần”, tình ái gắn liền tình nghĩa, tình thương Ở điểm này, Bồ Tùng Linh gặp gỡ với nhiều tác giả cùng thời hoặc trước đó Tuy nhiên, trong chuyện tình của con người với nhau, nhà văn vẫn khéo léo lồng ghép vào cách tiếp cận cũ những tín hiệu mới, có tính riêng biệt, vừa thực vừa ảo Cho nên,

đôi lứa vì tình mà chết rồi sống lại (Canh Nương), vì người mà cắt thịt làm thuốc (Liên Thành), vì quyến luyến mà rủ tri kỉ cùng đi về thế giới bên kia

(Chúc ông),… Những chi tiết kì ảo làm tăng thêm dư vị ngọt ngào, đằm thắm

cho câu chuyện tình yêu của con người chứ tuyệt nhiên không tạo ra sự kì dị, quái đản, khác người

Cái khác biệt lớn nhất của Bồ Tùng Linh với truyền kì Đường Tống chính là ở thái độ mạnh dạn thể hiện, công khai tỏ bày tất cả những gì bị che

giấu, bị kìm nén trong tình ái bấy lâu nay Nhân vật của Liêu Trai chí dị không

chỉ tìm thấy sự thăng hoa trong tình ái mà từ phút giây ấy còn tìm được hạnh phúc viên mãn về sau Những tác phẩm viết về ân ái của con người chỉ chiếm số lượng rất nhỏ, cách thể hiện cũng sơ lược, thoáng qua Nguyên nhân có thể là do nhà văn đã tước bỏ đi nhiều yếu tố kì ảo, siêu thực vốn có của thể loại cho nên ít nhiều hạn chế sự tự do, phóng khoáng của ngòi bút Như vậy, dù

“văn học xa xưa đã nói đến những cuộc ái ân kì dị giữa người nam và nữ (…) nhất là trong các câu chuyện cổ Grimm, truyện cổ tích Đông Nam Á, Việt Nam Nhưng đó hoàn toàn không phải là hư cấu Nó là chuyện thật éo le của hành vi thỏa mãn tính dục, nhưng để né tránh công luận, cổ nhân phải chép

thành cổ tích hay Liêu Trai” [20].

Vấn đề tình ái trong Liêu Trai chí dị vừa có tiền đề từ truyền thống, vừa

đổi mới Nó cho thấy tư duy nghệ thuật độc đáo, vượt thời đại của Bồ Tùng Linh khi xem xét vấn đề tình ái của con người với nhau

Trong tình ái có bao hàm vấn đề tình dục Tác phẩm cũng tiệm cận được với quan điểm này và thể hiện khá rõ nét Tình dục là nhu cầu tự nhiên của con người về quan hệ tính giao Bản chất tự nhiên nó là một hoạt động lành mạnh, là chất men, chất xúc tác cho tình ái thăng hoa Tuy nhiên định kiến xã hội cùng những lễ giáo khe khắt đã khiến biết bao thế hệ nhà văn e dè, ngập ngừng trước vấn đề nhân sinh thiết thực này Nếu có người mạnh dạn thì cách nói cũng xa xôi bóng gió trong các cụm từ “trên Bộc trong dâu”, “bướm chán ong chường”, “con ong đã tỏ đường đi lối về”,… Người ta phải giấu kĩ, phải kìm nén, thắt chặt lòng mình, thậm chí phải tỏ ra khinh thường tất cả

những gì liên quan đến ham muốn thể xác của con người Đối với Bồ Tùng Linh, tình dục là vấn đề thuộc về “nhân dục”, là phương diện của tình ái Vì

thế trong Liêu Trai chí dị nhà văn thể hiện nó như một yếu tố tự nhiên, tất yếu

trong đời sống tình ái của con người

Tình dục trong Liêu Trai chí dị được miêu tả với hai biểu hiện chính:

