Luận văn thạc sĩ xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phục vụ đánh giá đất huyện quế võ, tỉnh bắc ninh

Ứng dụng công nghệ GIS với việc sử dụng một số công cụ của phần mềmMicroStation, MapInfo và ArcGIS đã xây dựng được bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ tỷ lệ 1/25.000 từ 6 bản đồ đơn tính

H C VI N NÔNG NGHI P VI T NAM Ọ Ệ Ệ Ệ

Ng ườ ướ i h ng d n khoa h c: ẫ ọ TS Luy n H u C ệ ữ ử

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiêncứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo

vệ lấy bất kỳ học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám

ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc./

Hà Nội, ngày 21 tháng 9 năm2019

Tác giả luận văn

Hoàng Quốc Đạt

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình điều tra, nghiên cứu để hoàn thành luận văn, ngoài sự nỗ lực củabản thân, tôi đã nhận được sự hướng dẫn nhiệt tình, chu đáo của các nhà khoa học, cácthầy, cô giáo; cơ quan, đồng nghiệp và nhân dân địa phương

Tôi xin bày tỏ sự cảm ơn trân trọng nhất tới hướng dẫn khoa học TS Luyện Hữu

Cử đã tận tình hướng dẫn giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Chân thành cảm ơn Ban quản lý Đào tạo, Ban chủ nhiệm Khoa Quản lý đất đai,Học viện Nông nghiệp Việt Nam và tập thể thầy, cô giáo, cán bộ trong Khoa đã giúp tôihoàn thành quá trình học tập và thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, người thân, cán bộ đồng nghiệp và bạn bè đãtạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 21 tháng 9 năm2019

Tác giả luận văn

Hoàng Quốc Đạt

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình viii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 2

1.4.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.4.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

Phần 2: Tổng quan tài liệu 3

2.1 Tổng quan về sử dụng đất nông nghiệp 3

2.1.1 Đất nông nghiệp 3

2.1.2 Các yếu tố tác động đến sử dụng đất nông nghiệp 5

2.2 Tổng quan về đánh giá đất 7

2.2.1 Khái niệm về đánh giá đất 7

2.2.2 Các nguyên tắc cơ bản trong đánh giá đất đai 9

2.2.3 Quy trình đánh giá đất đai 10

2.2.4 Các bước chính trong đánh giá đất đai 13

2.2.5 Đánh giá phân hạng thích hợp đất đai 14

2.3 Tổng quan về bản đồ đơn vị đất đai 15

2.3.1 Khái niệm về đơn vị bản đồ đất đai 15

2.3.2 Các bước xây dựng bản đồ đơn vị đất đai 16

2.3.3 Các yêu cầu khi xây dựng bản đồ đơn vị đất đai 17

2.3.4 Các phương pháp xác định đơn vị bản đồ đất đai 19

2.3.5 Tổng quan về việc khai thác và sử dụng bản đồ đất 20

2.4 Tình hình nghiên cứu, xây dựng bản đồ đơn vị đất đai ở việt nam và địa bàn nghiên cứu 22

2.4.1 Phạm vi toàn quốc, phạm vị cấp vùng 22

2.4.2 Phạm vi cấp tỉnh, phạm vi cấp huyện 24

Phần 3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu 28

3.1 Địa điểm nghiên cứu 28

3.2 Thời gian nghiên cứu 28

3.3 Đối tượng nghiên cứu 28

3.4 Nội dung nghiên cứu 28

3.4.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội 28

3.4.2 Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Quế Võ 28

3.4.3 Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ tỷ lệ 1/25.000 28

3.4.4 Đề xuất hướng sử dụng và cải tạo các đơn vị đất đai trên địa bàn huyện 28

3.5 Phương pháp nghiên cứu 29

3.5.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 29

3.5.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 29

3.5.3 Phương pháp xây dựng các bản đồ chuyên đề 29

3.5.4 Phương pháp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai 33

3.5.5 Phương pháp thống kê, xử lý số liệu 34

Phần 4 Kết quả nghiên cứu 35

4.1 Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 35

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 35

4.1.2 Các nguồn tài nguyên 38

4.1.3 Điều kiện kinh tế - xã hội của huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 39

4.1.4 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 43

4.2 Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Quế Võ 45

4.3 Bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ tỷ lệ 1/25.000 47

4.3.1 Xác định và phân cấp các đặc tính và tính chất đất đai để xây dựng bản đồ đơn vị đất đai trên địa bàn huyện Quế Võ 47

4.3.2 Xây dựng các bản đồ đơn tính huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 49

4.3.3 Mô tả các đơn vị đất đai. 70

4.4 Đề xuất hướng sử dụng và cải tạo các đơn vị đất đai trên địa bàn huyện 78

4.4.1 Cơ sở của việc đề xuất 78

4.4.2 Đề xuất hướng sử dụng và cải tạo các đơn vị đất đai trên địa bàn huyện 79

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 85

5.1 Kết luận 85

5.2 Kiến nghị 87

Tài liệu tham khảo 88

Phụ lục 91

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CHXHCN Cộng hòa xã hội chủ nghĩa

FAO Tổ chức Nông – Lương thế giới

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Các đặc tính đất đai được sử dụng để phân cấp xây dựng các bản đồ

chuyên đề huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 33

Bảng 4 1 Hiện trạng sử dụng đất huyện Quế Võ năm 2018 46

Bảng 4.2 Phân cấp chỉ tiêu phục vụ xây dựng bản đồ huyện Quế Võ 48

Bảng 4.3 Thống kê diện tích các loại đất của huyện Quế Võ 49

Bảng 4.4 Phân bố loại đất theo các cấp hành chính tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 51 Bảng 4.5 Thống kê diện tích theo địa hình tương đối của huyện Quế Võ 53

Bảng 4.6 Phân bố địa hinh tương đối theo các cấp hành chính tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 54

Bảng 4.7 Thống kê diện tích theo độ dày tầng canh tác của huyện Quế Võ 56

Bảng 4.8 Phân bố độ dày tầng canh tác theo các cấp hành chính tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 57

Bảng 4.9 Thống kê diện tích theo thành phần cơ giới của huyện Quế Võ tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh60 Bảng 4.11 Thống kê diện tích theo chế độ tưới của huyện Quế Võ 62

Bảng 4.12 Phân bố thành phần cơ giới theo các cấp hành chính tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 63 Bảng 4.13 Thống kê diện tích theo chế độ tiêu của huyện Quế Võ 65

Bảng 4.14 Phân bố thành phần cơ giới theo các cấp hành chính tại huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 66 Bảng 4.15 Đất phù sa được bồi hàng năm của hệ thống sông Hồng 70

Bảng 4.16 Đất phù sa không được bồi của hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình 71 Bảng 4.17 Đất phù sa gley của hệ thống sông Hồng 72

Bảng 4.18 Đất phù sa có tầng loang lổ đỏ vàng 73

Bảng 4.19 Đất phù sa úng nước 74

Bảng 4.20 Đất xám bạc mầu trên phù sa cổ 75

Bảng 4.21 Đất xám bạc mầu gley 76

Bảng 4.22 Thống kê số lượng và các đặc tính đơn vị đất đai huyện Quế Võ 90

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Quy trình đánh giá đất và quy hoạch sử dụng đất 10

Hình 2.2 Các bước xây dựng bản đồ đơn vị đất đai 16

Hình 3.1 Sơ đồ chồng xếp bản đồ đơn vị đất đai 32

Hình 4.1 Sơ đồ vị trí huyện Quế Võ – Tỉnh Bắc Ninh 35

Hình 4.2 Sơ đồ loại đất huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 52

Hỉnh 4.3 Sơ đồ địa hình tương đối huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 55

Hình 4.4 Sơ đồ độ dày tầng canh tác huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 58

Hình 4.5 Sơ đồ thành phần cơ giới huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 61

Hinh 4.6 Sơ đồ chế độ tưới huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 64

Hình 4.7 Sơ đồ chế độ tiêu huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 67

Hình 4.8 Sơ đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh 69

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Hoàng Quốc Đạt

Tên Luận văn: “Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phục vụ đánh giá đất huyện Quế Võ,

Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

- Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

- Phương pháp xây dựng các bản đồ chuyên đề

- Phương pháp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu

Kết quả chính và kết luận

Huyện Quế Võ nằm trong vùng đồng bằng tỉnh Bắc Ninh, có vị trí tiếp giáp giữacác huyện đồng bằng và miền núi Đây là một huyện có vị trí quan trọng trong việc pháttriển kinh tế, xã hội của tỉnh Bắc Ninh Trong những năm qua, tốc độ tăng trưởng kinh

tế của huyện luôn ổn định và cao hơn mức trung bình của tỉnh Kinh tế - xã hội, huyệnQuế Võ liên tục phát triển và ổn định từng bước hoà nhập cùng với nền kinh tế thịtrường chung của tỉnh và cả nước

Ứng dụng công nghệ GIS với việc sử dụng một số công cụ của phần mềmMicroStation, MapInfo và ArcGIS đã xây dựng được bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế

Võ tỷ lệ 1/25.000 từ 6 bản đồ đơn tính tương ứng với các chỉ tiêu được lựa chọn: Loạiđất (G); Địa hình tương đối (E); Độ dày tầng canh tác (L); Thành phần cơ giới (C); Chế

độ tưới (I); Chế độ tiêu (DR) Bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ có 34 đơn vị đất đai,trong đó:

Tổng diện tích điều tra của huyện Quế Võ là: 8479,49 và được phân thành 34LMU Diện tích trung bình của 1 LMU là: 249,40 ha LMU có diện tích lớn nhất làLMU 16 (1022,49 ha) và LMU có diện tích nhỏ nhất là LMU 31 (3,14 ha)

+ LMU số 31 có diện tích nhỏ nhất là 3,14 ha thuộc đất xám bạc màu glây phân

bố ở xã Bằng An, có địa hình tương đối là vàn, độ dày tầng canh tác trên 20 cm, thànhphần cơ giới nặng, tưới chủ động

+ LMU số 16 có diện tích lớn nhất là 1022,49 ha thuộc đất phù sa glây của hệthống sông Hồng phân bố chủ yếu ở các xã Bằng An, Cách Bi, Chi Lăng, Đào Viên,Ngọc Xá, LMU số 16 có địa hình vàn, độ dày tầng canh tác từ 10 đến 20 cm, thànhphần cơ giới nặng, chế độ tưới bán chủ động

