Chất thơ của truyện ngắn nguyễn quang thiều

Đồng thng-ời ông cũng khẳng định Nguyễn Quang Thiều là một trong những nhà văn thuộc thế hệ thứ ba nối tiếp dòng chảy liên tục của truyện ngắn.. Còn nhà văn Frank O’connor 1903-1966 –ngờ

Bộ giáo dục và đào tạotrờng đại học vinh

********#********

Trơng Thị thờng

Chất thơ của truyện ngắn

nguyễn quang thiều

chuyên ngành lý luận văn học

Mã số 602232 luận văn thạc sĩ

Ngời hớng dẫn khoa học:

T.S Phạm Tuấn Vũ

Vinh, năm 2006

Mục lục

Mở Đầu 5

1 Lí do chọn đề tài: 5

Bùi Việt Thắng trong bài “Một số gơng mặt truyện ngắn 1993“ có viết: “Nguyễn Quang Thiều là cây bút truyện ngắn có hạng hiện nay“ Mùa hoa cải bên sông, Cái chết của bầy mối, bầu trời của cha là những truyện ngắn thấm đẫm chất thơ Bút pháp truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều từ thơ mà ra “ tinh tế, bay bổng, giàu chất liên tởng“ [47, 175 “ 176] Còn ở bài bình luận tập truyện Ngời đàn bà tóc trắng ông cũng cho rằng: “Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều kén chọn bạn đọc “ dờng nh họ phải sành điệu“ Tuy vào nghề cha lâu nhng Nguyễn Quang Thiều là cây bút có nghề Anh có một lối văn tự nhiên, linh động nên ng-ời đọc ít có cảm giác dùng kỹ xảo [48, 306 “ 310] Đồng thng-ời ông cũng khẳng định Nguyễn Quang Thiều là một trong những nhà văn thuộc thế hệ thứ ba nối tiếp dòng chảy liên tục của truyện ngắn ““ Thế hệ thứ ba khá đồng đều, họ mang vào văn chơng và truyện ngắn một sắc thái mới mẻ “ tính chất hiện đại trong lối viết bao hàm trong đó nhiều yếu tố vừa hiện thực, vừa trữ tình và kịch““ [48, 231 “ 232] 10

3 Mục đích, yêu cầu của việc giải quyết đề tài 12

4 Phạm vi đề tài 12

5 Phơng pháp nghiên cứu 12

6 Cấu trúc luận văn 12

Chơng 1: Những ký ức về làng quê êm đềm 13

1.1 Giới thuyết không gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật làng quê 13

1.1.1 Không gian nghệ thuật 13

1.1.2 Không gian nghệ thuật làng quê 14

Trong văn học Việt Nam, không gian làng quê là kiểu không gian rất đặc trng Việt Nam là một nớc làm nông nghiệp lúa nớc, do vậy c dân phần lớn sống ở nông thôn Làng quê chính là địa bàn c trú, là nơi gắn bó cả cuộc đời với ngời dân Hơn nữa, làng quê trở thành cái nôi, là điểm tựa để con ngời ta bớc vào đời Đồng thời nó là nguồn cảm hứng sáng tạo của các nhà văn 15

1.2 Những hình tợng không gian làng quê trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều 16

1.2.1 Hình ảnh dòng sông 17

1.2.2 Hình ảnh đêm trăng 26

1.3 Làng Chùa - điểm tựa trong nguồn cảm hứng sáng tạo của nhà văn 34

Nguyễn Quang Thiều vừa viết văn lại vừa làm thơ Bên cạnh những vần thơ có sự cách tân về cảm xúc và ngôn ngữ thơ ca là những truyện ngắn đậm chất thơ Ông sinh ra ở làng Chùa, một làng quê có dòng sông Đáy nên trong các truyện ngắn ta bắt gặp không ít những hình ảnh quen thuộc: con đê, bến đò, dòng sông Và điều đặc sắc mà ngời đọc tìm thấy ở Nguyễn Quang Thiều là những cảnh đời bẽ bàng gợi chút bùi ngùi thơng cảm Những ng-ời dân quê hiền lành, chân chất, nhẹ nhành nh chính sự êm ả của dòng sông nhng nhiều khi hạnh phúc không mỉm cời với họ Vì thế truyện thoáng nỗi buồn lẳng lặng 34

Chơng 2: Xây dựng nhân vật mang màu sắc cổ tích 40

2.1 Nhân vật và vai trò của nhân vật 40

2.2 Nhân vật tìm về thế giới tâm linh 43

2.3 Nhân vật khao khát vơn tới “chân – thiện – mỹ” 57

Chơng 3: Cái nhìn về chiến tranh 69

3.1 Chiến tranh đợc thể hiện qua hồi ức nhân vật 70

Truyện ngắn thờng lấy một khoảnh khắc trong cuộc đời con

ng-ời mà dựng lên Có khi nhân vật đặt trớc một vấn đề phải băn khoăn, suy nghĩ, lựa chọn, quyết định Có khi chỉ là một cảnh sống và làm việc bình thờng trong đó nhân vật bộc lộ ý chí tình cảm của mình Có khi có những tình tiết éo le, những hành động mãnh liệt Có khi chỉ là một tâm trạng, một nỗi buồn vui Nhng phải chọn khoảnh khắc mà nhân vật bộc lộ đầy đủ nhất trong khía cạnh vấn đề cần thể hiện Truyện ngắn là sự phát hiện ra những khoảnh khắc có ý nghĩa đối với mỗi con ngời và xã hội, trình bày cái đang sinh thành, diễn biến nhng đồng thời khơi gợi suy nghĩ, tạo liên tởng chín chắn, bồi đắp những dự cảm về cuộc sống Truyện ngắn thờng chớp lấy những khoảnh khắc của kiếp ngời lại có thể chú trọng đến nhiều loại ngời, cho nên những vấn

đề cơ bản, nổi cộm nhất của cuộc sống đợc nó nắm bắt một cách nhanh chóng, nhạy bén Sự nhanh chóng và nhạy bén này

không chỉ thể hiện ở việc nắm bắt vấn đề mà chỉ tính riêng đến thời gian để ra đời một truyện ngắn cũng có thể nói lên điều đó Qua khảo sát tập truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều chúng tôi thấy rõ nét một hớng đi vào những khoảnh khắc thờng nhật của

chiến tranh, đi sâu hơn vào những diễn biến tâm lý của nhân vật, những cảnh ngộ và xung đột nội tâm Truyện ngắn của ông cũng có u thế trong việc đặt nhân vật trong mối tơng quan giữa hôm qua “ hôm nay để làm nổi bật nên những vấn đề có ý nghĩa nhân sinh .72 Hành động của nhân vật thờng liên quan chặt chẽ với những diễn biến nội tâm, với cuộc sống bên trong của nhân vật Đó là những tâm trạng, những suy nghĩ, cảm xúc, những phản ứng tâm lý của nhân vật trớc cảnh ngộ, tình huống mà nhân vật chứng kiến hoặc thể nghiệm trên bớc đờng đời Qua diễn biến nội tâm, nhân vật tự bộc lộ, tự phơi bày, thể hiện bản chất con ngời thực của mình Các hành động khác lạ, bí ẩn thờng xuất phát từ những suy t, ám ảnh, những giấc mơ trong cuộc đời nhân vật “Giấc mơ, trạng thái mộng du, huyền ảo, cảm hứng nhập thân, xuất thần không bao giờ là quà tặng dễ dàng cho những ý nghĩ nhạt mờ, ý thức cao càng thúc đẩy, làm nảy nở cái vô thức, tiềm thức“[24, 73] Những mộng mị, tỉnh mê, huyền bí của nhân vật nói trên giúp ta hiểu sâu hơn về hiện thực Chiến tranh đã đi qua nhng d âm của nó còn kéo dài, còn ám ảnh con ngời mãi mãi về sau 78

3.2 Nỗi đau chiến tranh đợc xoa dịu bởi cuộc sống hoà bình .84

Nguyễn Quang Thiều là nhà văn quân đội Mặc dầu không

tham gia chiến đấu ở chiến trờng nhng những truyện ngắn ông viết về chiến tranh lại tỏ ra chín chắn, từng trải Nhà văn đã giúp ngời đọc hôm nay tìm laị nguồn sức mạnh tinh thần của con ngời, để tăng thêm nhiệt huyết cho cuộc sống hôm nay Nói

nh vậy để khẳng định bản lĩnh nghệ thuật của nhà văn Bởi ông

đã có những tìm tòi đáng kể trong hình thức diễn đạt, tổ chức tác phẩm và kiều kể chuyện nhằm làm cho tác phẩm đạt chất l- ợng nghệ thuật cao hơn Khai thác đề tài chiến tranh nhng

truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều lại thấm đợm chất thơ Đó là chất thơ của cuộc sống, chất thơ của tình ngời mà ông đã chắt chiu, tìm kiếm Nhờ chất thơ chân thực đó mà mỗi truyện ngắn viết về chiến tranh của Nguyễn Quang Thiều đều mang lại một chút gì ấm lòng và có ích cho ngời đọc Nó cũng là một nội dung

cụ thể của chữ “có ích“ mà M Goorki đòi hỏi đối với một tác phẩm văn học 92 Kết luận 94 Nguyễn Quang Thiều viết văn giống làm thơ Điều ông quan tâm là sự bộc lộ và giãi bày tâm trạng Vì thế, sức hấp dẫn của truyện ngắn của nhà văn không phải là ở cốt truyện mà là ở bản thân ngoài cốt truyện Điều này đã làm biến đổi chủ thể sáng tạo

để biến ngời viết văn xuôi thành một thi sỹ trong khả năng cảm nhận và tự biểu hiện mình Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều

đã thực sự mở rộng khả năng của truyện ngắn trữ tình, phá bỏ cái khung chật hẹp của thể loại, đồng thời đa vào đó cái kích th-

ớc tối u của sự tự biểu hiện Từ đó, ông đã tạo nên sự giao thoa, tiếp nối giữa thơ và truyện ngăn “ một thể loại rất gần với thơ trữ tình .94 Tài liệu tham khảo 98

Mở Đầu

1 Lí do chọn đề tài:

Nguyễn Quang Thiều là một cây bút sung sức, đầy ấn tợng đã trở nêngần gũi, quen thuộc với bạn đọc từ nhiều năm nay Ông sáng tác rất nhiều thểloại nh thơ, trờng ca, tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện viết cho thiếu nhi và ởthểu loại nào cũng có đóng góp nhất định Đặc biệt Nguyễn Quang Thiều là tácgiả có nhiều thành công trong thể loại truyện ngắn – mộtt thể loại có phơngthức “khái quát nghệ thuật theo chiều sâu ” trong văn học Độc giả biết đến ôngqua tập truyện “ Ngời đàn bà tóc trắng ” (do NXB Hội nhà văn in năm 1993)sau này NXB Đà Nẵng in thành: Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều :Ngời nhìn thấy trăng thật Tập truyện này chứa đựng phần vốn liếng lớn nhấtcủa nhà văn Nó đánh dấu thời kì ngòi bút nhà văn đang sung sức nhất, bút lựcdồi dào nhất Nó là nơi ông gửi gắm tâm huyết suốt cuộc đời Bùi Việt Thắng

đánh giá :“ Tuy vào nghề cha lâu nhng Nguyễn Quang Thiều là cây bút truyện

ngắn có nghề ” [48,310] Có đợc, thành công đó Nguyễn Quang Thiều đã cómột quá trình sáng tạo không mệt mỏi và đã có những đóng góp nhất định trongviệc đổi mới thi pháp.

