Chính sách của anh ở trung đông từ thế kỉ XIX đến sau chiến tranh thế giới lần thứ hai

Phạm vi nghiên cứu của đề tài.-Nghiên cứu một số nét cơ bản về quá trình xâm lợc và chính sáchcủa thực dân Anh ởTrung Đông đặc biệt là đối với Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập,Iran -Nghiên cứu chính s

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, em đã nhận đợc sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của Thầy giáo, Tiến sĩ Phạm Ngọc Tân Qua đây cho phép em đợc gửi tới thầy lòng biết ơn chân thành nhất.

Đồng thời, em cũng đã nhận đợc sự giúp đỡ rất lớn từ phía các thầy cô giáo trong khoa lịch sử trờng Đại học Vinh đã nhiệt tình giúp đỡ em trong công việc Cho phép em gửi tới các thầy cô giáo lời cảm ơn sâu sắc nhất.

Trờng đại học vinh Khoa lịch sử

- -Phạm Tiến đông

khoá luận tốt nghiệp đại học

chính sách của anh ở trung đông

từ thế kỷ xix đến sau chiến tranh thế giới thứ hai

chuyên nghành: Lịch sử thế giới

Lớp 42A1- Khoa Lịch sử

Vinh, 5- 2005

Một lần nữa em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, các bạn sinh viên đã giúp em hoàn thành khoá luận này.

Vinh, ngày 04 tháng 05 năm 2005.

Sinh viênPhạm Tiến Đông

Phần 1: Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Trung Đông là một khu vực có vị trí chiến lợc quan trọng Từ xa đếnnay, đây là địa bàn để các cờng quốc thể hiện sức mạnh của mình, là vị trícần chiếm lấy trong âm mu bá chủ thế giới của bất cứ một cờng quốc nào

Và tất nhiên nớc Anh cũng vậy Cách mạng t sản và cách mạng côngnghiệp đã đa nớc Anh trở thành một cờng quốc kinh tế - chính trị bậc nhấttrên thế giới và cũng từ đó nớc Anh có âm mu bá chủ hoàn cầu, thống trịthế giới Tiềm lực về kinh tế và quân sự đã đem lại cho nớc Anh nhiều u thếtrong cuộc chiến tranh xâm lợc thuộc địa Riêng đối với Trung Đông từ thế

kỷ XIX cho đến sau chiến tranh thế giới thứ hai đã từng là nơi diễn ranhững cuộc chiến tranh xâm lợc với bao đau thơng và nớc mắt Các cờngquốc t bản chủ nghĩa đua nhau xâu xé Trung Đông, từ Pháp cho đến Anhrồi Hà Lan Trong đó nớc có lợi thế nhất là Anh Vì thế chính sách củathực dân Anh đối với Trung Đông là một vấn đề khoa học rất đáng quantâm và cần đợc tiến hành đi sâu nghiên cứu bởi nó sẽ làm rõ hơn những đặctrng của chủ nghĩa đế quốc nói chung và đế quốc Anh nói riêng

Đây không chỉ là vấn đề có tính khoa học mà nó còn là vấn đề cótính thực tiễn bởi vì "ôn cố tri tân", hiểu cái cũ để nhìn nhận cái mới Cónghiên cứu chính sách của Anh ở Trung Đông mới có cái nhìn toàn diện vềlịch sử của Trung Đông mới hiểu hết con ngời và cuộc sống của nhân dânTrung Đông dới sự cai trị của các cờng quốc t bản chủ nghĩa trong đó có n-

ớc Anh Để thấy đợc sự trỗi dậy hiện nay của nhân dân Trung Đông trongquá trình xây dựng khu vực Trung Đông thành một khu vực hoà bình, hữunghị và phát triển

Bởi thế, chúng tôi đã chọn vấn đề: "Chính sách của Anh ở Trung

Đông từ thế kỷ XIX đến sau chiến tranh thế giới thứ hai" làm đề tài khoá

luật tốt nghiệp của mình, với hy vọng sẽ góp phần dựng lại bức tranh chânthực về lịch sử Trung Đông Tuy nhiên vì điều kiện và khả năng có hạn nênkhoá luận sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận đợc sự đónggóp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Trung Đông là một khu vực hết sức phức tạp với sự đan xen tồn tạicủa ba nền văn hoá, của ba tôn giáo lớn cộng với nguồn tài nguyên vàng

đen phong phú đã biến nơi đây thành vị trí chiến lợc hết sức quan trọng.Trung Đông sớm trở thành đề tài nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trong

và ngoài nớc Tuy nhiên các tài liệu chỉ mới đề cập đến lịch sử Trung Đôngmột cách chung chung mà cha tập trung nghiên cứu chính sách của một nớc

đế quốc nào, kể cả nớc Anh Chẳng hạn nh cuốn "Bán đảo Arập - Đế quốc của Hồi giáo và dầu lửa" do Nguyễn Hiến Lê dịch, NXB VH-TT, 1994, hay

nh cuốn "Lịch sử Trung Cận Đông" của Nguyễn Thị Th (chủ biên), NXB

GD, 2002, mới đây là cuốn "Cuộc xung đột Ixraen - Arập" của VNTTX,

2004, ngoài ra còn có các tài liệu tham khảo khác nh: "Trung Đông và nguồn gốc các cuộc xung đột của các nớc Arập và Ixraen", VNTTX, 11-

1973 Bên cạnh đó chúng tôi còn cố gắng sử dụng một số tài liệu bằng tiếngAnh đợc lấy từ trên mạng www.misdeast.web.org

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.

3.1 Đối tợng nghiên cứu.

Đối tợng nghiên cứu ở đây đó là những chính sách mà thực dân Anh

đã tiến hành ở Trung Đông từ thế kỷ XIX cho đến sau chiến tranh thế giớithứ hai ở một số nớc tiêu biểu trong khu vực Trung Đông

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài.

-Nghiên cứu một số nét cơ bản về quá trình xâm lợc và chính sáchcủa thực dân Anh ởTrung Đông đặc biệt là đối với Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập,Iran

-Nghiên cứu chính sách của nớc Anh đối với quá trình phục quốccủa ngời Do Thái hay nói cách khác là chính sách của Anh đối với vấn đềPalextin từ thế kỷ XIX cho đến sau chiến tranh thế giới thứ hai.(1948)

Đây là một vấn đề hay và khá mới mẻ, song do hạn chế về kiến thứccũng nh thời gian và nguồn tài liệu tham khảo cho nên chúng tôi chỉ mớixem xét vấn đề ở mức độ khái quát nhất

4 Phơng pháp nghiên cứu.

Trên cơ sở những nguồn tài liệu có đợc dựa trên quan điểm duy vậtlịch sử, chúng tôi cố gắng trình bày một cách khái quát nhất quá trình xâmlợc của thực dân Anh vào Trung Đông Đứng trên quan điểm mác xít- lêninnít kết hợp phơng pháp luận sử học và phơng pháp logíc với phơng phápphân tích tổng hợp, so sánh, khái quát công trình sẽ là một bức tranh chânthực, khách quan về lịch sử của mối quan hệ giữa Anh và Trung Đông từthế kỷ XIX đến sau chiến tranh thế giới thứ hai

5 Bố cục của đề tài.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khoá luận đợctrình bày trong 2 chơng

Chơng 1: Cơ sở hoạch định chính sách của Anh ở Trung Đông

Chơng 2: Chính sách của thực dân Anh ở Trung Đông từ thế kỷ XIX

đến sau chiến tranh thế giới thứ hai

âm mu bá chủ thế giới của bất kỳ một cờng quốc lớn nào Vậy Trung Đông

là khu vực nh thế nào mà nó lại có vị trí quan trọng nh vậy

Trớc hết xét về tên gọi: Với quan niệm lấy châu Âu làm trung tâm thếgiới mà ở đây cụ thể là Địa Trung Hải, thơng nhân các nớc ven bờ Đại TâyDơng và Tây Thái Bình Dơng : Anh, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Hà Lan,Pháp và các quốc gia thành thị Italia đã gọi vùng ven bờ phía Đông ĐịaTrung Hải mà họ có quan hệ buôn bán, là vùng Cận Đông Khái niệm nàydần dần đợc mở rộng cho các vùng lân cận và trở thành một khái niệm địa

lý phổ biến dần dần các nớc lớn khác nh : Nga, Aó và Đức cũng chấp nhận

và sử dụng khái niệm này : Cận Đông trở thành một khái niệm chung cótính chất quốc tế

Cùng với quan điểm đó sau này các cờng quốc châu Âu bắt đầu sửdụng khái niệm Trung Đông dùng để chỉ vùng đất giữa đế quốc Ottoman vàvùng Viễn Đông gồm các nớc không giáp Địa Trung Hải

Từ đó, trong một thời gian khá dài, Trung Đông và Cận Đông đợc sửdụng để chỉ hai khu vực địa lý kề nhau và dẫn tới từ ghép Trung Cận Đông

ra đời trên cơ sở những tơng đồng về địa lý và tôn giáo, lịch sử và văn hoácủa khu vực Nên về sau này ngời ta thờng dùng khái niệm Trung Đông baogồm cả Cận Đông và từ đó khái niệm Trung Đông đợc sử dụng chính thứctrong ngôn ngữ chính trị quốc tế nh một thói quen vì nó đơn giản và tiện lợihơn

Nh trên đã nói thì Trung Đông là một khu vực xung yếu, nó bao gồm:

nhau từ Đại Tây Dơng tới sông ấn ở ấn Độ dọc theo bờ biển của Địa TrungHải, Hồng Hải và vịnh Iran Đây là nơi mà sự giao thông tấp nập nhất thời

cổ, bởi vậy nó kiểm soát đợc con đờng bộ từ châu á qua châu Phi đến châu

Âu đặc biệt là con đờng tơ lụa thời cổ, con đờng nối liền ấn Độ Dơng và

Đại Tây Dơng Chính vì vậy Trung Đông còn đợc coi là ngã ba đờng hànghải quan trọng của thế giới : từ biển Đen đến Địa Trung Hải, từ Địa TrungHải qua kênh Xuyê đến biển Đỏ, từ vùng rừng châu Phi rồi ra ấn Độ Dơng

từ vịnh Iran đi ra dải bờ biển của Tây ấn Độ và khống chế toàn bộ vùngbiển Ôman rộng lớn

Đợc xem là “ lục địa trung gian” từ lâu các nhà chiến lợc quân sự

ph-ơng Tây cho rằng đứng vững ở Trung Đông họ có thể kiểm soát mọi con ờng chiến lợc qua ba châu, phát huy ảnh hởng của mình và uy hiếp toàn bộvùng Bắc Phi, Ban Căng và khu vực Nam á Bởi vậy trên lãnh thổ của nhiềunớc Trung Đông đã và đang tồn tại nhiều căn cứ quân sự thuận lợi cho việctriển khai lực lợng ở vùng Nam châu Âu, bờ biển Đông Phi và châu á Nơi

đ-đây đợc xem là một trong những ngã t“ cổ nhất và có lẽ là ngã t cổ nhất của con ngời và của những dân tộc văn minh tồn tại trên thế giới”[12, 78].

Tài nguyên ở vùng này rất phong phú, tất nhiên khu vục này không có đợctấm áo choàng màu xanh của thảm thực vật phủ lên toàn bộ đất dai nh ởkhu vực Đông Nam á hay ở châu Phi xích đạo, song ở nhiều nơi xen lẫngiữa những sa mạc cát trắng cũng có nhiều đồng bằng thung lũng caonguyên và vùng duyên hải phì nhiêu Khu vực Lỡng Hà đợc tạo bởi hai consông Tigơrơ và Ơphơrát có đất đai vốn màu mỡ là một trong nhũng nơi phátsinh nền văn minh sớm nhất của loài ngời ở đây với những điêù kiện thiênnhiên thuận lợi nên nền nông nghiệp phát triển khá sớm Con sông Ninhùng vĩ tạo nên vùng đồng bằng chủ yếu của Ai Cập là nơi cung cấp cho n-

ớc này những nguồn nông sản dồi dào Dải đất Li Băng, Xiry, Thổ Nhĩ Kỳcác vùng ven biển trên bán đảo Arập không những là vùng trồng lúa mà còn

là nơi sản xuất nhiều rau quả và các nguồn hải sản, những vùng đồng cỏrộng lớn thích hợp với chăn nuôi gia súc

Ngoài lúa gạo,Trung Đông còn là vùng đất dồi dào cây trái : chanh,cam, nho, táo chuối, chà là, o liu và những đàn gia súc đông đúc nh bò,

dê ,cừu, lạc đà Nhng, sự trù phú trên mặt đất cũng cha bằng so với tàinguyên dới lòng đất Là khu vực rất giàu có mỏ sắt, đồng, than, uranium,hơi đốt và đặc biệt là hầu hết các nớc trong khu vực đều có trữ lợng lớn vềdầu mỏ ở một số nớc có trữ lợng khá lớn nh Arập Xêút, Côoét, Quata, Irắc,

Iran ,Ba ranhv v ngời ta ớc tính chỉ riêng Arập Xêút trữ lợng dầu mỏ đợcphát hiện là gần 18 tỷ tấn nhiều gấp 4 lần Mỹ, Côoét có trữ lợng trên 10 tỷtấn, Iran có trữ lợng gần 15 tỷ tấn và Irắc gần 4,5 tỷ tấn Không nhữngvậy dầu lửa ở đây lại có chất lợng tốt, ví dụ dầu mỏ ở Quata có tỷ lệ luhuỳnh là 1,2% và ít tạp chất nên việc lọc dầu không mất nhiều công sức vàhiệu quả lại cao Bởi thế mà có ngời đã ví dầu mỏ ở Trung Đông hình nh là

cái hình ảnh vàng ở châu Mỹ thế kỉ XVI , còn Xtalin thì nhận xét hiện“

nay vấn đề có ý nghĩa căn bản lớn lao đối với các nớc đế quốc là vấn đề dầu hoả “[5,27] Nền đại công nghiệp càng phát triển thì vấn đề dầu mỏ

càng trở nên hết sức cấp thiết không chỉ đối với nớc Anh hay nớc Mỹ mà

đối với tất cả các cờng quốc trên thế giới

Vì những lý do trên mà khu vực Trung Đông luôn là vùng mà các cờngquốc nhắm tới trong giấc mơ bá chủ thế giới của mình