Đề tài đã đề xuất định hướng sử dụng đất nông nghiệp và các biện pháp sử dụng

và cải tạo các đơn vị đất đai hợp lý trên địa bàn huyện, làm cơ sở cho việc đánh giá tiềmnăng đất đai phục vụ quy hoạch sử dụng đất, sử dụng tài nguyên đất đai có hiệu quả vàbền vững

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Hoang Quoc Dat

Thesis title: Build a land unit map for land evaluation in Que Vo district, Bac Ninh

province

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture

Research objectives

Develop a land unit map of Que Vo district at 1 / 25,000 scale as a basis for

effective and sustainable agricultural land use orientation

Propose directions for using and improving the land units in Que Vo district

Research Methods

- Method of collecting secondary data

- Method of collecting primary data

- Method of developing thematic maps

- Method of building land unit map

- Methods of statistics and data processing

Main findings and conclusions

Que Vo district is located in delta area of Bac Ninh province, contiguous betweenplain and mountainous districts This is an important district in the socio-economicdevelopment of Bac Ninh province In recent years, the district's economic growth wasalways stable and higher than the provincial average The socio-economic of Que Vodistrict continuously developed and stabilized step by step integrating with the commonmarket economy of the province and the whole country

Application of GIS technology with some tools from MicroStation, MapInfo andArcGIS helped to built a land unit map of Que Vo district at 1 / 25,000 scale from 6thematic maps corresponding to selected indicators: soil type (G); Relative terrain (E);soil thickness (L); soil texture (C); Irrigation regime (I); Drainage regime (DR) Landunit map of Que Vo district had 34 land units, including:

The total investigated area of Que Vo district was 8479.49 ha and was divided into

34 LMU The average area of 1 LMU was 249.40 ha LMU had the largest area wasLMU 16 (1022.49 ha) and LMU had the smallest area was LMU 31 (3.14 ha)

+ LMU 31 had the smallest area of 3.14 ha of degraded gray soil distributed inBang An commune, with relatively medium terrain, the soil thickness of over 20 cm,heavy soil texture, active irrigation

+ LMU 16 had the largest area of 1022.49 ha in the gleyi alluvial soil of the Redriver system, mainly distributed in Bang An, Cach Bi, Chi Lang, Dao Vien, Ngoc Xaand LMU 16 had medium terrain, soil thickness was from 10 to 20 cm, heavy soiltexture, semi-active irrigation regime

The project has proposed the orientation of agricultural land use and measures touse and improve land units properly in the district, which is the basis for potential landevaluation for land use planning, using land resources effectively and sustainably

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là tư liệu sảnxuất đặc biệt không có gì thay thế được trong sản xuất nông nghiệp, là thànhphần quan trọng của môi trường, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựngcác công trình văn hóa, kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng, là yếu tố cấu thànhnên lãnh thổ của mỗi quốc gia Để sử dụng, bảo vệ và quản lý nguồn tài nguyênđất đai một cách có hiệu quả thì đánh giá đất đai là một công tác có vai trò rấtquan trọng Đánh giá đất đai làm cơ sở cho việc phát huy tối đa tiềm năng của đấtđai, đồng thời cải tạo hạn chế và sử dụng hiệu quả và bảo vệ nguồn tài nguyênquý giá này Theo quy trình đánh giá đất đai của FAO, thì việc xây dựng bản đồđơn vị đất đai là một trog những nội dung có ý nghĩa rất quan trọng, làm cơ sở để

so sánh với các yêu cầu sử dụng đất của từng loại sử dụng đất

Huyện Quế Võ là một huyện vùng đồng bằng, nằm tiếp giáp với thành phốBắc Ninh và cách thủ đô Hà Nội 40km về phía Tây Nam Là cầu nối phát triểnkinh tế xã hội giữa huyện với các tỉnh của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ như:

Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Hải Dương, Hưng Yên và Vĩnh Phúc, Phầnlớn diện tích đất đai của huyện được sử dụng cho sản xuất nông nghiệp

Do nằm trong vùng đồng bằng sông Hồng nên địa hình Quế Võ tương đốibằng phẳng Hầu hết diện tích đất trong huyện đều có độ dốc <30 (trừ một số đồinúi thấp như: núi ở xã Phù Lương, Phù Lãng có độ cao từ 20 - 80 m, Ngọc Xá cónhiều đồi núi, núi cao nhất là 102 m, chiếm diện tích nhỏ so với tổng diện tích đất

tự nhiên) Địa hình vùng đồng bằng có xu thế nghiêng ra biển theo hướng TâyBắc - Đông Nam Độ chênh cao so với mặt nước biển trung bình từ 3 - 5m Tàinguyên đất của Quế Võ chủ yếu là đất phù sa glay, đất phù sa có tầng loang lổvàng, thích hợp với thâm canh cây lúa

Thực tế hiện nay nền sản xuất nông nghiệp của huyện còn tồn tại nhiều yếuđiểm đang làm giảm sút về chất lượng do quá trình khai thác sử dụng đất chưahợp lý: trình độ khoa học kỹ thuật, chính sách quản lý, tổ chức sản xuất còn hạnchế, tư liệu sản xuất giản đơn, kỹ thuật canh tác truyền thống, đặc biệt là việc độccanh cây lúa ở một số nơi đã không phát huy được tiềm năng đất đai mà còn có

xu thế làm cho nguồn tài nguyên đất có xu hướng bị thoái hoá Nghiên cứu đánhgiá các đơn vị đất đai, đánh giá được chất lượng các đơn vị đất đai, làm cơ sở để

phân hạng thích hợp đất đai, nhằm định hướng sử dụng đất hợp lý có hiệu quảcao theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững, xây dựng cơ sở khoa họccho việc quy hoạch sử dụng đất và định hướng phát triển sản xuất nông nghiệpbền vững trên địa bàn huyện Quế Võ là cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn.

Xuất phát từ thực tế trên, nhận thức được vai trò và tầm quan trọng của vấn

đề, cùng với sự hướng dẫn của thầy giáo TS Luyện Hữu Cử, em tiến hành thực

hiện đề tài: “Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phục vụ đánh giá đất huyện Quế

Võ, tỉnh Bắc Ninh”.

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai huyện Quế Võ tỷ lệ 1/25.000, làm cơ sở cho việc đánh giá đất huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh

- Đề xuất hướng sử dụng và cải tạo các đơn vị đất đai trên địa bàn huyện Quế Võ

1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Giới hạn lãnh thổ: Thực hiện trên diện tích sản xuất đất nông nghiệp, đấtnông nghiệp khác và đất chưa sử dụng của huyện Quế Võ với diện tích là8479,49 ha

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 TỔNG QUAN VỀ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP

2.1.1 Đất nông nghiệp

a Khái niệm về đất nông nghiệp

Theo điều 10, Luật đất đai Việt Nam năm 2013 thì đất tự nhiên được chiathành 3 nhóm lớn là: Nhóm đất nông nghiệp, nhóm đất phi nông nghiệp, nhómđất chưa sử dụng Đất nông nghiệp là đất được xác định chủ yếu sử dụng vào sảnxuất nông nghiệp như đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất rừngsản xuất, rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muốihoặc nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp

Đất sản xuất nông nghiệp: Là đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích sảnxuất nông nghiệp Bao gồm đất trồng cây hàng năm và đất trồng cây lâu năm.Đất lâm nghiệp: Là đất có rừng tự nhiên hoặc có rừng trồng, đất khoanhnuôi phục hồi rừng (đất đã giao, cho thuê để khoanh nuôi, bảo vệ nhằm phục hồirừng bằng hình thức tự nhiên là chính), đất để trồng rừng mới (đất đã giao, chothuê để trồng rừng và đất có cây rừng mới trồng chưa đạt tiêu chuẩn rừng) Theoloại rừng lâm nghiệp bao gồm: đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừngđặc dụng

Đất nuôi trồng thuỷ sản: Là đất được sử dụng chuyên vào mục đích nuôi,trồng thuỷ sản, bao gồm đất nuôi trồng nước lợ, mặn và đất chuyên nuôi trồngnước ngọt

Đất làm muối: Là đất các ruộng để sử dụng vào mục đích sản xuất muối.Đất nông nghiệp khác: Là đất tại nông thôn sử dụng để xây dựng nhà kính(vườn ươm) và các loại nhà khác phục vụ mục đích trồng trọt, kể cả các hìnhthức trồng trọt không trực tiếp trên đất, xây dựng chuồng trại chăn nuôi gia súc,gia cầm và các loại động vật khác được pháp luật cho phép, đất để xây dựngtrạm, trại nghiên cứu thí nghiệm nông nghiệp, lâm nghiệp, diêm nghiệp, thủy sản,xây dựng cơ sở ươm tạo cây giống, con giống, xây dựng nhà kho, nhà của hộ giađình, cá nhân để chứa nông sản, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, máy móc, công

cụ sản xuất nông nghiệp (Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, 2013)

* Vai trò và ý nghĩa của đất trong sản xuất nông nghiệp

Đất đóng vai trò quyết định đến sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người,

là cơ sở tự nhiên, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất Đất vừa là đối tượng laođộng vừa là tư liệu lao động trong quá trình sản xuất Đất là đối tượng lao động vì nó

là nơi để con người thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng, vậtnuôi để tạo ra sản phẩm Bên cạnh đó, đất đai còn là tư liệu lao động trong quá trìnhsản xuất thông qua việc con người đã biết lợi dụng một cách ý thức các đặc tính tựnhiên của đất như tính chất lý học, hoá học, sinh vật học và các tính chất khác để tácđộng và giúp cây trồng tạo nên sản phẩm (Đoàn Công Quỳ, 2000)

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy rằng diện tích đất tự nhiên nói chung vàđất nông nghiệp nói riêng là có hạn và chúng không thể tự sinh sôi Trong khi đó,

áp lực từ sự gia tăng dân số, sự phát triển của xã hội đã và đang làm đất nôngnghiệp ngày càng bị thu hẹp do chuyển đổi sang mục đích phi nông nghiệp nhưxây dựng cơ sở hạ tầng, các khu đô thị, khu công nghiệp,… đã làm cho đất đaingày càng khan hiếm về số lượng, giảm về mặt chất lượng và hạn chế khả năngsản xuất Sử dụng đất một cách hợp lý, có hiệu quả và bền vững là một trongnhững điều kiện quan trọng nhất để phát triển nền kinh tế của mọi quốc gia(Đoàn Công Quỳ, 2000)

b Nguyên tắc sử dụng đất nông nghiệp

- Sử dụng dất nông nghiệp với mục tiêu nâng cao hiệu quả kinh tế xã hộitrên co sở đảm bảo an ninh luong thực, thực phẩm, tăng cuờng nguyên liệu chocông nghiệp và huớng tới xuất khẩu

- Sử dụng dất nông nghiệp trong sản xuất trên cơ sở cân nhắc các mục tiêuphát triển kinh tế xã hội, tận dụng tối da lợi thế so sánh về diều kiện sinh thái vàkhông làm ảnh huởng xấu dến môi truờng là những nguyên tắc co bản và cầnthiết để đảm bảo cho khai thác sử dụng bền vững tài nguyên Đất đai (NguyễnHoàng Đan, 2003)

c Quan điểm sử dụng đất nông nghiệp

Phát triển nông nghiệp bền vững nhằm khắc phục nạn ô nhiễm đất, nước khôngkhí bởi hệ thống nông nghiệp và công nghiệp cùng với sự mất mát của của các loàiđộng thực vật, suy giảm giảm các tài nguyên thiên nhiên không tái sinh Nôngnghiệp bền vững là tiền đề và điều kiện cho định cư lâu dài Một trong những cơ sởquan trọng nhất của nông nghiệp bền vững là thiết lập được các hệ thống sử dụng đấthợp lý Thuật ngữ sử dụng đất bền vững được dựa trên quan điểm sau:

- Duy trì và nâng cao các hoạt dộng sản xuất (thể hiện bằng nang suất).