1.2 Nguyễn Quang Thiều là nhà văn có phong cách nghệ thuật rất độc

đáo Thờng thì mỗi nhà văn lớn mang lại cho văn chơng một cái đẹp bằngphong cách của mình Phong cách hiểu nh:” một cách tuyệt đối nhìn sự vật ”(Flauber) hoặc “ cái làm nên sức sống của tác phẩm ” (Zola), nó mang cá tính,cái cá tính cao nhất của nhà văn, nó thể hiện những phơng thức nghệ thuật độc

đáo “ Truyện ngắn là nơi mà nhà văn có thể tìm phong cách cho mình, bởi nó

đòi hỏi sự hoàn thiện ” (Tô Hoài), “ Truyện ngắn mang rõ bản chất của từng

ng-ời viết ” (Nguyên Ngọc) Với ý nghĩa đó, Nguyễn Quang Thiều làm phong phúthêm, khởi sắc hơn cho nền truyện ngắn Việt Nam Truyện của ông hấp dẫnrộng rãi bạn đọc trớc hết vì giàu chất thơ, một chất thơ bàng bạc, man mác từkhông khí chung của truyện Nhiều ngời đã nhận thấy chất thơ của truyện ngắnNguyễn Quang Thiều Điều này có cơ sở lý luận và thực tiễn trong đời sống vănhọc

Trong lịch sử văn học, đã có nhiều nhà văn nói đến sự gần gũi giữatruyện ngắn và thơ trữ tình nh một quy luật tất yếu Nhà văn Nga Karunốp chorằng: “ Cha bao giờ thể tài truyện ngắn tỏ ra phong phú nh hiện nay Mơi mờilăm năm gần đây, ranh giới của nó không ngừng đợc mở rộng… Trong nền vănhọc hiện nay, chúng ta chứng kiến sự xích lại gần nhau giữa thơ và văn xuôi

Điều này có ích cho thơ là thơ trở nên “đợc đặt vấn đề” một cách rõ ràng hơn

Về phần mình, sự xích lại này làm cho văn xuôi của chúng ta thêm nồng ấm,run rẩy, nhiều chất hội hoạ, cô đọng hơn trong những ẩn dụ thấm vào trong từngcâu, từng đoạn Việc xích lại gần với thơ làm cho văn xuôi trở nên vừa sâu sắchơn, vừa dễ hiểu hơn.Thứ dòng chảy ngầm này cần cho mọi truyện ngắn nógiúp cho truyện có thể ngắn gọn mà vấn súc tích” [ 30,117-118] Nhà vănSêkhốp cũng khẳng định: “Truyện ngắn là thể tài dân chủ bậc nhất bởi cuộc đời

dù nhạt nhẽo đến nh thế nào ít nhất cũng có thể làm đầy một truyện ngắn.Truyện ngắn giao động trên một biên độ rất lớn bởi ngay đối tợng miêu tả đãquy định cho nó có quyền rộng rãi nh vậy Nhìn vào thực tế, có truyện có cốttruyện thật đầy đủ các khâu thắt nút cao trào, mở nút Ngợc lại có truyện gầnvới thơ, rất khó tóm tắt đợc cốt truyện nếu nh không muốn mở rộng khái niệmnày một cách bừa bãi” [30,147] Còn nhà văn Frank O’connor (1903-1966) –ngời viết truyện ngắn tài ba của Ailen – khi trả lời phỏng vấn cũng cho rằng:

“Tôi thích thể loại truyện ngắn bởi vì đó là thể loại gần nhất đối với thơ trữ tình.Tôi viết thơ trong một thời gian dài rồi phát hiện ra rằng Chúa đã không định đểtôi là một nhà thơ trữ tình và thể loại gần nhất với thơ trữ tình là truyện ngắn.Một cuốn tiểu thuyết thực sự thì đòi hỏi tính logíc và sự hiểu biết về môi trờngnhiều hơn, trái lại một truyện ngắn thì có thể có cùng kiểu tách ra từ môi trờng

nh thơ trữ tình” [41, 438] Hình nh mỗi ngời viết truyện ngắn đều có lúc ao ớclàm thơ, sau đó khi không làm thơ đợc mới nhảy sang truyện ngắn Có thể nóirằng truyện ngắn là một hình thức ứng chiến sau thơ

ở Việt Nam, các nhà văn khẳng định có sự giao thoa giữa thơ và truyệnngắn Nhà thơ Vũ Thị Thờng “ cảm thấy truyện ngắn truyện ngắn gần với thơ …Truyện ngắn cần cái phần cảm xúc nhiều hơn ”[30, 27] Còn nhà văn Ma VănKháng trong một bài viết cũng quan niệm: “ Truyện ngắn phải có cái gì hơi baybay một tí, không nên mơ màng quá mà trần trụi quá cũng không ổn (làm saokhông gai ngạnh mà hay)” Và theo ông đó chính là “chất thơ chân chính” củathể loại “có bề sâu nhng không có bề dày này”(T Capôtê) [30,87]

Nh vậy, các nh văn đều khẳng định cú sự cộng sinh, xâm thực giữa cácàthể loại, đặc biệt l hai thể loại thơ v truyện ngắn Bên cạnh đó, các nhà à ànghiên cứu khảo sát về các thể loại văn học cũng cho rằng: Các thể t i tự sựà

đang có xu hớng chuyển dần sang trữ tình Nh nghiên cứu Nguyễn ThanhàHùng khái quát đặc điểm của truyện ngắn hiện tại nh sau: “Truyện ngắn hiện

đại mang đầy đủ tính thi ca, l thể loại có đẳng cấp tinh vi v to n bích” Nhà à à à

nghiên cứu phê bình văn học Bùi Việt Thắng khi quan sát dòng chảy liên tụccũng thấy một thực tế: “Truyện ngắn đang bị ảnh hởng của thơ v kịch à ở mộtkhía cạnh n o đó truyện ngắn rất gần với thơ Ngà ời đọc ng y nay dễ chấp nhậnàmột kiểu truyện “không có chuyện” nhng chứa chất tâm trạng nh kiểu truyệnThạch Lam” [30,180] Theo ông , truyện ngắn hiện đại gần với thơ, nó khôngchú mục đến cốt truyện Nghĩa l chú ý đến không khí, tâm trạng “điển hình”,àtìm đợc tứ hay sẽ có truyện hay “Những truyện gây đợc ấn tợng v sức liên tà -ởng nhờ cái tứ độc đáo Bởi lẽ nh ngời ta nói, truyện ngắn hiện nay gần với thơ

ở sự trình b y tâm trạng hơn l truyện Nh thơ tìm tứ thì ngà à à ời viết truyện ngắncũng tìm tứ” Nh văn Dạ Ngân rất tâm đắc với việc tìm “tứ”khi viết truyệnàngắn: “Trớc tiên tôi chuẩn bị tìm tứ, truyện thiếu tứ nh hoa thiếu hơng, ngời

đóng bộ thiếu gi y, món h ng thiếu sự đặc sắc của dấu ấn Tứ c ng kín đáoà à … àtruyện c ng thấm thía Có lẽ truyện ngắn gần với thơ nên tứ sẽ chuyên chở tà t-ởng đầy hơn” [48,318]

Còn nh nghiên cứu Và ơng Trí Nhân cũng thừa nhận: “…Thêm nhiềutruyện ngắn trữ tình bên cạnh những truyện sắc nhọn nh đã quen biết … Có loạitruyện ngắn gần với thơ, chỉ cốt tạo ra một ấn tợng, ngoài ra không cần quantâm đến nhân vật, cốt truyện gì hết [30,150] Trong cuốn “ Văn học Việt Namthế kỷ XX ”, các tác giả cho rằng “ Truyện ngắn hiện đại gần với thơ, đọc tácphẩm loại n y ta “cảm” đà ợc cuộc sống hơn l biết nó Vì lẽ đó yếu tố“tựàsự”(kể) giảm dần và yếu tố biểu hiện, tả tăng lên Truyện trữ tình vì thế gần vớithơ v đà ợc xếp v o phạm trù “tự sự – trữ tình” [11, ]à

Nhìn chung từ ngời sáng tác đến nh nghiên cứu đều khẳng định cóà

sự cộng sinh, mở rộng vùng giao thoa giữa các thể loại Đa chất thơ v o vănàxuôi đợc nhìn nhận nh l một xu hà ớng tự nhiên của tiến trình phát triển vănhọc Sự giao thoa giữa truyện ngắn v thơ trữ tình l một quy luật tất yếu trongà àthời đại ngày nay Quy luật n y phù hợp với quan điểm sáng tác của nhiều nhà àvăn v nhu cầu tiếp nhận của độc giả à

Về lý thuyết chúng ta đều biết có sự khác nhau giữa thơ và văn xuôi.Trong sáng tác văn học mỗi thể loại có những đặc trng riêng, phán ánh một kiêu

t duy nghệ thuật, một lối tiếp cận và cảm thụ đời sống, một hình thức ngôn ngữ

đặc thù Tuy nhiên mỗi thể loại không tách bạch nhau một cách tuyệt đối màgiữa chúng ít nhều có sự giao thoa Trong văn học hiện đại điều này càng trởnên phổ biến Đã từng xuất hiện loại thơ văn xuôi cũng nh không hiếm tácphẩm văn xuôi giàu chất thơ Sự gần gũi giữa truyện ngắn v thơ trữ tình l mà àcho truyện ngắn có nhiều chất thơ Trên thực tế đã có nhiều nh văn sáng tácàtheo chiều hớng này Nhà văn Nga Pauxtopxkil có nhiều tác phẩm đợc xem là

“thơ trong văn xuôi “ rất độc đáo Còn ở Việt Nam đã có nhiều nhà văn vậndụng thành công nh : Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Zếnh, đặc biệt là các nhàvăn trẻ nh Đỗ Chu, Lý Biên Cơng, Nhật Tuấn, Nguyễn Quang Thiều

1.3 Nguyễn Quang Thiều bên cạnh viết truyện ngắn còn làm thơ Ông đã

có một tập thơ đạt giải thởng của Hội nhà văn, năm 1993: “Sự mất ngủ của lửa”.Tập thơ này đã làm “mất ngủ” nhiều ngời yêu thơ và đánh thức đời sống phêbình lâu nay vốn trầm lặng Do vậy nhiều ngời biết đến ông trớc hết là ở t cách

ngời làm thơ hơn là viết truyện ngắn Vì vậy nghiên cứu đề tài Chất thơ của

truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều chúng tôi muốn xem xét t chất nhà thơ ảnh

hởng nh thế nào đến truyện ngắn của ông

1.4 Phần văn học Việt Nam sau 1975 đang đợc đa vào chơng trình đàotạo Đại học, THPT, THCS… Thực té đó đang đặt ra cho nhà nghiên cứu cũng

nh ngời giáo viên những nhiệm vụ mới Để tài luận văn vì thế có ý nghĩa cấpthiết và ý nghĩa thời sự Do vậy việc nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn QuangThiều chúng tôi mong muốn góp phần tìm hiểu bức tranh văn học sau năm 1975

đợc thấu đáo hơn Luận văn nếu thành công sẽ là sự gợi mở nhiều hớng nghiêncứu, tiếp cận phần văn học sau năm 1975 – một mảnh đất đầy hứa hẹn Bêncạnh đó, luận văn sẽ có ít nhiều góp cho công tác giảng dạy văn học đợc tốthơn

2 Lịch sử vấn đề.

Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều gây đợc sự chú ý của công chúng vàgiới phê bình văn học trong những năm gần đây Kể từ khi tập truyện “Ng ời

đàn bà tóc trắng (do NXB hội nhà văn in năm 1993, sau này NXB Đà Nẵng”

in thành: Tuyển truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều - Ngời nhìn thấy trăng thật ) ra đời thì có nhiều bài viết quan tâm.

Bùi Việt Thắng trong bài “Một số gơng mặt truyện ngắn 1993” có viết:

“Nguyễn Quang Thiều là cây bút truyện ngắn có hạng hiện nay… Mùa hoa cải bên sông, Cái chết của bầy mối, bầu trời của cha là những truyện ngắn thấm

đẫm chất thơ Bút pháp truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều từ thơ mà ra – tinh

tế, bay bổng, giàu chất liên tởng” [47, 175 – 176] Còn ở bài bình luận tậptruyện Ngời đàn bà tóc trắng ông cũng cho rằng: “Truyện ngắn Nguyễn Quang

Thiều kén chọn bạn đọc – dờng nh họ phải sành điệu… Tuy vào nghề cha lâunhng Nguyễn Quang Thiều là cây bút có nghề Anh có một lối văn tự nhiên,linh động nên ngời đọc ít có cảm giác dùng kỹ xảo [48, 306 – 310] Đồng thời

ông cũng khẳng định Nguyễn Quang Thiều là một trong những nhà văn thuộcthế hệ thứ ba nối tiếp dòng chảy liên tục của truyện ngắn “… Thế hệ thứ ba khá

đồng đều, họ mang vào văn chơng và truyện ngắn một sắc thái mới mẻ – tínhchất hiện đại trong lối viết bao hàm trong đó nhiều yếu tố vừa hiện thực, vừa trữtình và kịch…” [48, 231 – 232]

Đặc biệt trong lời giới thiệu “Cùng bạn đọc” đầu cuốn Tuyển truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều - Ngời nhìn thấy trăng thật các tác giả cũng khẳng

định: “Truyện của anh giàu chất thơ, hơi thở huyền tích, thẫm đẫm nhân văn, lạikhông lạm dụng kỹ thuật nên đi vào tâm hồn thật tự nhiên, thật đầy đặn” [51,6]

Còn trong luận văn thạc sỹ có tên “Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn 1975– 2000” tác giả Nguyễn Minh Hồng có nói đến yếu tố kỳ ảo mang màu sắc

huyền thoại trong truyện Con chuột lông vàng của Nguyễn Quang Thiều Theo

chúng tôi hiểu, yếu tố kỳ ảo mang màu sắc huyền thoại là một trong những yếu

tố tạo nên chất thơ cho truyện ngắn ông

Nhìn chung ở các bài viết trên, các tác giả trực tiếp hoặc gián tiếp nói đếnchất thơ của truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều Tuy nhiên do dung lợng của bàiviết ngắn, các nhà nghiên cứu cha có dịp đi sâu khảo sát phân tích cụ thể nhữngyếu tố tạo nên chất thơ đó Thế nhng những nhận định đã gợi mở cho chúng tôinhiều ý tởng để thực hiên đề tài này

