“H không th gi i thích ng i dân s giám sát nh th nào... Ngân hàng Th gi i.. Community Health and Empowerment.. Trong Community health promotion: challenges for practice, Joanne Kerr eds
Trang 1B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
QU N LÝ XÃ H I D A VÀO S THAM GIA:
M T S V N LÝ LU N VÀ TH C TI N
NGUY N TRUNG KIÊN * - LÊ NG C HÙNG 2
*
t v n đ
Qu n lý xã h i (QLXH) c n đ c hi u là “qu n lý t ng th xã h i” (societal
s phát tri n (social management) QLXH bao g m các ho t đ ng c a các l nh v c xã h i
t chính tr , pháp lu t, kinh t , v n hóa, môi tr ng, đ n gi i trí, truy n thông V i cách
hi u này, đ QLXH thành công đòi h i s tham gia c a toàn dân theo ph ng châm “Dân
bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra” b i vì chính ng i dân m i là ch th c a s phát tri n t ng th xã h i T đó vi c nghiên c u s tham gia QLXH c a toàn th các t ng l p
xã h i, nh t là nh ng nhóm y u th tr thành m t v n đ tr ng tâm c a khoa h c v qu n
lý s phát tri n xã h i Câu h i đ t ra là: S tham gia đó có tác đ ng hay ch c n ng gì đ i
v i đ i s ng xã h i? S tham gia c a ng i dân hi n nay th hi n nh th nào trong QLXH hi n nay? Nh ng y u t nào tác đ ng đ n s tham gia QLXH c a ng i dân? Ch sau khi tr l i đ c nh ng câu h i nh v y m i có th đ t ra v n đ th c ti n là làm th nào t ng c ng s tham gia c a ng i dân trong qu n lý xã h i
1 M t s quan ni m v s tham gia
Trong qu n lý t ng th xã h i, s tham gia c a ng i dân là đ ng nhiên v i t cách kép v a là đ i t ng v a là ch th c a s phát tri n xã h i Nh ng ch th qu n lý
th ng t ra xem nh v n đ này cho đ n khi nào không th không th a nh n và quan
tr ng h n là không th không tìm cách đ i m i c t duy và bi n pháp nh m t ng c ng
s tham gia c a ng i dân trong quá trình qu n lý xã h i các n c khác, đó là th i
đi m l ch s v i nh ng kh u hi u có tính ch t cách m ng toàn th gi i là “c a dân, vì dân, do dân” Vi t Nam, đó là khi H Chí Minh ch rõ ý ngh a quy t đ nh đ i v i s thành công c a cách m ng là công tác dân v n, “Nói tóm l i, quy n hành và l c l ng
đ u n i dân” (H Chí Minh, 1949) Nghiên c u v s tham gia Vi t Nam ch a nhi u,
song đã có m t s quan đi m đáng chú ý Tô Duy H p (2007: 11-26) đã ch ra s y u kém v n ng l c t qu n c ng đ ng c ng nh thi u s tham gia tích c c và ch đ ng c a
đ a ph ng là m t trong nh ng v n đ xã h i nan gi i Vi c nâng cao n ng l c qu n lý xã
h i, xây d ng Quy ch dân ch c s (Quy ch DCCS) trong khu v c tam nông (nông thôn, nông nghi p và nông dân) g p ph i l c c n t c s y u kém n ng l c qu n lý xã
h i c a cán b đ a ph ng, c t phía ng i dân do s di c Tr nh Duy Luân (2006: 3-13) trong khi đ c p t i s tham gia nói chung đã nh n m nh s tham gia c a thanh niên vào đ i s ng chính tr , kinh t và v n hóa xã h i ngày càng c n đ c chú tr ng h n
* GS.TS, Vi n Xã h ih c, H c vi n CT-HC Qu c gia H Chí Minh
Trang 2B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
Nghiên c u ti p theo c a ông (Tr nh Duy Luân, 2009: 3-9) có m t nh n đ nh đáng chú ý
r ng Vi t Nam, các thu t ng nh “t v n”, “giám sát”, “giám đ nh”, đ c bi t là “ph n
bi n xã h i”- v i t cách là s tham gia đóng góp ý ki n c a cá nhân, t ch c chính tr , t
ch c xã h i vào m t v n đ , ch tr ng, chính sách nào đó c a Nhà n c - ngày càng
xu t hi n nhi u trong các v n b n pháp lý Tác gi kh ng đ nh đây là “m t cách ti p c n
m i đ th c hi n dân ch hóa l nh v c qu n lý xã h i” V n Quân (2010: 32-39) c ng
nh n m nh ph n bi n xã h i là “ho t đ ng t t y u c a xã h i dân ch ” Tuy ch a có m t nghiên c u sâu r ng v s tham gia xã h i, nh ng các nghiên c u trên đã ph n ánh ph n nào th c t là s tham gia c a ng i dân trong qu n lý xã h i là m t h p ph n c a quá trình dân ch hóa đ i s ng xã h i, ph n ánh trình đ dân ch c a m i qu c gia, m i c ng