- Giảm thiểu mức rủi ro trong sản xuất (mức độ an toàn)

- Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, ngăn chặn sự thoái hoá đất và nuớc (bảo vệ)

- Có hiệu quả lâu bền

- Ðuợc xã hội chấp nhận

Phát triển nông nghiệp bền vững sẽ vừa đáp ứng nhu cầu của hiện tại, vừa đảmbảo được nhu cầu của các thế hệ tương lai Phát triển nông nghiệp bền vững là sựquản lý và bảo tồn sự thay đổi về tổ chức và kỹ thuật nhằm đảm bảo thoả mãnnhu cầu ngày càng tăng của con người cả cho hiện tại và mai sau (FAO, 1994)

2.1.2 Các yếu tố tác động đến sử dụng đất nông nghiệp

a Nhóm các yếu tố về điều kiện tự nhiên

Điều kiện tự nhiên (đất, nước, khí hậu, thời tiết ) có ảnh hưởng trực tiếpđến sản xuất nông nghiệp Bởi vì, các yếu tố của điều kiện tự nhiên là tài nguyên

để sinh vật tạo nên sinh khối Do vậy, cần đánh giá đúng điều kiện tự nhiên đểtrên cơ sở đó xác định cây trồng vật nuôi chủ lực phù hợp và định hướng đầu tưthâm canh đúng (Vũ Thị Thanh Tâm, 2007)

Theo Mác, điều kiện tự nhiên là cơ sở hình thành địa tô chênh lệch I.Theo N.Borlang - người được giải Noben về giải quyết lương thực cho các nướcphát triển cho rằng: yếu tố duy nhất quan trọng hạn chế năng suất cây trồng ởtầm cỡ thế giới của các nước đang phát triển, đặc biệt đối với nông dân thiếu vốn

là độ phì của đất

Điều kiện về đất đai, khí hậu thời tiết có ý nghĩa quan trọng đối với sảnxuất nông nghiệp Nếu điều kiện tự nhiên thuận lợi, các hộ nông dân có thể lợidụng những yếu tố đầu vào không kinh tế thuận lợi để tạo ra nông sản hàng hoávới giá rẻ

Sản xuất nông nghiệp là ngành kinh doanh năng lượng ánh sáng mặt trờidựa trên các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội khác (Nguyễn Ích Tân, 2000)

b Nhóm các yếu tố kỹ thuật canh tác

Biện pháp kỹ thuật canh tác là tác động của con người vào đất đai, câytrồng, vật nuôi, nhằm tạo nên sự hài hoà giữa các yếu tố của quá trình sản xuất

để hình thành, phân bố và tích luỹ năng suất kinh tế Đây là những vấn đề thểhiện sự hiểu biết về đối tượng sản xuất, về thời tiết, về điều kiện môi trường vàthể hiện những dự báo thông minh của người sản xuất Lựa chọn các tác động kỹ

thuật, lựa chọn chủng loại và cách sử dụng các đầu vào phù hợp với các quy luật

tự nhiên của sinh vật nhằm đạt được các mục tiêu đề ra là cơ sở để phát triển sảnxuất nông nghiệp hàng hoá Theo Frank Ellis và Douglass C.North (Vũ PhươngThụy, 2000), ở các nước phát triển, khi có tác động tích cực của kỹ thuật, giốngmới, thuỷ lợi, phân bón tới hiệu quả thì cũng đặt ra yêu cầu mới đối với tổ chức

sử dụng đất Có nghĩa là ứng dụng công nghệ sản xuất tiến bộ là một đảm bảovật chất cho kinh tế nông nghiệp tăng trưởng nhanh dựa trên việc chuyển đổi sửdụng đất Cho đến giữa thế kỷ 21, trong nông nghiệp nước ta, quy trình kỹ thuật

có thể góp phần đến 30% của năng suất kinh tế Như vậy, nhóm các biện pháp

kỹ thuật đặc biệt có ý nghĩa quan trọng trong quá trình khai thác đất theo chiềusâu và nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp (Nguyễn Ích Tân, 2000)

c Nhóm các yếu tố kinh tế tổ chức

- Công tác quy hoạch và bố trí sản xuất: Thực hiện phân vùng sinh tháinông nghiệp dựa vào điều kiện tự nhiên, dựa trên cơ sở phân tích, dự báo vàđánh giá nhu cầu thị trường, gắn với quy hoạch phát triển công nghiệp chế biến,kết cấu hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và thể chế luật pháp về bảo vệ tàinguyên, môi trường sẽ tạo tiền đề vững chắc cho phát triển nông nghiệp hànghoá Đó là cơ sở để phát triển hệ thống cây trồng, vật nuôi và khai thác đất mộtcách đầy đủ, hợp lý, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để đầu tư thâm canh vàtiến hành tập trung hoá, chuyên môn hoá, hiện đại hoá nhằm nâng cao hiệu quả

sử dụng đất nông nghiệp và phát triển sản xuất hàng hoá

- Hình thức tổ chức sản xuất: Các hình thức tổ chức sản xuất có ảnh hưởngtrực tiếp đến việc khai thác và nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp Vì vậy,cần phải thực hiện đa dạng hoá các hình thức hợp tác trong nông nghiệp, xác lậpmột hệ thống tổ chức sản xuất, kinh doanh phù hợp và giải quyết tốt mối quan hệgiữa sản xuất - dịch vụ và tiêu thụ nông sản hàng hoá Tổ chức có tác động lớn đếnhàng hoá của hộ nông dân là: Tổ chức dịch vụ đầu vào và đầu ra

- Dịch vụ kỹ thuật: Sản xuất hàng hoá của hộ nông dân không thể tách rờinhững tiến bộ kỹ thuật và việc ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ vào sảnxuất Vì sản xuất nông nghiệp hàng hoá phát triển đòi hỏi phải không ngừng nângcao chất lượng nông sản và hạ giá thành nông sản phẩm (Nguyễn Ích Tân, 2000)

d Nhóm các yếu tố kinh tế - xã hội

Phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá cũng giống như ngành sản xuất vật chất khác của xã hội, nó chịu sự chi phối của quy luật cung

cầu chịu sự ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố đầu vào, quy mô các nguồn lực như:đất, lao động, vốn sản xuất, thị trường, kiến thức và kinh nghiệm trong sản xuất

và tiêu thụ nông sản (Smyth A.J and Dumanski J, 1993)

Thị trường là nhân tố quan trọng, dựa vào nhu cầu của thị trường nôngdân lựa chọn hàng hoá để sản xuất Ba yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hiệu quả

sử dụng đất nông nghiệp là: Năng suất cây trồng, hệ số quay vòng đất và thịtrường cung cấp đầu vào và tiêu thụ đầu ra Trong cơ chế thị trường, các nông hộhoàn toàn tự do lựa chọn hàng hoá họ có khả năng sản xuất, đồng thời họ có xuhướng hợp tác, liên doanh, liên kết để sản xuất ra những nông sản hàng hoá mànhu cầu thị trường cần với chất lượng cao đáp ứng nhu cầu thị hiếu của kháchhàng Muốn mở rộng thị trường trước hết phải phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng,

hệ thống thông tin, dự báo, mở rộng các dịch vụ tư vấn, quy hoạch các vùngtrọng điểm sản xuất hàng hoá để người sản xuất biết nên sản xuất cái gì, bán ởđâu, mua tư liệu sản xuất và áp dụng khoa học công nghệ gì Sản phẩm hàng hoácủa Việt Nam cũng sẽ rất đa dạng, phong phú về chủng loại chất lượng cao vàgiá rẻ và đang được lưu thông trên thị trường, thương mại đang trong quá trìnhhội nhập là điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuấthàng hoá có hiệu quả

Sự ổn định chính trị - xã hội và các chính sách khuyến khích đầu tư pháttriển nông nghiệp của Nhà nước Cùng với những kinh nghiệm, tập quán sảnxuất nông nghiệp, trình độ năng lực của các chủ thể kinh doanh, là những độnglực thúc đẩy sản xuất nông nghiệp hàng hoá

2.2 TỔNG QUAN VỀ ĐÁNH GIÁ ĐẤT

2.2.1 Khái niệm về đánh giá đất

Đánh giá đất đai là một nội dung nghiên cứu không thể thiếu được trongchương trình phát triển nền nông nghiệp bền vững và có hiệu quả, vì đất đai là tưliệu cơ bản nhất của người nông dân Trong quá trình sản xuất, họ phải tự cónhững hiểu biết khoa học về tiềm năng sản xuất của đất và những khó khăn hạnchế trong sử dụng đất của mình, đồng thời nắm được những phương thức sử dụngđất thích hợp Từ khi loài người sử dụng đất để sản xuất đã nảy sinh yêu cầu đánhgiá đất đai để sử dụng đất để sử dụng đất ngày càng hợp lý, có hiệu quả hơn.Chính vì thế người ta thực đánh giá đất ngay từ khi khoa học còn sơ khai

Theo A.Young: Đánh giá đất đai là quá trình đoán định tiềm năng của đất

cho một hoặc một số loại sử dụng đất được chia ra để lựa chọn (A.Young SoilSurvey and Evaluation, George Allen & Uniwin, London, 1987)