Tuy nhiên cần phải nói thêm rằng, ở đây chúng tôi quan niệm chất thơ cónhững điểm tơng đồng và khác biệt với chất trữ tình Đôi khi ngời ta dùng haikhái niệm này nh nhau nhng thực ra giữa chúng có sự khác biệt Chất trữ tình là

sự bộc lộ rung động của chủ thể, nó có nhiều nội dung và sắc thái trong đó chấtthơ chỉ là một Nh vậy chất thơ hẹp hơn chất trữ tình, chỉ là một nội dung củachất trữ tình Mặt khác, chất thơ đánh giá vào cảm xúc sâu xa của khách thể

Về điểm này chúng tôi đa ra quan niệm của nhà văn, nhà phê bình để khái niệmchất thơ đợc cụ thể hơn

Nhà văn Ma Văn Kháng trong bài Chất thơ chân chính quan niệm: “Nh

trên đã nói, tôi thờng rất chú ý tới tính chất hồn nhiên của câu chuyện, phải làmsao để dòng của truyện nó bình thờng hà tất phải nh vậy Và các chất thơ khôngphải chỉ nằm vòng vang hởng của ngôn ngữ Đấy là chỗ khó vì đễ mòn sáo màphải toát ra từ khung cảnh, chất liệu, từ không khí chung cho toàn truyện, tức là

sự hoà hợp của các nhân tố chủ quan” [30, 56] Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắngcũng cho rằng: “Chất thơ ở đây không mẫu thuẫn với xô bồ, bụi bặm Chất thơcủa văn xuôi chính là sự phát hiện ra cái bên trong của đời sống nội tâm đadạng, phong phú của con ngời [48, 180] Chính nhà văn Nguyễn Tuân cũngquan niệm : “Tôi thích hai chữ “thi nhân” chứ không thích hai chữ “thi sĩ” “Thisĩ” chỉ là anh có nghề làm thơ Còn “thi nhân” là ngời – thơ Cái đẹp, cái sang

và chất thơ ở ngay trong bản chất của nhân cách”

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng khái niệm chất thơ theo nhữngquan niệm trên Nghiên cứu Chất thơ của truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều đế

ý nghĩa đợc xác định cụ thể hơn Hi vọng luận văn này sẽ góp phần khẳng địnhnhững đóng góp của Nguyễn Quang Thiều trong nền truyện ngắn Việt Namhiện đại

3 Mục đích, yêu cầu của việc giải quyết đề tài.

3.1 Làm rõ chất thơ của truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều

3.2 Lý giải những yếu tố nghệ thuật tạo nên phẩm chất đó

3.3 Đánh giá, nhận định về giá trị trong tổng thể giá trị của truyện ngănNguyễn Quang Thiều

đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung chính của luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Những ký ức về làng quê êm đềm.

Chơng 2: Xây dựng nhân vật mang màu sắc cổ tích.

Chơng 3: Cái nhìn về chiến tranh.

Chơng 1: Những ký ức về làng quê êm đềm.

1.1 Giới thuyết không gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật làng quê.

1.1.1 Không gian nghệ thuật.

Không gian nghệ thuật theo định nghĩa của triết học, cùng với thời gian

là hai chiều cơ bản của vật chất Không có thời gian, không gian tách rời khỏivật chất

Thế giới vốn tồn tại các kiều không gian hết sức phong phú, đa dạng Đó

có thể là kiểu không gian của các sự vật cụ thể Mà con ngời là một vật thể của

tự nhiên do vậy con ngời cũng tồn tại trong không gian và thời gian Mỗi conngời có một không gian sống riêng trong những thời điểm nhất định Vì thế

“sang đất khác có thể thành ngời khác”

Trong tác phẩm nghệ thuật, con ngời xuất hiện với t cách là hình tợngcon ngời và không gian đợc tạo dựng là hình tợng không gian Không gian làhình thức tồn tại của hình tợng, của thế giới nghệ thuật Từ điển văn học địnhnghĩa “Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tợng nghệ thuậtthể hiện chỉnh thể của nó”[36, 109] G.S Trần Đình Sử cho rằng: “Cũng nh mọivật trong thế giới đều tồn tại không gian ba chiều: cao, rộng, xa và chiều thờigian không có hình tợng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhânvật nào không có một nền cảnh nào đó Nhng không gian nghệ thuật có một

điểm đặc biệt Bản thân ngời kể chuyện hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vậttrong một khoảng cách nhất định, tức là trong không gian”[43, 86] Đó chính làkhung cảnh trong đó nhân vật đi đứng, nói năng, là địa điểm sống, là hoàncảnh… Nói chung là phạm vi cuộc sống mà nhân vật sống trong đó

Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phơngthức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Bởi vậy nó là một yếu tố tạonên chỉnh thể của tác phẩm văn học “Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái

nhìn và mang nghĩa thì không gian nghệ thuật là trờng nhìn mở ra một điểmnhìn, một cách nhìn độc đáo của tác giả” Cũng nh mọi bình diện khác của hìnhtợng nghệ thuật, bản thân không gian nghệ thuật cũng mang tính biểu trng vàquan niệm của nhà văn Cảm quan về không gian gắn liền với cảm quan của nhàvăn về con ngời và cuộc đời Do vậy các biểu tợng nh con đờng, dòng sông đều

có thể là những hình tợng không gian giàu ý nghĩa

Bất kỳ yếu tố hình thức nào trong mọi hiện tợng văn học đều là sự lý giảicho toàn bộ tác phẩm văn học Không gian nghệ thuật là một yếu tố của hìnhthức Vì thế khi nghiên cứu không gian phải đặt nó trong mối quan hệ với thờigian, nhân vật, kết cấu Rõ ràng không gian nghệ thuật thể hiện quan niệm vềtrật tự thế giới và sự lựa chọn của con ngời Có thể xem không gian nghệ thuậttrong tác phẩm nh là một hệ thống còn không gian nhân vật lại là một yếu tố

Tóm lại, không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệthuật Sự đối lập và liên hệ của các yếu tố không gian đều biểu hiện quan niệmcủa nhà văn Sự lặp lại các hình thức không gian chính là sự tạo thành tính loạihình của không gian nghệ thuật trong tác phẩm Do vậy không gian nghệ thuật

là một phơng diện để các nhà văn thể hiện phong cách của mình

1.1.2 Không gian nghệ thuật làng quê.

Nh ta đã biết, văn học nghệ thuật là hoạt động sáng tạo có mục đích

“Không gian là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con ngời và thểhiện quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về nh là sựphản ánh giản đơn không gian địa lý hay không gian vật lý” (Trần Đình Sử) [43,87] Do vậy không gian nghệ thuật khi đi vào tác phẩm văn học không phải làkhông gian vật chất Khi đi vào tác phẩm nghệ thuật, không gian ấy đợc lựachọn, sắp xếp, sáng tạo lại thông qua quá trình chủ quan hoá sâu sắc của ngờinghệ sĩ Lúc này yếu tố không gian mang một nội dung thẩm mĩ mới, một yếu

tố góp phần chuyển tải nội dung t tởng của nhà văn G.S Trần Đình Sử chorằng: “Trong tác phẩm ta thờng bắt gặp sự miêu tả con đờng, căn nhà, dòng

sông,… nhng bản thân sự vật ấy cha phải là không gian nghệ thuật Chúng chỉ

đ-ợc xem là không gian nghệ thuật trong chừng mực chúng biểu hiện mô hình thếgiới của tác giả Nh vậy không gian nghệ thuật là mô hình thế giới của tác giả

cụ thể, đợc biểu hiện bằng ngôn ngữ của các biểu tợng không gian” [43,87]

Trong văn học Việt Nam, không gian làng quê là kiểu không gian rất đặctrng Việt Nam là một nớc làm nông nghiệp lúa nớc, do vậy c dân phần lớn sống

ở nông thôn Làng quê chính là địa bàn c trú, là nơi gắn bó cả cuộc đời với ngờidân Hơn nữa, làng quê trở thành cái nôi, là điểm tựa để con ngời ta bớc vào đời

Đồng thời nó là nguồn cảm hứng sáng tạo của các nhà văn

Trong văn học, không gian làng quê có mặt rất sớm và đã tồn tại, pháttriển suốt qua các thời kỳ Trong văn học dân gian không gian làng quê chiếm uthế Con ngời trong ca dao sinh hoạt trong cảnh làng quê, gắn bó với cây đa,giếng nớc, đồng ruộng,… Trên cái nền ấy là những nhân vật chân chất mộc mạc

nh nh anh trai cày, cô thôn nữ,đứa trẻ chăn trâu xuất hiện Những con ngời nàybày tỏ tâm tình trong khung cảnh làng quê bình dị Đến văn học trung đại,không gian làng quê xuất hiện nhiều trong thi ca Các nhà thơ tìm về làng quêlàm thú vui cho mình (Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến) Còn trong vănhọc hiện đại, không gian làng quê rất phong phú và toả ra nhiều màu sắc khácnhau ở các trào lu văn học Ta bắt gặp một làng quê bình dị, tĩnh lặng và rất thơmộng trong sáng tác của các nhà văn “Tự lực văn đoàn” Còn bức tranh quêtrong Thơ mới buồn mà đẹp ở thơ Anh Thơ, Huy Cận, Hàn Mặc Tử… Còn làngquê trong trào lu văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945 không còn cái yên ảnữa mà nhốn nháo bởi tiếng trống giục nộp su thuế, hay hoang vắng, xơ xác,tiêu điều nh trong sáng tác của Nam Cao Tất cả những điều đó nhằm diễn tảcuộc sống đói nghèo không lối thoát của ngời lao động lúc bấy giờ

Ngày nay xã hội đang từng bớc phát triển về mọi mặt, tuy vậy con ngờihiện đại dờng nh có phần chán ngán nền văn minh công nghiệp Họ tìm về làngquê nh là một bản thể của họ vậy!

“Không gian nghệ thuật trong tác phẩm là sự mô hình hoá các mối liên

hệ về thời gian, xã hội, đạo đức của bức tranh thế giới, thể hiện quan niệm vềtrật tự thế giới và sự lựa chọn của nhà văn” [43, 88] Không gian nghệ thuật làtrờng nhìn, mở ra một điểm nhìn nhất định Điểm nhìn, điểm quan sát khácnhau tất yếu sẽ dẫn đến nhiều kiểu không gian khác nhau Ngoài điểm nhìnkhông gian có cả điểm nhìn về thời gian Nhiều khi nhà văn đứng ở hiện tại mànghĩ về quá khứ hoặc từ hiện tại hớng về tơng lai Lúc này không gian đợc táihiện bằng sự hồi tởng của nhà văn Không gian ấy đợc tích tụ trong ký ức, trongnhững trờng hợp nh vậy, thời gian là một chiều của không gian – chiều ký ức

và hoài niệm Nhà văn Nguyễn Quang Thiều đã cảm thức không gian làng quêbằng sự lắng đọng của tâm hồn, sự gợi dẫn của kỷ niệm và sự khơi gợi của ký

ức Bởi vậy làng quê trong các truyện ngắn của ông vừa thực vừa ảo, vừa gần,vừa xa, bởi đó là hình ảnh của ký ức còn lu giữ lại đợc nơi nhà văn Ký ức vềlàng quê là một trong những yếu tố làm nên chất thơ cho truyện ngắn của ông

Tìm về làng quê là cảm hứng phổ biến của nhiều nhà văn Bởi đây là mộtyếu tố tạo nên phong cách Do vậy việc tìm hiểu không gian nghệ thuật trongtác phẩm văn học là một việc làm cần thiết Bởi qua đó giúp ta hiểu thêm nhữngthông tin mà nhà văn muốn gửi tới độc giả Đồng thời phần nào hiểu đợc nhữngnét độc đáo về không gian nghệ thuật trên phơng diện thi pháp nói chung vàphong cách nhà văn nói riêng

1.2 Những hình tợng không gian làng quê trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều.

Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều thấm đợm hơng vị làng quê Một làngquê mà ông nhắc đi nhắc lại nhiều lần trong truyện ngắn của mình: làng Chùa

ở đây thôn quê đợc ngụ vào một địa danh cụ thể – một địa danh có thể không

có tên trên bản đò địa lý nhng lại rất sống động trong văn chơng Nguyễn QuangThiều Làng quê ấy đã trở thành không gian nghệ thuật đầy ám ảnh Nó trởthành một yếu tố tạo nên chất thơ cho truyện ngắn của ông Chất thơ ấy lắng

đọng hơn vào cõi âm trầm của kỷ niệm, chất thơ ấy còn nằm trong sự lặp lại ởcấp độ hình ảnh thấm tình ngời đợc diễn đạt bằng một giọng văn dung dị, hiềnlành.