đ ng xã h i, m i t ch c, m i thi t ch xã h i
T góc đ lý thuy t, s tham gia c a ng i dân đ c nghiên c u và nêu thành quan
đi m v s phát tri n trên c s th a nh n và nâng cao n ng l c th c hi n các quy n t do
c b n c a con ng i (Amartya Sen, 1998) Nh v y, s tham gia c a m i ng i trong
qu n lý xã h i thu c v ph m trù quy n con ng i ch không ph i là k t qu c a s “ban n” t phía nh ng ng i qu n lý theo c ch “xin-cho” Nói cách khác v n đ hi n nay không ph i là có hay không cho ng i dân tham gia vào qu n lý xã h i mà v n đ là có
nh ng hình th c nào đ m r ng và t ng c ng s tham gia c a ng i dân trong qu n lý
s phát tri n t ng th xã h i: s tham gia c a ng i dân tr thành m c tiêu, đ ng l c và
ch th c a qu n lý, m c tiêu, đ ng l c và ch th c a s phát tri n xã h i
Có th xem xét k h n s tham gia c a ng i dân t hai góc đ : t phía ng i qu n
lý và t phía quy n c a công dân t c là t phía ng i b qu n lý S Arnstein (1969, 1971) nhìn nh n có ph n thiên v góc đ ng i qu n lý đ xem m c đ tham gia là m t m u
hình g m tám n c thang có xu h ng m r ng d n c a quy n l c công dân trong vi c
đ nh đo t s n ph m cu i cùng: t vi c s tham gia b thay th b i ng i n m gi quy n
l c t i vi c công dân đ c trao quy n qu n lý đ y đ M t góc nhìn có ph n khác bi t so
v i S Arnstein đ c đ a ra b i Brager và Specht (1973, Carrey, 2000: 37) xu t phát t
góc đ ng i tham gia Các tác gi xây d ng thành m t chu i b y m t xích th hi n m c
đ tham gia t th p lên cao liên quan đ n quy n l c: t không tham gia t i có quy n ki m soát th hi n vi c v a xác đ nh v n đ v a tìm cách gi i quy t T góc đ hai chi u,
Goethert (Goethert, 1998, Imparato và Ruster, 2003: 22) cho ta m t cái nhìn rõ h n v mô
hình vai trò c a c ng đ ng trong t ng quan v i mô hình vai trò c a các tác nhân t bên
ngoài (outsider) trong quá trình nâng cao s tham gia S thay đ i vai trò b t đ u t vi c
c ng đ ng không tham gia, vai trò c a h b thay th b i tác nhân bên ngoài cho t i khi
h th c s "ki m soát đ y đ " thì h n m vai trò "ng i đ ng đ u" và tác nhân bên ngoài
ch là "ngu n l c" B ng d i đây t ng h p các cách ti p c n trên b ng m t ma tr n đan xen gi a hai chi u kích: s tham gia bên trong (ch th )-bên ngoài (khách th ) và s tham gia t trên xu ng-t d i lên (cách th c hi n s tham gia)
Nói tóm l i, ch khi nào s tham gia c a công dân đ t đ n m c đ công dân có quy n quy t đ nh đ i v i các k ho ch phát tri n c a c ng đ ng h , thì lúc đó ‘dân ch ’
m i đ y đ ý ngh a là “c a dân, do dân và vì dân” Ngày nay, “Tham gia” t đ i t ng
c a nghiên c u-phát tri n (Research and Development) đã tr thành m t ph ng pháp
ti p c n nghiên c u trong khoa h c qu n lý, xã h i h c và nhân h c xã h i
Trang 3B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
B ng 1: Các hình th c c a s tham gia ph i h p t các giác đ
S tham gia t bên ngoài S tham gia t bên trong
S tham gia t
trên xu ng
- Vai trò quy t đ nh
- N m gi quy n ra quy t đ nh
- Thay th s tham gia công dân b ng hình
th c v n đ ng, li u pháp tâm lý
- Vai trò th đ ng
- Không tham gia, ho c tham gia gián ti p
- Th đ ng ch p nh n các k ho ch
S tham gia t
d i lên
- Vai trò ngu n l c
- H tr c ng đ ng th c hi n
- Vai trò quy t đ nh
- Huy đ ng ngu n l c t bên ngoài đ gi i quy t
Ngu n: Các tác gi t ng h p t các quan đi m c a Arnstein, Brager và Specht và Goethert
2 Các y u t tác đ ng t i s tham gia QLXH c a ng i dân
Theo cách ti p c n v trao quy n nêu trong nghiên c u c a Alsop và c ng s (2006:
(availability) và c u trúc c h i (opportunity structure) Theo quan đi m xã h i h c, chúng tôi s xem xét v n đ s n có theo giác đ các ngu n v n c a ch th hành đ ng xã
h i, và coi c u trúc c h i d i giác đ các y u t th ch xã h i và c u trúc xã h i
Các ngu n v n c a ch th hành đ ng xã h i