Theo FAO đã đề xuất định nghĩa đánh giá đất đai (FAO 1976): Đánh giáđất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của vạt đất cần đánhgiá với những tính chất đất đai mà loại sử dụng đất yêu cầu phải có

Như vậy đánh giá đất đai là quá trình thu thập thông tin về đất đai, xemxét toàn diện để phân hạng đất về mức độ thích nghi và các yếu tố kinh tế xã hộikhác Kết quả đánh giá phân hạng đất được thể hiện bằng bản đồ, bản báo cáo vàcác bảng biểu số liệu kèm theo (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiêp, 2017)

a. Tổng quan về đánh giá đất trên thế giới

- Từ những năm 1960, Tổ chức Nông Lương Thế giới (FAO) đã tập hợplực lượng gồm các chuyên gia nghiên cứu đất trên Thế giới để xây dựng phươngpháp điều tra đánh giá tài nguyên đất (Soil) và khả năng sử dụng đất đai (Land)toàn cầu và trên cơ sở đó áp dụng cho các khu vực, các nước

- FAO đã đưa ra các tài liệu hướng dẫn về phân loại đất và đánh giá đấtđai v.v Các tài liệu hướng dẫn của FAO được các nước quan tâm thử nghiệm,vận dụng và chấp nhận là phương pháp tốt nhất để đánh giá tiềm năng đất đailàm cơ sở cho quy hoạch sử dụng đất Theo phương pháp đánh giá đất đai củaFAO, các yếu tố tự nhiên (địa hình, đất đai, sông ngòi, khí hậu, thảm thực vật,v.v.), kinh tế – xã hội, nhu cầu dinh dưỡng cây trồng, khả năng đầu tư thâm canh,hiệu quả kinh tế các loại hình sử dụng đất, mức độ ảnh hưởng của môi trường,…được xem xét dựa trên những luận cứ khoa học và được tiến hành theo từngbước

- Với kỹ thuật tin học tiên tiến, Hệ thống Thông tin Địa lý (GIS) đã đượcứng dụng trong đánh giá đất đai để xử lý thông tin, đưa ra được các thông số cầnthiết và chính xác nhằm xây dựng các loại bản đồ về đất

Thấy rõ tầm quan trọng của đánh giá, phân hạng đất đến 1976 FAO đã tậptrung nghiên cứu xây dựng đề cương đánh gá đất Tài liệu này được nhiều nướctrên thế giới quan tâm, thử nghiệm và vận dụng vào công tác đánh giá đất đai củanước mình Đến 1983 và những năm tiếp theo đề cương ngày càng được nghiêncứu bổ sung để hoàn thiện, đã xây dựng các tài liệu hướng dẫn đánh giá đất đaichi tiết cho các vùng sản xuất khác nhau như:

 Đánh giá đất đai cho nông nghiệp nước trời – 1983

 Đánh giá đất đai cho vùng đất rừng -1984

 Đánh giá đất đai cho nông nghiệp được tưới – 1985.

(Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiêp, 2017)

b. Tổng quan về đánh giá đất ở Việt Nam

- Vào những năm 60 – 70 thế kỷ trước, việc điều tra tài nguyên đất đai ởnước ta đã được tiến hành, nhằm phục vụ cho công tác quy hoạch sản xuất nôngnghiệp Nhiều địa phương đã quy hoạch sử dụng đất trên các tỷ lệ bản đồ khácnhau và đã góp phần vào việc đẩy mạnh sản xuất nông nghiệp nước ta

- Tuy nhiên, việc quy hoạch đó còn những khiếm khuyết, chưa đề cập tớicác điều kiện tự nhiên, kinh tế – xã hội…, dẫn đến tình trạng nhiều bản quyhoạch không thể áp dụng vào thực tiễn sản xuất

- Năm 1999, Bộ Nông nghiệp và PTNT đã ban hành Quy trình đánh giáđất đai phục vụ nông nghiệp dựa trên cơ sở phương pháp của FAO có chỉnh biêncho phù hợp với điều kiện nước ta (Tiêu chuẩn Ngành 10 TCN 343-98), hướngdẫn các cơ quan chức năng và địa phương áp dụng để đánh giá tài nguyên đất đaitrên phạm vi cả nước

- Trong lâm nghiệp các tác giả Đỗ Đình Sâm, Ngô Đình Quế và Vũ TấnPhương đã xây dựng Hệ thống đánh giá đất lâm nghiệp Việt Nam 2005 NXBKH&KT (Viện Quy hoạch và thiết kế nông nghiêp, 2017)

2.2.2 Các nguyên tắc cơ bản trong đánh giá đất đai

Nguyên tắc đánh giá đất theo FAO

- Phân loại đất từ cấp phân vị cao xuống cấp phân vị thấp Ở mỗi cấpphân vị, các đất được sắp xếp theo nguyên tắc ưu tiên, nhằm đảm bảo một đất cụthể chỉ được xếp vào một vị trí trong mỗi cấp phân vị mà thôi

- Việc xác định tên đất được căn cứ vào sự xuất hiện các tiêu chuẩn chẩnđoán trong vòng 0 - 125 cm của cột đất Trường hợp một phẫu diện đất có haihoặc nhiều tầng chẩn đoán thì tầng B phía trên (trừ tầng B- Cambic) được chọnlàm căn cứ phân loại

- Ở cấp phân vị thứ nhất (Nhóm đất chính - Major Soil Groupings), tênđất được xác định dựa trên những đặc trưng được tạo ra do các quá trình thổnhưỡng cơ bản (Primary Pedogenetic Process)

- Ở cấp phân vị thứ hai (Đơn vị đất - Soil Units), tên đất được xác địnhdựa trên những đặc điểm đất được tạo ra do tác động của các quá trình hình thànhđất thứ cấp trội (Predominant Second Soil Forming Process) Trong một sốtrường hợp, những đặc điểm đất nào có ảnh hưởng đáng kể đến việc sử dụng đất

cũng có thể được đưa ra xem xét (WRB-ISSS/ISRIC/FAO).

- Tên đất của các cấp thấp không được trùng lặp hoặc mâu thuẫn với tên đất ở cấp cao hơn (Hội khoa học đất Việt Nam, 2000)

2.2.3 Quy trình đánh giá đất đai

Trong tài liệu “Đánh giá đất vì sự nghiệp phát triển”, FAO đã đề ra quy trình đánh giá đất (Hình 1.1)

Bước 5: Đánh giá khả năng thích hợp

Bước 6: Xác định hiện trạng KT –XH và môi trường

Bước 7: Xác định loại hình sử dụng đất thích hợp

nhất

Bước 8: Quy hoạch sử dụng đất

Bước 9: Áp dụng của việc đánh giá đất

Hình 2.1 Quy trình đánh giá đất và quy hoạch sử dụng đất

Nguồn: Đánh giá đất phục vụ cho sự nghiệp phát triển của FAO (1986)

Quy trình đánh giá đất và quy hoạch sử dụng đất gồm 9 bước Bước 7 là bướcchuyển tiếp giữa đánh giá đất và quy hoạch sử dụng đất Cuối cùng là bước áp dụngđánh giá đất để triển khai thực hiện cho vùng nghiên cứu ra thực tế sản xuất.

- Bước 1: Xác định mục tiêu

Đây là bước khởi đầu, xác định quy mô và mức độ của công việc cụ thể

- Bước 2: Thu thập tài liệu

Dựa vào mục tiêu và quy mô của từng dự án đánh giá đất để thu thập các tàiliệu thông tin sẵn có về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của vùng dự án

- Bước 3: Xác định đơn vị đất đai

Mô tả các đơn vị đất đai (Land Mapping Unit - LMU) dựa trên kết quả điềutra tài nguyên đất (khí hậu, loại đất, thực vật bề mặt đất, nước ngầm) Mỗi mộtLMU có số lượng các đặc tính như độ dốc, lượng mưa, phẫu diện đất, thoát nước,thảm thực vật… khác với LMU kề bên

- Bước 4: Xác định loại hình sử dụng đất

Xác định và mô tả các loại hình sử dụng đất với các thuộc tính chính liênquan đến: các chính sách và mục tiêu phát triển, những hạn chế dặc biệt trongquá trình sử dụng đất, những nhu cầu và ưu tiên của chủ sử dụng, các điều kiệntổng quát về kinh tế - xã hội và sinh thái nông nghiệp trong vùng đánh giá đất

Bước 5: Đánh giá mức độ thích hợp

Đánh giá dựa trên kết quả xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và các yêu cầu sửdụng đất của các loại hình sử dụng đất đã được dùng để phân hạng thích hợp đấtđai cho các loại hình sử dụng đất cụ thể

- Bước 6: Xác định giải pháp về kinh tế - xã hội, môi trường.

Dựa trên kết quả đánh giá, phân hạng thích hợp đề xuất các loại hình sửdụng đất cho từng vùng phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội và đảm bảo sự ổnđịnh về môi trường

- Bước 7: Xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp nhất

Đây là bước chuyển tiếp giữa công tác đánh giá đất và quy hoạch sử dụngđất dựa trên các loại hình thích hợp hiện tại

- Bước 8: Quy hoạch sử dụng đất

Từ kết quả xác định các loại hình sử dụng đất thích hợp nhất để đưa ra địnhhướng sử dụng đất có hiệu quả

- Bước 9: Áp dụng của việc đánh giá

đất * Đánh giá khả năng thích hợp đất

đai

Theo FAO, khả năng thích hợp đất đai là sự phù hợp của một đơn vị đất đaiđối với một loại hình sử dụng đất (LUT) được xác định Đất đai có thể được xemxét ở điều kiện hiện tại hoặc trong tương lai sau khi cải tạo

Hệ thống phân loại khả năng thích hợp đất đai của FAO được chia thành 4 cấp:loại, hạng, hạng phụ và đơn vị

- Loại, bộ (order); phản ánh khả năng thích hợp, nó chỉ ra loại đất nào là thích hợp hay không thích hợp đối với loại hình sử dụng đất được xem xét

Cấp này được chia thành: S - thích hợp và N - không thích hợp

+ Loại thích hợp S: nghĩa là LUT sẽ có năng suất khi có đầu tư, không chịu ảnh hưởng của các rủi ro hoặc gây thiệt hại đến tài nguyên đất

+ Loại không thích hợp N: nghĩa là đất có các yếu tố hạn chế khắc nghiệt

mà ở loại S không có, rất khó hoặc không thể khắc phục được đối với các LUT

- Hạng (class): phản ánh mức độ thích hợp trong một bộ, thường được kýhiệu bằng chữ số Ả lập, chỉ số này càng lớn thì mức độ thích hợp càng giảm Cấpnày được chia thành:

S1, S2, S3: các hạng thích hợp đất đai

N1, N2: các hạng không thích hợp

Kết quả phân hạng thích hợp sẽ làm cơ sở cho việc quy hoạch và quản lý đất đai

Đánh giá đất theo FAO chú trọng những vấn đề sau:

- Xác định đối tượng đánh giá đất là toàn bộ tài nguyên đất đai của lãnh thổ

- Quan niệm đất đai là một thể tự nhiên bao gôm thổ nhưỡng và các yếu tố khác như địa hình, địa chất, thuỷ văn, khí hậu, thực vật…

- Đánh giá đất đai gắn với mục đích sử dụng đất nông nghiệp theo nghĩa rộng (bao gồm trồng trọt, chăn nuôi)

- Khi đánh giá đất chú trọng tất cả các thành phần của đất có ảnh hưởng tớinăng suất, chất lượng cây trồng, khả năng sử dụng chúng trong sản xuất và biệnpháp bảo vệ, cải tạo môi trường

- Hệ thống phân vị khép kín cho phép đánh giá đất đai từ khái quát đến chi tiết trên quy mô vùng lãnh thổ với các cơ sở sản xuất.