Thời gian nh một cái bình lọc kỳ diệu, nó chỉ giữ lại trong tâm hồn tinh

tế của Nguyễn Quang Thiều những hình ảnh rất điển hình cùng với những cảmxúc sâu lắng và những ấn tợng không thể phai mờ Đó là hình ảnh dòng sông,những đêm trăng… Hệ thống hình ảnh này làm nên “khu rừng biểu tợng”(chữdùng của Baudelair) của không gian nghệ thuật trong truyện ngắn NguyễnQuang Thiều

1.2.1 Hình ảnh dòng sông

Từ xa xa đời sống dân tộc Việt vốn gắn liền với nền nông nghiệp lúa nớccho nên điều tạo nên nhịp điệu chính của đời sống là dòng sông và cánh đồng.Hơn thế, dòng sông còn là nguồn cảm hứng bất tận cho các nhà văn Trongtruyện ngắn của Nguyễn Quang Thiều, dòng sông xuất hiện nhiều lần nh một sự

ám ảnh nghệ thuật Khảo sát tập truyện ngắn của Nguyễn Quang Thiều, chúngnhận thấy có đến 12/35 truyện ngắn viết về dòng sông Đây không chỉ dòngsông thực mà còn là dòng sông tâm tởng, dòng sông ký ức ,nó hiện lên là mộtbiểu tợng để nhà văn thực hiện ý đồ của mình Đó là dòng sông Đáy của quê h-

ơng Dòng sống ấy gắn chặt với ký ức tuối thơ và theo năm tháng nó toả ramuôn màu sắc Trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều, con sông là một dấu

ấn rất sâu đậm của kỷ niệm nên đợc nhà văn dùng rất nhiều và là một biểu tợngchính chuyên chở nhiều ý tởng khác nhau

Chất thơ trong truyện ngắn toát ra từ khung cảnh thiên nhiên Nhữngtrang thi vị nhất của Nguyễn Quang Thiều là những trang tả cảnh, gợi lên những

vẻ muôn màu của đất nớc Trong bức tranh ấy, dòng sông là cội nguồn tạo nênchất thơ cho tác phẩm ký ức Của dòng sông nh những lớp sóng cồn cào, trùng

điệp, lặp lại, vang xa, khắc khoải và day dứt Theo dòng ký ức, dòng sông hiệnlên với muôn vàn dáng vẻ, màu sắc Dòng sông đã tạo nên một khung cảnh thơ

mộng, đầy quyến rũ Vẻ đẹp ấy đã làm cho Thuỳ trong truyện Tiếng gọi cuối mùa đông “ngỡ ngàng trớc thiên nhiên đầy thơ mộng và yên tĩnh nơi đây.

Những bãi dâu ngát Một dãy núi xa xa Một con sông đầy quyễn rũ”[51, 338]

Có khi dòng sông đi vào truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều với cảm xúc êm nhẹ

và lặng lẽ Nó đợc phủ kín bởi một lớp không khí mờ ảo của sơng đêm “Có lúcdòng sông đợc phủ kín bởi một lớp sơng Hai bên bờ lặng phắc và trong sơng

đâu đó le lói ánh lửa… Sơng sông lên mỗi lúc một dày Đôi bờ sông từ từ bịbóng tối và sơng khoả lấp … Cuối cùng ai cũng thả ý nghĩ vào sông nớc, sơngkhói” (Ma ấm) [51, 235] Đặc biệt, dòng sông ấy luôn đợc nhà văn cảm nhậntinh tế: “Từ hai bên bờ sông mơ hồ nghe tiếng mầm cây rì rầm Nhng mà nghegần lắm, hình nh ở ngay hai bên mạn đò gỗ”[51, 243] Cảnh vật hai bên bờ sôngthật êm đềm và nên thơ Khi trên bãi sông làng Chùa “trải một thảm màu vàngtơi – một màu vàng xôn xao ấm áp… Hoa cải gặp gió ấm hôm qua bung nở.Một khi có ngọn gió chạy qua, cả bãi hoa vàng rợn lên nh sống” (Mùa hoa cải bên sông) [51, 91] Vẻ đẹp ấy thu hút toàn bộ tâm trí con ngời Khiến cho

Chinh suốt cả ngày hôm đó không thể nào rời tâm trí khỏi thảm hoa vàng kia

Dòng sông Đáy sẽ bớt thi vị hơn rất nhiều khi không có con đò Con đò

là hình ảnh quen thuộc bổ sung cho bức tranh sông nớc đầy đủ hơn, nên thơhơn Lúc này dòng sông hiện lên với vẻ êm ả, hiền hoà và con thuyền đang lững

lờ trôi giữa hai bờ thơng nhớ “ở giữa sông con thuyền của gia đình Chinh vẫn

bình yên trên mặt nớc Một ngọn khói xanh toả ra từ con thuyền lặng lã tanxuống mặt sông nh sơng” ( Mùa hoa cải bên sông) [51, 94].

Dòng sông Đáy không chỉ trĩu nặng phù sa châu thổ mà còn là dòng sôngchở nặng yêu thơng, nghĩa tình Dòng sông là nơi con ngời ta sinh ra, đồng thời

là nơi nuôi dỡng con ngời khôn lớn “Chinh - đứa con gái duy nhất của ông đãsinh ra trên chiếc thuyền này, trên dòng sông này Ngày Chinh ra đời ông cắtrốn thả xuống dòng sông và cầu nguyện cho con… Chinh lớn lên khoẻ mạnh dịudàng và âm vang nh dòng sông Cô thừa hởng sắc đẹp dịu dàng của mẹ, sự dũng

cảm của cha và sự bí ẩn của dòng sông” (Mùa hoa cải bên sông) [51, 88] Dòngsông làm tôn lên vẻ đẹp kỳ diệu của con ngời Đặc biệt, Nguyễn Quang Thiềumiêu tả dòng sông nh một sinh thể sống động, có hồn : “Con sông Đáy mùa nớccạn thắt co lại, gầy mảnh mà giờ đây dềnh lên đẩy đôi bờ ra xa”(Khúc hát của dòng sông) [51, 20].Vào mùa lũ, dòng sông dâng lên nghiêng ngả, trong tiếng

cựa mình lớn lên Có khi “Con sông Đáy trong ma bụi và sơng sớm trông nh

329] Còn Chinh cũng thích thả mình xuống dòng sông vào những đêm mùa hạ:

“Cô bơi mềm mại nh một nàng tiên cá trong truyện cổ Đâu đây có những đàncá lấp lánh trăng xuyên qua mặt nớc bơi theo cô Thỉnh thoảng cô co ngời lại,hai tay bó gối để cho cơ thể tuổi dậy thì lóng lánh nh giọt thuỷ ngân lắng dầnxuống đáy sông” ( Mùa hoa cải bên sông) [51, 89] Hơn thế, dòng sông trở

thành nơi hò hẹn, nơi chứng kiến tình yêu và in dấu hạnh phúc lứa đôi Trong

Ngời nhìn thấy trăng thật, dòng sông là nơi gặp gỡ giữa Sơn và cô gái Sơn bị

mù đã ba năm nay và cũng chính ba năm nay Sơn không nhìn thấy ánh trăng.Thế rồi vào một đêm trăng sáng anh đã xuống dòng sông tắm Chính nơi đâyanh đã gặp một cô gái có cùng cảnh ngộ với mình cũng đi tắm vào những đêmtrăng mùa hạ Dòng sông trong cảm nhận của họ thật đẹp Nhìn xa “sông nhkhông còn đôi bờ đất nữa Nớc sông nh đang dâng ngập cả đất trời hay đó là

ánh trăng chảy giàn giụa xóa đi mọi giới hạn” Lại gần “dòng sông nh một dòng

ánh sáng chói loà và trong dòng nớc ấy có những con cá làm bằng pha lê” [51,331] Dòng sông càng thi vị hơn vào những đêm trăng Đây không còn là dòngsông thực mà là dòng sông trong tâm tởng Đối với Chinh và Thao trong truyện

Mùa hoa cải bên sông, dòng sông là nơi ghi dấu kỷ niệm buồn vui “Những

đêm trên dòng sông dịu dàng chảy, họ quấn quýt với nhau nh một đôi cá thần.Dòng sông bí mật truyền vào cuộc đời họ sức mạnh hạnh phúc và khổ đau” [51,97] Còn Thuỳ và Đán trong Tiếng gọi cuối mùa đông cũng chọn dòng sông

làm nơi bày tỏ tình cảm chân thực của mình Lúc này dòng sông đối với họkhông phải là dấu hiệu của sự ngăn cách, “giữa dòng sông họ không nhận thấy

đôi bờ nữa Họ thấy dòng sông đang dâng lên Con thuyền đang dâng lên mãinhững vì sao khuya nh không có thật” (Tiếng gọi cuối mùa đông) [51, 348].

Tình yêu đích thực giữa Hng và Lựu trong truyện ngắn Đêm cá đẻ cũng tìm

đến địa chỉ là dòng sông Trong giây phút hạnh phúc nhất “Họ thấy họ rơi vào

lơ lửng vào dòng sông Đáy trong tiếng ma hân hoan bất tận và trong thế giớibiền biệt của nớc đang chảy tng bừng ra biển họ thấy cá chép vẩy vàng rực, lấplánh lũ lợt xoà vây bơi về khúc sông làng họ Chúng vung những chiếc đuôichói lọi, vật đẻ, quẫy nớc mù mịt cả một khúc sông đêm” (Đêm cá đẻ) [51,

387]

Có khi dòng sông Đáy trở nên đắm sâu hơn, lắng đọng hơn với nhữngsuy t Sông là nơi con ngời ta tìm về sao bao bơn bả, lo toan Con ngời tìm đếndòng sông không phải tìm kế sinh nhai mà chủ yếu để thả hồn mình vào sông n-

ớc Sông nh ngời bạn thân thiết để chia sẻ những buồn vui Nhân vật Thuỳ trong

Tiếng gọi cuối mùa đông đã tìm đợc sự gắn bó thân thiết với dòng sông Đáy:

“Chiều chiều sau một ngày làm việc mệt nhọc chị thờng ra bờ sông và nhìn ra

bờ bên kia Chị say sa ngắm nhìn những sợi khói xanh bay lên từ những vòmcây um tùm, xanh thẳm Những đàn trâu tắm trên sông Những con thuyền lửng

lờ trôi dọc dòng sông trong sắc chiều tím nh những quả dâu chín” ( Tiếng gọi cuối mùa đông) [51, 338-339] Dòng sông là ranh giới ngăn cách giữa hai làng

quê nhng với Thuỳ luôn cảm thấy có sự gằn gũi Chị nhận thấy nh có một sợidây vô hình nối chị với bờ bên kia Còn đối với Đán, con sông quê hơng là địa

chỉ để anh tìm về nơi có ngời mẹ già và co gái anh yêu đang ngày đêm ngóngtrông chờ đợi.

Nhân vật May trong truyện Gió dại khi biết ngời đàn bà hơn hai mơi năm

cô gọi là mẹ đã hắt hủi, bởi bà ta không phải là mẹ ruột thì cô đã ra đi Cô tìm

đến dòng sông “Sông chảy phờ phạc… Sông thì thào kể cho cô nghe về bố cô một ngời đàn ông hầu nh suốt đời không nói” Và chính nơi dòng sông này cô

-đã gặp đợc mẹ đẻ của mình sau hai mơi năm xa cách Dòng sông là nơi hội ngộtình cảm thiêng liêng nhất của con ngời – tình mẫu tử

Dòng sông trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều còn là sự ngng tụ củathời gian Khi biết đợc niềm hạnh phúc thiêng liêng của con ngời thì “dòngsông chợt ngừng chảy, im phắc, lắng nghe cô rồi trào lên những ngọn sóng reovui, nhảy với nhau loan báo cho các loài thuỷ tộc biết điều hạnh phúc liêngliêng” (Mùa hoa cải bên sông) [51, 97] Có những thời khắc tởng chừng nh nớc

ở dòng sông không bao giờ chảy nữa Đó là lúc dòng sông biết đợc nỗi đau và

sự mặc cảm của con ngời “Dòng sông chợt lặng phắc nh không còn một giọtnớc sau câu nói của Sơn” Rồi đến “dòng sông chợt lặng phắc sau câu nói củacô gái” (Ngời nhìn thấy trăng thậ) [51, 330]

Dòng sông cũng có thể là “dòng sông nớc mắt”, là nơi diễn ra nhữngcuộc chia tay Xa nay, dòng sông và bến đò là biểu tợng của sự chia li cách trở.Dòng sông của Nguyễn Quang Thiều cũng không nằm ngoài ý nghĩa mang tínhtruyền thống đó Chàng trai và cô gái trong Mùa hoa cải bên sông đã dũng cảm

vợt lên những định kiến vô lý bất nhân để bảo vệ tình yêu Thao đã tìm Chinhtheo hớng dòng sông chảy nhng ông L nh biết trớc điều đó nên cho thuyền chạyngợc dòng Sau đó anh ta bắt đầu cuộc hành trình dọc dòng sông Đáy nhngkhông có đợc một tin tức gì về ngời yêu Có thể chàng trai đã thất vọng trongcuộc tìm kiếm hạnh phúc cho riêng mình nhng anh không hề tuyệt vọng Bởicái mà anh theo đuổi là một khát khao rất ngời “dòng sông bí mật truyền vàocuộc đời họ sức mạnh hạnh phúc và khổ đau” [51,97] Cuộc sống bình yên trở

lại khi một buổi sáng dậy sớm anh thấy “Suốt cả bãi sông làng anh rực vàng hoacải Những bông hoa cải nhỏ nhắn, mềm mại, ấm áp đung đa trong gió …Trứơcmắt anh, trên mặt phù sa rụng lấm tấm những cánh hoa cải mỏng và từ đó kéodài xuống bến sônglà những dấu chân mỏng và nhỏ nhắn” (Mùa hoa cải bên sông) [51,104].