V n con ng i
V n con ng i (human capital) là các giá tr , chu n m c c a xã h i, các mô hình
ng x , các thói quen t t, các ki n th c, kinh nghi m, k n ng đ c hình thành thông qua
m t quá trình h c h i và đào t o đ đáp ng vai trò xã h i
Ng i nghèo có trình đ h c v n th p, t c là ít v n con ng i có th là m t lý do khi n h ít quan tâm đ n các quy n đ c bi t, đ c bàn và quy t đ nh (Anderson và c ng
s , 2010), do đó vi c tham gia th c hi n Quy ch DCCS b h n ch Nghiên c u tr ng
h p c a chúng tôi th xã H ng L nh, t nh Hà T nh c ng cho th y, m c đ tham gia c a
ng i dân c ng tùy thu c vào dân trí khía c nh ng i đó có nh n th c cao v lu t pháp,
v quy trình, th t c qu n lý xã h i, và quan tr ng là các ý ki n đóng góp c a h s có nhi u h u ích h n đ i v i nh ng ng i qu n lý c p chính quy n M t vùng có dân trí cao
h n so v i m t vùng có dân trí th p h n thì m c đ tham gia c ng “khác nhau, ví d nh
ng i dân ph ng B c H ng, trong n i ph ng n i th này m c đ tham gia qu n lý trên đ a bàn này là cao h n cái anh nông dân các vùng nông thôn xung quanh đây ch bàn đ n vi c cày c y, nh ng vi c khác h không bàn, t c là nó phù h p v i dân trí”
(Nghiên c u tr ng h p, Th xã H ng L nh, T nh Hà T nh)
V n tâm lý
Tâm lý nh Alsop và đ ng s xác đ nh đóng vai trò r t quan tr ng trong “kh n ng
nh n bi t thay đ i”, hay t o s t tin Nguy n Th Khánh Hòa (2009: 47) cho r ng y u t
tâm lý là m t v t c n đ i v i s tham gia c a ch em ph n vì “chính tâm lý e ng i và
b n thân ng i ph n cho r ng “mình không b ng nam gi i”, ph n đã t t o rào c n
ng n c n b n thân mình tham gia vào các ho t đ ng xã h i nói chung và vào d án c p
Trang 4B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
n c nói riêng”.Tâm lý “t ti” d ng nh c ng là m t đi m y u nh ng ng i khuy t
t t M t phân tích v ng i khuy t t t cho th y ngoài các lý do liên quan đ n khách quan
do b nh t t nh khó kh n trong đi l i, trong giao ti p thì lý do “m c c m” khi n 20,1%, 14,2% và 14,1% là t l nh ng ng i khuy t t t không tham gia các t ch c chính th c
14,5% ng i khuy t t t không tham gia các t ch c phi chính th c các đ a ph ng trên (Lê B ch D ng và c ng s , 2009: 99-100) Báo cáo c a Ngân hàng Th gi i (NNTG)
nh n xét r ng đang có s thi u t tin di n ra trong các c ng đ ng dân t c thi u s (DTTS) o l ng v đánh giá c a các dân t c đ i v i b n thân mình cho th y, có t i 47% ng i DTTS tham gia đánh giá cho r ng nhóm dân t c c a mình l c h u (backward), trong khi t l này dân t c đa s , t c là ng i Kinh (DT S) là 16%; có 73,9% đánh giá nhóm dân t c mình có t l v trình đ giáo d c th p, nh ng ch có 52% DT S đánh giá
nh v y (NHTG, 2009b: 240) M c đ t ty c a các DTTS t o thành m t c n tr to l n
khi tham gia vào các ho t đ ng mang tính phát tri n
Trong các cu c th o lu n nhóm t p trung trên kh p c n c, các nhóm DTTS
th ng bày t r ng h “không t tin” và “e ng i” khi lui t i các khu ch , đòi giá cao h n cho hàng hóa c a mình, đòi h i các d ch v c a chính ph mà h
đ c quy n h ng
(NHTG, 2009b: 240)
V n thông tin
Tài s n thông tin bi u hi n kh n ng đ c nghe/bi t thông tin t các kênh truy n thông nh radio, loa phát thanh c a xã, huy n, t thông tin, ti vi v.v Các nhóm DTTS
th ng s h u r t ít tài s n thông tin i u này tr c h t xu t phát t khu v c c trú H u
h t các DTTS đ u các vùng mi n núi, vùng mi n sâu, mi n xa, di n tích r ng nh ng giao thông khó đi l i, khó xây d ng các công trình, đ c bi t đi n-đ ng-tr ng-tr m
M t ví d rõ ràng là chính vì ít c p nh t thông tin v tín d ng và d ch v tài chính mà
ng i DTTS th ng không tham gia vay v n chính th c t ngân hàng xã h i mà vay các
lo i v n phi chính th c v i lãi su t cao (tín d ng), th ng buôn bán các s n ph m nông nghi p giá r (thi u thông tin th tr ng), vì không nh n th c đ c t m quan tr ng v