Không những vậy, Trung Đông còn là nơi khởi nguồn và là tâm điểmhội tụ của ba tôn giáo lớn trên thế giới đó là Thiên chúa giáo, Hồi giáo và

Do Thái giáo Với nhiều giáo phái khác nhau trong đó Hồi giáo là quốcgiáo của các nớc Arập với thánh địa Mécca, Medina và Jêruzalem cònThiên chúa giáo tuy số tín đồ không lớn nhng cũng tồn tại vững chắc ở AiCập, Li Băng, Hy Lạpcòn đạo Do thái là quốc giáo của Ixraen

Sự phức tạp về tôn giáo cùng với vị trí chiến lợc của mình đã biếnTrung Đông ngay từ buổi đầu đã là nơi các cờng quốc “ diễu võ dơng oai”thể hiện uy quyền của mình

Với vị trí địa- chính trị chiến lợc, một nguồn tài nguyên vô tận và một

sự phức tạp về tôn giáo, Trung Đông đã hội tụ những điều kiện cần và đủ đểcác cờng quốc thực dân tiến hành xâm lợc và thống trị và tất nhiên trongnhững cờng quốc ấy không thể không kể đến nớc Anh- một trong nhữngquốc gia bùng nổ sớm cuộc cách mạng t sản Một khi giai cấp t sản đã lật

đổ đợc ách áp bức của giai cấp phong kiến thì cũng đồng nghĩa với việc nólại đem xiềng xích của mình đặt lên đầu các dân tộc khác.Từ thế kỷ XVIII,Anh tăng cờng xâm chiếm thuộc địa ở khắp các khu vực trên thế giới trong

Anh bớc sang một thời kỳ mới trong lịch sử của mình, nớc Anh bớc sangthời cận đại với t cách là một cờng quốc Khi mà tiếng súng của giai cấp tsản chống phong kiến cha dứt thì những ống khói của các nhà máy đã báohiệu một thời kỳ mới trong sự phát triển của nớc Anh - sự thống trị của chủnghĩa t bản đợc xác lập vững chắc trên tất cả các lĩnh vực Khi CNTB đãthoát khỏi ách kìm kẹp của chế độ phong kiến cũng là lúc CNTB đem xiềng

xích nô lệ tròng vào cổ các dân tộc khác bởi vì sự ra đời của CNTB thấm“

đầy máu và bùn nhơ từ khắp các lỗ chân lông của nó , giai cấp t” “ sản đã

đem sự bóc lột công nhiên vô tình trực tiếp tàn nhẫn thay cho sự bóc lột đ

-ợc che đậy bằng những ảo tởng tôn giáo và chính trị ”[14,47] Nớc Anh là

nơi khởi đầu cho cuộc cách mạng công nghiệp và trở thành công xởng củathế giới Sức mạnh của nớc Anh đợc khẳng định trên mọi phơng diện cảkinh tế và chính trị

Nh một sự tất yếu, sự phát triển của chủ nghĩa t bản không thể tách rờiquá trình xâm lợc thuộc địa Nớc Anh ngay từ khi mới chuyển sang nềnkinh tế t bản chủ nghĩa đã tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lợc thuộc

địa, giai cấp t sản ở xứ sở sơng mù đã đa quân đội, tàu chiến, đại bác sang

gõ cửa khắp năm châu và trong quá trình đó Trung Đông không thể không

đợc tính đến trong suy nghĩ của các nhà t sản Anh quốc vốn ôm mộng báchủ hoàn cầu Ngoài nhng lý do về vị trí chiến lợc thì dầu lửa cũng là lý do

đầy thuyết phục lý giải việc xâm lợc Trung Đông của nớc Anh

Trong thế kỷ XIX, ấn Độ là trung tâm của hệ thống thuộc địa của đếquốc Anh Đất nớc này từng đợc ví là hạt ngọc trên vơng miện của Nữhoàng Anh Trung Đông cố nhiên không thể là thị trờng rộng lớn nh ấn Độhay là khu vực nhiều tài nguyên nh ấn Độ nhng đổi lại Trung Đông lại có

vàng đen Ngời Anh từng kết luận rằng bằng mọi giá thế nào cũng giữ lấy“

nguồn cung cấp dầu lửa vô tận này ”[17,5-6] Là một nớc tiến hành cách

mạng công nghiệp sớm nhất trên thế giới nhng lại là nớc không có dầu lửanên Anh cần một nguồn cung cấp dầu lửa đáng tin cậy.Bởi thế Trung Đông

là nơi mà Anh nghĩ đến và điều đó lý giải vì sao Anh lại là một trong nhữngnớc đi đầu trong cuộc đua xâm lợc Trung Đông Trong con mắt của ngời

Anh thì vùng đất từ sông Nin đến biển Caxpiên là khu vực chiến l“ ợc cần thiết”[17,7], thậm chí những ngời theo quan điểm của Kipơlinh ( R.Kiplinh

1865-1936, là một văn sĩ kiêm thi sĩ Anh , ông đã viết nhiều sách về ấn độvới nội dung là tán dơng chính sách của Anh ở các nớc thuộc địa ) thì xemkhu vực Trung Đông có một ý nghĩa quan trọng không kém gì ấn Độ

Sự phức tạp về tôn giáo cũng nh những mâu thuẫn sắc tộc ở trên vùng

đất này đã là chỗ dựa để thực dân Anh tiến hành chính sách của mình màvấn đề nổi bật hơn cả đó là vấn đề Palextin

Vậy vấn đề Palextin là vấn đề gì ? và có nguồn gốc nh thế nào? Chúng

ta có thể hiểu nh sau:

Palextin là đầu mối giao thông giữa ngã ba đờng châu á, châu Âu vàchâu Phi, là cửa ngõ nhìn ra thế giới của nhiều nớc Arập Là vùng đất cólịch sử văn minh lâu đời, Jeruzalem – thủ đô của Palestin là nơi hội tụcủa ba tôn giáo lớn : đạo Do Thái, đạo Kitô và đạo Hồi Khoảng thế kỷXIX trớc công nguyên, tổ tiên của ngời Do Thái là Ebrai từ ven sông

Ơphơrát dời đến Palextin Bộ tộc du mục lấy thị tộc làm đơn vị tiếp nhậnvăn hoá Canaan và bắt đầu định c Ngời Ebrai đánh nhau liên miên với ngờiCanaan và ngời Phênêxia đã định c từ trớc, trong quá trình ấy họ liên kếtvới bộ lạc Do Thái Năm 1023 trớc công nguyên vơng quốc ngời Ebrai đầutiên đợc xây dựng ở Palextin, đóng đô ở Jeruzalem Từ Jeruzalem có gốc từtiếng Ebrai có nghĩa là “thành phố của hoà bình”

Ngời Do Thái đã xây dựng ở đây thánh điện có qui mô hùng vĩ,Jeruzalem trở trành trung tâm chính trị và tôn giáo của ngời Do Thái cổVào năm 64 trớc công nguyên, đế quốc La Mã xâm lợc Palestin vàthực hiện chế độ thống trị tàn bạo Ngời Do thái chống lại chế độ chính trịtàn bạo của ngời La Mã, đã lần lợt tiến hành bốn cuộc khởi nghĩa với quimô lớn La Mã đã đàn áp đẫm máu các cuộc khởi nghĩa giết chết hơn mộttriệu ngời Do Thái và đa nhiều ngời Do Thái sang châu Âu biến họ thànhnô lệ Nhiều ngời Do Thái sống sót chạy đi các nơi khác chủ yếu sang Tây

Âu, sau đó có nhiều ngời chạy sang Đông Âu và các nớc Bắc Mỹ Từ đóbắt đầu lịch sử lu lạc của ngời Do Thái, thánh điện của ngời Do Thái bị pháhuỷ chỉ còn lại mấy bức tờng đổ nát đợc gọi là “ những bức tờng khóc” nổitiếng, đó là đất thánh của ngời Do Thái ở khắp nơi trên thế giới

Thế kỷ thứ VII sau công nguyên, đạo Hồi ra đời ở bán đảo Arập,phong trào Arập nổi lên và chủ nghĩa Arập ra đời Năm 637, ngời Arậptheo đạo Hồi chinh phục Palextin và biến nó thành một bộ phận của đếquốc Arập Năm 692, vua Halipha xây tại Jeruzalem nhà thờ Hồi giáoAlaqsa, là nhà thờ lớn thứ 3 sau thánh địa Mecca và đền tiên tri Mêdina.Những ngời theo đạo Hồi cho rằng ngời sáng lập ra đạo Hồi là Môhamét đã

“đăng tiên”tại Jeruzalem, đã lên đến chín tầng mây, xin chỉ thị của thánhAla.Vì vậy sau Mecca và Medina thì Jeruzalem là đất thánh thứ 3 của ngời

theo đạo Hồi Về sau ngời Arập từ bán đảo Arập không ngừng kéo đếnvùng Palestin, đồng hoá với c dân bản địa hình thành ngời Arập Palextinhiện đại Từ đời này đến đời khác, họ sinh sôi nảy nở và sinh sống ở

đây,trở thành ngời chủ của mảnh đất này Là tôn giáo đợc thiên khải, đợcxây dựng dần dần bằng những đoạn thơ mà sau này sẽ là kinh Coran, bằngnhững lời nói và hành động của nhà tiên tri, Hồi giáo đã tự khẳng địnhmình bằng một sự giản đơn và mẫu mực và nó đã thống trị bán đảo Arập

nói riêng và vùng Trung Đông nói chung trên sức mạnh sống động của“

những nền văn hoá hiếu chiến , của những dân tộc nguyên thuỷ mà nó đã“ ”

đồng hoá và văn minh hoá một cách nhanh chóng“ ” ” [12,113] Từ năm

1009 đến 1291, Palextin từng bị quân Thập tự châu Âu tiến đánh về phía

Đông và bị cớp bóc sạch Năm 1518, Palextin lại bị đế quốc Ôttôman ThổNhĩ Kỳ xâm chiếm, thống trị trong gần 400 năm Nhng tất cả đều khônglàm thay đổi thuộc tính Arập của Palextin

Ngời Do Thái đã phiêu bạt khắp nơi trên thế giới hơn 1800 năm, một

số ngời từng bớc đồng hoá với c dân bản địa Nhng số đông ngời Do Tháivới t cách là một cộng đồng vẫn giữ vững tín ngỡng văn hoá, tập tục, và ýthức dân tộc của mình Chính vì vậy mà họ không đánh mất bản sắc riêng

và vẫn khó hoà hợp với dân tộc bản địa Một số ngời Do Thái giỏi kinhdoanh buôn bán, họ lập xí nghiệp khắp nơi trên thế giới, tích luỹ vốn kếch

xù dần dần chiếm vị trí ngày càng quan trọng trên lĩnh vực kinh tế thế giới

và luôn luôn mâu thuẫn với lợi ích của giai cấp t sản dân tộc nơi ấy Vì vậy,

ở các nớc t bản chủ nghĩa bắt đầu nổ ra các hoạt động bài xích ngời DoThái thậm chí còn sát hại họ Trớc làn sóng chống Do Thái luôn luôn xẩy

ra, từ đầu thế kỉ XVII, ngời Do Thái đã nêu chủ trơng trở về Palextin lập lạinớc Do Thái Nhng t tởng phục quốc lúc ấy còn đang nhen nhóm, ảnh hởngkhông lớn và rất ít ngời ủng hộ Đến giữa thế kỉ XIX, sau khi Nga hoàngtàn sát với qui mô lớn đối với ngời Do Thái, ở châu Âu lại dấy lên làn sóngchống Do Thái, đã làm tiêu tan hi vọng của ngời Do Thái dựa vào các n-ớcchâu Âu để giành quyền sống cho mình Sau đó chủ trơng khôi phục nớc

Do Thái lại đợc nêu lên, cuộc vận động phục quốc Do Thái lại bắt Chủ nghĩa phục quốc Do Thái đợc dịch nghĩa trực tiếp là “ chủ nghĩa xi ôn

đầu-“ lấy tên ngọn núi Xion của Jeruzalem có nghĩa là kêu gọi ngời Do Thái trở

về đất thánh của đạo Do Thái,lập lại nớc Do Thái Ngời sáng lập ra chủnghĩa này là Têođo Héc( là một nhà soạn kịch, nhà văn và nhà báo gốc DoThái sinh ở Hung gari lúc đó đang là phóng viên tờ “Neue Frele Presse” tại

Pa ri ), năm 1896 viết cuốn sách “ Nớc Do Thái” có tính chất cơng lĩnh củachủ nghĩa phục quốc Do Thái Theo Héc thì : ngời Do Thái trên thế giới,bất kỳ c trú ở nớc nào đều cấu thành một dân tộc, nhng dân tộc Do Tháikhông thể hoà hợp với dân tộc phi Do Thái, để thoát khỏi sự bức hại, ngời

Do Thái cần phải thay đổi địa vị vô quyền và biện pháp giải quyết thích hợp

là : xây dựng một gia đình dân tộc Do TháI, khẩu hiệu mà Héc đa ra là “

cho một dân tộc không có đất nớc , một đất nớc không có dân tộc ” Ngày

29 /8/ 1897, đại hội chủ nghĩa phục quốc Do Thái thế giới đầu tiên họp ở

Basel, Thuỵ Sĩ Đại hội đã thông qua cơng lĩnh Basel xác định mục tiêu“

của chủ nghĩa phục quốc Do Thái là xây dựng ở Palestin cho dân tộc Do Thái một gia đình ngời Do Thái đợc pháp luật bảo đảm” Và cũng tại đây