Trong tình hình hiện nay các tác động của con người đối với khai thác sửdụng đất hoàn toàn bị chi phối bởi các yếu tố kinh tế - xã hội, vì vậy đánh giá đấttheo FAO được xem xét trên phạm vi rộng (không gian và thời gian, tự nhiên,kinh tế - xã hội) nhằm tạo ra một sức sản xuất ổn định và phát triển bền vững,đáp ứng được nhu cầu giao lưu quốc tế Đánh giá đất đai theo chỉ dẫn của FAOđầy đủ, chặt chẽ và dễ dàng vận dụng, được quốc tế hoá và có tính khả thi cao.Những công trình nghiên cứu về phương pháp, nội dung đánh giá đất đaingày càng được hoàn thiện, vào năm 1994 FAO trình bày như một khâu công táctrọng yếu trong quy hoạch sử dụng đất Nhận thức rõ ràng của giới nghiên cứukhoa học tự nhiên đặc biệt là các nhà khoa học đất là việc nghiên cứu tài nguyênđất hiện nay không chỉ dừng lại ở bước thống kê tài nguyên đất đai mà còn phảithực hiện việc đánh giá khả năng và giới hạn của tài nguyên đất đai trong quátrình sử dụng đất Do vậy, tổ chức FAO gần đây đã tập trung mọi nỗ lực vào việchoàn thiện công tác đánh giá khả năng của đất đai bằng nhiều tài liệu, hội thảotrên quy mô toàn cầu (FAO, 1994)

2.2.4 Các bước chính trong đánh giá đất đai

1) Xây dựng các đơn vị bản đồ đất đai

Dựa trên cơ sở kết quả điều tra khảo sát các điều kiện đất đai như: khí hậu,địa hình, thổ nhưỡng, nước, thực vật, Để xây dựng bản đồ đơn vị đất đai Mỗiđơn vị bản đồ đất đai có những đặc tính đất đai riêng khác so với những đơn vịbản đồ đất đai khác

2) Chọn lọc và mô tả kiểu sử dụng đất đai

Chọn lọc, mô tả kiểu sử dụng đất hiện tại phù hợp và liên quan đến mụctiêu chính sách và phát triển đã được xây dựng bởi các nhà quy hoạch cũng nhưphải phù hợp với những điều kiện về kinh tế xã hội và tự nhiên môi trường trongkhu vực đang thực hiện

3) Chuyển đổi những đặc tính đất đai

Chuyển đổi những đặc tính đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai thành cácchất lượng đất đai có ảnh hưởng trực tiếp đến các kiểu sử dụng đất đai đã đượcchọn lọc

4) Xác định yêu cầu về đất đai

Xác định yêu cầu về đất đai cho các kiểu sử dụng đất đai đã chọn lọc, haygọi là yêu cầu sử dụng đất đai trên cơ sở của các chất lượng đất đai.

Đối chiếu giữa yêu cầu sử dụng đất đai của các kiểu sử dụng đất đai được diễn

tả dưới dạng phân cấp yếu tố với các chất lượng trong mỗi đơn vị bản đồ đất đaiđược diễn tả dưới dạng yếu tố chẩn đoán Kết quả cho được sự phân hạng khả năngthích nghi đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai với từng kiểu sử dụng đất đai

Đánh giá đất đai là sự so sánh giữa các dữ liệu về nguồn tài nguyên thiênnhiên và những yêu cầu về quản trị và bảo vệ môi trường của sử dụng đất đai Do

đó trong việc thực hiện cần phối hợp đa ngành bao gồm các nhà khoa học về đất,cây trồng, hệ thống canh tác, cũng như các chuyên gia về lâm nghiệp, kinh tế và

xã hội Tùy theo từng vùng và mục đích đánh giá quy hoạch sử dụng đất đai chotừng vùng khác nhau mà thành phần các nhà khoa học tham gia cũng thay đổi

2.2.5 Đánh giá phân hạng thích hợp đất đai

* Phương pháp phân hạng thích hợp đất đai

Phân hạng thích hợp đất đai là sản phẩm cuối cùng của nội dung đánh giáđất theo FAO Phân hạng thích hợp đất đai là sự kết hợp các tính thích hợp từngphần của từng đặc tính đất đai vào thành lớp thích hợp tổng thể của LMU cho 1LUT nhất định Như vậy, phân hạng thích hợp đất đai sẽ xác định được cấp phânhạng chung nhất về khả năng thích hợp của một LMU đối với một LUT nào đó.Trong đánh giá đất ở Quế Võ, sử dụng phương pháp đối chiếu, so sánh vàphương pháp kết hợp các điều kiện hạn chế Trong phương pháp đánh giá đất nàycần xác định được các yếu tố trội (yếu tố hạn chế) mà có ý nghĩa quyết định tớiphân hạng đất là: loại đất và thành phần cơ giới Các yếu tố còn lại ít ảnh hưởngtới phân hạng đất gọi là các yếu tố bình thường

Các yếu tố dùng trong phân hạng đất là: G - Loại đất, E - Địa hình tươngđối, L - Độ dày tầng canh tác, C - Thành phần cơ giới, I - Chế độ tưới, DR – Chế

độ tiêu

* Nguyên tắc phân hạng

- Nếu yếu tố hạn chế ở mức lớn nhất thì xếp hạng theo mức của các yếu tốt hạn chế đó

- Nếu có một yếu tố bình thường ở mức hạn chế cao nhất trong khi các yếu

tố hạn chế trội và các yếu tố bình thường khác ở mức thấp hơn thì xếp hạng tăng

1 cấp VD: Một yếu tố bình thường ở giới hạn S3 còn các yếu tố khác ở S1, S2 thìxếp hạng lên S2

- Nếu hai yếu tố bình thường ở mức S3 nhưng các yếu tố khác ở mức độ S1

thì xếp hạng S2

- Nếu ba yếu tố bình thường ở giới hạn cao nhất thì xếp hạng ở mức giới hạn cao nhất

2.3 TỔNG QUAN VỀ BẢN ĐỒ ĐƠN VỊ ĐẤT ĐAI

2.3.1 Khái niệm về đơn vị bản đồ đất đai

Theo khái niệm của FAO “Đơn vị bản đồ đất đai (LMU)” là một khoanh/vạtđất được xác định cụ thể trên bản đồ đơn vị đất đai với những đặc tính và tínhchất đất đai riêng biệt, thích hợp đồng nhất cho từng loại hình sử dụng đất, cócùng một điều kiện quản lý đất và cùng một khả năng sản xuất và cải tạo đất Mỗiđơn vị đất đai có chất lượng riêng và nó có khả năng thích hợp với một loại hình

sử dụng đất nhất định (FAO, 1983)

Tập hợp các đơn vị bản đồ đất đai trong khu vực/ vùng đánh giá đất đượcthể hiện bằng bản đồ đơn vị đất đai (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 1998).Theo đề xuất của FAO, việc xây dựng các LMU phải dựa trên những yếu tốđất đai có ảnh hưởng rõ đến khả năng thích hợp của các LUT

* Các đặc tính của đơn vị bản đồ đất đai:

- Các đơn vị đất đai được thể hiện trên bản đồ là những vùng với những đặctính và tính chất đủ để tạo lên sự khác biệt với các đơn vị đất đai khác và đảmbảo sự thích hợp với các loại hình sử dụng đất khác nhau

- Các đơn vị đất đai có thể được mô tả theo các đặc tính và tính chất của chúng

Đặc tính này là những thuộc tính phản ánh về mặt chất lượng như độ phì,khả năng về độ ẩm, khả năng cung cấp không khí… Ví dụ: đặc tính về độ ẩm củađất Đặc tính này có liên quan đến các tính chất của đất như: lượng mưa, thànhphần cơ giới, cấu trúc đất và độ xốp đất Khi sử dụng các đặc tính để xây dựngLMU thì người ta chỉ cần sử dụng số lượng các chỉ tiêu không lớn Tuy nhiên,những đặc tính thường không dễ xác định cho từng loại đất và từng vùng đất cụthể Các đặc tính thường trả lời trực tiếp cho các yêu cầu của các LUT, chúngthường liên quan đến một vài hay nhiều tính chất

Chất lượng đất đai là tính chất phức tạp, thông thường phản ánh mối quan

hệ nội tại của rất nhiều đặc tính đất, tính chất đất là những thuộc tính có thể đođếm được Ví dụ: pH, thành phần cơ giới, độ dốc, địa hình Trong thực tế, người

ta có thể dễ dàng xác định các tính chất đất đai, nhưng nếu sử dụng các tính chất

để xây dựng LMU thì số lượng các chỉ tiêu tính chất đòi hỏi phải khá nhiều mớiphản ánh được chất lượng của các LMU

2.3.2 Các bước xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

Quy trình xây dựng bản đồ đơn vị đất đai bao gồm 4 bước theo hình 1.2:

Xác định và phân cấp chỉ tiêu các

yếu tố

Xây dựng các bản đồ đơn tính

Xây dựng bản đồ ĐVĐĐ

Thống kê, mô tả các ĐVĐĐ

Hình 2.2 Các bước xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

Bước 1: Lựa chọn và phân cấp chỉ tiêu xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

Cơ sở lựa chọn các chỉ tiêu phân cấp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phụ thuộcvào phạm vi, mục đích và yêu cầu cụ thể của chương trình đánh giá đất, cụ thể là:

- Phạm vi toàn lãnh thổ thì lựa chọn các chỉ tiêu phân cấp theo vùng sinhthái nông nghiệp (khí hậu, hình dạng đất đai, điều kiện thủy văn, lớp phủ thổnhưỡng…)

- Phạm vi vùng, tỉnh thì lựa chọn phân cấp theo ranh giới hành chính vàmục đích sử dụng đất Các yếu tố chính là các đặc tính và khả năng sản xuất củakhu vực như hệ thống tưới tiêu, thời vụ, chế độ luân canh…

- Phạm vi huyện thì lựa chọn phân cấp theo mục đích và điều kiện sử dụngđất Các yếu tố lựa chọn thường là tính chất đất, điều kiện thủy lợi, luân canh,thâm canh…

Đơn vị bản đồ đất đai được xác định cho từng vùng cụ thể phải đảm bảo cácyêu cầu chính sau:

- Mỗi LMU phải đảm bảo được tính đồng nhất tối đa theo các chỉ tiêu phân cấp đã được xác định

- Các LMU phải mang ý nghĩa thực tiễn cho các LUT được đề xuất lựa chọn

- Các đặc tính và tính chất dùng để xác định LMU phải là những đặc tínhhay tính chất khá ổn định vì chúng là cơ sở cho việc so sánh và đối chiếu với cácyêu cầu của từng loại sử dụng trong đánh giá thích hợp

- Các LMU phải được xác định một cách đơn giản dựa trên những kết quả điều tra thực tiễn

- Các LMU phải được thể hiện rõ trên bản đồ

Bước 2: Xây dựng các bản đồ đơn tính

Bản đồ đơn tính là bản đồ thể hiện đặc tính, tính chất riêng rẽ theo các mứckhác nhau của đất đai Sau khi lựa chọn xác định các chỉ tiêu xây dựng bản đồđơn vị đất đai phải kết hợp thu thập, điều tra và khảo sát thực địa để xây dựngcác bản đồ đơn tính

Bước 3: Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

Việc xây dựng bản đồ đơn vị đất đai được tiến hành bằng phương phápchồng xếp các bản đồ đơn tính để tạo ra các đơn vị đất đai Phương pháp chồngxếp bản đồ có thể thực hiện bằng phương pháp thủ công (khoanh bằng tay) hoặcmáy tính theo công nghệ GIS

Bước 4: Mô tả bản đồ đơn vị đất đai

Việc mô tả các đơn vị bản đồ đất đai nhằm thể hiện được những thuộc tính

cơ bản trong mỗi đơn vị đất đai, qua đó nó sẽ giúp cho người sử dụng nhận biếtđược những sai khác chi tiết về mặt chất lượng giữa các đơn vị bản đồ đất đaitrong toàn vùng nghiên cứu Công tác xây dựng bản đồ đơn vị đất đai là bước đimang tính kỹ thuật không thể thiếu được trong quá trình đánh giá đất theo FAO

và là cơ sở cho toàn bộ quá trình đánh giá đất

2.3.3 Các yêu cầu khi xây dựng bản đồ đơn vị đất đai

Để xây dựng bản đồ đơn vị đất đai, việc phân cấp các chỉ tiêu lựa chọn phảituân thủ các yêu cầu:

1. LMU cần đảm bảo tính đồng nhất tối đa hoặc các chỉ tiêu phân cấp phảiđược xác định rõ, nếu chúng không thể hiện được lên bản đồ thì phải được mô tảchi tiết.

Các LMU được xác định bởi các chỉ tiêu phân cấp, tuỳ theo khu vực, mụctiêu, phạm vi và tỷ lệ bản đồ mà số các chỉ tiêu phân cấp phù hợp sẽ được lựachọn, các chỉ tiêu để xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phải khớp với các chỉ tiêu đãphân cấp ở các bản đồ chuyên đề (các bản đồ đơn tính), các chỉ tiêu định tínhphải diễn giải cụ thể và chú dẫn đầy đủ Sự đồng nhất giữa các khoanh đất để xácđịnh đơn vị bản đồ đất đai luôn phụ thuộc vào chỉ tiêu và mức độ phân cấp

2. Các LMU phải có ý nghĩa thực tiễn cho các loại sử dụng đất (LUT) sẽ được lựa chọn

Mục đích của việc xây dựng bản đồ đơn vị đất đai là nhằm xác định đượccác yêu cầu sử dụng đất cho từng loại sử dụng đất, nó cũng là cơ sở xếp hạng cácyếu tố chuẩn đoán và phân hạng thích hợp đất đai một cách gián tiếp (qua các đặctính và tính chất đất đai) giúp cho việc xác định được loại sử dụng đất thích hợpnhất trong khu vực đánh giá đất được chính xác

Hay nói cách khác các chỉ tiêu xác định đơn vị đất đai phải đáp ứng đượcmục tiêu đánh giá mức độ thích hợp của đơn vị đất đai với loại sử dụng đất CácLMU phải thích hợp với các yêu cầu sử dụng đất của các LUT Do đó các LMUphải có ý nghĩa thực tiễn cho các loại sử dụng đất sẽ được lựa chọn, có như vậykết quả của việc đánh giá đất mới đảm bảo tính thích hợp, có hiệu quả và đạt tínhkhả thi cao

3. Các LMU phải vẽ được trên bản đồ Trường hợp đặc biệt không thể hiện được trên bản đồ thì phải được mô tả chi tiết

Tuỳ theo tỷ lệ bản đồ, mục đích, yêu cầu và phạm vi nghiên cứu của vùngđánh giá đất mà các yếu tố và chỉ tiêu phân cấp xác định đơn vị bản đồ đất đaiđược quyết định lựa chọn Mỗi yếu tố và chỉ tiêu phân cấp được thể hiện bằng 1bản đồ đơn tính Chồng xếp các bản đồ đơn tính này để xác định các khoanhđồng nhất cơ bản, đây chính là các đơn vị bản đồ đất đai, hay nói cách khác saukhi chồng xếp các bản đồ đơn tính ta được bản đồ đơn vị đất đai Như vậy cácLMU phải vẽ được lên bản đồ thì mới xây dựng được bản đồ đơn vị đất đai mộtcách chính xác, qua đó mới thể hiện rõ được mức độ đáp ứng các yêu cầu sửdụng đất đối với các LUT của các LMU này

Các bản đồ đơn tính và bản đồ đơn vị đất đai phải đảm bảo các quy phạm

về xây dựng bản đồ: có tỷ lệ, ranh giới, vị trí, tên, mức độ thể hiện…

4. Các LMU phải được xác định một cách đơn giản dựa trên những đặcđiểm quan sát trực tiếp trên đồng ruộng hoặc qua sử dụng ảnh máy bay, ảnh viễnthám, ảnh vệ tinh

Các đặc tính, tính chất đất đai được xác định trực tiếp trên đồng ruộng(thực địa) sẽ đảm bảo độ chính xác, tin cậy cao, phản ánh đúng thực trạng nhucầu sử dụng đất của các loại sử dụng đất, tất nhiên các bước tiến hành là rất đơngiản, dễ hiểu như xác định các loại đất; thành phần cơ giới; điều kiện tưới, tiêu;địa hình; chế độ ngập úng v.v

5. Các đặc tính và tính chất của các LMU phải là các đặc tính và tính chấtkhá ổn định

Chính các đặc tính và tính chất này là các nhu cầu sử dụng đất thích hợpcho các loại sử dụng đất, nó cũng là cơ sở xếp hạng các yếu tố chuẩn đoán vàphân hạng thích hợp đất đai cả hiện tại và tương lai

Nếu chúng không ổn định thì các nhu cầu sử dụng đất thích hợp cho cácloại sử dụng đất sẽ không phù hợp và không đúng với yêu cầu thực tế cần có củacác nhu cầu đó, từ đó sẽ ảnh hưởng đến quá trình phân hạng thích hợp đất đai,dẫn đến kết quả của quá trình đánh giá đất sẽ không phản ánh đúng với nhu cầuthực tế, không đạt được độ tin cậy cao Do đó các đặc tính và tính chất đất đai củacác LMU phải ổn định để đảm bảo tính bền vững cho các LUT

Đây cũng là yêu cầu cho việc chọn các chỉ tiêu phân chia các LMU, người

ta thường lựa chọn các yếu tố ít biến động như loại đất, độ dốc, độ dày, TPCG,khả năng ngập úng mà không lựa chọn các chỉ tiêu nông hoá dễ biến động nhưđạm, pH, lân dễ tiêu, kali trao đổi…

2.3.4 Các phương pháp xác định đơn vị bản đồ đất đai

Khảo sát, thu thập thông tin, dữ liệu vùng nghiên cứu:

1 Nhóm thông tin điều kiện tự nhiên:

- Thông tin về đất: Bản đồ đất, báo cáo chú giải bản đồ đất, số liệu thống kêdiện tích các loại đất và số liệu phân tích lý hóa học đất…

- Thông tin về địa chất, địa hình, địa mạo: Bản đồ địa hình, bản đồ độ dốc, bản đồ địa mạo, bản đồ địa chất…

- Thông tin về nước: Bản đồ thủy văn và các báo cáo có liên quan.