Tình dục là chất men của tình ái và tình dục, biểu hiện của sự suy đồi nhân cách Tình dục là phút thăng hoa của tình ái, tình dục chỉ thực sự lành mạnh khi nó được gây dựng trên cơ sở tình ái Bản chất tự nhiên nó là yếu tố nuôi dưỡng tình ái, đơm hoa kết trái tình ái của đôi người Trong tác phẩm của Bồ Tùng Linh, hầu hết các cuộc tình mang màu sắc nhục cảm thường rất đắm say,

si mê, dài lâu Những khoảnh khắc ân ái của nhân vật thường diễn ra khi họ đã trải qua một quá trình yêu đương, thử thách tình ái Ái ân của Kiều Sinh và

Liên Thành (Liên Thành) làm cho cuộc tình giữa họ thêm nồng nàn cháy bỏng

sau bao ngày xa cách Cuộc hội ngộ thấm đẫm cảm xúc yêu đương tình tứ, rất riêng tư và nồng nàn “chàng mừng quá, cùng nàng giao hoan hết sức âu yếm Nhân đó hai người quyến luyến không rời, trong phòng lạnh” Đôi tình nhân đã lấy cái chết để giành được ái tình cuối cùng cũng thỏa nguyện ước Họ gặp nhau, gần gũi nhau, tự nguyện dâng hiến một cách chân thành, tình tứ Lễ hợp cẩn của hai người thực sự đem lại hạnh phúc đúng nghĩa của tình ái

Ái ân nhục dục của con người với nhau trong Liêu Trai chí dị có tính

chất tự nguyện Đó là kết quả của tình yêu, hôn nhân say đắm Nó đến một cách tự nhiên, thậm chí bất ngờ nhưng thú vị Chuyện tình của Cố sinh và

Hiệp nữ (Hiệp nữ) đem đến cho người đọc sự hấp dẫn Chàng đã có tình với

nàng từ lâu nhưng nàng là người lạnh lùng khó hiểu Qua thời gian những tưởng tình nghĩa đôi bên khó thành Nhưng thật bất ngờ, người con gái lạnh lùng đến ráo hoảnh kia lại là một tình nhân say đắm Khi cơ hội thể hiện ái tình đến, chàng trai “mạnh bạo sấn tới, chọc ghẹo nàng”, còn nàng “không chống cự, lại vui vẻ cùng chàng giao hoan (…) Hôm sau, qua lại mơn trớn

hẹn hò (…) nàng tự đến cùng chàng giao hoan” Từ đây, mối tình Cố sinh- Hiệp nữ phát triển thêm một bước, đơm hoa kết trái Nàng tự nguyện sinh con cho chàng, nối dài thêm sợi dây tông giống Cuộc tình của họ cùng những ân ái đắm say đã kết thúc thật đẹp, thỏa tâm nguyện của người đọc.

Con người trong Liêu Trai chí dị của Bồ Tùng Linh có những hành xử

tình ái chân thực, tự nhiên Khác xa các nhà văn tiền bối, họ Bồ đã thể hiện khát khao tình ái của con người rất trần thế Đặc biệt là nhân vật, sau những hành xử

“nổi loạn” đều tìm thấy hạnh phúc viên mãn Cái nhìn lạc quan và đầy hi vọng của Bồ Tùng Linh đem đến sự khác biệt cho kiệt tác truyền kì của ông

Có thể nói trong Liêu Trai chí dị, ân ái không tách rời tình yêu, tình dục

là một phần của tình ái Vì đó là tình cảm tự nhiên nên nhân vật cũng thể hiện những khao khát của mình một cách tự nhiên Họ không chỉ yêu bằng mắt mà bằng tất cả giác quan, không chỉ nhớ nhung tinh thần mà có đòi hỏi, có tham lam, cuống quýt, có hoan hỉ, vội vàng,… Chỉ qua vài ba tác phẩm, nhà văn đã kiến giải vấn đề tình ái của con người một cách thấu đáo, giải thoát họ khỏi những trói buộc và ẩn ức kiềm tỏa, những định kiến đã nhốt kín, giam hãm cầm tù con người trong một thời gian dài