đại hội đã đề ra các biện pháp để đạt đợc những mục đích ở trên đó là: 1 –khuyến khích một cách có hệ thống việc phi thực dân hoá đất nớc Palextinthông qua những nông gia thợ thủ công và thợ thuyền chuyên môn ngời DoThái 2- Tổ chức và liên kết tất cả mọi tổ chức đạo Do Thái lại thông quacác hội địa phơng và các liên minh chung, ăn khớp với luật lệ của các nớc

mà các tổ chức này đặt cơ sở 3- Củng cố tình cảm Do Thái và ý thức quốcgia của dân tộc Do Thái 4- Có những cuộc vận động chuẩn bị đối với chínhphủ các nớc để có sự thoả thuận cần thiết nhằm đạt tới mục đích của chủnghĩa phục quốc Do Thái Chính việc ra đời của cơng lĩnh Basel đã đánhdấu chủ nghĩa phục quốc Do Thái ra đời Cũng trong năm 1897, M

Noócđao – một học giả xiôn nít đã tuyên bố Ng“ ời Do thái có khả năng

và óc sáng tạo hơn hẵn ngời châu Âu chứ cha kể đến ngời châu Mỹ, châu á, châu Phi ” [9,185] Khi bàn về chủ nghĩa Xiôn, Lênin đã viết t “ tởng hoàn toàn không vững về mặt khoa học tức t tởng về dân tộc Do thái đặc biệt là phản động, xét về mặt ý nghĩa chính trị của nó rằng t” tởng dân tộc Do“ ”

thái mang tính chất rõ ràng phản động , không những ở những ngời triệt để tán thành thuyết đó ( những ngời theo chủ nghĩa phục quốc Do thái ) mà cả

ở những ngời tìm cách dung nạp nó” [15,80-81]

Và rồi từ đó vấn đề Palextin trở thành một vấn đề chủ yếu ở Trung

Đông và là chỗ dựa cho chính sách chia rẽ của Anh ở Trung Đông

1.3 Sự khủng hoảng của đế quốc Ôttoman - cơ hội cho nớc Anh xâm lợc Trung Đông

Đợc hình thành và phát triển từ thế kỉ XIV- XV, đế quốc Ôttômantừng đợc xem là “sự phục hng của ngời Thổ” là kết quả của cuộc chiến

tranh xâm lợc Ban Căng của ngời Thổ để rồi từ một tiểu quốc, Ôttôman trởthành một đế quốc rộng lớn có lãnh thổ cả ở châu Âu và châu á

Tuy nhiên từ nửa sau thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII tình hình của

đế quốc Ôttôman ngày càng lâm vào khủng hoảng một cách sâu sắc và toàndiện

Về kinh tế: Nếu nh trớc đây nguồn làm giàu chính của giai cấp thốngtrị Ôttôman là chiến lợi phẩm và nô lệ từ chiến tranh thì đến nay nó khôngcòn là nguồn lợi chính nữa, và nhiều phong kiến đã bắt đầu tập trung đất trở

thành những địa chủ lớn Về vấn đề này một ngời Pháp đã viết: chiếm“

phần lớn đất đai, các chúa phong kiến phát canh ruộng đất cho nông dân với những điều kiện nặng nề Họ đòi một nữa hoặc 2/3 thu hoạch Ngoài sự

áp bức thờng xuyên, nông dân còn phải chịu hàng ngàn sự sách nhiễu: khi thì phạt cả làng vì một việc gì đó, khi thì áp dụng một loại lao dịch mới, khi thì đòi quà nhân dịp cấp trên đến thăm, đòi cỏ cho ngựa … Nông dân còn Nông dân còn phải thu xếp chỗ ngũ qua đêm cho binh lính có việc qua làng hay mang lệnh của chính quyền đến” [11,143] Trật tự phong kiến - quân sự đã cản

trở sự phát triển thủ công thơng mại và sự hình thành quan hệ sản xuất mớilàm cho những dấu hiệu suy sụp của nghề thủ công đã xuất hiện từ cuối thế

kỷ XVII Chính phủ ngày càng lâm vào khủng hoảng tài chính, khi mà số

nợ ngân hàng châu Âu của chính phủ năm 1876 lên tới 2,4 tỷ Frăng vàkhông có khả năng thanh toán

Về chính trị xã hội : Cơ cấu nhà nớc của đế quốc ôttoman từ giữa thế

kỷ XVI đã bắt đầu cản trở sự phát triển đất nớc Chính sách cai trị ngàycàng độc tài, sự cuồng tín tôn giáo đợc giai cấp phong kiến sử dụng nh mộtcông cụ thống trị, các toà án tôn giáo xét xử theo giáo luật Bộ máy triều

đình cồng kềnh lên tới 12 nghìn ngời, hàng năm ngốn đi một khoản chi phíkhổng lồ Sự suy yếu của chính quyền trung ơng dẫn tới các khuynh hớng

ly khai trong đế quốc ngày càng tăng Chính quyền Xuntan chỉ còn trêndanh nghĩa, các tỉnh trởng và ngời cai trị ở các vùng đã trở thành các quốcvơng độc lập Công cụ chính của bộ máy quyền lực - quân đội cũng bắt đầusuy yếu và ngày càng biến chất, các cuộc đảo chính, lật đổ các thừa tớng,thậm chí không vâng lệnh Xuntan liên tiếp diễn ra Điều này đã làm cho vịthế của đế quốc Ôttôman trên trờng quốc tế suy yếu Những cuộc chiếntranh liên tiếp thất bại : năm 1644, ngời Hung và ngời áo đã đánh bại quânThổ ở Hunggari, năm 1683, đến lợt quân Ba Lan đánh bại quân Thổ ở Viên.Những mu đồ nhằm mở rộng ảnh hởng , giành những thắng lợi bên ngoài

đổ khi mà quân Thổ liên tiếp thất bại ở miền Nam Nga, Ukraina, đặc biệt làquân Thổ thảm bại trong cuộc chiến 1768- 1774 khi mà liên minh chốngThổ gồm Ba Lan, Hunggari, Nga, áo đợc thành lập

Bức tranh toàn cảnh về tình hình kinh tế chính trị của đế quốc Ôttômanrất ảm đạm, sự suy yếu của đế quốc Ôttôman đã là cơ hội cho nớc Anh tiếnhành các cuộc chiến tranh xâm lợc thuộc địa và can thiệp ngày càng sâuvào đế quốc Ôttôman

Chơng 2

Chính sách của thực dân Anh ở Trung Đông

2 1 Chính sách của thực dân Anh trong những năm thế kỉ XIX.

2.1.1 Bớc đầu xâm nhập của thực dân Anh vào Trung Đông.

Cũng nh tất cả các dân tộc khác trên thế giới, từ khi tiến vào vùng đất Trung

Đông, nhân dân Arập bằng sức sáng tạo của mình đã xây nên một nền vănminh Arập rực rỡ, một đế quốc Arập rộng lớn và hùng mạnh

Tuy nhiên sau đó đế quốc Arập bị sụp đổ và hai quốc gia mới ra đời đó

là nhà nớc Ôttôman ở Tiểu á và nhà nớc Saffavid ở Iran Hai nớc này pháttriển cực thịnh trong thế kỉ thứ XVI - nửa đầu thế kỉ XVII nhng đến cuốithế kỉ XVII hai nớc dần dần suy yếu và trở thành đối tợng xâm lợc của chủnghĩa thực dân phơng Tây

Khởi đầu cho quá trình xâm lợc của các nớc t bản phơng Tây ở Trung

Đông là nớc Pháp Lúc này, Pháp muốn ngăn chặn con đờng của Anh qua

ấn Độ, nghĩa là chiếm Ai Cập và Tây á Năm 1535, giữa Pháp và Thổ Nhĩ

Kỳ đã kí hiệp định về hoà bình hữu nghị và thơng mại trong đó đặt ra mộtchế độ u đãi đặc biệt cho thơng nhân ngời Pháp ở Thổ Nhĩ Kỳ đó là: thơngnhân ngời Pháp phạm tội ở trên đất Thổ thì sẽ không bị toà án Thổ Nhĩ Kỳxét xử ; thừa nhận sự bất khả xâm phạm của cá nhân thơng nhân và tài sảncủa họ đợc bảo đảm, ban hành chế độ mới đó là “ bằng u đãi” và quyền trịngoại pháp quyền Sau năm 1547, Thổ Nhĩ Kỳ cũng phải cấp “bằng u đãi”

cho Anh và Hà Lan : bằng “ u đãi đó là những tấm bằng ghi các khoản u

đãi mà chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ ban cho các nớc châu Âu và cho phép thần dân các nớc đó tự do đến đất đai của Mohamét để kinh doanh và hành đạo theo tập quán riêng Chúng khác các hiệp ớc ở điểm cơ bản là chúng không phải là những văn bản dựa trên quan hệ qua lại, không do các bên quan tâm cùng thảo luận và cũng không đợc họ phê chuẩn trên cơ sở những lợi ích và những nhợng bộ qua lại Ngợc lại bằng u đãi là những khoản u

đãi do chính phủ tự ban cấp và nh vậy nó có thể bãi bỏ theo ý muốn ”

( 1617) khi một đại diện của công ty Đông ấn chở đến một lợng hàng lớn

đến Iran, Shah đã cho phép lập các thơng điếm Anh ở Shiza và Itpahan.Ngời Anh đợc quyền có đại diện trong triều đình đợc tự do buôn bán, đợcmang vũ khí để sử dụng khi cần, tự do hành lễ theo tôn giáo của mình vàkhông bị xử theo luật pháp địa phơng nếu nh phạm tội Ngời Anh còn tìmcách chiếm độc quyền buôn bán tơ lụa qua vịnh Iran (tơ lụa mua ở Iran rẻhơn 1/2 so với Khaleb - thị trờng tơ lụa lớn nhất của Thổ Nhĩ Kỳ) Để đổilại điều đó năm 1623, Anh đã cho tàu chiến của công ty Đông ấn giúp Iran

đuổi quân Bồ Đào Nha và chiếm Ormuz (sau đổi thành Bender - Abbascảng Abbas ) từ đó ngời Anh đợc hởng thêm nhiều quyền lợi nh thu 1/2thuế quan qua cảng Bender -Abbas và lập thơng điếm ở đây, xuất khẩu tơlụa ở Thổ Nhĩ Kỳ Tuy nhiên sau đó quyền lợi và thế lực của Anh bị ngời

Hà Lan cạnh tranh kịch liệt

Nh vậy cũng giống nh ở ấn Độ, thì sự xâm nhập của thực dân Anh ởIran cũng đợc bắt đầu bằng sự xâm nhập của công ty Đông ấn và ban đầu là

từ lĩnh vực kinh tế sau đó mới chuyển sang chính trị, sử dụng cái vòi thơngmại để tạo điều kiện cho quá trình can thiệp ngày càng sâu hơn vào công

việc nội bộ của nớc này Vì vậy mà ngời ta đã nói , công ty Đông ấn là “

một công ty thơng mại đặt nền móng cho một đế quốc”[10,176].

2.1.2 Quá trình xâm lợc Trung Đông của Anh.

Lợi dụng sự suy yếu của đế quốc Ôttôman, các nớc đế quốc châu Âu

đều muốn chiếm các “di sản” của nó và “vấn đề Phơng Đông” đã xuất hiệntrên trờng chính trị quốc tế - mà thực chất đây là vấn đề Thổ Nhĩ Kỳ.Nếu

nh Trung Quốc đợc xem là “ con bệnh của châu á “ thì Nga Hoàng đã víThổ Nhĩ Kỳ là “ con bệnh của châu Âu ” và có một bức tranh biếm hoạ nóilên thực trạng của Thổ Nhĩ Kỳ đó là : vua Thổ thì thiêm thiếp trên giờngbệnh, thần chết Nga hiện lên muốn bắt Thổ đi, bên cạnh là hai bác sĩ Anh

và Pháp đang tìm cách chữa bệnh Sở dĩ Nga muốn chiếm Thổ Nhĩ Kỳ lànhằm tìm đờng ra biển qua cửa ngõ Côngxtantinốp nhng ngời Anh không

dễ dàng chấp nhận điều đó bởi nh Napôlêông từng nói: Côngxtantinốp là“

chìa khoá của thế giới và ai chiếm đợc Côngxtantinốp thì ngời đó thống trị thế giới ”[11,4], nên nếu nớc Nga mà chiếm đợc Côngxtantinốp thì hạm đội

Nga sẽ tung hoành trên vùng biển Địa Trung Hải Điều đó cũng đồng nghĩavới việc con đờng từ nớc Anh sang ấn Độ sẽ gặp rất nhiều khó khăn ,vàolúc đó ấn Độ đang là trung tâm của hệ thống thuộc địa Anh, còn với Phápthì vị trí của Côngxtantinốp cũng không kém phần quan trọng trong chiến l-

ợc bành trớng thuộc địa của mình sang phơng Đông Cuối cùng thì mâuthuẫn giữa các cờng quốc cũng đợc giải quyết bằng một cuộc chiến tranh :

đó là cuộc chiến tranh Crm ( 1854 -1856 ) mà nhìn bề ngoài là cuộc chiếntranh của Thổ Nhĩ Kỳ chống Nga, nhng đằng sau Thổ Nhĩ Kỳ là Anh vàPháp vì vậy cho nên tuy đang suy yếu nhng Thổ Nhĩ Kỳ vẫn thắng Nga, vàsau chiến thắng này thì uy thế của các nớc Phơng Tây ở đây tăng lên nhanhchóng và đơng nhiên cùng với nó là quyền lợi mà các nớc nhận đợc cũngkhông nhỏ Trớc đó vào năm 1838, Anh buộc chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ kímột hiệp định thơng mại mà theo đó hàng hoá của Anh đợc hởng chế độthuế quan thờng,và tạo điều kiện cho thơng nhân Anh đợc quyền tự dobuôn bán trên toàn lãnh thổ của đế quốc và điều này đã tạo điều kiện thuậnlợi cho hàng hoá Anh trong quá trình xâm nhập vào Thổ Nhĩ Kỳ và tạo lợithế cho nớc Anh trong cuộc đua cạnh tranh vào thị trờng Thổ Nhĩ Kỳ so vớicác nớc phơng Tây khác Ngày 15 / 7 / 1840, đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ tại Luân