ch ng nh n đ t đai d n t i bán đ t đai, sang nh ng s đ và m t đ t (v n đ đ t đai, nông nghi p)
i v i ng i khuy t t t thông tin c ng luôn tình tr ng thi u th n Có g n m t
n a ng i khuy t t t Qu ng Nam- à N ng và ng Nai và trên 60% Thái Bình g p khó kh n v m t thông tin các t nh đ c đi u tra này, có t 39-48% s ng i khuy t
t t khó ti p c n thông tin vì thi u ph ng ti n tr giúp−m t đi u ki n h t s c quan
tr ng nh m b sung khi m khuy t v m t ch c n ng c a ng i khuy t t t, ví d nh
ch ng trình s d ng máy tính cho ng i khi m th ; có 34-43% ng i khuy t t t cho
r ng không có ch ng trình đ c bi t cho ng i khuy t t t, có 34-35% cho r ng hình
th c phát thanh không phù h p v i ng i khuy t t t (Lê B ch D ng và c ng s , 2009: 101) Chính đi u này khi n cho s tham gia và hòa nh p xã h i c a ng i khuy t t t
th ng g p ph i khó kh n
Trang 5B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
V n xã h i
V n xã h i theo quan đi m c a Putnam (Putnam, 1995: 664-665; Halpern, 2005: 1)
v i nhau m t cách hi u qu h n nh m theo đu i các m c đích đ c chia s ” Nh v y,
v n xã h i là kh n ng huy đ ng t m ng l i xã h i nh ng s h tr (t tinh th n, tình
c m t i v t ch t, tài s n, tài chính hay công s c lao đ ng v.v.)
M t tr ng h p rõ nét v vi c s d ng m ng l i xã h i hi u qu và không hi u qu chính là tr ng h p DTTS và DT S trong quá trình di c NNTG trong nghiên c u n m
2009 cho bi t “theo các DTTS nhi u khu v c khác nhau, ng i Kinh có “m ng xã h i r ng
l n h n” so v i b t k DTTS nào khác khi n cho ng i Kinh tr nên n ng đ ng h n trong các m i quan h v i chính quy n đ a ph ng và nh ng ng i buôn bán t i đ a ph ng và
trong vùng” (NHTG, 2009a: 28) Khác v i ng i Kinh, h u h t các nhóm DTTS khi di c có
m ng l i xã h i y u, co c m và ít có kh n ng s n sinh ra v n xã h i làm h thích ng kém
đ i v i môi tr ng sau di c T cách ti p c n m ng l i c a Granovetter, thì các DTTS ch
qu n quanh trong các m ng l i liên k t m nh (strong ties) t c là các quan h g n g i nh quan h gia đình, h hàng, ho c các quan h trong c ng đ ng c a h v n đã tr nên thân thu c, thân quen Trong khi đó, các m i liên k t y u (weak ties) l i m i là các m i quan h có
th s n sinh ra nhi u v n xã h i, t c nhi u s h tr thì h l i không có
V n v n hóa
V n v n hóa hay tài s n v n hóa (cultural capital) liên quan đ n các t p t c, phong
t c, t p quán, ngôn ng t o cho các cá nhân/nhóm/c ng đ ng m t phong cách s ng riêng,
m t cách th c ng x , giao ti p và gi i quy t v n đ riêng
M t trong nh ng bi u hi n rõ nh t c a vi c khác bi t v v n v n hóa làm h n ch
kh n ng tham gia chính là tr ng h p c a ng i DTTS Vì không hi u bi t ti ng Vi t cho nên h r t ng i ti p c n giáo d c Thi u ti ng Vi t là thi u h t có nh h ng t i n ng
l c c a ng i DTTS trong c cu c đ i (NHTG, 2009a: 3) Trong vi c ti p c n th tr ng buôn bán và phát tri n kinh t , v n hóa tr thành m t rào c n đ i v i ng i DTTS đã làm cho h kém n ng đ ng và ng i buôn bán h n:
Nh ng rào c n v n hóa này xu t phát t quan ni m nhân nh ng mang tính
c ng đ ng: n u b n là ng i DTTS và b n m m t c a hàng, b n s g p r t nhi u phi n toái vì nh ng đ ngh cho vay m n, mua ch u, xin x ho c
nh ng yêu c u khác t h hàng và láng gi ng c a mình Ng i DTTS nh c đi
nh c l i r ng đây là nh ng ngh a v xã h i mà h không th t ch i, t đó
d n t i tình tr ng làm n sa sút, m t ph n c ng do đ nh ki n xã h i không cho phép h đi đòi n các kho n đã vay
(NHTG, 2009a: 41)
Nh v y, m t thu c tính c n thi t đ thành công trong kinh t th tr ng l i mâu thu n v i chu n m c đ o đ c trong v n hóa ng i DTTS (NHTG, 2009a: 41)
V n kinh t
Câu h i đ t ra đây là, li u các cá nhân/h gia đình n m nhi u tài s n v t ch t hay ngu n tài chính l n v i m c thu nh p cao thì h có tham gia nhi u h n vào qu n lý xã h i?