Ký ức dòng sông đối với ông Cầm trong Giấc mơ hoa cỏ trắng vừa hạnh

phúc, vừa khổ đau Dòng sông là nơi gặp gỡ, nên duyên và hạnh phúc của đời

ông Một buổi sáng ra bến đò để sang sông có việc, ông đã gặp và yêu một côgái làng Lai Tảo bên sông Nhng khi ông tham gia hoạt động cách mạng thì ởnhà vợ ông mò hến ở sông bị cảm và chết ngay ở đó Từ đây, dòng sông gợi lạicho ông kí ức buồn hàng năm cứ vào ngày 29 tháng chạp ông lại mặc bộ quần

áo lính đã cũ đi ra bến đò làng ông Đó là ngày chợ Tía họp phiên tết Ông luôn

ra bến sớm để đón chuyến đò đầu tiên chở ngời bên kia sông đi chợ tết Ông cứ

đứng trong gió lạnh trên bờ, lặng lẽ nhìn những ngời gồng gánh đi chợ cho đếnkhi bên kia sông không còn bóng ngời chở đò ông mới quay về Dòng sông Đáycòn là nơi tiễn đa những ngời lính vào mặt trận Ân và Mật trong Hai ngời đàn

bà xóm Trại đã tiễn đa chồng của họ vợt sông Đáy về phía Miếu Môn Và rồi

dòng sông ấy trở thành dòng sông kỷ niệm, nó cứ loang ra, loang mãi trong kí

ức của bà lão Mật Do đó chỉ cần một cử động nhỏ của tiếng cá quẫy sát bờcũng làm đánh thức cả một trời quá khứ trong bà “Một vật gì đó vô hình rơivào ký ức của bà tựa nh cái quẫy của đuôi cá Bà từ từ ngồi xuống nhìn dòngsông trong đêm Nơi đây, mấy chục năm về trớc bà đã tiễn chồng theo bộ độisang sông Và cũng chính nơi đây bà đã tiễn Bấc đi trong lần ngời lính ghé quanhà không gặp vợ mình

…Bao nhiêu kỉ niệm mờ đi theo tuổi tác, nhng những đêm nh thế vẫn bámdai dẳng trong ký ức bà lão Mật” [51,413- 414]

Ký ức về dòng sông không chỉ đối với ngời ở lại mà cả đối với ngời ra đi.Ngời lính vào chiến trờng mang theo cả dòng sông ký ức Dòng sông Đáy là

hình ảnh của quê hơng – nơi có ngời vợ đang ngày đêm ngóng đợi Trong thgửi cho Ân đầu năm 1968, Bấc nói anh đang đóng quân ở Quảng Bình bên cạnhmột dòng sông đẹp nh dòng sông Đáy quê anh Dòng sông quê hơng luôn là

điểm tựa tâm hồn của những ngời xa xứ

Chất thơ trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều còn thể hiện ở chỗ, ôngluôn xem dòng sông là biểu hiện của cái thiêng liêng, của “điều thiêng” Dòngsông mông lung hơn, huyền ảo hơn với những nghi lễ thiêng liêng Ngời phơng

Đông nói chung và ngời Việt Nam nói riêng luôn quan niệm “vạn vật hữu linh”

(mọi vật đều có linh hồn) Con ngời hiện đại vẫn cho rằng có thần sông, thầnbiển Dòng sông không chỉ là nơi sinh ra, nuôi dỡng con ngời mà còn mở rộng

đón nhận mọi số phận Trong truyện Mùa hoa cải bên sông ông L sau khi đã

chôn vợ ở chỗ khúc sông và êm nhất thì ông xoả tóc đốt hơng lễ thần sông.Quan niệm có ma sông, thần sông còn đợc thể hiện trong một số truyện ngắnkhác nh Cô tôi, Gió dại, Khúc hát của dòng sông ở đây, dờng nh mọi hành vi,

mỗi cử chỉ, mỗi số phận đầu đợc phổ vào một cảm thức tôn giáo Tất cả đều đợchuyền thoại hoá, nghi lễ hoá, sơn phết một màu bàng bạc của điều thiêng Trở

về với dòng sông, với đất mẹ phải chăng cũng chính là tìm về cõi thiêng Đâychính là cảm thức của con ngời hiện đại

Dòng sông trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều gắn với những huyềntích của câu chuyện cổ Truyện Khúc hát của dòng sông gắn liền với huyền

thoại về Trơng Chi – Mị Nơng Không gian đợc mơ hồa hoá, trở nên h ảo,mông lung khi lồng vào đó những giấc mơ của nhân vật Chàng trai trongtruyện nghe nói vào những đêm ma thờng có một con đò lợn lờ giữa sông cùngvới tiếng âm i lạ lắm Chính đêm ấy, chàng mơ gặp lại Trơng Chi – ngời hay

đến hát ở khúc sông này Thế rồi câu chuyện Trơng Chi - Mị Nơng đợc tái hiện

đầy đủ, trọn vẹn các chi tiết, tình tiết Nhân vật nh đang sống giữa hai bờ h –thực Dòng sông lúc này đợc phủ lên một lớp sơng khói và ảo ảnh ở đây khônggian nghệ thuật của tác phẩm đợc bao phủ màu sắc huyền thoại với câu chuyện

lạ kỳ ấy Điều này tạo nên chất thơ cho truyện ngắn Chất thơ ấy còn đợc tô

đậm khi nhà văn miêu tả âm thanh của dòng sông Dòng sông không chỉ đẹp,thơ mộng mà còn chứa nhiều điều bí ẩn Sông nh biết hết mọi điều về cuộc đời

và con ngời, thậm chí còn hiểu cả nỗi day dứt, dằn vặt của con ngời May trongtruyện ngắn Gió dại tìm ra bến sông khi biết rằng ngời đàn bà xa nay cô gọi là

mẹ không phải là mẹ ruột của cô Sông đã thì thào kể cho cô nghe về bố cô một ngời đàn ông hầu nh suốt đời không nói Nhng cô không nghe lời sông vàquyết đi tìm mẹ Sau bao nhiêu va vấp cám dỗ của cuộc đời, cô đã gặp đợc ngời

-mẹ của mình ở bến sông này sau hơn hai mơi năm xa cách Còn Thuỳ trong

Tiếng gọi cuối mùa đông luôn ám ảnh bởi tiếng “ơ…ơ…ơ…” của một ai đó trên

chiếc thuyền dọc dới bến sông âm vang da diết và rạo rực khôn cùng Dòngsông tiếp lấy tiếng “ơ ơ…ơ…”, nửa nh một câu hò, nửa nh một tiếng gọi và chởmãi ra biển Thuỳ ngồi dậy trong đêm, càng ngày chị càng nghe rõ hơn tiếngchị âm thầm và đau khổ Đôi lúc chị thấy tiếng gọi ấy nh của bà mẹ lúc nh của

Đán, đôi lúc nh của dòng sông Tiếng gọi ấy làm chị thổn thức và thôi thúc chị

đến một quyết định “Ngày mai, mẹ sẽ đa các con về bên sông với bà” ở đây

âm thanh dòng sông có một vai trò quan trọng Nó vang vọng, ngân xa và tạonên ve đẹp huyền bí cho dòng sông Dòng sông nh mênh mông hơn, bát ngáthơn và bí ẩn hơn khi có những âm thanh nh thế

Trong văn học Việt Nam, có lẽ không chỉ Nguyễn Quang Thiều ám ảnh

về dòng sông Nhà thơ Tế Hanh đã từng có “một dòng sông quê hơng xanhbiếc” Còn nhà thơ Hoàng Cầm nổi tiếng với dòng sông Đuống “nằm nghiêng.

nghiêng trong kháng chiến trờng kỳ” Nhà văn Thanh Tĩnh với dòng sông Hơngcủa xứ Huế thơ mộng Và ta cũng đã từng biết đến con sông Đà của NguyễnTuân “tuôn dài, tuôn dài nh một áng tóc trữ tình, đầu tóc, chân tóc ẩn hiện trongmây trời Tây Bắc bung nở nh hoa ban, hoa gạo” Nhng có thể nói rằng, NguyễnQuang Thiều đợc nuôi dỡng bởi dòng sông Đáy quê ông Sông Đáy là địa chỉcủa thể giới trong lành mà nhà văn chọn làm điểm tựa tâm hồn trong cuộc trầm

luân, bất trắc Dòng sông gột rửa, cuốn trôi đi tất cả những gì tù đọng, cằn cỗi

để thanh lọc lại cuộc sống, để tái sinh một cuộc đời mới Bởi thế có ngời chorằng: “Dòng sông của Nguyễn Quang Thiều là nơi tái sinh những vẻ đẹp kỳdiệu nhất, nơi chiến thắng những cắn cỗi trong đời sống tinh thần của con ng-ời” Từ đó dòng sông mở ra trờng liên tởng cho ngời đọc về dòng đời, về tình

cảm ân nghĩa, sự vĩnh hằng và tái sinh “Dòng sông truyền vào cuộc đời họ cảhạnh phúc lẫn khổ đau” ( Mùa hoa cải bên sông) [51, 97] ở giữa dòng sông

“Thuỳ thấy hiện lên bên bờ bên kia năm mơi đứa con của họ đang trồng lúa và

bờ bên này năm mơi đứa con của họ đang trồng dâu” (Tiếng gọi cuối mùa

đông) [51, 348] Dòng sông có thể tái sinh những con ngời mới, những cuộc đời

mới Do vậy, có ngời cho rằng dòng sông trong truyện ngắn Nguyễn QuangThiều mang biểu tợng mẫu tính

Nếu nh ở Nguyễn Bính, con sông là biểu tợng của sự chia ly chứa đầy nỗi

lo âu giữa kẻ đi – ngời ở thì Nguyễn Quang Thiều không chỉ dừng lại ở đó màphát triển lên một mức cao hơn, sâu sắc mà còn đằm thắm tình ngời Dòng sông

là môi trờng, là cuộc sống của bao con ngời làng Chùa Đó là nơi mu cầu cuộcsống, mu cầu hạnh phúc, là nơi diễn ra những mối tình trai gái đầy lãng mạn

Đến với dòng sông họ mong mỏi tìm lại những gì yêu thơng nhất Dòng sôngkhông chỉ bồi đắp phù sa châu thổ cho ruộng đồng mà còn nuôi dỡng tâm hồncon ngời, là nơi để con ngời tĩnh tâm để tìm lại đợc chính mình Sông Đáy củaNguyễn Quang Thiều vừa nhẫn nại, vừa yên ả, vừa bao dung và nghiệt ngã trớckhát vọng bình thờng của con ngời Trong muôn nẻo gian khó của dòng đời,dòng sông trở thành sợi dây tình cảm thiêng liêng, neo giữ và thanh lọc tâm hồncon ngời, nơi trở về sau những bơn bả, gian nan

Những câu chuyện huyền tích, những cảnh sông nớc thơ mộng đã tạo nênchất thơ của truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều đã để tâm hồn tràn ngập câu hát

và dòng sông Bởi làng quê, đặc biệt dòng sông là một phần cuộc sống của ông

Điều này giải thích vì sao hình ảnh dòng sông, con thuyền lại đi vào trang viết

của ông vừa mang vẻ dịu dàng, mợt mà lại ẩn chứa bao nỗi niềm trắc ẩn đếnvậy!