Đôn đã buộc phải kí kết với đại diện của các nớc : Nga, Anh, áo và Phổ

một nghị định thừa nhận quyền của các cờng quốc trong việc giám sát“

việc duy trì sự toàn vẹn và độc lập của đế quốc Ôttôman” Với nghị định

Luân Đôn thì sự phụ thuộc của đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ vào các cờng quốc vềchính trị đợc công bố chính thức bằng văn bản

Trở lại với vấn đề Iran, vào năm 1800, sau sự có mặt của công ty

Đông ấn thì chính quyền Anh ở ấn Độ cử đến Iran một phái đoàn ngoạigiao Tại Iran phái đoàn này đã kí với chính quyền Iran một hiệp định chínhtrị và thơng mại có lợi cho nớc Anh, theo đó Shah cam kết viện trợ quân sựcho Anh trong trờng hợp xảy ra xung đột Anh - Apganistan và cam kếtkhông để cho ngời Pháp vào Iran, còn về phần mình Anh hứa sẽ cung cấp

vũ khí cho Iran nếu nh có chiến tranh với Pháp hay với Apganistan Hiệp

định này cũng cho ngời Anh những đặc quyền buôn bán quan trọng, thơngnhân Anh và ấn Độ đợc quyền tự do ( miễn thuế ) định c ở tất cả các cảngcủa Iran và Iran sẽ đồng ý nhập len và đồ dùng bằng sắt thép và chì của nớcAnh Nh vậy ở hiệp định này quyền lợi của Anh đã đợc đảm bảo, Iran trởthành nơi “độc quyền ” của riêng nớc Anh, và trong cuộc cạnh tranh nàyAnh đã qua mặt Pháp và không chỉ có thế, Iran đã trở thành bàn đạp quantrọng để Anh bành trớng thế lực ở trong vùng mà trớc hết là sangApganistan … Từ sự lệ thuộc về kinh tế dẫn đến sự lệ thuộc về chính trị để Từ sự lệ thuộc về kinh tế dẫn đến sự lệ thuộc về chính trị đểIran dần dần bị biến thành một nớc nửa thuộc địa của Anh Tuy nhiêntrong quá trình bành trớng thế lực tại Iran có một đối thủ mà Anh phải dèchừng đó là nớc Nga Mối quan hệ giữa Anh và Nga là quan hệ đồng minhsong chỉ là đồng minh trong việc chống Pháp còn nh trong các vấn đề khácthì không hẳn vậy Điều này thể hiện bản chất của sự liên minh của các nớc

t bản với nhau vì quyền lợi chúng có thể tạm thời liên minh với nhau songchúng vẫn chờ cơ hội để tranh giành quyền lợi của nhau Do mâu thuẫn vớiIran mà cuối cùng cuộc chiến tranh Nga – Iran đã bùng nổ, lúc đầu vì Nga

là liên minh trong mặt trận chống Pháp cho nên Anh cha tiện can thiệpsong khi mà Pháp nhảy vào ủng hộ Nga thì Anh lập tức can thiệp Năm

1808, cùng một lúc có hai phái đoàn của Anh đến Iran : một phái đoàn từAnh sang còn một phái đoàn từ ấn Độ sang để bàn về quan hệ hợp tác giữaAnh và Iran cùng chống kẻ thù chung Năm 1809, Hiệp định sơ bộ Anh -Iran đã đợc kí kết trong đó Shah cam kết cắt đứt mọi quan hệ với Pháp đổilại Anh hứa hàng năm sẽ cấp cho Iran một khoản tài trợ lớn.NớcAnh hivọng sẽ lợi dụng cuộc chiến tranh Nga- Iran để đặt quyền kiểm soát đối vớiquân đội Iran Tuy nhiên mọi việc không nh ngời Anh nghĩ, mặc dù đợc cảAnh, Pháp giúp đỡ nhng kết quả Iran lại thất bại và Iran buộc phải kí hoà ớcvới Nga ở Gulistan đa lại cho Nga một ít quyền lợi vào năm 1813 Song mu

đồ của ngời Anh vẫn không dừng ở đó, lợi dụng t tởng muốn phục thù củanhững nhà cầm quyền Iran, Anh tăng cờng ảnh hởng của mình Năm 1814,

một năm sau hoà ớc Gulistan tại Tê hêran, Anh và Iran đã kí với nhau hiệp

-ớc về “ một nền hoà bình vĩnh viễn giữa Anh và Iran ” theo bản hiệp -ớcmới này thì : mọi quan hệ đồng minh của Iran với những nớc thù địch vớiAnh đều bị bãi bỏ; Iran cam kết ủng hộ Anh trong chính sách đối với ấn

Độ và Apganistan, Iran chỉ mời các chuyên gia quân sự của Anh và các

n-ớc thân Anh, đổi lại Anh hứa sẽ xem xét vấn đề hoà n-ớc Gulistan và sẽ việntrợ về tài chính và quân sự cho Iran trong trờng hợp nổ ra chiến tranh giữaNga – Iran Nh vậy đến hiệp ớc Têhêran này thì không những về kinh tế,chính trị mà cả về quân sự Iran đều phụ thuộc vào Anh Với những điều đãcam kết, Iran trở thành nớc phụ thuộc vào thực dân Anh, Anh đã nhanhchân hơn và thủ đoạn hơn các đế quốc khác

Tuy nhiên, ngày 10-2-1828, Nga và Iran lại kí hoà ớc Turkmanchaithay cho hoà ớc Gulistan và vô hình chung hành động này của Iran đã phủnhận những điều đã kí kết với Anh tại Têhêran năm 1814 Trong khi đó giaicấp t sản Anh ngày càng quan tâm đến Iran không chỉ vì vị trí chiến lợc màtrớc hết vì đất nớc này là một thị trờng tiêu thụ và nguồn cung cấp nhiênliệu cho nền công nghiệp đang phát triển mạnh ở Anh Bởi vậy hoà ớcTurkmanchai đã làm cho quan hệ Anh - Nga ngày càng xấu đi Điều nàythể hiện rõ trong vấn đề Heart Sau khi thất bại trong chiến tranh với Nga,Shah mong muốn chiếm công quốc Heart để lấy lại uy tín và bù đắp phầnnào thiệt hại và củng cố quyền lực của mình Nhng Anh cũng muốn chiếmlấy Heart để làm chủ toàn bộ Apganistan vì thế Anh yêu cầu Iran ngừngchiến Tuy nhiên Nga lại ủng hộ Shah tiếp tục chiến tranh với ý đồ là muốngây ảnh hởng tại Iran và sau đó là cả Apganistan Điều này làm Anh phảnứng, và năm 1838, Anh đe doạ sẽ phát động chiến tranh nếu nh Iran khôngngừng chiến và rút quân khỏi thành phố Heart Trớc áp lực của Anh, Iranbuộc phải ngừng chiến Năm 1841, Anh buộc Iran phải kí hiệp ớc mới màtheo đó thì ngời Anh đợc miễn thuế nội địa, đợc hởng quyền trị ngoại phápquyền và hàng hoá Anh vào Iran đợc hởng mức thuế quan không quá5%

Nh vậy , mỗi lần Iran muốn vợt lên là một lần Anh lại nắm lấy Iran mộtcách chặt chẽ hơn Tuy có sự cạnh tranh của Pháp và của Nga song với uthế là cờng quốc công nghiệp - quân sự đứng đầu thế giới, biết tận dụngnhững sơ hở của các nớc khác, và biết lợi dụng những cơ hội cần thiết,Anh đã ngày càng xâm nhập sâu hơn vào đời sống kinh tế - xã hội ,chính trịcủa Iran

Sự bóc lột của Anh ở Iran đợc hợp pháp hoá bằng các hợp đồng tô ợng Trong thời kì 1862- 1872, ngời Anh đã ký với chính phủ Iran bốn hợp

nh-đồng tô nhợng để xây dựng đờng dây điện báo trên lãnh thổ Iran để nối liềnLuân Đôn với ấn Độ các đờng điện báo này trở thành phơng tiện mở rộng

ảnh hởng của Anh, nhân viên phục vụ ngời Anh đợc hởng quyền trị ngoạipháp quyền, các trạm điện báo đợc coi nh là các sứ quán nớc ngoài hay làthánh đờng nơi mà những ngời đối lập khi bị truy đuổi có thể vào đó lánhnạn Với quy định này thì những ngời phục vụ hay làm tay sai cho Anh sẽ

đợc đảm bảo, tạo cho Anh có u thế trong việc thu dụng tay sai

Các phơng tiện thông tin liên lạc quan trọng nhất đều nằm trong taycủa ngời Anh, điều này sẽ đảm bảo cho sự cai trị của ngời Anh T bản Anhxây dựng và kiểm soát một số đờng bộ ở Nam và Trung Iran Năm 1888,một công ty Anh nhận đợc quyền khai thác đờng thuỷ trên con sông Karun– con sông duy nhất ở Iran Một chi tiết làm bộc lộ rõ dã tâm của các nớc

đế quốc đó là trong việc xây dựng cơ sở hạ tầng các đế quốc không tính đếnlợi ích của Iran mà chỉ tính đến lợi ích của họ mà thôi Điều này thể hiện ởchỗ các nớc Anh, Nga không đồng ý cho Iran xây dựng và phát triển đờngsắt bởi vì Anh sợ rằng một trục đờng sắt xuyên Iran sẽ giúp Nga nhanhchóng điều quân xuống vùng vịnh Iran mỗi khi có xung đột, còn t bản Nga

sợ rằng đờng sắt sẽ làm cho hàng hoá của Anh ngày càng tràn ngập thị ờng Iran và điều này sẽ làm ảnh hởng đến quyền lợi của t bản Nga Chúng

tr-ta nên hiểu rằng trong sự xâm lợc Iran thì Nga chính là đối thủ đáng gờmnhất của Anh

Anh đã tìm cách biến các hợp đồng tô nhợng thành phơng tiện để nôdịch hoàn toàn Iran Điển hình là hợp đồng năm 1872 với chủ hãng điệnbáo nổi tiếng của Anh - bá tớc Reiter Công ty Reiter đợc độc quyền xâydựng đờng bộ, công trình thuỷ lợi, khai thác tài nguyên khoáng sản và rừng,xây dựng nhà máy Thậm chí Reiter còn đợc quyền kiểm soát thuế quan

Sự nhợng bộ này của chính phủ Iran đã gây ra sự bất bình mạnh mẽ trongquần chúng nhân dân và trong cả triều đình Bởi vậy phong trào đấu tranhmạnh mẽ của nhân dân dã buộc Shah phải huỷ hợp đồng Song đổi lại năm

1889, Reiter đợc phép lập ngân hàng đế quốc Iran nh là một đặc ân để đền

bù thiệt hại cho việc phải huỷ bỏ hợp đồng tô nhợng năm 1872 và ngânhàng này đợc độc quyền phát hành giấy bạc Đây là sự nô dịch của t bảnAnh đối với Iran về tài chính, qua việc này chúng ta càng hiểu thêm sự cấukết của t bản Anh với chính quyền Shah Còn về chính trị bộ máy nhà nớc

Iran ngày càng bị “ Âu châu hoá”, bộ máy quân đội thì ngày càng bi đát,khả năng chiến đấu của quân đội Iran ngày càng yếu đi và bị lệ thuộc vàoAnh Bộ Bu điện và Điện báo vừa đợc thành lập đã đợc chính quyền giaocho ngời Anh quản lý Ngời Anh nắm toàn quyền ở miền Nam ,còn miềnBắc là của ngời Nga

Đến đây Iran hoàn toàn bị biến thành nớc nửa thuộc địa còn chế độphong kiến chỉ tồn tại nh là một công cụ cho chính sách của chủ nghĩa thựcdân mà thôi

ở Baranh, năm 1816 hiệp ớc đầu tiên đợc kí kết giữa Luân Đôn vàBaranh đã mở đờng cho sự xâm lợc của thực dân Anh đối với vùng đất màu

mỡ này Tiếp đó, hiệp ớc 1816, ngời Anh ngày càng mở rộng ảnh hởng củamình tại Baranh, lần lợt nhiều hiệp ớc đợc kí kết nh hiệp ớc ký ngày 22-12-

1880 và ngày 13-3-1892.Với những hiệp ớc đó, Baranh chính thức biếnthành xứ bảo hộ của thực dân Anh Với những hiệp ớc đã ký, chính quyềnBaranh chỉ còn quyền điều khiển công việc nội bộ của các vơng quốc màthôi còn công việc đối ngoại do một viên cố vấn ngời Anh chịu tráchnhiệm Nhng trên thực tế, tất cả các quyền hành ở Baranh từ đối ngoại đến