- Thông tin về khí hậu: bản đồ đặc trưng khí hậu và các báo cáo thuyết minh kèm theo

- Thông tin về sinh vật: Các loại động thực vật tự nhiên

2 Nhóm thông tin về sử dụng đất:

- Bản đồ hiện trạng và báo cáo thuyết minh

- Các báo cáo, số liệu về tình hình sử dụng đất

- Các tài liệu báo cáo về tình hình sử dụng và sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp…Về: diện tích, năng suất, sản lượng, hiệu quả kinh tế, thị trường…

2.3.5 Tổng quan về việc khai thác và sử dụng bản đồ đất

2.3.5.1 Quản trị đất

Theo Võ Quang Minh (2005), sự phân biệt các loại đất khác nhau trên bản

đồ dựa vào các tính chất quan trọng để phân loại giúp ta có những dữ kiện cầnthiết để phát triền nông nghiệp Đồng thời các thí nghiệm phân bón cũng đượcthực hiện trên các loại đất khác nhau và từ kết quả thí nghiệm đó có thể khuyếncáo cho các loại đất giống nhau dựa trên cơ sở các yếu tố môi trường không thayđổi Cũng vì lý do này, trước khi lựa chọn vị trí các trại thực nghiệm cần phải cóbản đồ đất của 10 vùng rộng lớn để chọn đặt một trung tâm thực nghiệm ở tạimột vị trí có đất tương đối đại diện cho toàn vùng

2.3.5.2 Sử dụng đất và quy hoạch đất đai cho sản xuất nông nghiệp

Theo Đỗ Nguyên Hải và Hoàng Văn Mùa (2007), bản đồ đất là cơ sở cầnthiết không thể thiếu đối với việc đánh giá khả năng sử dụng đất cũng như cáchoạt động quy hoạch, quản lý đất đai cho phát triển sản xuất nông nghiệp Bản đồđất là cơ sở xây dựng các hệ thống cây trồng thích hợp dựa trên nguyên lý “đấtnào cây đó”, cũng như việc xây dựng các biện pháp canh tác để tăng năng suất vàsản lượng cây trồng nhằm thu được hiệu quả cao trong sản xuất nông lâm nghiệp.Bên cạnh đó, người ta còn dựa vào bản đồ đất để bố trí khảo sát các thí nghiệm

về sử dụng phân bón trên những loại đất khác nhau đã được xác định để từ đó cóthể khuyến cáo cho người sử dụng về hiệu quả, liều lượng và mức bón thích hợpnhằm thu được hiệu quả kinh tế cao đồng thời duy trì bảo vệ được độ phì của đất

2.3.5.3 Mở rộng diện tích đất khai hoang, canh tác

Theo Đỗ Nguyên Hải và Hoàng Văn Mùa (2007), trước khi tiến hành xâydựng các dự án khai hoang mở rộng diện tích đất canh tác trên những vùng đấtmới thì việc tiến hành điều tra nghiên cứu về điều kiện đất đai và thổ nhưỡng củavùng dự án phát triển sản xuất là bước đi không thể thiếu Để làm được vấn đềnày bắt buộc phải tiến hành điều tra xây dựng bản đồ đất để xác định khả năng

mở mang, khai thác đất về diện tích cho mục đích sử dụng Do đó, phải điều tratìm hiểu về các đặc tính như khí hậu, độ dốc, độ dày thì việc đi sâu tìm hiểu cáctính chất lý, hóa học của đất có liên quan tới độ phì như thành phần cơ giới, độxốp, khả năng giữ nước, độ chua, lượng mùn,v.v… ở những vùng đất xác địnhkhai hoang để phục vụ mục tiêu phát triển để từ đó có cơ sở cho việc bố trí cáccây trồng một cách hợp lý

Theo Võ Quang Minh (2005), những vùng còn bỏ hoang, với bản đồ đất ta

có thể biết khu vực vùng đất nào tốt xấu để có thể mở rộng diện tích đất canh táctrước theo thứ tự ưu tiên và mục đích khai thác Vì nếu không có bản đồ đất thìkhó có thể để quyết định chọn khu vực khai thác cho các yêu cầu sử dụng đất đaikhác nhau, nhất là các đề án có kinh phí giới hạn, cần sự ưu tiên

2.3.5.4 Thủy nông

Để xây dựng các hệ thống thủy lợi cho sản xuất nông nghiệp, người tathường tiến hành khảo sát về điều kiện, đặc tính đất đai, thổ nhưỡng cho việc xâydựng chúng, nhằm cân nhắc, xem xét tính khả thi của các việc xây dựng các hệthống công trình Những vấn đề liên quan đến các đặc tính và hiệu quả sử dụng ởnhững vùng hay diện tích đất định xây dựng đưa hệ thống tưới tiêu vào như: điềukiện địa hình, độ dốc, kết cấu và thành phần cơ giới đất, khả năng thất thoátnước,v.v… phải được xem xét trước khi xác định lựa chọn các giải pháp xâydựng hệ thống tưới nào cho phù hợp Ví dụ: người ta có thể lựa chọn hệ thốngtưới bằng mương thích hợp cho các loại đất có nguồn nước tưới phong phú vàthành phần cơ giới đất từ thịt trung bình đến nặng Tuy nhiên, ở những vùng cótài nguyên nước hạn chế đất chủ yếu là đất cát thì việc lựa chọn hệ thống tướiphun đôi khi là thích hợp hơn Cũng tương tự như người ta muốn xây dựng hệthống mương tưới tháo chua rửa mặn cho vùng ven biển người ta cũng phải cânnhắc đến độ mặn của đất, khả năng thấm, giữ nước của đất để xác định mức độhòa tan và rửa mặn cho đất,v.v… Tất cả những thông tin trên chỉ có thể thu lượm

được sau khi tham khảo các kết quả điều tra bản đồ đất (Đỗ Nguyên Hải vàHoàng Văn Mùa, 2007).

Theo Võ Quang Minh (2005), trước khi muốn dẫn thủy vào một vùng, ít racũng cần biết xem trong vùng ấy có nơi nào đang dẫn thủy để trồng trọt, các hiệntrạng này đều được mô tả trong thuyết minh của bản đồ đất Ngoài ra, một vấn đềrất quan trọng là xây dựng một hệ thống thủy nông phải còn tùy thuộc vào cácloại đất khác nhau như đất cát thì có hệ thống thủy nông khác với loại đất thịt cátkhác với loại đất phèn…

Trong vùng đất khả năng cung cấp nước kém, thì căn cứ vào bản đồ đất cóthể ưu tiên cung cấp nước cho các vùng có khả năng cho sản phẩm cao và hiệuquả kinh tế cao Các loại đất phèn sét trương nở, có nhiều khe hở, hoặc đất cótầng phèn ở độ sâu cạn đều ảnh hưởng đến việc xây dựng hệ thống thủy nông chođồng ruộng

2.3.5.5 Phục vụ cho sản xuất lâm nghiệp

Bản đồ đất giúp cho việc xây dựng định hướng phát triển mở mang diệntích trồng rừng và quy hoạch rừng Xác định khả năng sản xuất gỗ (m3 ) trên cácđơn vị diện tích rừng, khoanh vùng cho các mục đích trồng rừng chống xói mòn,bảo vệ rừng đầu nguồn và bảo vệ cảnh quan môi trường (Võ Quang Minh, 2005)

2.4 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, XÂY DỰNG BẢN ĐỒ ĐƠN VỊ ĐẤT ĐAI

Ở VIỆT NAM VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

2.4.1 Phạm vi toàn quốc, phạm vị cấp vùng

Năm 1983, Tổng cục Quản lý Ruộng đất đã ban hành dự thảo “Phươngpháp phân hạng đất lúa nước cấp huyện” Theo phương pháp này, đất lúa nướcđược chia làm 8 hạng, chủ yếu dựa vào năng suất cây trồng là chính, ngoài ra còn

sử dụng các chỉ tiêu như: Độ dày tầng canh tác, địa hình, thành phần cơ giới (Tổng cục Quản lý Ruộng đất, 1992)

Từ những năm 1990 trở lại đây, các nhà khoa học đất Việt Nam đã nghiêncứu, áp dụng phương pháp ĐGĐĐ của FAO vào điều kiện tự nhiên, kinh tế - xãhội cụ thể của nước ta Các kết quả thu được từ những nghiên cứu này đã chothấy tính khả thi cao của phương pháp ĐGĐĐ của FAO và khẳng định việc vậndụng phương pháp này như là một tiến bộ kỹ thuật cần được áp dụng rộng rãi vàoViệt Nam Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu, áp dụng phương phápĐGĐĐ của FAO để đánh giá tài nguyên đất đai ở các phạm vi khác nhau:

2.4.1.1 Phạm vi toàn quốc

Theo công trình ĐGĐĐ toàn quốc ở tỷ lệ 1/500.000 của Viện Quy hoạch vàThiết kế Nông nghiệp (1993 - 1994), có 7 chỉ tiêu phân cấp bản đồ đơn vị đất đaiđược dựa vào, gồm: Thổ nhưỡng (13 nhóm đất); Tầng dày của đất (3 cấp); Độdốc (3 cấp); Lượng mưa năm (3 cấp); Thuỷ văn nước mặt (trong đó có 4 cấp chế

độ ngập và 4 cấp xâm nhập mặn); Tưới tiêu (2 cấp); Tổng tích ôn (3 cấp) Các tácgiả xây dựng bản đồ đất đai riêng cho từng vùng sinh thái ở tỷ lệ 1/250.000, sau

đó tổng hợp lên cấp miền và cấp toàn quốc ở tỷ lệ 1/500.000 Kết quả đã xác địnhđược 270 ĐVĐĐ ở miền Bắc và 196 ĐVĐĐ ở miền Nam, nhưng khi tổ hợp lêncấp toàn quốc thì chỉ còn đồng nhất của một số yếu tố tự nhiên như lượng mưa,chế độ thủy văn, độ dốc (Đào Châu Thu và Nguyễn Khang, 1998)

Nguyễn Khang và Phạm Dương Ưng (1995) đã tiến hành nghiên cứu đánhgiá tài nguyên đất đai Việt Nam ở tỷ lệ bản đồ 1/250.000 trên 9 vùng sinh thái.Kết quả đã xác định 340 đơn vị bản đồ đất đai, trong đó miền Bắc 144 đơn vị đấtđai, miền Nam có 196 đơn vị đất đai Trên bản đồ đánh giá đất đai toàn quốc có

90 loại hình sử dụng đất chính, trong đó có 28 loại hình sử dụng đất được lựachọn Năm 1995, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp (Hội khoa học đấtViệt Nam, 1996) đã hoàn thành việc xây dựng bản đồ đơn vị đất đai toàn quốc tỷ

lệ 1/1.000.000 trên cơ sở xác định 7 chỉ tiêu phân cấp xây dựng bản đồ đơn vị đấtđai là nhóm đất, độ dầy tầng đất, độ dốc, lượng mưa, thủy văn nước mặt, chế độtưới tiêu và tổng tích ôn

Năm 2012, Quy trình đánh giá đất sản xuất nông nghiệp đã được xuất bảnlần 1 (TCVN 8409:2012) do Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp – BộNông nghiệp và phát triển nông thôn chuyển đổi và biên soạn từ tiêu chuẩn ngành10TCVN 343-98, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng thẩm định, BộNông nghiệp và Phát triển Nông thôn đề nghị, Bộ Khoa học và Công nghệ banhành Tiêu chuẩn này quy định rõ nội dung, phương pháp, các bước tiến hàh đánhgiá đất đai để thực hiện trong phạm vi đất sản xuất nông nghiệp và đất có khảnăng mở rộng sản xuất nông nghiệp của cả nước, tiêu chuẩn nêu rõ quy trình xâydựng bản đồ đơn vị đất đai theo tiêu chuẩn của từng cấp hành chính, tỷ lệ bản đồđược xây dựng theo tỷ lệ chuẩn của cấp xã, huyện, tỉnh, cấp vùng (Viện Quyhoạch và Thiết kế Nông nghiệp, 2012)