So với truyền kì Đường Tống, những cuộc hẹn hò ân ái của nhân vật thường là những đam mê nhất thời để sau đó rơi vào bi kịch, tuyệt vọng thì

trong Liêu Trai chí dị phút thăng hoa của tình ái càng làm cho hạnh phúc thêm gắn bó, nồng nàn Trong một tiểu thuyết tình ái nổi tiếng thời đó như Kim Bình Mai thì hành động ân ái của nhân vật khiến người đọc có cảm giác đó là

cuộc thác loạn vồ vập, bản năng chứ không thấy trong đó niềm hạnh phúc hay sự gắn bó hạnh phúc viên mãn về sau

Trong Liêu Trai chí dị, tình ái là cơ sở của tình dục, tình dục là bước

tiếp theo của tình ái Tình dục làm cho tình ái đắm say, ngọt ngào, hấp dẫn hơn Đó là những rung động thể xác, những ham muốn khát khao nguyên thủy Tình dục không đơn thuần là vấn đề của bản năng mà là địa hạt để

khẳng định sự tồn tại của con người với tất cả những ham muốn chính đáng Nói như Nietzche: “Trong một tình yêu đích thực, chính tâm hồn bao bọc lấy thân thể” Sự rung cảm giới tính và khao khát ái ân là những biểu hiện tình cảm tự nhiên của con người Bản chất ái tình xét cho cùng là sự hòa điệu tâm hồn và thể xác.

Bồ Tùng Linh có quan điểm đúng đắn và tiến bộ trước vấn đề tình ái và tình dục của con người Trong tác phẩm của mình, ông không ngần ngại thể hiện những nhu cầu tự nhiên của nhân vật trong tình ái khi đó là hệ quả của luyến ái chân thành Tuy nhiên, trước những biến thiên tiêu cực của vấn đề tình dục, Bồ Tùng Linh thẳng thắn chỉ trích và phê phán Khi đó, tình dục của con người là biểu hiện của sự xuống cấp, suy đồi về nhân cách, đạo đức

Theo quan điểm của nhà văn, tình dục và tình ái có quan hệ với nhau Tuy nhiên, tình dục không phải là tình ái Nó chỉ thực sự lành mạnh và có nhân tính khi có cơ sở từ tình ái Mọi mối quan hệ ngoài cơ sở ấy đều không phải của con người Nói cách khác, khi tình dục không xuất phát từ tình ái đó chỉ là những hành vi thú tính

Đối tượng phê phán của Bồ Tùng Linh đa dạng với đủ giới tính, nghề nghiệp Mặc dù số lượng tác phẩm rất ít nhưng cuộc sống tình ái với mặt trái của nó đã tích đọng đầy đủ trong từng ấy gương mặt nhân vật cùng những băn khoăn trăn trở của nhà văn về con người

Về tình ái của con người với con người, Bồ Tùng Linh trân trọng và cổ vũ nhiệt thành cho người phụ nữ nhiều khát vọng chính đáng và cũng cực lực phê phán những người đàn bà lăng loàn, lợi dụng tình ái vào mưu đồ đen tối

Vương thị (Yên Chi) là một nhân vật như thế Từ thuở đào non “Vương thị đã

tư thông cùng người học trò trong xóm là Túc Giới” Khi đã thành gia thất, thị vẫn tiếp tục mối quan hệ không đàng hoàng ấy Điều đáng nói là người đàn bà này còn tiếp tay cho những kẻ cuồng dâm làm hại đời cô gái trẻ trong sáng như Yên Chi Mọi hành động của Vương thị đều vì động cơ đen tối chứ tuyệt

nhiên không có tình yêu Những quan hệ ngoài vợ ngoài chồng của thị không phải vì khát vọng tình ái bị đè nén bức bối mà vì sự sa đọa của đạo đức con người.

Nhân vật là nam giới trở thành đối tượng lên án của Bồ Tùng Linh bởi họ đại diện cho lối sống buông thả, dâm loạn của một bộ phận người trong xã

hội Túc Giới, Mao Đại (Yên Chi) là kẻ tư thông bất chính, thỏa mãn nhục

cảm tầm thường chứ không vì tình ái Là người có học nhưng Túc Giới “cứ rình người chồng vắng nhà là ngựa quen đường cũ, lại tìm đến hú hí với người tình cũ” Họ vụng trộm lén lút ban đêm, hành lạc trong bóng tối Quan hệ của họ là quan hệ ngoài gia đình, ngoài tình yêu, vì khoái lạc nhất thời, thỏa mãn ham muốn bản năng Ân ái giữa họ là hiện thân của sự xuống cấp đạo đức, lối sống buông tuồng, sa đọa cùng những hành vi đầy thú tính