đối nội đều do ngời Anh nắm giữ ,sự tồn tại của chính quyền phong kiến ở

đây chỉ là hình thức và là công cụ của Anh

Cùng với Baranh, năm1882 Anh cũng chiếm nốt Quata - vơng quốcrộng lớn về dầu mỏ Đối với Côoét là một nớc nhỏ nhng rất giàu có ở phíaTây vịnh Iran Đợc xem là cửa ngõ của châu Âu và châu á - đây là nớc có

vị trí hết sức quan trọng, tất cả các cờng quốc lớn ở châu Âu đều muốnchiếm lấy vùng đất này Ngời Đức thì mong muốn sẽ mở đợc đờng xe lữachạy từ Béc lin đến vịnh Iran mà ga cuối sẽ là Côoét để phục vụ cho mu đồbành trớng của mình, còn nớc Nga cũng hi vọng Côoét sẽ trở thành điểmnút quan trọng trên trục giao thông từ Matxcơva đến Bátđa Đối với nớcAnh, Côoét nằm trong dự định của chính phủ Anh trong việc xây dựng mộtcon đờng từ ấn Độ qua Iran để khống chế thế giới và khai thác dầu lửa ởIran Vì thế mà mâu thuẫn giữa các cờng quốc nảy sinh, nớc Anh tận dụng

u thế của mình đã mua chuộc Mubarăc em trai của quốc vơng Côoét làmtay sai và đến năm 1897 thì đa Mubarăc về Côoét và ủng hộ Mubarăc làm

đảo chính Mặc dù bị Thổ Nhĩ Kỳ phản ứng đem quân can thiệp chống lạiMubarăc nhng cuối cùng Anh vẫn giành thắng lợi, Mubarăc trở thành quốcvơng Côoét Ngày 23-1-1899, đế quốc Anh buộc Côoet kí một hiệp địnhquy định Côoét không đợc chấp nhận đại diện chính trị của bất cứ nớc nào

khác nếu nh không đợc sự đồng ý của Anh Nh vậy, về thực chất Côoet trởthành một vơng quốc nằm dới sự bảo hộ của Anh

Với Ôman; Vào năm 1789, “ Hiệp ớc hữu nghị” bất bình đẳng giữaAnh và Ôman đợc kí kết Theo hiệp ớc này Anh đợc quyền xây dựng các

xí nghiệp trên đất Ôman Năm 1800, viên công sứ đầu tiên của Anh tớinhậm chức ở Maxcat và cùng với thời gian quyền hành của viên công sứAnh ở Ôman ngày càng tăng Lấy cớ “ giúp đỡ ” chính quyền địa phơngcủa phong kiến Ôman trong việc buôn bán và bảo vệ quyền lợi của công ty

Đông ấn hải quân Anh đã đổ bộ lên Ôman đồng thời xây dựng ở đây mộtlực lợng cảnh sát để bảo vệ vùng duyên hải nớc này Năm 1833 và năm

1891 đế quốc Anh buộc Ôman phải kí kết một loạt hiệp ớc mới đặt nớc nàydới sự khống chế của Anh ( bao gồm cả Ôman và Maxcat) Theo nhữnghiệp ớc đó, Ôman cam kết không đợc cắt lãnh thổ của mình cho một nớcnào khác,đặt toàn bộ nền thơng nghiệp của Ôman dới quyền điều khiển củaAnh.Với những hiệp ớc này Anh thực sự trở thành nớc bảo hộ của Ôman

Đối với đảo Síp “ hòn đảo thần vệ nữ ” cũng không thoát khỏi sựnhòm ngó của nớc Anh, vào năm 1878, Anh đã gạt Thổ Nhĩ Kỳ để thốngtrị đảo Síp nhằm bảo vệ cho con đờng sang ấn Độ Theo hiệp ớc ký kếtgiữa Anh và Thổ Nhĩ Kỳ ở Côngxtantinốp ngày 14-06-1878, Thổ Nhĩ kỳ đãbán đứt đảo Síp cho nớc Anh với giá 92.799 đồng bảng Anh cùng với đảoGibranta va Manta, Síp trở thành một khâu quan trọng trong hệ thống quân

sự của Anh trên con đờng đi đến ấn Độ

ở vùng Nam Yemen -xứ Arập hạnh phúc - vơng quốc của cà phê, vàonăm 1802, công ty Đông ấn của Anh ký với tiểu vơng quốc Lahê( lúc naygồm cả Aden ) một hiệp định buôn bán Ngày 19-01-1839, viện cớ đòi bồithờng một chiếc tàu của công ty Đông ấn đã “bị cớp” ở ngoài khơi vịnhAđen quân Anh đổ bộ lên cảng Ađen Nh vậy một lần nữa công ty Đông ấn

đã dọn đờng cho sự xâm nhập của thực dân Anh Nền thống trị của Anh ở

đây đợc chính thức thiết lập bằng một hiệp ớc với tên gọi là “ Hiệp ớc hữunghị giữa tiểu vơng quốc Lahê với chính quyền Anh quốc ” đợc ký kết vàongày 18-06-1839 Tuy nhiên mặc dù chính quyền phong kiến đầu hàngquân xâm lợc, nhng nhân dân Nam Yemen đã đứng dậy chống lại kẻ thù.Trong những năm 1839, 1840, 1841 đã xẩy ra các cuộc nổi dậy của các bộlạc ở đây Tuy nhiên do lực lợng bị phân tán thiếu sự chỉ đạo tập trung và

đặc biệt là do sự phản bội, cam tâm làm tay sai cho giặc của các quý tộcphong kiến cho nên phong trào đấu tranh của nhân dân miền Nam Yêmen

bị thất bại Dù vậy nó đã chứng tỏ tinh thần yêu nớc của nhân dân Yemen.Dùng vũ lực đàn áp kết hợp với thủ đoạn chia rẽ mua chuộc, thực dân Anhdần dần xâm chiếm các vùng xung quanh Ađen, mở rộng quyền thống trịcủa chúng ra khắp miền Nam Yemen xác lập quyền thống trị trên vùng đấttrù phú này.

Đối với việc khai phá kênh đào Xuyê : thực tế lúc đầu kênh Xuyêthuộc quyền quản lý của ngời Pháp và ngời Ai Cập Kênh Xuyê chính thức

đợc khởi công vào năm 1859 do kĩ s ngời Pháp -F Létxép chỉ huy, Anh tìmcách chống phá công việc của Lét xép vì e ngại rằng một khi con kênh hoànthành thì ảnh hởng của Pháp ở Ai Cập sẽ lên cao và ảnh hởng đến quyền lợicủa Anh ở đây Một mặt Anh xúi Ai Cập không cho phép đào kênh, mặtkhác Anh ngầm ép Thổ Nhĩ Kỳ không chấp nhận sự nhờng đất của ngời AiCập cho Pháp Tuy nhiên cuối cùng Anh không ngăn cản đợc công việccủa Lét xép và thế là sau mời năm con kênh Xuyê đã hoàn thành; nớc Anhtìm mọi cách chiếm lấy con kênh này Một chính khách của Anh,Pamensơn tuyên bố rằng sớm muộn gì Anh cũng cần chiếm lấy con kênhnày trớc khi chiếm Ai Cập Chính một sử gia Pháp Ernest Renan, cũng đã

nói với Lét xép rằng : một eo biển Bôxpho cũng đủ gây rối cho thế giới“

rồi, nay ông lại tạo thêm một eo biển quan trọng hơn nhiều nữa, rồi đây vô số trận giao chiến lớn lao sẽ xẩy ra ở đó ” [3,79], Lamatin- sử gia ngời

Pháp thì nhận định : nếu cần chiến đấu với chúng ta tức ng“ – ời Pháp –

và với mọi nớc khác trọn một thế kỷ trên Địa Trung Hải thì Anh vẫn sẵng sằng chiến đấu chứ không chịu để cho chìa khoá kênh Xuyê rơi vào nớc khác ” [3,79] Năm 1873, Anh đòi công ty Pháp - Ai Cập giảm thuế cho

các tàu thuyền qua kênh nhng Pháp không chịu, Anh còn dùng Thổ Nhĩ Kỳgây sức ép với Ai Cập nhng không thành công, cuối cùng Anh sử dụng thủ

đoạn mua cổ phần của Ai Cập với giá bốn tỷ bảng Anh Sau đó, lợi dụngkhi tình hình Ai Cập không ổn định, Anh đa hạm đội vào bắn phá cảngAlexandrie rồi chiếm luôn miền kênh Xuyê Mặc dù Pháp phản ứng rấtquyết liệt nhng rồi Pháp cũng không ngăn cản đợc Anh Nh vậy Anh, đãchiếm đợc một vị trí quan trọng trên con đờng vận tải quốc tế đồng thời đócũng là một vị trí chiến lợc trên bản đồ chính trị thế giới

Nh vây, bằng các hợp đồng tô nhợng, bằng các “ hiệp ớc hữu nghị “,hay bằng cái vòi thơng mại của công ty Đông ấn và kể cả việc đem quân đixâm lợc, không từ một thủ đoạn nào cuối cùng thực dân Anh đã đặt đợc áchthống trị của mình ở các nớc Trung Đông Cho dù trong quá trình xâm lợc

Anh cũng gặp không ít những khó khăn đó là sự cạnh tranh của các nớckhác nh ; Pháp, Nga hay là cuộc đấu tranh của nhân dân Trung Đông nh-

ng với lợi thế về quân sự và kinh tế, Anh đã giành đợc thắng lợi trong cuộc

đua này

2.2 Chính sách của Anh ở Trung Đông từ đầu thế kỉ XX đến khi kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai

2.2.1 Chính sách thống trị của Anh ở Trung Đông từ đầu thế kỉ XX

đến năm 1918

Đầu thế kỷ XX, khi nền công nghiệp thế giới phát triển mạnh mẽ, mộtnhu cầu đặt ra đó là dầu mỏ và vào năm 1909 W Kaoxdacy đã tìm thấydầu mỏ ở vịnh Iran và công ty dầu mỏ Posian Oil đợc thành lập Từ đâycuộc cạnh tranh về dầu mỏ bắt đầu Chính sử gia Launay đã viết một cuốnsách cho rằng trong khu vực Thổ Nhĩ Kỳ có những mỏ dầu nằm từ KirKaktới Xuyê dài hơn 700 km và từ đây chúng ta có thể ngửi thấy mùi dầu mỏtrong các cuộc tranh chấp ở khu vực này Dầu mỏ đã khơi dậy lòng tham ởcác nớc thực dân, các nớc t bản đua nhau tìm kiếm nguồn tài nguyên quýgiá này ,nhng Anh tiếp tục giữ đợc u thế của mình bởi Anh là ông chủ thực

sự ở Trung Đông Các nhà t bản Anh cùng với Đức, Thổ Nhĩ Kỳ thành lậpcông ty dầu mỏ Turkish Petrolium trong đó 50 % cổ phần thuộc về mộtcông ty Anh, và 45% cổ phần thuộc về công ty Đức-Anh và một ngânhàng Đức còn 5 % thuộc về một ngời Acmenia tên là : Conlben-kian

Để hoàn thành quá trình chinh phục thực dân Anh tiếp tục tiến hànhchiến tranh xâm lợc các nớc nh: Côoét, Baranh,Quata

Đầu thế kỉ XX, ngoài những hiệp ớc vay nợ và miễn, giảm thuế chohàng hoá của Anh và Nga, t bản Anh và Nga còn nhận đợc những hợp đồngnhợng lãnh thổ mới Năm 1901, ngời Anh buộc Shah phải cấp cho mộtcông dân Anh, nhà tài chính D’Arcy hợp đồng nhợng địa với mục đích độcquyền khai thác dầu lửa trên cả nớc Iran trừ năm tỉnh miền Bắc Đây là cơ

sở cho sự thành lập công ty dầu lửa Anh- Iran ), nền độc lập và thống nhấtcủa Iran vốn đã mong manh nay càng mong manh hơn bao giờ hết Ngờidân Iran buộc phải sống dới hai tầng áp bức đó là của t bản nớc ngoài vàcủa phong kiến trong nớc Điều đó làm cho đời sống của nhân dân Iranngày càng thêm khốn khổ,bệnh tật, nghèo đói luôn là căn bệnh rình rập họ,nếu không đánh đuổi đợc bọn t bản nớc ngoài và lật đổ đợc ách thống trịcủa chế độ phong kiến phản động lỗi thời thì đất nớc Iran và nhân dân Irankhông có cơ hội phục hng kinh tế, văn hoá và bảo vệ nền độc lập và thốngnhất đất nớc Giai cấp nông dân thì bị tớc đoạt ruộng đất, bị địa chủ và t bảnnớc ngoài bóc lột thậm tệ nên đời sống của họ rất nghèo khổ vì thế , tinhthần cách mạng của họ rất cao Đối với giai cấp vô sản, là giai cấp mới ra

đời, chủ yếu là công nhân các xí nghiệp nửa thủ công nhỏ, còn ít về số lợng

càng lên cao Trong hoàn cảnh đó, ngời lãnh đạo phong trào cách mạng

đang âm ỉ chính là giai cấp t sản dân tộc, họ muốn xoá bỏ ách áp bức củachế độ phong kiến và ách áp bức của các nớc đế quốc để tạo điều kiện chochủ nghĩa t bản dân tộc phát triển Giai cấp t sản dân tộc Iran bao gồm chủyếu là thơng nhân lớn nhỏ và các chủ xởng thủ công ( đại t sản công nghiệpcha có) Trong bối cảnh mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp đang lêncao thì những luồng t tởng tiến bộ đã du nhập vào Iran đã thúc đẩy cuộc đấutranh của nhân dân Iran chống chủ nghĩa thực dân và chế độ phong kiến taysai Tất cả những điều trên đã là nguyên nhân dẫn đến cuộc đấu tranh củanhân dân Iran

Cuộc cách mạng ở Iran nổ ra vào ngày 12-12-1905 và nhanh chóng lanrộng ra khắp cả nớc, kết quả là đến năm 1907, một bản hiến pháp mới đợcban hành và Iran trở thành một quốc gia lập hiến Sự phát triển của cáchmạng Iran đã làm cho chính phủ Anh lo ngại vì sợ nó sẽ ảnh hởng đến lợiích của Anh ở đây và nớc Anh đã đa ra rất nhiều kế hoạch để đối phó lạiphong trào cách mạng của quần chúng nhân dân, các kế hoạch về tài chính

và quân sự đợc nêu ra để “ bảo vệ tính mạng và tài sản của ngời Âu” Trớckhí thế của cách mạng Iran các nớc đế quốc đã liên minh lại với nhau NớcAnh mặc dù có mâu thuẫn với Nga song ngày 31-08-1907, Nga và Anhcũng đã kí một hiệp ớc phân chia ảnh hởng ở Iran,Ap ganistan và Tây Tạng.Theo đó Anh chiếm miền Đông và Nam Iran còn Nga chiếm BắcIran.Thực tế một liên minh chống cách mạng đã đợc thành lập giữa Anh và Nga