Sự lặp lại hình ảnh dòng sông trong tập truyện ngắn có một dụng ý nghệthuật đặc biệt Dòng sông tạo nên khung cảnh làng quê êm đềm, lặng lẽ Chấtthơ của tác phẩm toát lên từ khung cảnh thiên nhiên đó, nơi gợi lên những rung

động sâu xa trong đời sống tinh thần của ngời dân Việt Chất thơ đó một phần làcủa dòng sông với t cách là chất liệu, vật liệu, một phần là của câu văn Nhữngcâu văn xuôi mang âm hởng và cấu trúc thơ: với những thao tác lặp lại, trùng

điệp, mang đậm chất thơ Theo đó âm vang dòng sông cứ chồng chất lên nhau.Tần suất lặp lại của ký ức về dòng sông tạo chất thơ cho tác phẩm Dòng sông ở

đây là ẩn dụ cho niềm thơng và nỗi nhớ, cho tình yêu quặn thắt nơi ngời kểchuyện, nơi chính tác giả trở về với con ngời, với cội nguồn, với đất mẹ Dòngsông cũng chính là biểu tợng có tác động sâu sắc, đã gieo vào tâm thức ngời đọcbao suy nghĩ, bao dấu lặng về một dòng sông thực và một dòng sông trong tâmtởng Chất thơ trong tác phẩm nó khơi gợi những cảm xúc dịu dàng, bângkhuâng, nó gần gũi, vỗ về tâm hồn ngời dọc Nó gây cho ngời đọc những ấn t-ợng thật sâu đậm Phải chăng vì thế mà cách diễn đạt của Nguyễn Quang Thiều

dù quen thuộc nhng vẫn cuốn hút ngời đọc Cái tài của nhà văn đã khiến cho

độc giả cảm thấy gần gũi, thân thiết, chúng ta tởng chừng đã sống lâu nămtrong đó Truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều lay động ngời đọc bởi chất thơ từ

sự lặp lại của ký ức về của dòng sông Những dòng sông cuộc đời, dòng sôngthời gian thắm thía tình ngời, niềm đau, nỗi buồn Những dòng sông - thơ ấy cứthênh thang chảy mãi từ ngôn ngữ rất riêng, rất trong trẻo, độc đáo và đa âmsắc của nhà văn

1.2.2 Hình ảnh đêm trăng.

Đêm trăng là một chi tiết nghệ thuật mà Nguyễn Quang Thiều sử dụng

để tạo chất thơ cho tác phẩm Khảo sát tập truyện ngắn của ông, chúng tôi thấy

có đến 12/35 truyện ngắn có hình ảnh ánh trăng xuất hiện, tuy nhiên mức độ và

cách cảm nhận có khác nhau Điều khác biệt ở mỗi tác phẩm là ánh trăng ấykhông nằm bất động mà nó dịch chuyển ở mọi trạng thái: khi thì ngời sáng giữakhung cảnh thiên nhiên, khi thì lung linh huyền ảo trong ký ức và tâm tởng củanhân vật.

ánh trăng trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều hiện lên nh mộthuyền thoại, lung linh ngời sáng, đài các lộng lẫy giữa trời nớc mênh mông,giữa những con ngời làng Chùa có tâm hồn bay bổng đầy yêu thơng Khônggian làng quê thơ mộng hơn khi có ánh trăng xuất hiện “Trăng muộn đổ ánhsáng lành lạnh Những cây thông non mới len ngang đầu ngời túa những chùmlá dới trăng nh những chùm kim thâu” (Ngựa trắng) [51, 388] Cảnh vật vào

những đêm trăng lung linh hơn, huyền ảo hơn “Vào những đêm trăng mùa hạ,

cô (Chinh) thích thả mình xuống dòng sông Cô bơi mềm mại nh một nàng tiêncá trong truyện cổ Đây đây có những đàn cá lạ lấp lánh trăng xuyên qua mặt n-

ớc bơi theo cô Thỉnh thoảng cô co ngời lại, hai tay ôm bó gối để cho cơ thể tuổidậy thì lóng lánh nh giọt thuỷ lắng dần xuống đáy sông” (Mùa hoa cải bên sông) [51, 88 – 89] Hình ảnh đêm trăng còn gợi cho ngời đọc nhớ đến những

câu chuyện dân gian từ ngàn xa nh trơng Chi – Mị Nơng Chàng Trơng Chi khi

xa vào những đêm trăng thờng gác mái chèo cho thuyền trôi theo dòng và cấttiếng hát Những lúc ấy, tiếng hát của chàng nh từ trăng vọng xuống

Nhắc đến ánh trăng là nói đến một gam màu không thể thiếu đợc để tô

điểm cho bức tranh quê thêm phần sinh động ánh trăng lan toả cùng mùi hơngcủa những thứ “hơng đồng gió nội” làm cho không gian làng quê thật nên thơ.Hơn nữa ánh trăng không những làm đẹp khung cảnh thiên nhiên mà còn tônlên vẻ đẹp của con ngời ánh trăng của Nguyễn Quang Thiều là biểu tợnghuyền diệu của ngời phụ nữ Dới ánh trăng, Chinh hiện lên với một vẻ đẹp thậtlạ lùng khiến cho chàng trai phải tự hỏi: “Sao trong đêm trăng tĩnh lặng trên bãisông ở một làng quê hẻo lánh lại xuất hiện một cô gái đẹp nh thế? Chợt những

làn mây mỏng tan đi ánh trăng trong veo đổ tràn trên gơng mặt cô… Chiếc áotối màu và vầng trăng làm ngời lên bàn tay, cái cổ thon và gơng mặt đẹp…Chàng trai hồi hộp lớt nhanh cơ thể cô và nhận ra dới lớp trăng mỏng, dới lớp áotối màu là tuổi dậy thì nóng hổi, dịu dàng và phập phồng thở” (Mùa hoa cải bên sông) [51,93] Một lúc sau Thao mới nhận ra mái tóc nh thiên thần của cô:

“Có lẽ mái tóc ấy đã từ vầng trăng chảy xuống” [51,94] Còn trong truyện Chạy trốn khỏi vầng trăng, nhân vật tôi - đồng thời là ngời kể chuyện – nhớ về một

đêm trăng hai năm về trớc: “Đêm ấy trăng sáng quá ánh trăng rời rợi soi rõtừng chiếc gân lá xanh mỡ màng Trên cành duối nhỏ một con thằn lằn nằmthiêm thiếp dới trăng, lớp vảy trên lng nó lóng lánh nh một dòng thuỷ ngân

Đêm ấy trăng sáng lạ lùng Khi đến đầu ngõ thì một làn gió mỏng trong trăngthoảng về…Trăng đa hơng nấm bởi đến với tôi Hai cánh tay trần của em nh tạcbằng hai mảnh trăng mời sáu Em mỉm cời nhìn tôi Hàm răng của em nh cũnglàm bằng mảnh trăng ấy… Giọng em nói nhỏ lắm, tởng nh không có trăng thìtôi không nghe đợc… Còn đôi mắt em trong đêm nh khoảng tối của vầng trăngkhuyết” [51,219 – 221] Trong không gian kỳ ảo ánh trăng, cảnh vật hiện lên

thật lung linh, huyền ảo, con ngời cũng ngời sáng nh những thiên thần

Trong truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều ánh trăng không chỉ làm nền đểcon ngời xuất hiện mà còn là tác nhân của tình cảm ánh trăng tạo nên sự thánhthiện trong tiếp xúc Bởi có những cử chỉ nếu diễn ra ban ngày thì bị xem là trơtráo, diễn ra ban đêm thì lẳng lơ nhng diễn ra vào đêm trăng lại rất thánh thiện

ánh trăng tạo nên một không gian trữ tình để con ngời sống thực với lòng mình.Trong truyện Mùa hoa cải bên sông ánh trăng đã dẫn đờng để Thao gặp đợc

Chinh Giữa khung cảnh thần tiên của một đêm trăng vắng lặng nơi làng quêbình dị, hai con ngời ấy đã đến với nhau Họ đứng nhìn nhau trong ánh sáng mờ

mờ của trăng bị mây mỏng che khuất Thao đã chọn đêm trăng để bày tỏ tìnhyêu của mình – một tình yêu trong trắng, nguyên sơ và trọn vẹn Lúc này ánhtrăng là chứng nhận cho hai tâm trạng, hai dòng đời Sơn và cô gái trong truyện

Ngời nhìn thấy trăng thật đến với nhau đợc là nhờ ánh trăng Sơn bị hỏng mắt

từ ba năm nay – ba năm anh sống trong bóng tối Nhng qua câu nói của các côgái đi làm đồng về “đêm nay trăng đẹp lắm” làm Sơn chợt tỉnh Câu nói đó nhmột tiếng gọi, nh một sự thôi thúc dẫn anh đến một hành động táo bạo đối vớingời khiếm thị: tắm sông vào ban đêm Chính ở đây, Sơn đã gặp một cô gáicũng đi tắm sông Đêm ấy, anh đợc nghe cô gái kể về vầng trăng: “Bầu trờimênh mang Trăng nh đang trôi miên man, và hình nh có những âm thanh nhtiếng chuông bạc, chuông vàng mỏng tang đang trôi bất tận không bến bờ Sông

nh không còn đôi bờ đất nữa Nớc sông dâng ngập cả đất trời hay đó là ánhtrăng chảy giàn giụa xoá đi mọi giới hạn Những lá cỏ bên sông kia kìa Chúng

đang hắt những tia sáng trong vắt, và xa nữa một chút là những vòm cây nhnhững vòm ánh sáng xanh mỡ màng và run rẩy Và xa hơn nữa, xa nữa nhữngdải mây mỏng ánh bạc, run rẩy và mơ hồ nh đang trôi về xứ sở của thần thoại

Và lại gần, lại gần, dòng sông nh một dòng ánh sáng chói loà Và trong dòng

n-ớc ấy có những con cá làm bằng pha lê…” [51,332] Trăng trong cảm nhận củacô gái thật là đẹp và thơ mộng Điều đặc biệt, cô gái này bị mù từ nhỏ, cô chamột lần nhìn thấy ánh sáng, đặc biệt là ánh trăng Tuy vậy cô vẫn cảm nhận về

ánh trăng thật sinh động và gợi cảm.Cô đã tởng tợng, hình dung và say sa kể về

ánh trăng với ngập tràn cảm xúc và suy t Trăng đã đánh thức cảm nhận tinh tếcủa con ngời Cảm nhận ấy đã đa lại những trang viết về trăng rất thi vị và độc

đáo Đây chính là nơi chất thơ của truyện ngắn có sức lan toả, thấm sâu vào tâmthức ngời đọc Có thể nói rằng, đến với truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều, takhông chỉ bắt gặp vầng trăng thực mà còn cảm nhận đợc vầng trăng trong tâm t-ởng, nó đánh vào cảm xúc, tức dậy những rung động sâu xa trong lòng ngời

đọc

Đối với nhà văn Nguyễn Quang Thiều, ánh trăng không chỉ là hình tợngcủa không gian mà còn là hình tợng biểu hiện thời gian Những đêm trăng làthời điểm để các chàng trai, cô gái hẹn hò, gặp gỡ Trong truyện Ngời đàn bà

tóc trắng, Mô đã hẹn gặp Gừng vào lúc trăng lên “Đêm ấy trăng sáng lắm ánh

trăng chui qua khe cửa gỗ cũ hắt vào nơi Gừng nằm… Đêm càng trôi trăng càngsáng” [51,113] ánh trăng thôi thúc giục giã khiến cô không thể nằm yên đợcnữa Cô quyết định ra góc vờn để gặp Mô Khi ở trong vòng tay của Mô, tựa vàolòng Mô, cô chợt nhận thấy trăng thật đẹp Đối với cô, đêm ấy là một đêm trăngthật hạnh phúc, thật sự viên mãn và tràn đầy Cô thấy ánh trăng đêm nh mộtdòng nớc đang tan chảy trên da thịt Hơn nữa, đêm trăng ấy đã làm thay đổicuộc đời của cô Từ đây, Gừng thoát khỏi cảnh “ăn nhờ ở đậu” để đến với mộtcuộc đời hạnh phúc

Không đợc may mắn nh bao ngời khác, Sơn và cô gái trong Ngời nhìn thấy trăng thật có niềm vui thật ngắn ngủi và mong manh Họ cũng lấy trăng

làm thời điểm để gặp gỡ Nhng vầng trăng có chu kì của nó nên trong lòng họ

ấp ủ một nỗi lo âu Cuối tuần trăng rồi nên trăng ở rất xa Trong cảm nhận của

họ, trăng cuối tháng buồn hơn Lúc này vầng trăng mang tâm trạng của hai

ng-ời Cũng chính từ lúc đó, từ trong đáy của bóng tối Sơn thấy vầng trăng lặng lẽhiện lên và lặng lẽ toả sáng dần dần Sơn còn thấy cô gái đang nhìn anh, “gơngmặt cô đẹp nh vầng trăng sau lớp mây trắng mỏng” [51,335] Điều bất ngờ là cảSơn và cô gái – những ngời khiếm thị – nhng họ là ngời “nhìn thấy trăngthật” ánh trăng nh một thứ thần dợc đã giúp Sơn chữa khỏi mắt Hình ảnh đêmtrăng trong lời kể của cô gái đã làm một số cơ quan chức năng của mắt phụchồi Điều này không phải thứ thuốc nào cũng chữa đợc Cho nên khi trả lời cácbác sỹ Sơn đã nói: “Chỉ có một ngời con gái Ngời ấy đã mang đến cho tôi niềmkhao khát nhìn thấy ánh sáng và đã cho tôi thấy vẻ đẹp thật của ánh sáng”[51,336]