Giống với Túc Giới, tên côn đồ Vương Thập Bát (Canh Nương) cũng là

hiện thân của thói cuông dâm vô độ Sau khi giết cả gia đình Canh Nương, hắn bắt nàng về nhà dở thói dâm ô Hắn “lôi kéo nàng”, “mò mẫm này khác”,

“cởi tuột quần áo”, “nói giọng lả lơi” Những hành xử của hắn diễn ra trong nỗi đau đớn bị mất gia đình của Canh Nương Ở hắn, gương mặt của con thú dâm dục hiện hình với những hành động mất nhân tính chứ không hề có bóng dáng tình ái chân thành

Bồ Tùng Linh cởi mở, phóng khoáng nhưng cũng nghiêm khắc trước những “lệch chuẩn” của con người trong tình ái Mặt trái của vấn đề tình dục

trong Liêu Trai chí dị cũng là vấn nạn xã hội mà nhà văn đã chứng kiến trong

cuộc đời Viết về điều đó để phê phán, hơn thế là nhằm cảnh tỉnh con người về một thái độ sống chân thành, tránh xa tà dâm để cuộc sống này thanh thản hơn

Vấn đề tình ái và tình dục là điều nhạy cảm trong cuộc sống và cả trong văn học Bồ Tùng Linh đã mạnh dạn thể hiện nó với một thái độ rạch ròi, khách quan, một tình cảm nhân sinh chan chứa Vì thế, những tác phẩm của ông về đề tài này không sa vào cực đoan, tự nhiên chủ nghĩa Cản trở duy

nhất mà ông gặp phải chính là giáo lí khắc kỉ Trình Chu ngàn đời vây hãm

con người Nhưng với thời gian, tinh thần nhân văn trong Liêu Trai chí dị

ngày một sáng lên

2.3 Nhận thức và thái độ của tác giả

Tình ái của con người là vấn đề nhân sinh muôn thuở Mỗi thời đại con người bộc lộ khao khát tình ái bằng những cách khác nhau Trong văn học cũng vậy Thế giới tình ái vô cùng phong phú, hấp dẫn của con người đã thu hút được sự quan tâm của nhiều cây bút lớn mọi thời đại

Ở Trung Quốc, thế kỉ XVII- XVIII là thời kì bắt đầu “hình thành một tầng lớp trí thức nhân đạo chủ nghĩa, những con người mang và thể hiện tư tưởng mới” (Bonraghinski) Cùng với các tên tuổi như Tào Tuyết Cần, Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh, Bồ Tùng Linh có thể xem là một đại diện tiêu biểu của

tầng lớp trí thức mới ấy Với Liêu Trai chí dị, nhà văn đã thể hiện thái độ,

nhận thức sâu sắc, nhân văn về vấn đề tình ái giữa con người với nhau

2.3.1 Trân trọng ái tình chính đáng

Trong 17 câu chuyện tình có 11 truyện Bồ Tùng Linh viết về ái tình chung thủy, phá bỏ lễ giáo của con người Số lượng này cho thấy dù có táo bạo, mới mẻ bao nhiêu trong tư tưởng, nhà văn họ Bồ cũng dành sự quan tâm đặc biệt cho những mối tình son sắt, thủy chung của người với người Đó là nền tảng vững chắc cho những cảm xúc mới thăng hoa

Bồ Tùng Linh ủng hộ nhiệt thành với “nhất cử nhất động” của người phụ nữ trong tình ái Với ông, tình ái và quá trình đấu tranh để bảo vệ nó của các nhân vật nữ thật đáng khâm phục Lòng thủy chung của con người với nhau trong tình ái không thể đo đếm hay toan tính Nó đã vượt ra khỏi chế định không gian, thời gian; vượt lên trên cả định mệnh, cái chết Trọn nghĩa vẹn tình với người mình yêu là một ứng xử đẹp mà con người luôn gìn giữ