Trang 6B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
K t qu đi u tra h gia đình nông thôn 2008 cho th y m c đ tham gia vào các t
ch c chính tr , xã h i c ng có s khác bi t gi a 05 nhóm chi tiêu l ng th c th c ph m Theo đó, có 89% thành viên c a nhóm giàu nh t tham gia vào b t c nhóm xã h i nào, trong khi ch s này ch có 78,7% đ i v i thành viên thu c nhóm nghèo nh t T l nhóm giàu nh t tham gia ng C ng s n g p 4,1 l n so v i t l này nhóm nghèo nh t, oàn Thanh niên là g n 3 l n Trong khi đó, nhóm nghèo tham gia đông H i Nông dân (g p nhóm giàu nh t 1,5 l n), Nhóm tôn giáo (3 l n), H i ng i cao tu i (1,2 l n) (Vi n Nghiên c u Qu n lý Kinh t Trung ng và các đ n v khác, 2009: 122) c bi t t l h
có m t thành viên gi ch c v trong c quan nhà n c ho c v trí trong xã h i c a nhóm giàu nh t g p g n 3 l n (8.8% so v i 3%) so v i các h nghèo nh t M c đ quan tâm c a
h giàu đ n vi c có m t v trí trong c c u chính tr hay xã h i rõ ràng h n h n h nghèo
i u này c ng không khó lý gi i b i vì s tham gia gi m t v trí quan tr ng trong chính
tr và xã h i s giúp các cá nhân có th giúp đ gia đình và r ng h n là dòng h mình trong quá trình phát tri n M i quan h c ng đ c các h giàu nh t huy đ ng r t t t Các
h giàu nh t có ng i thân, b n bè gi v trí trong c quan nhà n c và v trí xã h i g p 2,7 l n so v i các h nghèo nh t (Vi n Nghiên c u Qu n lý Kinh t Trung ng và các
đ n v khác, 2009: 130) D ng nh chính vì nh ng l i ích đem l i t các t ch c, nhóm
xã h i mà thúc đ y các nhóm giàu tham gia nhi u h n và t đó h thu đ c nhi u ngu n
l i h n đ phát tri n kinh t
V n chính tr
Theo nh D B Grusky (2001), quy n l c cá nhân th hi n các c p đ nh quy n
l c h gia đình (ví d gia tr ng); quy n l c n i làm vi c (ví d , nhà qu n lý); quy n
l c đ ng phái và xã h i (ví d nhà l p pháp); các lãnh đ o tôn giáo
Trong gia đình m t s nhóm DTTS (Vân Ki u, Pa Cô), nam gi i là ch h , làm
th y cúng và quy t đ nh v nh ng v n đ quan tr ng nh c i xin và các nghi l tôn giáo Chính nh vai trò ch h , tr ng thôn, tr ng b n mà nh ng ng i đàn ông có đi u ki n
đ giao l u v i th gi i bên ngoài nhi u h n, trong khi đó ng i ph n tr nên r t rè và
ng i ti p xúc, đ c bi t h không n m đ c ti ng Vi t (NHTG, 2009a)
c p đ lãnh đ o, qu n lý trong các ban ngành, đoàn th và h th ng chính tr , nam
gi i v n chi m u th h n so v i n gi i Ví d ng i ph n chi m 71% s vi c làm trong l nh v c giáo d c nh ng các đ n v giáo d c th ng do nam gi i lãnh đ o, s nam
gi i làm qu n lý ho c giám đ c nhi u g p 5 l n so v i n gi i N gi i th ng đóng vai trò lãnh đ o nh ng ban ngành ít quan tr ng h n so v i nam gi i Vi t Nam tuy có t l
s đ i bi u qu c h i n cao th 18 th gi i, nh ng ph n ch th ng tham gia vào các y ban thu c qu c h i ph trách v v n đ chính tr “m m” nh y ban v n hóa, giáo d c và thanh niên (có 40%), y ban DTTS (44%), trong khi đó, các y ban mang tính chi n
l c thì l i r t ít ph n (13% y ban ngân sách và kinh t , hay 0% y ban qu c phòng và an ninh) (NNCA, 2005, NHTG, 2006: 34) T l cán b lãnh đ o n c p trung
ng là r t th p, h u nh ch chi m d i 15 %, và ch a có c p nào có t l v t quá 35% Trong đó đ c bi t c p giám đ c s và c p t ng đ ng suy gi m t 13% n m 1987-1991
xu ng còn 6% n m 2005 c p V /S và t ng đ ng ch có 12% cán b lãnh đ o là