Trong cuộc đời mỗi con ngời có rất nhiều khoảnh khắc đáng nhớ Nhiềukhi chính hình ảnh đêm trăng đã ghi lại những khoảnh khắc đáng nhớ đó trongcuộc đời nhân vật Đối với gia đình ông L trong Mùa hoa cải ven sông thì “khi

vầng trăng cuối tháng hiện lên ven chân trời thì chiếc thuyền từ bãi Yên trở về

làng Chùa” là thời điểm đáng nhớ nhất, thiêng liêng nhất Bởi đây là ngày cả gia

đình ông nghỉ làm để đến bãi Yên sửa sang ngôi mộ cho ngời vợ quá cố của

ông Trong truyện Ngời thổi kèn lá dứa, nhân vật xng “tôi” vẫn nhớ mãi ngày

chia tay với chị Ty Bởi “đêm chị rời làng tôi ra đi là một đêm trăng” Đó làmột đêm mùa hạ đầy gió “Tôi đâu có biết rằng, đêm chia tay ấy là đêm đầutiên và cũng là đêm cuối cùng tôi thực sự có chị” [51,62] Còn chàng trai trongtruyện Gơng mặt rth ba luôn ám ảnh về mùa trăng năm 1974: “Năm ấy hình

nh trăng sáng suốt cả ba tháng hè Những đêm trăng sáng anh ngồi kèm béXuyến học ngoài sân rồi ngủ lại trên chiếc phản gỗ bên cửa sổ… ánh trăng hắtqua cửa sổ đổ sáng trên cơ thể anh ánh trăng tạo những đờng gờ trên cơ thểchàng trai mời bảy tuổi… Đồng thời làm cho cơ bắp cậu nổi rõ hơn…” [51,171].Thế rồi đêm trăng của mùa hè năm ấy cứ hiện lên trong ký ức anh một màu tốisầm sập Anh day dứt, dày vò và cuối cùng anh chọn sự ra đi mà không biếtmình có trở về nữa hay không Còn ông Miêng trong truyện Lời hứa của thời gian lại ký ức về một đêm trăng đầy đau thơng và mất mát trong chiến tranh:

“Đêm ấy, trời đầy sao… và trong ánh sáng mờ của sao và vầng trăng đầu tháng

ông nhận ra đồng đội ông đang nằm nh ngủ bình yên trên đỉnh đồi” [51,39] Cảtiểu đội của ông chiến đấu anh dũng và đã hy sinh Họ trở về đất với mẹ thậtthanh thản dới ánh sáng của vầng trăng Đêm trăng ấy thôi thúc ông trồng thôngphủ kín cả khu đồi Những đêm trăng sáng ông thờng ngồi im lặng nhìn đỉnh

đồi Mây lững lờ bay qua đỉnh đồi trong ánh trăng non Những đêm nh thế ôngnghe tiếng đồng đội gọi mình ở đây ta bắt gặp sự trỗi dậy kỳ diệu của một sứcsống bất diệt đã chiến thắng sự chết chóc, ảm đạm ánh trăng sáng cũng chính

là ánh sáng của niềm tin, của hy vọng, của sự mong mỏi chờ đợi vào một tơnglai tốt đẹp hơn Hơn nữa đó còn là ánh sáng của tình thơng, tình đồng đội caocả, thiêng liêng Đây cũng chính là nơi chất thơ lan toả, bàng bạc khắp cáctruyện

Vầng trăng ký ức thật sự sống động trong truyện Chạy trốn khỏi vầng trăng qua sự hồi tởng của nhân vật tôi - đồng thời cũng là ngời kể chuyện.

Trong truyện ngắn này hình ảnh đêm trăng đợc lặp lại nhiều lần nh một sự mờ

ảo xa xôi Mạch truyện đợc viết theo dòng cảm xúc về ánh trăng của nhân vậttôi.“Đêm ấy tôi đã ngửa mặt nhìn trăng ánh trăng chảy giàn giụa trên mặt tôi”[51,219] Đêm trăng ấy khởi đầu cho mọi hạnh phúc và khổ đau ánh trăng nhxoá đi mọi mặc cảm tội lỗi và giới hạn Nó còn là cho con ngời sống thực vớilòng mình Đêm trăng ấy đã rũ sạch bụi bặm trên trái đất, nó còn xoá hết mọiranh giới của sự mặc cảm và đau buồn ánh trăng dẫn đờng để con ngời tìm đếnvới nhau, cảm thông, chia sẻ Lúc này, hơn bao giờ hết, trăng là chứng nhân chohai con ngời, hai tâm trạng Trong quan niệm của mọi ngời ngày ấy, họ là ngời

có tội Một thầy giáo đến giúp đỡ con em liệt sĩ và đã yêu thơng ngời vợ cô đơnvì mất mát Nhng ánh trăng là minh chứng cho họ Trong hoàn cảnh ấy con ngờirất cần sự yêu thơng và chia sẻ Đó chính là tình cảm chân chính của con ngời

ánh trăng vốn có vẻ đẹp kỳ diệu, thiêng liêng và bí ẩn, nó làm cho conngời mất đi ý niệm về thời gian Trong buổi họp để xét kiểm điểm, Huy đã nhìn

“ánh nắng nh ánh trăng sáng loà… Trớc mắt tôi lúc đó không có ông hiệu trởng,không có đại diện chính quyền Chỉ có ánh sáng chảy miên man trên da thịt tôi,chỉ có âm thanh “mang… mang” lạ lùng, kỳ diệu” [51,227] Huy đã phải “chạytrốn khỏi vầng trăng” để sống với vầng trăng trong ký ức ở nơi hang sâu, Huynghĩ về quá khứ và suy ngẫm về cuộc đời: “Tôi cố lí giải xem trong ánh trăngchứa đựng tố chất gì… và cái âm thanh “mang…mang” kia là thứ ngôn ngữ gì

mà vừa gần gũi vừa linh thiêng đến thế” [51,233] Và khi con ngời sắp từ giãvới đời lại có một mong ớc thật giản dị: “Tôi thèm khát đợc đi trong những đêmtrăng, hít thở đợc hơng thơm của nấm bởi em gội tóc” [51,233] Cuối cùng, anhcũng gặp trăng: “Trăng thật gần gũi mà xa vời Giản dị và bí hiểm ánh trănglen lỏi vào từng chân tóc hôi hám của tôi Lặng lẽ ngấm vào da thịt tôi nh nớc

thấm vào chân cỏ … Tôi nằm thanh thản trong ánh trăng tràn ngập không gian

nh chú bống nhỏ nằm trong dòng suối đầu nguồn, trong vắt… Và đêm đêmtrăng sẽ thong thả rót thứ ánh sáng kỳ diệu ấy vào từng ống xơng tôi nh ngời tarót rợu đỏ vào từng chiếc sừng trâu trong ngày lễ hội… Hình nh tôi gọi vầngtrăng Hơi thở cuối cùng mỏng nh đôi cánh bay ra khỏi ngực tôi Nó tan vàotrong tiếng trăng lung linh, dào dạt” [51,234] Nhân vật “tôi” đã chạy trốn khỏivầng trăng nhng cuối cùng lại bắt gặp nó và đã ra đi trong ánh trăng giàn giụa,trần đầy Truyện đã xoáy sâu vào về một kiếp ngời muốn tìm nguồn sống,nguồn hạnh phúc cho mình nhng rốt cuộc ngời đội lốt thú suốt đời phải sốngchui lủi, bất hạnh, suốt đời khát khao hạnh phúc lứa đôi vào cuộc sống gia đình

Đó là niềm khát khao trở lại làm ngời để có thể mang lại niềm vui và hạnh phúccho ngời khác

Có thể nói rằng, trăng làm cho con ngời thổn thức hơn, cảm nhận tinh tếhơn Rõ ràng nếu nh có sự khuất lấp đi ánh trăng giữa bức tranh quê thì khônggian làng quê bớt phần thơ mộng Khi ấy mùi hơng hoa bởi cũng chẳng còn tinhkhiết nữa, chẳng còn ngát hơng và không đợc mọi ngời cảm nhận một cáchthích thú… Điều này để thấy rằng chính ánh trăng giữa bầu trời khuya đóng vaitrò một vật thể sống động, đa tới bao d âm đẹp đẽ, bao d vị lãng mạn cho cuộcsống Có ánh trăng cảnh vật nh sống động hẳn lên, và đặc biệt giữa không gianlàng quê cảm thấy ấm cúng, hạnh phúc Chính vì vậy mà hình ảnh đêm trăngmộng mơ, dịu ngọt của làng Chùa cứ ẩn hiện, cứ lẩn khuất man mác trong tácphẩm Điều này tạo nên chất thơ sức ám ảnh lớn trong tâm thức của ngời đọc

Những cảm xúc và cách nhìn nhận của Nguyễn Quang Thiều về ánhtrăng thôn quê không phải là những khung cảnh ồn ào, náo nhiệt của phố ph-ờng, hay ánh trăng bị va đập bởi những nhà cao tầng chót vót hoà lẫn với ánhsáng chói loà của điện Mà trăng trong những trang viết của Nguyễn QuangThiều là thứ ánh sáng trong đêm khuya yên tĩnh, êm ả giữa thiên nhiên thơmộng Đặc biệt trăng càng lung linh hơn, mờ ảo hơn bởi ký ức của nhân vật

Dẫu cũng viết về ánh trăng nhng ở mỗi nghệ sỹ lại có cách thể hiện riêng.Với Nguyễn Quang Thiều, trăng tạo nên một không gian để diễn ra những mốitình thơ mộng, một không gian làng quê nên thơ, dịu dàng Đúng nh nhà vănSêkhốp nhận xét: ““ Anh có thể viết hay về một đề tài đã cũ mèm nh viết về

ánh trăng, miễn là biết nhìn ra trong ánh trăng một cái gì của mình mà khôngphải một cái gì đã quá nhàm” [30,63]

1.3 Làng Chùa - điểm tựa trong nguồn cảm hứng sáng tạo của nhà văn.

Nguyễn Quang Thiều là nhà văn của tình thơng mến Trên từng trang viếtcủa mình ông đã trải những sợi tơ lòng với quê hơng Với 35 truyện ngắn từ

Chiếc lông chim màu đỏ đến Hai ngời đàn bà xóm Trại, mỗi truyện là một

mảnh đời và cả tập truyện là một bức tranh nhiều màu sắc sống động về đất vàngời ở làng Chùa mà theo ông đó chính là làng quê mình Đối với ông, làngChùa là nơi thân thiết, là cội nguồn bám sâu vào tiềm thức, vào cảm hứng sángtác và là điều không thể không nói đến mỗi khi cầm bút

Nguyễn Quang Thiều vừa viết văn lại vừa làm thơ Bên cạnh những vầnthơ có sự cách tân về cảm xúc và ngôn ngữ thơ ca là những truyện ngắn đậmchất thơ Ông sinh ra ở làng Chùa, một làng quê có dòng sông Đáy nên trongcác truyện ngắn ta bắt gặp không ít những hình ảnh quen thuộc: con đê, bến đò,dòng sông Và điều đặc sắc mà ngời đọc tìm thấy ở Nguyễn Quang Thiều lànhững cảnh đời bẽ bàng gợi chút bùi ngùi thơng cảm Những ngời dân quê hiềnlành, chân chất, nhẹ nhành nh chính sự êm ả của dòng sông nhng nhiều khihạnh phúc không mỉm cời với họ Vì thế truyện thoáng nỗi buồn lẳng lặng

Điểm tựa trong cảm hứng sáng tạo của Nguyễn Quang Thiều - đó là làngChùa Đây là nơi đợc nhà văn nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần “Làng tôi tên xagọi là làng Chùa, tuy bây giờ trong khai sinh, trong lý lịch ngời ta đều đề là sinh

quán Hoàng Dơng nhng dân làng tôi đi đâu bị khảo cũng xng là ngời làng Chùa.Gọi là chùa vì trớc kia những ngôi chùa chiếm một phần ba làng…Làng tôi nằmbên sông Đáy Làng chia làm hai phần Một bên là nhà cửa với những lối ngõsâu hun hút mọc đầy cây duối, cây dâm bụt, và những khu vờn nửa nh cây ănquả lu niên, nửa nh vờn hoang Quanh làng đợc bao bọc bởi đồng lúa và những

gò đất cao mọc đầy những bụi tầm xuân, bụi cây gai và dứa dại Còn dọc suốt

bờ đầm bờ ao cỏ mọc um tùm và những cây ỏi hoang quấn đầy dây leo” (Con chuột lông vàng) [74-76] Làng Chùa còn đợc Nguyễn Quang Thiều thể hiện

một cách sắc nét trong nỗi nhớ quê da diết của nhân vật tha hơng Chính ở đây,chúng ta thấy đợc những nét tình cảm cao đẹp của con ngời dành cho quê hơng

và đồng loại Ta bắt gặp nỗi nhớ quê sâu lắng của Bấc trong Hai ngời đàn bà xóm Trại Mặc dù anh đang đóng quân ở Quảng Bình nhng lòng luôn hớng về

dòng sông Đáy quê hơng Bởi nơi ấy đang có ngời vợ đang ngóng trông, chờ

đợi Còn ngời lính trong Mai vàng nở sớm luôn mơ về khu vờn ở một làng ven

sông Lơng có hoa mận nở trắng ở đây những kỷ niệm về làng quê cứ hiện dầnlên trong tiềm thức và những giấc mơ