- điều này thể hiện sự phản động trong chính sách của các nớc đế quốc.Chính vì vậy,đến năm 1911, Anh đa thêm quân đội vào Iran và kết quả làIran ngày càng lệ thuộc vào các nớc đế quốc Chính phủ mới của Iranchính thức thừa nhận Hiệp ớc Anh- Nga về việc chia cắt đất nớc và chấpnhận sự chiếm đóng của các cờng quốc Công ty dầu lữa Anh -Iran trởthành công cụ hữu hiệu nhất để Anh tiến hành bóc lột nhân dân Iran Cuộccách mạng Iran một lần nữa lại thất bại mà một trong những nguyên nhân

đó là thiếu một giai cấp tiên tiến lãnh đạo ngoài ra đó còn là do sự cấu kếtcủa các nớc đế quốc với nhau và tính không triệt để cách mạng của giai cấp

t sản dân tộc

Cùng với cuộc đấu tranh của nhân dân Iran là cuộc đấu tranh cáchmạng của nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1908.Trớc thực trạng các nớc đếquốc lần lợt xâu xé đất nớc này, nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ không chịu ngồi yên

mà đã đứng đậy dới sự lãnh đạo của tổ chức cách mạng : những ngời Thổ

Nhĩ Kỳ trẻ hay Đảng Thống nhất và Tiến bộ và các tổ chức cách mạng khác

mà chủ yếu là do giai cấp t sản lãnh đạo Đến tháng 6 năm 1908, cuộc đấutranh đã bùng nổ và ngày càng lên cao điều đó đã làm cho các nớc đế quốc

lo lắng Trong một bức mật th gửi cho đại sứ của mình ở Ixtanbun đề ngày

31-07-1908 ,bộ trởng ngoại giao Anh đã viết nếu Thổ Nhĩ Kỳ thực sự thi“

hành hiến pháp hiện tại và tự nó mạnh lên thì hậu quả của nó sẽ mạnh hơn

so với những gì có thể dự đoán hiện nay điều này sẽ ảnh hởng rất lớn tới Ai

Cập và ấn Độ ” [11,193] Mặt trận thống nhất phản cách mạng của các nớc

đế quốc đã đợc thành lập, và sự phản ứng của các nớc đế quốc đã làm chogiai cấp t sản Thổ Nhĩ Kỳ dao động và cuối cùng đi đến thoả hiệp Điều đó

đã làm cho phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ bịdìm trong biển máu Tình trạng nửa thuộc địa của Thổ Nhĩ Kỳ vẫn không đ-

ợc cải thiện, Thổ Nhĩ Kỳ ngày càng phụ thuộc vào các nớc phơng Tây sâusắc hơn

Đến năm 1914, tình hình chính trị trên thế giới có nhiều biến động Sựphát triển không đều giữa các cờng quốc đã dẫn đến mâu thuẫn và điều gì

đến đã đến, chiến tranh thế giới thứ nhất đã bùng nổ để giải quyết nhữngmâu thuẫn trong nội bộ các cờng quốc Trung Đông là vùng chiến lợc quantrọng nên trở thành nơi tranh chấp đầu tiên Trong đó vấn đề đợc quan tâm

đó là việc Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đứng về phe nào hoặc sẽ đợc phân chia giữa Anh

và Pháp hay là Thổ Nhĩ Kỳ trở thành đồng minh của Đức Riêng nớc Đứcthì mong muốn lôi kéo ThổNhĩ Kỳ về phe mình để biến nó thành thuộc địacủa Đức và sử dụng quân đội Thổ Nhĩ Kỳ nh quân thuộc địa da màu Còn

về phần Anh, Pháp thì họ chủ quan cho rằng địa vị của họ ở Thổ Nhĩ Kỳ làkhá vững chắc nên họ cha thấy hết đợc những điều lợi mà Thổ Nhĩ Kỳ đemlại vì thế điều mà họ quan tâm là sẽ chia Thổ Nhĩ Kỳ nh thế nào chứ khôngnghĩ tới việc lôi kéo Thổ Nhĩ Kỳ vào đồng minh của mình.Điều đó dẫn đếnngày 02-08-1914 Đức và Thổ Nhĩ Kỳ kí hiệp ớc bí mật liên kết đồng minh.Hiệp ớc quy định rằng nếu Nga can thiệp vào cuộc xung đột áo, Hung -Xecbi mà Đức ủng hộ áo Hung thì Thổ Nhĩ Kỳ sẽ phải tuyên chiến vớiNga, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ sẽ đợc đặt dới sự kiểm soát của Đức Tuy nhiênvào thời điểm đó Thổ Nhĩ Kỳ cha sẵn sàng tham chiến nên đã tuyên bốtrung lập song đến tháng 10 -1914 quân Thổ Nhĩ Kỳ đã chính thức thamchiến Nói về liên minh quân sự này Hinđenbua- Tổng thống Đức đã gọi

nó là “ mơ tởng chính trị kiểu phơng Đông”, Đức đã lợi dụng tham vọngphục thù của Thổ để lôi kéo Thổ vào liên minh với mình cũng giống nh trớc

đây Anh đã lợi dụng các Xuntan của Thổ Sau khi tham chiến Thổ Nhĩ Kỳ

đa quân tiến đánh Iran lúc đó đang nằm trong tay Anh và Nga Trong giai

đoạn đầu của cuộc chiến Thổ Nhĩ Kỳ có u thế, song sau khi lực lợng việnbinh của Anh và Nga đến mọi việc khác hẳn và Thổ Nhĩ Kỳ lại thất bại Đế quốc Anh tiếp tục củng cố vị trí của mình tại Iran Sau khi đàn ápcác cuộc khởi nghĩa ở miền Nam cuối năm 1916, ngời Anh đã thành lập các

đơn vị lính đánh thuê Iran do sĩ quan Anh chỉ huy Các đơn vị này đóng vaitrò quan trọng trong việc duy trì trật tự trong nớc và là công cụ để nô dịch Iran Công ty dầu lửa Anh - Iran ngày càng tăng cờng hoạt động Sản lợngdầu do công ty khai thác tăng từ 80000 tấn ( 1913) lên 1.100 nghìn tấn(1919) Công ty trở thành mô hình quốc gia trong quốc gia có đội bảo vệ vũtrang, cảnh sát, trờng học giống nh một quốc gia thu nhỏ có tính tự trị cao

và có luật riêng của nó Thông qua công ty dầu lửa Anh- Iran và các thủ

đoạn khác vai trò của Anh ngày càng cao, từ tháng 08 /1916, ngời đứng đầuchính phủ Iran, Posunga - là tay sai của Anh

Vào năm 1918, cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc không nhnhững gì mà Thổ Nhĩ Kỳ dự đoán Nớc Đức và phe Hiệp ớc bị thất bại

Đức buộc phải ký vào hiệp ớc Vecxay và đối với Thổ Nhĩ Kỳ, Anh và Phápcũng bắt ép phải ký hiệp ớc Xevơrơ Hiệp ớc Xevơrơ đợc ký ngày 10-08-

1920 tại Xevơrơ ( Pháp), theo đó chia đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ ra làm hai phần :

ở phía Tây ( miền Thracce và miền xung quanh Smyrne ) cho Hy Lạpmộtvùng phía Tây Nam trên bờ Địa Trung Hải ngó ra đảo Síp, cho ý ,cắt mộtmiền ở Tây Bắc( miền Acmenia ), cho độc lập thành nớc cộng hoàAcmenia, một miền phía Nam thì thành lập một xứ tự trị của ngời Cuốc cònhai phần, phần Malatie ở Bắc Xiry dành cho Pháp với phần Irắc giáp vùngvịnh Iran dành cho Anh.Với hiệp ớc Xevơrơ thì đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ thực

sự bị tan rã

Trong giai đoạn này, trong mối quan hệ giữa Anh với vùng Trung

Đông mà cụ thể là với các quốc gia Arập nổi lên nhân vật Lawrence.Thomas Edward Lawrence (1888- 1935) sinh ngày 15/ 08 /1888 tại xứGalles ( vơng quốc Anh ) trong một gia đình quý tộc và là một con ngờithông minh ham học, tính tình cơng trực và có nghị lực vững vàng Ôngrất thích học sử và tỏ ra đam mê với những sự huyền bí của phơng Đông,

nhất là sau khi đọc xong cuốn sách Travels in Arabia Deseta ( du lịch trong

sa mạc Arập ) của tác giả Ch Doughty và từ đó ông gắn bó cuộc đời ôngvới xứ sở Arập và với ngời Arập Trong năm 1908, ông đi qua Bâyrut, đi

qua các lâu đài thành quách của ngời Arập ở Nazareth, Haipha, Acre, Tyz,Sidon, Alep ở Xiry, Li Băng, Palextin Ông hoà đồng vào thế giới Arập,

ông sống nh ngời Arập tập nói tiếng Arập, làm theo phong tục của ngờiArập Ông nhận thức đợc âm ma của nớc Anh là muốn xâm lợc Arập và

ông phân tích nếu nh Arập rơi vào tay Pháp thì đất nớcArập sẽ bị suy yếubởi vì theo ông ngời Pháp không có tinh thần tổ chức và phát triển nh ngờiAnh Cho nên ông ngộ nhận rằng sứ mạng của ngời Anh là phải giải thoátArập Tháng 05/ 1914, Lawrence về Anh và chiến tranh thế giới bùng nổ.Ngời Anh dựa vào cuộc đấu tranh của nhân dân Arập để chống lại Thổ Nhĩ

Kỳ Ngời mà Lawrence giới thiệu cho chính phủ Anh là Husein Lúc này ởtrong bộ máy của chính phủ Anh có hai cơ quan chuyên trách về phơng

Đông đó là :cơ quan Indian Office trụ sở đóng ở Bom bay chuyên trông coicông việc ở ấn Độ do Saint Jonh Philbly chỉ huy trực thuộc chính quyềnAnh ở ấn Độ và cơ quan Arabia Office do Allenby chỉ huy trực thuộc BộNgoại giao đóng ở Luân Đôn Hai cơ quan này không có sự liên lạc vớinhau và thậm chí đôi khi còn đối lập nhau.Trong khi India office bảo vệcon đờng từ ấn Độ đến châu Âu cho nên chú trọng Mêsôpôtait và muốnbảo vệ che chở cho các quốc vơng Arập ở phía vịnh Iran nh Mubarăc, quốcvơng xứ Côoét và IbnSeoud quốc vơng xứ Hasa và Nedjd Thì Arabia officetrái lại lo bảo vệ kênh Xuyê tức là bảo vệ con đờng biển từ ấn Độ qua Anhcho nên tìm cách liên lạc với các quốc vơng Arập ở phía bên bờ Hồng Hải.Trong đó chính quyền Anh đặc biệt chú ý đến Husein - một con ngời đầytham vọng Chính phủ Anh đã hứa rằng nếu Husein đuổi đợc Thổ Nhĩ Kỳ

ra khỏi Arập thì chính phủ Anh sẽ chịu trách nhiệm đi vận động các nớc ờng quốc trao trả độc lập cho Arập (?) Vì tin vào lời hứa của chính phủAnh cũng nh tin vào Lawrence mà Hussein đã kêu gọi nhân dân Arậpchống lại Thổ Nhĩ Kỳ và bắt đợc rất nhiều quân Thổ làm tù binh ởLamécque Đợc sự giúp đỡ của chính phủ Anh, đội quân Arập của Hussein

c-đã thắng quân Thổ Nhĩ Kỳ rất nhiều trận ở Pabegh, Yanbo và Taif và chỉtrong vòng mấy tháng đã bắt đợc 5000 quân Thổ Nhĩ Kỳ Hussein đãkhông làm chính phủ Anh phải thất vọng Tuy nhiên sau đó cả quân Anh

và Ai Cập bị thất bại liên tiếp, ở Kut Elamara tớng Anh là Towshen bị baovây, tình thế quân Anh rất nguy ngập bắt buộc chính phủ Anh phải nhờ tớiLawrence, Lawrence cho rằng sỡ dĩ quân Anh thất bại là vì : bộ máy chiếntranh của chính phủ Anh là quá nặng nề không phù hợp với hoàn cảnhchiến tranh, sĩ quan Anh quá nhiều thói quan liêu trong hành quân vì vậy

mà tiến thoái rất chậm và tất yếu bị quân Thổ Nhĩ Kỳ bao vây và thất bại là

điều không thể tránh khỏi Vì thế muốn chiến thắng, quân Anh cần tăng ờng tính cơ động trong chiến đấu Để thoát khỏi tình thế bao vây hiện nay,theo Lawrence thì chính phủ Anh phải thật lòng hứa với nhân dân Arập sẽủng hộ nền độc lập của họ nếu nh họ nổi dậy chống quân Thổ Nhĩ Kỳ thắnglợi Ông đã thuyết phục chính phủ Anh để cho ngời Arập khởi nghĩa chiếmMêdina, giải phóng Xiry Còn chính phủ Anh chỉ giúp cố vấn và vũ khí chứkhông đa quân tham chiến Thực chất ngời Anh muốn lợi dụng tinh thầndân tộc, niềm khát khao độc lập của ngời Arập để chống lại Thổ Nhĩ Kỳ,

c-đồng thời gạt luôn ảnh hởng của Pháp tại Trung Đông

Chính phủ Anh đã giao cho Faycall (con của Husein) làm thủ lĩnh củaphong trào giải phóng dân tộc của Arập ra khỏi ảnh hởng của Thổ Nhĩ Kỳ

và Lawrence đợc giao nhiệm vụ đi liên lạc với Faycal Với vốn hiểu biết vềthế giới Arập của mình, cùng với sự thông minh và uy tín sẵn có, Lawrence