n ; trong khi đó ch có 3% t l ch t ch y ban nhân dân các c p là n Các cán b công
Trang 7B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
ch c n c ng không đ c tham gia nhi u khóa đào t o so v i nam gi i (B N i V ,
2005, NHTG, 2006: 35)
Các y u t thu c c u trúc xã h i
Th ch chính th c
M t m t, vi c đ a các t Ngh đ nh 29/1998/N -CP, Ngh đ nh 79/2003/N -CP, Pháp l nh s 34/2007/PL-UBTVQH11 v th c hi n DCCS đã mang l i nh ng tác đ ng
đ c bi t kh quan đ i v i ti n trình tham gia QLXH c p c s Ví d nh c i thi n
m nh vi c huy đ ng đ c các ngu n l c t c ng đ ng bi u hi n các đóng góp b ng ti n
c a và ý ki n đ c huy đ ng nhi u h n khi tri n khai k ho ch phát tri n c s ; m i quan h gi a cán b chính quy n và nhân dân đ c c i thi n; t o quy n c a ng i dân làm cho đ i ng cán b chính quy n “trong s ch” h n ( ng Ng c Quang và c ng s , 2004: 30); nhân dân c m nh n đ c s c i thi n trong cách c x c a cán b nh nâng cao tính minh b ch, cung c p thông tin và tham kh o ý ki n (Neefies và Hoàng Xuân Thành, 2004: 63); dân tham gia nhi u h n vào các ho t đ ng xã h i và c ng đ ng; cán b chính quy n có trách nhi m h n đ i v i công vi c và đ i v i nhân dân; các v khi u ki n
đã gi m đi, dân tin t ng vào cán b h n và do đó quan tâm nhi u h n đ n ho t đ ng c a chính quy n (Ph m Anh Tu n và c ng s , 2004: 19); nhanh chóng bu c cán b ph i ch p
nh n s tham gia c a c ng đ ng (Wells, 2005: 36)
M t khác, s tham gia QLXH c ng b c n tr các y u t xu t phát t đ i ng cán b
và c ch V đ i ng cán b , đ c bi t là cán b xã c ng ”không gi i thích đúng đ c khái
ni m” dân ch c s “H không th gi i thích ng i dân s giám sát nh th nào Ph n
l n h ngh r ng “s tham gia” có ngh a là ng i dân đ c thông báo v k ho ch đ bi t
k ho ch đó là gì” (UNDP và AusAID, 2004: 39) Chính vì ch hi u s tham gia c a ng i
dân m t cách đ n gi n là ng i dân “đ c bi t” thông tin cho nên, các cán b xã th ng không truy n t i ho c ch a truy n t i h t ý ngh a c a ch tr ng DCCS c a Nhà n c
M c đ ph bi n c a cán b xã v các c m t trong ch tr ng này đ i v i nhân dân ch a
đ ng b nh đ ng b ng sông C u Long, “ph n l n ng i nghèo v n ch a đ c ph bi n
v nguyên t c “Dân bi t, dân bàn, dân làm, dân ki m tra H hi u c m t này theo nhi u cách khác nhau và ph n l n là hi u sai” (UNDP và AusAID, 2004: 39)
Th c t , vi c th c hi n Quy ch DCCS ch a phá b đ c thói quen th c hi n công tác qu n lý c a các cán b chính quy n c p xã, ph ng Dù m i ng i dân tham gia,
nh ng các cán b xã không cho phép h đ c nói mà ch đ c nghe nói, vì v y ng i dân
c ng ch là m t nhóm im l ng (muted group): “Tôi r t vui khi hôm nay tôi đ c m i đi
h p, nh ng chúng tôi có đ c nói không? Th ng thì chúng tôi không nói, chúng tôi ch
đ n và l ng nghe h nói” (NHTG, 1999: 61-62) K t qu đánh giá nghèo đ ng b ng
sông C u Long c ng t ng t “Khi đ c h i v các ho t đ ng c th trong xóa đói gi m
nghèo nh cho vay đ ch n nuôi, xây đ ng, c u và ng d n n c, m t s ng i cho bi t
là c ng có nghe v nh ng k ho ch này nh ng không đ c bi t chi ti t” (UNDP và
AusAID, 2004: 39)
C ch t ch c th c di n DCCS t phía chính quy n c ng t o không ít khó kh n
cho vi c tham gia qu n lý xã h i M t nghiên c u cho th y c p qu n lý huy n, xã ch a
Trang 8B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