Những ngời xa quê dù không gian xa hay gần đều nhớ và khao khát đợctrở về quê Mỗi kỷ niệm đi qua trong đời họ đều sống dậy và hiện lên trongnhững dòng suy nghĩ Những kỷ niệm tởng chừng nhỏ bé, tầm thờng nhng lại đacon ngời ta vào mong ớc sống tốt đẹp hơn Quê hơng là nơi trở về sau bao vấtvả, gian nan, là cội nguồn, là nơi trú ngụ cuối cùng của con ngời Quê hơng thật

sự sống dậy với hồi ức của hàng loạt nhân vật trong các truyện Cô tôi, Ngời tổi kèn là dứa, Khúc hát của dòng sông, Gió dại, Ngời đi chợ Vừng… Những

truyện ngắn này đều mang tính chất tự truyện bộc lộ tâm tình của nhà văn.Nguyễn Quang Thiều không chỉ ghi lại kỷ niệm mà còn sống với những kỷniệm đó với một tâm trạng vừa bồi hồi, vừa nuối tiếc, vừa xót xa Lẽ ra những

kỷ niệm êm đềm này chỉ dành cho thơ nhng ở đây lại đợc mô tả thật cảm độngtrong truyện ngắn Với lối viết thuần cảm xúc, đạt đợc sự hồn nhiên tơi trẻ,

truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều thực sự có đợc chất thơ trầm lắng Mọi tìnhtiết trong từng tác phẩm không bị chi phối bởi tính chất sự kiện mà đợc bộc lộ

tự nhiên, tự tại Nhiều lúc cảm xúc tâm tình của nhà văn đợc dàn trải trực diệntrên từng con chữ Chất thơ của tác phẩm đợc chắt lọc từ cảm xúc chân thực,hồn nhiên, trong sáng, dung dị của ngời cầm bút

Có thể nói rằng, trên từng trang viết của Nguyễn Quang Thiều đều thấm

đợm hơng vị làng quê - một làng quê êm đềm đầy ắp tình đời và tình ngời Đây

là xứ sở của hoa, của trăng và của dòng sông thơ mộng Làng Chùa của NguyễnQuang Thiều cũng nh phố huyện Cẩm Giàng của Thạch Lam, làng Mỹ Lý củaThanh Tịnh, làng Cầm của Trần Tiêu, Nghĩa Đô của Tô Hoài, quê ngoại của HồDzếnh… Tất cả đọng lại trong ký ức của mỗi ngời với bao tình yêu thơng vànhững kỷ niệm êm đềm của đời mình Những kỷ niệm, hay nói đúng hơn lànhững hoài niệm đợc tâm hồn nhạy cảm của nhà văn – thi sĩ cảm nhận và diễntả thật tinh tế và gợi cảm

Ký ức về làng quê êm đềm còn đợc bộc lộ rõ nét qua lăng kính tuổi thơ.Nhắc đến những kỷ niệm ấu thơ, Nguyễn Quang Thiều đã viết về những ấn tợng

đáng nhớ nhất Đó toàn là những ấn tợng một chiều, những ấn tợng ngọt ngàogắn với quê hơng, với làng Chùa Truyện ngắn Ngời thổi kèn lá dứa ghi lại một

kỷ niệm thời thơ ấu Kỷ niệm ấy gắn với chị Ty và chiếc kèn lá dứa Trên mặt

đê làng, chị đã lấy lá dứa dại làm hai cái kèn Hai chị em đều đa chiếc là kèndứa lên thổi, hai tiếng kèn lá dứa hoà vào nhau u trầm đổ từ mặt đê xuống triềnbãi dài bất tận Kỷ niệm đẹp nhng buồn bởi sau đó chị Ty mất vì tai nạn ô tô

Và rồi kỷ niệm ấy ăn sâu vào tiềm thức và theo nhà văn suốt cuộc đời

Trong cuộc đời mỗi con ngời có rất nhiều kỷ niệm Thời gian nh mộtchiếc bình lọc kỳ diệu, nó chỉ giữ lại trong tâm hồn nhạy cảm và tinh tế củaNguyễn Quang Thiều những chi tiết điển hình, những cảm xúc sâu lắng, những

ấn tợng không thể phai mờ Bằng những câu chuyện trữ tình nhẹ nhàng, manman mác chất thơ, ông đã đánh thức và khơi gợi những kỷ niệm êm đềm dịu

ngọt với những tình cảm trong sáng, tràn đầy yêu thơng, đôn hậu Truyện Ngời thổi kèn lá dứa nh một bài ca, một bài thơ dịu êm, đằm thắm và không kém

phần dạt dào cảm xúc Ngòi bút nhà văn rất tinh tế trong việc thể hiện tâm lýcũng nh dòng tâm trạng của cậu bé Những kỷ niệm êm đềm ấy là ấn tợng inmãi trong trí nhớ nhà văn Dấu ấn về tuổi thơ làm sao có thể quên đợc bởi từngtrạng thái tình cảm lại hiện về cựa quậy, sống dậy cảm giác, suy t

Tuổi thơ của Nguyễn Quang Thiều gắn với làng Chùa Qua thời gian,làng Chùa hiện lên trong tâm hồn ông với nhiều cung bậc khác nhau Khônggian làng Chùa đợc miêu tả với sự xuất hiện con chuột chúa kỳ lạ và cái chết

đầy bí ẩn của ông Lẫm Cùi trong truyện Con chuột lông vàng Qua sự chọn lọc

và đào thải của thời gian những kỷ niệm, những cảm giác tuổi thơ vẫn còn lắng

đọng thật mạnh mẽ và sâu sắc Phải có một tình yêu quê hơng tha thiết, yêucuộc sống tuổi thơ đến mức nào thì nhà văn mới có thể ghi lại đợc rõ ràng, cụthể và sâu sắc đến vậy, thực chất “kỷ niệm là một sinh vật sống trong sơng, nóluôn cựa quậy và đòi ngời ta phải gọi tên” Nguyễn Quang Thiều đã gợi lênnhững kỷ niệm với những cảm xúc ngập tràn

Đọc những truyện ngắn Nguyễn Quang Thiều viết về tuổi thơ không cógì độc đáo về cốt truyện Hay nói cách khác, đó là những cốt truyện đơn giảnnhng ẩn đằng sau đó là một chuỗi tâm trạng của ngời cầm bút Bởi vậy mà ngời

đọc hôm nay với “muôn mặt đời thờng” vẫn tìm đến nhà văn với niềm cảmthông và chia sẻ sâu sâu sắc Trong cuộc sống mỗi chúng ta, ai cũng từng trảiqua những tháng ngày tuổi thơ êm đềm nơi quê hơng yêu dấu Chính nhà văn đãghi lại những trang đời có thể bị lãng quên trong vô vàn kỷ niệm lớn lao củacuộc sống, diễn tả lại những cảm xúc tình ngời lắng đọng, trầm ẩn và đẹp đẽ

nh làng Chùa trong trái tim ông Nguyễn Quang Thiều sáng tác rất nhiều vềlàng Chùa Nhng ông không giống nh Êxênhin (Nga) hay Nguyễn Bính coichốn đồng quê là một giá trị tuyệt đối, nơi con ngời lấy làm chỗ dựa tuyệt đối,Nguyễn Quang Thiều chỉ muốn lấy đó là sự bảo toàn, một chỗ trở về của con

ngời sau bao vất vả lo toan Ông luôn xem làng quê là điểm tựa, là nơi yên ổnnhất, ấm cúng nhất để tâm hồn hớng về Đó là phần tâm hồn đẹp đẽ nhất màmỗi ngời cần phải có.

Tóm lại có thể nói không gian làng quê Việt nam thờng khép kín sau luỹtre làng, với những con ngời sống quẩn quanh trong không gian chật hẹp, đi mãicũng con đờng ấy và tầm mắt của họ không bao giờ vợt khỏi luỹ tre làng ĐếnNguyễn Quang Thiều, không gian bắt đầu có sự đổi mới, đợc nhìn nhận ở mộtcấp độ mới tiến bộ hơn Đó là việc sử dụng yếu tố mở (dòng sông) cùng với sựbiến đổi linh hoạt của ánh trăng và những hình tợng trong nội tại cơ cấu (con

đò, câu hát) Đây là một hớng tiếp cận mới, một cách khai thác mới nhằm mởrộng phạm vi giao lu của làng với thế giới mới bên ngoài để tạo nên sự giaothoa Qua đó giúp con ngời nâng cao hiểu biết, thoát khỏi sự tù túng, bức bối,chật hẹp của cuộc sống nông thôn

Nguyễn Quang Thiều là nhà văn luôn chắt chiu cái đẹp của cuộc đời Cái

đẹp trong truyện ngắn của ông còn có cái đẹp trinh nguyên của thiên nhiên, củabầu không khí bao quanh nhân vật với biết bao d vị thiết tha, thơ mộng, lặngbuồn và rất đáng yêu Bầu không khí ấy đã tạo nên sự cân đối, hài hoà giữa conngời và thiên nhiên, giữa chủ thể và khách thể Đó là “dỡng khí tinh thần” củacon ngời Sự hài hoà ấy là điểm tựa của con ngời với thế giới bền chặt của mốigiao hoà tuyệt vời, vô hình đấy là rất hiện hữu Theo nhà văn Ma Văn Kháng,

đó chính là “chất thơ chân chính” của truyện ngắn

Không gian làng quê trong truyện ngắn của Nguyễn Quang Thiều khôngchỉ đợc tái hiện bằng điển hình không gian mà có cả điểm nhìn thời gian Nhàvăn chủ yếu đứng ở hiện taị mà nhìn về quá khứ, lúc này không gian đợc táihiện bằng sự hồi tởng của nhà văn Nó đợc tích tụ trong ký ức và hoài niệm.Nhà văn Nguyễn Quang Thiều đã cảm thức không gian làng quê bằng sự lắng

đọng của tâm hồn, sự gợi dẫn của kỷ niệmvà sự khơi gợi của ký ức Do vậy làngquê trong sáng tác của ông vừa thực, vừa ảo, vừa gần vừa xa… Bởi đó là hình

ảnh còn lu giữ lại đợc trong ký ức của nhà văn Theo dòng ký ức, bức tranh làngquê toả ra muôn màu sắc, lung linh, huyền ảo Đây là một trong những yếu tốlàm nên chất thơ cho các truyện ngắn Chất thơ lan toả khi nhà văn miêu tảdòng sông, bến đò, đêm trăng Những hình ảnh đó đã tạo nên trong lòng ngời

đọc bao d vị đẹp đẽ, sâu lắng

Chơng 2: Xây dựng nhân vật mang màu sắc cổ tích

2.1 Nhân vật và vai trò của nhân vật.

Theo cách hiểu có tính phổ quát, nhân vật văn học là con ngời đợc miêutả trong văn học, bằng các phơng tiện văn học Nhân vật văn học có thể có tênhoặc không có tên Bên cạnh nhân vật là con ngời thì còn có nhân vật là sự vật,loài vật hoặc hiện tợng Nhng những hiện tợng, sự vật đó đều mang bóng dángcon ngời, liên quan và có sự gần gũi đến con ngời Đó là những hình tợng nghệthuật ớc lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra Với đặc trng và u thế riêng, tácphẩm tự sự có khả năng miêu tả tính chỉnh thể khách quan của thế giới, baoquát cuộc sống trong phạm vi rộng lớn, mô tả con ngời trong mối quan hệ nhiềuchiều của nó Bởi theo C.Mar thì “con ngời là tổng hoà các mối quan hệ xãhội” Nhà văn có thể khắc họa đợc những nhân vật đầy đặn nhất, đa diện nhất,khác hẳn nhân vật ở thể loại trữ tình và kịch Vì vậy nhân vật tự sự có thể đợcmiêu tả từ những biểu hiện bên ngoài và cả biểu hiện bên trong thông qua con

đờng trực giác Tác phẩm tự sự có khả năng thể hiện đợc ý nghĩ, tình cảm, cảmxúc, cả ý thức và vô thức Để khắc hoạ nhân vật, sự kiện, chi tiết của tác phẩmcũng hết sức phong phú, đa dạng Đó là những chi tiết về chân dung, ngoạihình, về tâm, sinh lý,… bao gồm cả những chi tiết t tởng, liên tởng mà không có

bộ môn nghệ thuật nào có phơng thức thể hiện tối u đến thế

Miêu tả, thể hiện con ngời, đó chính là công việc xây dựng nhân vật củanhà văn Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là chính là phơng tiện cơbản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tợng Qua hình tợng nhân vật,hiện tợng cuộc sống, hơi thở của thời đại hiện lên một cách đầy đủ nhất Hơnnữa, hình tợng nhân vật là sự kết tinh của những suy t, chiêm nghiệm, cũng nhvốn sống phong phú của nhà văn Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhậnthức của mình về một cá nhân nào đó, của một loại ngời nào đó và về một vấn

đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính là ngời dẫn dắt ngời đọc đi vào một thếgiới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch sử nhất định G.N.Pospelov cho