đã góp phần không nhỏ trong những chiến thắng của Arập ở Arkha, Akaba,

Da mas góp phần không ít trong thắng lợi chung của ngời Arập trớc ngờiThổ Nhĩ Kỳ

Tuy nhiên, khi Thổ Nhĩ Kỳ thất bại thì ngời Anh lại thay đổi Chínhphủ Anh không những không trao trả độc lập cho Arập mà ngợc lại còn tìmmọi cách để thống trị Arập mà hiệp ớc Sevơrơ là minh chứng điển hình cho

âm mu đó Điều này thể hiện tính hai mặt trong chính sách của chủ nghĩa

đế quốc Bất kể hành động nào của chủ nghĩa thực dân luôn đặt lợi ích củamình lên trên hết và đều muốn không ai đụng chạm vào quyền lợi củamình Việc không nhận thức đợc bản chất của chủ nghĩa thực dân là mộtsai lầm lớn của ngời Arập, họ đã quá tin vào lời hứa của nớc Anh Chúng

ta nên nhớ rằng trớc khi và cả khi Anh tuyên bố ủng hộ nền độc lập của

ng-ời Arập thì giữa Anh và Pháp đã có thoả thuận với nhau về việc phân chiaArập sau chiến tranh bằng mật ớc Skyes - Picốt (gọi theo tên những ngời đãthơng lợng và kí kết ) vào tháng 05 /1916 Hiệp ớc này đã qui định mộtcách rõ ràng những vùng ảnh hởng của Anh và Pháp sau chiến tranh mà ở

đó mỗi bên ký kết có thể thiết lập nền cai trị trực tiếp hay gián tiếp hoặc“

thực hiện quyền kiểm soát nào mình muốn có và xét thấy cần thiết

”[11,208] Cụ thể theo hiệp ớc, Xiry bị chia làm hai : các tỉnh phía bắc( gồm Xiry và Li Băng hiện nay ) cùng với vùng dầu mỏ Mossoul ( BắcIrắc) thuộc về Pháp, còn vùng phía Nam mang tên Palextin cùng với vùngLỡng Hà ( íăc hiện nay) thuộc về Anh Hầu nh tất cả các khu vực màu mỡ

nhất và nhiều tài nguyên nhất đều thuộc về Anh và Pháp Một lần nữachính sách hai mặt của Anh đợc biểu hiện Và không cần đợi chiến tranhkết thúc, năm 1917 các chính phủ Anh, Pháp đã cho quân đội vào chiếm

đóng các vùng đợc phân chia theo bản mật ớc Skyes- Picốt

2.2 2 Chính sách của Anh ở Trung Đông từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất đến trớc chiến tranh thế giới thứ hai

Nh chúng ta đều biết, năm 1918, chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúcvới thắng lợi thuộc về phe Hiệp ớc ( Antanta ), Anh và Pháp với t cách làcác cờng quốc thắng trận đã lần lợt ký kết các hoà ớc với các nớc bại trận là

Đức, áo Hung và Thổ Nhĩ Kỳ Và để hợp pháp hoá các quyết định về việcphân chia lại thế giới sau chiến tranh các cờng quốc đã lập ra Hội Quốc

Liên với mục đích là bảo vệ quyền lợi các c“ ờng quốc thắng trận trong chiến tranh ” Công ớc thành lập Hội Quốc Liên đợc ký kết vào ngày28/04/1919, là văn bản đầu tiên đợc thông qua tại hội nghị Vecxay Và đểthống trị thế giới với những thủ đoạn mới các cờng quốc đã núp dới danhnghĩa Hội Quốc Liên vì thế đặt ra cái gọi là “ chế độ uỷ trị” Điều 22 trong

Hiến chơng của Hội Quốc Liên giải thích rằng “: hệ thống uỷ trị đợc thiết lập là vì các dân tộc ở các vùng lãnh thổ mà do kết quả của chiến tranh đã không còn thuộc chủ quyền của các quốc gia đã cai trị họ trớc đây song các dân tộc đó cha có khả năng lãnh đạo mình trong những điêu kiện đặc biệt khó khăn của thế giới hiện nay”[11,209] Về thực chất cái gọi là chế

độ uỷ trị này chỉ là sự thay đổi hình thức bóc lột và cai trị với những biệnpháp tinh vi hơn

Tiếp đó ngày 25/04/1920, Hội đồng tối cao các nớc thuộc phe Hiệp ớchọp hội nghị ở Sanrêmô ( Nam Italia ) đã xác định quyền uỷ trị của các nớctại khu vực Trung Đông nh sau; Pháp đợc quyền uỷ trị đối với Xiry ( baogồm cả Li Băng) và Anh đợc quyền uỷ trị tại Irắc( cùng với vùng dầu mỏMossol) , Palextin, Gioócđani Nh vậy bản mật ớc Skýe - Picôt đã đi vàothực tiễn và đến năm 1922 sau khi dàn xếp đợc những tranh chấp giữa các

đế quốc chủ yếu là Anh, Pháp, Mỹ thì Hội Quốc Liên mới ra nghị quyết vềquyền uỷ trị cho Anh và Pháp ngày 04 /10/1921, tại phiên họp đầu tiên của

uỷ ban thờng trực về quyền uỷ trị ( do hội đồng Hội Quốc Liên bầu ra ngày01/12/1920 mà lúc đó hội đồng Hội Quốc Liên gồm có năm nớc đồng minhchủ yếu là Anh, Pháp, Mỹ,ý, Nhật và bốn nớc do họ chọn ra ) ngài Rappard

chủ tịch tiểu ban về quyền uỷ trị đã xác định vấn đề nh sau : các thuộc địa“

cũ của Đức không đem nộp cho Hội Quốc Liên mà đem nộp cho các nớc

Xevơrơ quy định là phải nhợng lại cho các cờng quốc đồng minh chủ yếu, nghĩa là cho hội đồng tối cao vốn đã nắm các đất đai đó và đã tiến hành việc phân chia lãnh thổ giữa các cờng quốc đợc nắm quyền uỷ trị Điều đó

đã đợc tiến hành ở Vecxay và ở Sanrêmô ( biên bản phiên họp đầu tiên”

của uỷ ban thờng trực về quyền uỷ trị )[18,12].

Nh để thủ tiêu mọi ảo tởng về sứ mệnh thật sự của các cờng quốc nắmquyền uỷ trị, ngày 05 /04/1924, Vanreus- chủ tịch khoá họp thứ năm của

uỷ ban thờng trực về quyền uỷ trị khi trả lời một câu hỏi có nhắc đến lờimột luật gia ngời Bỉ là Henry Rôlin định nghĩa tính chất của quyền uỷ trị

nh sau: việc giao quyền uỷ trị các thuộc địa về tính chất là có tính chất“

dứt khoát và vĩnh viễn Nớc nắm quyền uỷ trị, về mặt tinh thần thậm chí cả về mặt vật chất quan tâm đến việc bảo vệ thuộc địa của mình nh mọi c- ờng quốc thực dân khác, cho dù ở dới chế độ cửa mở, hiệp nghị trao quyền uỷ trị đối với năm cờng quốc đợc giao là một hành vi cắt nhợng không thay đổi ”[18,12] Nh vậy chúng ta có thể thấy rằng thực chất cái

gọi là quyền uỷ trị đó là một hình thức cớp bóc thuộc địa lẫn nhau giữa cáccờng quốc thắng trận với các cờng quốc bại trận, còn đối với nhân dân cácnớc thì đó là một hình thức thuộc địa trá hình, một chế độ đợc núp dớidanh nghĩa là do các nớc trên thế giới giao cho Các văn bản này cho phépcác nớc uỷ trị có “ toàn quyền về lập pháp và hành chính ” ở trung Đôngquyền uỷ trị của Anh, Pháp mang hình thức” quyền uỷ trị A” nghĩa là vềmặt chính thức Anh và Pháp có nhiệm vụ đa các nớc bị chiếm đóng “ mà sựtồn tại với t cách là những quốc gia độc lập có thể tạm thời đợc thừa nhận ”tới nền độc lập hoàn toàn Tuy nhiên trên thực tế không phải nh vậy quyền

uỷ trị trớc sau chỉ là tấm biển che dấu sự cai trị của chủ nghĩa thực dân đốivới nhân dân Trung Đông, những tuyên bố này hết sức mập mờ và khôngxác định rõ quyền uỷ trị sẽ kéo dai đến bao lâu và khi nào các cờng quốcmới cho rằng các nớc Trung Đông đã thực sự có khả năng tự quản lý đất n-

ớc, đây là một biện pháp nhằm lừa dối nhân dân Trung Đông và d luận thếgiới mà mục đích của nó không ngoài lợi ích của các cờng quốc thắng trận

Đối với nớc Anh, ngoài vùng Palextin ( sẽ trình bày ở mục sau) thìquyền uỷ trị còn đợc thừa nhận ở vùng đất Irắc Sau khi đàn áp dã manphong trào đấu tranh của nhân dân Irắc chống lại những quyết định của Hộinghị Sanrêmô và của Hội Quốc Liên về việc giao cho Anh quyền uỷ trị đốivới íăc vào đầu năm 1920, ngày 23/08/1921, Anh đa con trai cả của Huseinlên làm vua ở đây Irắc trở thành một vơng quốc nằm dới quyền của nớc

chính phủ Irắc phải chịu sự điều khiển của các hội đồng cao uỷ Anh về cácvấn đề quan hệ quốc tế và tài chính và nớc Anh vẫn duy trị quân đội củamình tại Irắc Sau đó cũng giống nh ở Gioócđani chính phủ Anh tìm cáchsát nhập vào lãnh thổ của Irắc một loạt các vùng đất đang tranh chấp vớicác nớc xung quanh cụ thể : năm 1922, chính quyền Anh tiến hành xác

định biên giới giữa Irắc với Arập Xêút và Iran, năm 1926, sát nhập vào Irắcvùng lãnh thổ Moussoul của Thổ Nhĩ Kỳ Năm 1925, công ty dầu lửa AnhTurkish Petrolium nhận đợc hợp đồng khai thác dầu trên toàn lãnh thổ củaIrắc trừ tỉnh Basa Do những điều kiện của chế độ uỷ trị cho phép t bản củatất cả các nớc thành viên của Hôị Quốc Liên kể cả Mỹ đợc quyền bình đẳngtrong kinh doanh, đầu t và khai thác tài nguyên tại Irắc và các lãnh thổ uỷtrị khác vì thế mà t bản Anh bị cạnh tranh rất quyết liệt Kết quả là năm

1927, Turkish Petrolium phải cho các công ty của các nớc t bản Mỹ, Pháptham gia vào và đổi tên thành Irắc Pêtrôlium Company Tình hình trênbuộc Anh phải nghĩ đến một chính sách khác thay thế cho chế độ uỷ trị vì

nó đi kèm với chính sách “cửa mở” và điều đó ảnh hởng đến sự độc quyềncủa Anh và quyền lợi của Anh Và hình thức mà Anh muốn thiết lập đó làdựng lên ở Irắc một chính phủ độc tài thân Anh Ngời Anh đã đa tên độc tàiNuri Saiit lên cầm quyền và sau đó chính phủ Anh kí với chính phủ này mộthiệp định mà theo đó Irắc đợc Anh đồng ý cho tham gia vào Hội Quốc Liên

và đổi lại chính phủ Irắc tuyên bố là một quốc gia độc lập gắn bó với Anhbởi tình hữu nghị và liên minh vĩnh viễn, Anh vẫn giữ vai trò cố vấn về cácvấn đề đối ngoại Ngoài ra Anh còn kí với Irắc một liên minh quân sự Đếnngày 03/10/1932, khi Irắc đợc kết nạp vào Hội Quốc Liên thì chế độ uỷ trịchính thức đợc bãi bỏ, tuy nhiên đó chỉ là hình thức, về thực chất mọi quyềnlợi của Anh vẫn đợc đảm bảo, quyền ngoại giao, khai thác tài nguyên, và

kể cả vấn đề đối nội cũng do Anh nắm - Đây thực chất là một hình thức caitrị theo kiểu mới của thực dân Anh

Đối với bán đảo Arập thì tình hình có khác Lloyd George - thủ tớng

Anh lúc đó nói : đây là một vùng đất quá nghèo nàn để cho một c“ ờng quốc nào đó đến chiếm đóng ” [3,121] ở phần trớc chúng ta dều biết cho

đến đầu thế kỉ XX thực dân Anh đã thiết lập đợc quyền bảo hộ của mình ởvùng duyên hải phía Đông Nam bán đảo Arập từ Côoét đến Yêmen Quátrình xâm lợc của thực dân Anh đợc tiến hành song song với quá trìnhthống nhất Arập của Ibnxeut Con ngời mà nh Lawrence nhận xét là mộttên đầu cơ lu manh và cho là không đáng “ ngồi chung bàn với các quốc v-

ơng “ đã gây ra bao sóng gió cho nền thống trị của Anh ở Arập và để duytrì sự thống trị của mình Anh buộc phải đa quân can thiệp

Với Thổ Nhĩ Kỳ : Hoà ớc Xevơrơ ( 10-08-1920) đã quyết định vậnmệnh của Thổ Nhĩ Kỳ song không phải vì vậy mà tinh thần đấu tranh củanhân dân Thổ Nhĩ Kỳ không còn mà ngợc lại trớc sự phân chia của các nớc