có “m t đ ng l c ho c m t c ch nào thúc đ y c p chính quy n đ a ph ng th o lu n
v i ng i dân” ( ng Ng c Quang và c ng s , 2004: 27) Nghiên c u đ ng b ng sông
H ng c ng xác nh n quy trình l p k ho ch phát tri n kinh t xã h i hi n th i “không c n
đ n ho c không có ý ki n tham gia c a ng i dân đ a ph ng” (Wells và c ng s , 2005:
37) Ý ki n c a Melissa và c ng s cho th y v m t c ch , Vi t Nam ch a t o c h i cho ng i dân tham gia đóng góp vào k ho ch phát tri n c h i
Th ch phi chính th c
đây bàn t i m t th ch phi chính th c là đ nh ki n xã h i Ví d rõ nét c a nó là quan ni m v DTTS Nghiên c u c a NHTG (2009a: 43) cho th y trong xã h i v n t n t i quan ni m coi ng i DTTS “là l c h u” và coi n n v n hóa c a h là “mê tín d đoan” Các cán b nhi u t nh thành và ban ngành khác nhau th ng nhìn nh n khá tiêu c c v
ng i DTTS ví d các đ nh ki n nh : “Ng i DTTS không bi t cách làm n”; “Ng i DTTS có trình đ v n hóa th p”; “Ng i DTTS không có chí ti n th ”
Ngoài ra, vi c g i tên c 53 dân t c là “dân t c thi u s ” đ i tr ng v i ng i Kinh
v i t cách là “dân t c đa s ” là m t cách g i có ph n đ nh ki n NNTG (2009a: 5) nêu rõ
lý do khi n cho cách phân chia này “không t nh và r t chung chung” chính là vi c trong
DTTS thì có nh ng nhóm dân t c làm n t ng đ i kh m khá (ng i Tày, M ng và Thái) và nh ng nhóm dân t c có dân s đông Vi c g i tên chung nh th m t m t làm cho các dân t c làm n kh m khá v n t ti v thân ph n c a mình, m t khác, s phát tri n
c a các dân t c đó s che đi các khó kh n v kinh t c a các dân t c nh h n, t đó s không có đ c chính sách và ngu n l c đ c t p trung cho các dân t c, đ c bi t là các nhóm d b t n th ng trong các dân t c đó i u tra v các nhóm DTTS Vi t Nam
n m 1998 mô t bên trong các DTTS th ng có r t nhi u các nhóm nh (subgroup) c n
ph i có s quan tâm c a các nhà ho ch đ nh chính sách và đ u t phát tri n Trong m t s
tr ng h p thì nh ng khác bi t v n hóa gi a các nhóm trong cùng m t dân t c th m chí
l n h n s khác bi t gi a hai nhóm khác bi t dân t c (Hu nh Thu Ba và c ng s , 2002: 5) Nghiên c u này c ng cho th y các nhóm nh nh dân t c Pa Cô t ra không b ng lòng
v i cách g i chính th c c a chính ph d i cái tên là dân t c T Ôi và yêu c u chính ph
ph i công nh n nhóm dân t c c a h (2002: 5) Nh v y, có th th y, vi c phân lo i thành DTTS và DT S là quá đ n gi n và không ph n ánh đ c m c đ đa d ng và phong phú
v các nhóm dân t c Vi t Nam c ng nh n n v n hóa, xã h i mà h s h u Quan tr ng
h n, cách phân chia này lo i b các nhóm dân t c nh vào s tham gia qu n lý và phát
tri n giáo d c nói riêng và s nghi p phát tri n kinh t xã h i nói chung
3 Phân tích s tham gia c a ng i dân trong m t s ch ng trình, d án xóa đói gi m nghèo
Qua phân tích m t vài d án xóa đói gi m nghèo, chúng tôi nhìn nh n r ng nhi u nhóm dân c đang thi u h t ngu n v n đa chi u (multi-capitals), c ng nh thi u s h tr
t th ch và c u trúc xã h i đ có th tham gia qu n lý xã h i hi u qu M t s nghiên
c u trong các d án gi m nghèo cho th y vi c tham gia c a ng i dân ch a đ c th c
hi n đ y đ theo quy đ nh c a Quy ch DCCS M t nghiên c u n m 1999 cho th y ng i dân th c t không đ c tham gia vào t t c các “giai đo n” mà nguyên t c DCCS đ a ra
Trang 9B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