Theo Nguyễn Khang và Phạm Dương Ưng (1995) vùng Tây Nguyên có 195ĐVĐĐ, trong đó những đơn vị có tiềm năng NN lớn gồm 45 ĐVĐĐ thuộc nhómđất đỏ bazan, 32 ĐVĐĐ thuộc nhóm đất bồi tụ và đất đen vùng đồng bằng vàthung lũng, 35 ĐVĐĐ có độ dốc từ 0 – 15 độ, tầng dầy trên 100 cm Bản đồĐVĐĐ vùng Tây Nguyên tỷ lệ 1/250.000 được xây dựng từ 7 chỉ tiêu, gồm: Đất

và địa chất, địa mạo, độ dốc, độ dày tầng đất, khả năng tưới tiêu, lượng mưatrung bình năm, tổng nhiệt độ

Cùng với các kết quả đánh giá đất trên phạm vi toàn quốc, Phạm QuangKhánh (1994) đã áp dụng phương pháp đánh giá của FAO để thực hiện đề tàinghiên cứu “Đánh giá đất và các hệ thống sử dụng đất trong nông nghiệp vùngĐông Nam Bộ” ở bản đồ tỷ lệ 1/250.000, đã xác định được 54 đơn vị đất đai, 7loại hình sử dụng đất chính với 49 loại hình sử dụng và 50 hệ thống sử dụng đất.Kết quả đánh giá cũng chỉ ra khả năng mở rộng về diện tích đất từ 900 ngàn halên 1,5 triệu ha cho sản xuất nông nghiệp ở vùng Đông Nam Bộ

Kết quả nghiên cứu của Lê Thái Bạt (1995) đã đánh giá và đưa ra đề xuất

sử dụng đất trên quan điểm sinh thái và phát triển lâu bền cho vùng Tây Bắc.Theo kết quả nghiên cứu này, vùng Tây Bắc có 230 đơn vị đất đai trong đó đãxác định 157 đơn vị đất đai thuộc đất trống đồi trọc

2.4.2 Phạm vi cấp tỉnh, phạm vi cấp huyện

2.4.2.1 Phạm vi cấp tỉnh

Nguyễn Đình Bồng (1995) đã vận dụng phương pháp đánh giá đất thíchhợp của FAO để đánh giá tiềm năng sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp cho đấttrồng đồi núi trọc ở Tuyên Quang ở tỷ lệ 1:50.000 Kết quả đánh giá đã xác định

và đề xuất 153.172 ha đất trống đồi núi trọc có khả năng sử dụng vào sản xuấtnông, lâm nghiệp Kết quả xây dựng bản đồ đơn vị đất đai đối với đất trống, đồinúi trọc của tỉnh được phân thành 125 ĐVĐĐ trên cơ sở xác định 5 chỉ tiêu phâncấp để xây dựng bản đồ ĐVĐĐ là: tổ hợp đất, địa hình, độ dốc, độ dày tầng đất,

tổng lượng mưa và tổng nhiệt độ/năm Trong 125 ĐVĐĐ được đưa ra, thì có 70đơn vị có nhiều hạn chế đối với sản xuất nông, lâm nghiệp về độ dốc và tầng dày,còn lại 55 đơn vị là ít bị hạn chế Việc khai thác diện tích đất trống đồi núi trọc có

ý nghĩa rất lớn về mặt kinh tế và bảo vệ môi trường

Tác giả Vũ Cao Thái và tập thể các nhà khoa học đất đã ĐGĐĐ và quy hoạch

sử dụng đất tỉnh Đồng Nai (1996) xây dựng bản đồ ĐVĐĐ ở tỷ lệ 1/50.000 gồm

66 đơn vị bản đồ đất đai dựa trên 6 chỉ tiêu (Loại hình thổ nhưỡng, khả năng tưới,

độ dày tầng đất hữu hiệu, độ dốc, xâm nhập mặn, lượng mưa) Các tác giả đã mô

tả chi tiết đặc tính của các ĐVĐĐ theo 15 nhóm đất và thống kê diện tích củachúng theo các đơn vị hành chính

2.4.2.2 Phạm vi cấp huyện

Các chỉ tiêu phân cấp xây dựng bản đồ ĐVĐĐ huyện Ô Môn - Cần Thơ ở

tỷ lệ 1/25.000 được Đặng Kim Sơn và nhóm tác giả (1995) xác định gồm: Độ sâutầng phèn (4 cấp), độ dày tầng mùn (2 cấp), độ sâu ngập nước lũ (3 cấp), thờigian ngập lụt (5 cấp), thời gian kênh nước nhiễm chua (2 cấp)

Bản đồ ĐVĐĐ huyện Gia Lâm tỷ lệ 1/25.000 của Vũ Thị Bình (1995) có 20ĐVĐĐ với gần 200 khoanh đất được xác định với 6 chỉ tiêu phân cấp gồm: Loạiđất (G), thành phần cơ giới (T), điều kiện tưới (I), điều kiện tiêu (F), ngập úng(L), độ phì (P)

Theo nghiên cứu của Đoàn Công Quỳ (2000) tổng diện tích đất điều tra củahuyện Đại Từ - Thái Nguyên là 48.801,20 ha bao gồm 680 khoanh và 52 đơn vịđất đai trên cơ sở xác định 8 chỉ tiêu phân cấp để xây dựng bản đồ đơn vị đất đaibao gồm: nhóm đất, thành phần cơ giới, địa hình tương đối, độ dốc, độ cao, độdày tầng đất, chế độ tưới tiêu

Tác giả Đỗ Nguyên Hải (2000) đã nghiên cứu đề tài “Đánh giá đất vàhướng sử dụng đất bền vững trong sản xuất nông nghiệp của huyện Tiên Sơn -Bắc Ninh” Nghiên cứu này đã xác định được 25 đơn vị đất đai trên cơ sở xácđịnh 6 chỉ tiêu phân cấp, đó là: Loại đất, thành phần cơ giới, địa hình, độ phì, chế

độ tưới và ngập úng

Tác giả Lê Thị Giang và Nguyễn Khắc Thời (2010) đã tiến hành nghiên cứu

“Ứng dụng GIS đánh giá thích hợp đất đai phục vụ sản xuất nông nghiệp huyệnSơn Động, tỉnh Bắc Giang” Nghiên cứu này đã xác định được 27 đơn vị đất đaitrên cơ sở xác định 5 chỉ tiêu phân cấp Cùng với đó, nghiên cứu đã xây dựng bản

đồ định hướng sử dụng đất của huyện

Tác giả Trần Thị Thu Hiền (2012): Kết quả xây dựng xây dựng bản đồ đơn

vị đất đai huyện Đồng Hỷ - tỉnh Thái Nguyên dựa trên cơ sở đã xác định được 8chỉ tiêu phân cấp Đất của huyện Đồng Hỷ gồm 561 khoanh được chia thành 47đơn vị đất đai (LMU) với tổng diện tích 37.919,68 ha

Tác giả Phan Thị Thanh Huyền (2007) với đề tài nghiên cứu “Xây dựng bản

đồ đơn vị đất đai bằng kỹ thuật GIS phục vụ cho việc đánh giá đất nông nghiệphuyện Phổ Yên - tỉnh Thái Nguyên” Kết quả đã xây dựng được bản đồ đơn vịđất đai và xác định được 36 đơn vị đất đai cho đất sản xuất nông nghiệp theo 6chỉ tiêu phân cấp loại đất, địa hình, thành phần cơ giới, độ dốc, chế độ tưới, chế

độ tiêu; định hướng và cải thiện các LMU huyện Phổ Yên

Tác giả Huỳnh Văn Chương , Vũ Trung Kiên và Lê Thị Thanh Nga (2012)

“Ứng dụng GIS trong đánh giá đất đai phục vụ quy hoạch phát triển Cấy cao sutiêu điền tại huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị”

Tác giả Hồ Huy Thành, Đào Châu Thu và Trần Quốc Vinh (2016) đã tiếnhành nghiên cứu “ Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và đánh giá thích hợp đất sảnxuất nông nghiệp khu vực ven đô thành phố Hà Tĩnh ” Nghiên cứu này đã xácđịnh được 31 đơn vị đất đai trên cơ sở xác định 6 chỉ tiêu phân cấp Cùng với đó,nghiên cứu đã xây dựng bản đồ thích hợp đất đai cho 3 loại sử dụng đất chínhcủa khu vực là: chuyên lúa, lúa màu và chuyên rau màu

Tác giả Phan Đình Bình, Phạm Văn Tuấn (2015) với đề tài “Ứng dụngcông nghệ GIS xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phục vụ nghiên cứu phát triển câychè đặc sản xã Tân Cương, TP Thái Nguyên, Tỉnh Thái Nguyên”

Tác giả Kiều Quốc Lập và Ngô Văn Giới (2015) đã tiến hành nghiên cứu đềtài “Ứng dụng công nghệ GIS xây dựng bản đồ đơn vị đất đai phục vụ định hướng

sử dụng đất nông nghiệp tại cụm xã Sa Pả - Tả Phìn huyện Sa Pa tỉnh Lào Cai”

Các kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả tiến hành trên nhiều đối tượng vàphạm vi nghiên cứu khác nhau đã chứng tỏ việc xác định các chỉ tiêu xây dựngbản đồ ĐVĐĐ phụ thuộc vào đặc điểm tự nhiên của từng vùng Các vùng khácnhau có số lượng cũng như loại chỉ tiêu xây dựng bản đồ ĐVĐĐ cũng khác nhau.Các chỉ tiêu được lựa chọn phản ánh đặc thù của vùng nghiên cứu đồng thời cũngphản ánh mức độ và phạm vi nghiên cứu

Tóm lại, các nghiên cứu đánh giá đất ở tầm vĩ mô của nhiều tác giả đã cónhững đóng góp lớn trong việc hoàn thiện dần quy trình đánh giá đất ở Việt

Nam Đối với việc xây dựng bản đồ đơn vị đất đai thì việc lựa chọn các chỉ tiêuphân cấp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai ở các vùng khác nhau phụ thuộc vàođiều kiện cụ thể của vùng nghiên cứu, mục đích nghiên cứu và cấp tỷ lệ bản đồcần xây dựng Các chỉ tiêu và yếu tố được lựa chọn cho xây dựng bản đồ đơn vịđất đai chủ yếu là các chỉ tiêu thể hiện về tính chất của đất đai (địa hình, độ dốc,thành phần cơ giới ) còn các chỉ tiêu thể hiện đặc tính còn ít.