đế quốc đe doạ nền độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ, bởi vậy phong trào đấu tranhcủa nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ nhằm giành độc lập dân tộc ngày càng phát triểnmạnh mẽ mà tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Mustaphan Kesman Là mộtcon ngời thông minh, cơng quyết, cũng giống nh mọi ngời dân Thổ Nhĩ Kỳ,Mustaphan Kêman đã đau xót khi nhìn các nớc đế quốc xâu xé đất nớcmình, mọi ngời bị thống khổ dới hai tầng áp bức bóc lột của chế độ phongkiến và của các nớc đế quốc thực dân Vì vậy mà Mustaphan Kêman sớm

có tinh thần đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc và phong kiến Ông lợidụng thái độ bất mãn của quần chúng nhân dân đối với chủ nghĩa thực dân

và chế độ phong kiến để phát động cuộc cách mạng nhằm hồi sinh cho dântộc Thổ Nhĩ Kỳ Để đối phó với phong trào cách mạng của Kêman, Anh

và các nớc đế quốc dựa vào Hy Lạp Tuy lực lợng của HyLạp với sự giúp

đỡ của các nớc đế quốc đông gấp bội lực lợng của Thổ Nhĩ Kỳ song vì chỉhuy kém nên liên tiếp bị thất bại quân Thổ Nhĩ Kỳ giành thắng lợi,Mustaphan Kêman đợc tặng danh hiệu Gazi ( vị chiến thắng ) Tháng 8năm 1921, quân Hy Lạp bị đại bại ở sông Sakaria và đến năm 1922 thì quânThổ Nhĩ Kỳ giành thắng lợi quan trọng trớc quân Hy Lạp và đã bắt sống đ-

ợc cả tổng t lệnh và tham mu trởng của quân Hy Lạp Quân Hy Lạp lui vềTharece quân Thổ tiếp tục truy kích và trên đờng truy kích quân Thổ Nhĩ

Kỳ đã chạm trán với quân Anh vào ngày 29/09/1922 tại Chanak Nhờ nghịlực phi thờng và lòng dũng cảm, quân Thổ đã giành thắng lợi, CharlesHatington ( chỉ huy của quân Anh) đã phải lùi bớc Với lý do là để tránhcho châu Âu bị lôi cuốn vào một cuộc chiến tranh thì đại diện của Pháp làFrankhin Bouilon đã làm trung gian hoà giải giữa Anh, Hy Lạp và Thổ Nhĩ

Kỳ Cũng trong thời gian đó, chính phủ Kêman đã liên tiếp giành nhiềuthắng lợi lớn về mặt ngoại giao và đầu tiên là vào ngày 16/01/1921, hiệp ớchữu nghị và thân thiện giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Nga đợc kí kết, rồi quân ý rút

và sau đó quân Pháp cũng rút khỏi vùng Xixilia Cuối cùng hiệp định đìnhchiến giữa Anh, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ đợc kí kết ngày 11/10/1922 ởMadania Các nớc đồng minh đồng ý để Thổ Nhĩ Kỳ chiếm Ixtanbun và

Đông Tharace Đến ngày 24/07/1923, hoà ớc Lôdan ( Thuỵ Sỹ ) đợc kí kết,

các nớc đế quốc thừa nhận biên giới của Thổ Nhĩ Kỳ và bãi bỏ quyền lãnh

sự tài phán và quyền kiểm soát tài chính đã đợc quy định tại hoà ớcXevơrơ.Thổ Nhĩ Kỳ trở thành nớc cộng hoà độc lập Mustaphan Kêman đãlàm cuộc hồi sinh vĩ đại cho dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ Ông xứng đáng với danhhiệu Ataturt - ngời cha của Thổ Nhĩ Kỳ mà nhân dân Thổ Nhĩ Kỳ dângtặng

Dới ảnh hởng của cách mạng Thổ Nhĩ Kỳ, nhân dân Iran cũng đứnglên đấu tranh giành quyền tự chủ Năm 1932, Iran tuyên bố cắt hợp đồngnhợng địa khai thác dầu lửa đã kí với Anh từ năm 1901 Tuy nhiên đến năm

1933, chính phủ Iran đã kí với công ty Anglo- Iranian một hợp đồng khaithác dầu lửa mới trong thời hạn 60 năm nhng có một số thay đổi có lợi choIran nh tỷ lệ lợi nhuận của Iran tăng thêm từ 16% lên 20% cộng với cáchình thức thuế khác, diện tích nhợng địa bị thu hẹp lại nhân viên Anh đợcthay thế bởi ngời Iran Tuy nhiên một sai lầm lớn của Iran là khi đấu tranhchống lại Anh thì lại dựa vào Đức Quốc xã - một nớc đang khao khát thuộc

địa Đồng thời nó không chỉ đụng chạm đến quyền lợi của Anh mà còn đedoạ an ninh biên giới của Liên Xô.Vì thế cả Anh và Liên Xô đòi trục xuấtnhững ngời Đức ra khỏi Iran song chính phủ Iran không chịu vì thế mà cảAnh và Liên Xô đã đa quân vào chiếm đóng Iran - Cuộc đấu tranh của nhândân Iran tạm thời thất bại vì sai lầm của giới cầm quyền

Với Ai Cập, sau khi cuộc khởi nghĩa của Arabi Pacha bị thất bại vàonăm 1882, ngọn lửa cách mạng ở Arập tạm thời lắng xuống để rồi hai mơinăm sau phong trào lại đợc nhóm lên mà lần này lực lợng lãnh đạo khôngphải là giai cấp phong kiến mà là tầng lớp trí thức tân học, tiêu biểu làMustapha Kemen một thanh niên từng du học ở Pháp về Để phát độngphong trào đấu tranh của nhân dân thì Mustapha Kemen cho ra đời tờ báoEllewa để tuyên truyền Tờ báo có ảnh hởng mạnh mẽ tới tầng lớp thanhniên lúc bấy giờ làm cho phong trào cách mạng phát triển buộc ngời Anhphải thay đổi viên thống đốc Đến khi chiến tranh thế giói thứ nhất bùng nổthì sự thống trị của Anh ngày càng đợc củng cố Chính quyền quân sự Anh

đã tận dụng mọi nguồn lực của Ai Cập cho cuộc chiến tranh Chiến tranh đã

để lại cho nhân dân Ai Cập những hậu quả rất nặng nề và làm cho mâuthuẫn dân tộc ngày càng gay gắt và tất yếu phong trào đấu tranh của nhândân Ai Cập sẽ bùng lên Ngày 03/11/1918, phái đoàn đại biểu của giai cấp

t sản Ai Cập do phó Chủ tịch Hội đồng lập pháp, cựu Bộ trởng Giáo dục AiCập Saad Zaghlul cầm đầu đã gặp Cao uỷ Anh để yêu cầu bãi bỏ chế độ

bảo hộ của Anh, thừa nhận nền độc lập của Ai Cập và rút hết quân đội Anh

ra khỏi lãnh thổ của Ai Cập Tuy nhiên tất cả các yêu cầu của nhân dân AiCập đều bị chính quyền Anh bác bỏ, thái độ đó của chính phủ Anh đã gâynên một làn sóng bất bình sâu sắc trong toàn bộ nhân dân Ai Cập và ngaylập tức phong trào đấu tranh của nhân dân Ai Cập bùng nổ Phong trào đãthu hút cả những phần tử đợc coi là ôn hoà trong tầng lớp trên của Ai Cập.Cũng trong thời kì này các lực lợng yêu nớc Ai Cập đã thành lập đoàn đạibiểu Ai Cập ( Wafd) để chuyển những yêu sách của nhân dân Ai Cập đếnhội nghị hoà bình Vecxay( Pháp ), chính đoàn đại biểu này về sau đã trởthành hạt nhân của đảng Waffd – chính đảng của giai cấp t sản và địa chủ

tự do Ai Cập Đảng Waffd đã lãnh đạo phong trào đấu tranh của nhân dân

Ai Cập trong giai đoạn đầu và phong trào này mang tính chất hoà bình - thểhiện rõ tính cải lơng và hoà bình của giai cấp t sản Ai Cập Tuy nhiên để

đối phó lại với phong trào đấu tranh hoà bình của giai cấp t sản Ai Cập ,chính phủ Anh dã phản ứng một cách gay gắt, Anh đã cho bắt Saad Zaghlul

và ba đồng chí của ông đày ra đảo Manta Việc làm này của chính phủ Anhvô hình chung đã làm bùng lên ngọn lửa đấu tranh của quần chúng nhân

dân : Mặt trời hôm đó ch“ a lặn thì toàn cõi Ai Cập đã bùng lên rồi … Nông dân còn… Nông dân còn lúc đó mời bốn triệu ngời chỉ nghĩ tới vị anh hùng đã thay dân nói lên cái nguyện vọng của dân đòi quyền sống và quyền tự do và quyền sống cho Ai Cập mà bị đày ra một đảo xa xôi ”[3,131], dới sự lãnh đạo của giai cấp t

sản dân tộc, phong trào đấu tranh đã lôi kéo mọi tầng lớp nhân dân thamgia từ sinh viên cho đến công chức nhà nớc, công nhân, nông dân, t sản, địachủ tự do và cả tăng lữ Với những yêu sách đòi độc lập hoàn toàn cho AiCập, bãi bỏ chế độ bảo hộ của Anh ở Ai Cập, rút hết quân đội Anh về nớc

và đồng thời đòi trả tự do cho Saad Zaghlul cùng các đồng chí của ông và

đồng ý cho họ tham dự Hội nghị hoà bình ở Vecxay với t cách là những

ng-ời đại diện cho nhân dân Ai Cập Phong trào đấu tranh phát triển mạnh ở

khắp nớc, đặc biệt ở Cai rô chỉ trong nháy mắt Cai rô lâm vào cảnh hỗn“

loạn Nhà nào nhà nấy vội vàng đóng cửa vì đám ngời biểu tình mỗi lúc một đông đảo ồn ào, các đờng liên lạc bị cắt đứt và mọi nơi trong nớc đều lâm vào cảnh hỗn loạn nh ở kinh đô Ngời ta đốt các ty cảnh sát, phá các

đờng ray ” [3,132] Sự quyết tâm của nhân dân Ai Cập đợc thể hiện qua câu nói của A.Nasse – lãnh tụ của nhân dân Ai Cập : Dù trái tim tôi có dời“

từ bên trái qua bên phải , dù các kim tự tháp có di chuyển , dù sông Nin có

đổi hớng thì chí tôi cũng không thay đổi” [3,133-134] Chính quyền Anh

không có tổ chức chặt chẽ, thiếu sự lãnh đạo thống nhất và hơn nữa lại cóthái độ dao động trớc sự phát triển của phong trào quần chúng, nên saunhững bối rối ban đầu, nhà cầm quyền Anh đã nhanh chóng đàn áp đợccuộc khởi nghĩa và đến tháng t năm 1919, cuộc khởi nghĩa đã bị dập tắt TạiHội nghịVec xay sự bảo hộ của Anh ở Ai Cập một lần nữa đợc các cờngquốc thắng trận khẳng định Có thể nói giai cấp t sản Ai Cập và nhân dân

Ai Cập đã quá tin tởng vào hội nghị Vec xay và chủ nghĩa Uyn xơn dớichiêu bài “Quyền dân tộc tự quyết ” mà không nhận ra rằng đó thực chấtcũng là một trò lừa bịp của chủ nghĩa đế quốc

Mặc dù cuộc khởi nghĩa năm 1919 thất bại ,song nó cũng buộc chínhphủ Anh phải thay đổi chính sách cai trị của mình Tháng 12 năm 1919,phái đoàn do Bộ trởng Thuộc địa Anh dẫn đầu đợc cử sang Ai Cập sau khinghiên cứu tình hình đã rút ra kết luận rằng: Trong điều kiện hiện tại khôngthể duy trì chế độ bảo hộ của Anh đối với Ai Cập mà phải trao trả độc lập

về hình thức cho Ai Cập và áp đặt cho nó một hiệp định theo đó mọi địa vịkinh tế ,chính trị của Anh ở nớc này vẫn đợc duy trì trên thực tế Thực chấtchính sách của Anh vẫn không thay đổi có chăng chỉ là hình thức mà thôi Giai cấp công nhân Ai Cập ra đời và trởng thành trong cuộc đấu tranh

Họ bắt đầu có tổ chức riêng của mình với việc thành lập Đảng Xã hội chủnghĩa Ai Cập vào năm 1920 (sau đó đổi tên thành Đảng Cộng sản Ai Cập)

Điều này đã đánh dấu một bớc phát triển của phong trào công nhân Ai Cập.Năm 1922, Đảng gia nhập Quốc tế thứ Ba và tổ chức của Đảng khôngngừng đợc mở rộng ra khắp cả nớc nhất là ở các thành phố lớn nhAlexandria, Cairo, Portsaid… Từ sự lệ thuộc về kinh tế dẫn đến sự lệ thuộc về chính trị để Đảng đặc biệt quan tâm đến công tác tổ chứctuyên truyền rộng rãi trong quần chúng nhân dân đợc Đảng quan tâm Theosáng kiến của Đảng Cộng sản Ai Cập, trong năm 1922 Đại hội lần thứ nhấtcác công đoàn Ai Cập đã đợc triệu tập và tại đây Đại hội đã quyết địnhthành lập Tổng Liên đoàn Lao động gồm 100 công đoàn với 60 nghìn đoànviên Sự kiện này đánh dấu bớc phát triển trong phong trào công nhân Vàonhững năm 1919 - 1921, phong trào bãi công của công nhân phát triểnmạnh trong đó các yêu sách chống đế quốc kết hợp chặt chẽ với cuộc đấutranh đòi cải thiện điều kiện sống Nhiều cuộc bãi công đã diễn ra dới sựlãnh đạo của những ngời cộng sản Cũng trong thời kỳ này, từ thực tế sựphát triển của phong trào đấu tranh của nhân dân lao động dới sự lãnh đạocủa giai cấp công nhân đã làm cho giai cấp t sản Ai Cập tỏ ra sợ hãi và