ph n cu i, t c là dân làm (ng i nghèo Hà T nh)” (NHTG, 1999: 61) Nghiên c u này
c ng cho th y Trà Vinh, ng i dân d ng nh b tách bi t kh i vi c bàn b c, th o lu n
và quy t đ nh các v n đ thôn, xã: “h không m i tôi t i các cu c h p, nh ng h m i
tôi làm các vi c công” (1999: 62) M t báo cáo g n đây c a các nhà tài tr Vi t Nam
c ng xác nh n r ng ng i dân “ch t p trung vào vi c th c hi n nh ng v n đ đ c quy t
đ nh” (Anderson và c ng s , 2010: V) Nghiên c u này c ng cho bi t, trong ch ng trình
135 giai đo n II m c đ tham gia c a ng i dân ch t p trung vào vi c l a ch n các công
tr ng xây d ng các công trình 135, còn t l tham gia giám sát thì r t th p (Anderson và
c ng s , 2010: V) Nghiên c u đ ng b ng sông H ng c ng cho th y, “nhìn chung, h
gia đình nghèo không tham gia vào quy trình này và các h đ c đ a tên vào danh m c nghèo th ng không hi u t i sao mình có tên trong danh m c” (Wells và c ng s , 2004:
37) Ph n h i t nghiên c u đ ng b ng sông C u Long phát hi n r ng th c t ng i dân
ho ch đ u t nào đó sau khi nó đã đ c phê duy t và đ n lúc kêu g i nhân dân đóng góp cho d án” (UNDP và AusAID, 2004: 39) M t đánh giá khác c ng đ ng thu n v i ý
ki n này khi cho r ng kho ng m t n a các h gia đình Vi t Nam không đ c bi t thông
tin gì v ngân sách và k ho ch c a xã Thông tin mà các h bi t ít nh t là “s d ng qu
và tr c p chính ph c p xã” (Anderson và c ng s , 2010: VI)
S tham gia c a ng i dân m nh h n c p thôn: “V c b n, vi c tham gia tr c
ti p c a ng i dân ch x y ra c p thôn” ( ng Ng c Quang và c ng s , 2004: 27)
c p thôn, ng i dân m i tr c ti p tham gia và thiên v th c hi n các quy t đ nh, các công trình c th c n đóng góp công s c và ti n c a Ch có ho t đ ng nào mà h th y có liên quan tr c ti p đ n quy n l i c a h , đi n hình nh quy t đ nh yêu c u đóng góp thì h
m i tham gia Qua vài nét trên có th th y m c đ tham gia c a ng i dân vào công tác
l p k ho ch và qu n lý phát tri n kinh t xã h i t i đ a ph ng là th p và ch y u ch
đ c th c hi n c p thôn, c p tr c ti p đ i v i h
K t lu n
Bài vi t này ch y u t p trung vào tìm hi u và đ a ra m t cách ti p c n v n đ tham gia qu n lý xã h i c a ng i dân Cách ti p c n đó d a trên m i quan h gi a ch th hành đ ng xã h i v i các ngu n v n nh t đ nh và và c u trúc xã h i v i thi t ch xã h i chính th c và phi chính th c Cách ti p c n này cho th y rõ tác đ ng c a nh ng y u t
nh t đ nh đ n s tham gia c a ng i dân hi n nay Các ch th hành đ ng xã h i v i
nh ng v n con ng i, v n tâm lý, v n thông tin, v n xã h i, v n v n hóa, v n kinh t
và v n chính tr (quy n l c) khác nhau s tham gia không gi ng nhau trong qu n lý xã
h i ng th i, s tham gia c a ng i dân c ng ph thu c vào các y u t c a c u trúc xã
h i nh các quy đ nh pháp lu t, h th ng t ch c và con ng i trong t ch c, hay y u t phi chính th c nh đ nh ki n xã h i Trên c s khung khái ni m nh v y bài vi t đã phân tích tr ng h p tham gia c a ng i dân vào quá trình qu n lý nghèo đói, m t v n đ xã
h i c a s phát tri n t ng th xã h i T phân tích lý thuy t và nghiên c u tr ng h p
th c t có th g i ra nh ng gi i pháp thúc đ y s tham gia xã h i không ph i theo “m t chi u” hay ‘hai chi u” trên xu ng và d i lên, mà ph i nhi u chi u, “đa chi u” m i có th
phát huy đ c các lo i ngu n l c, các lo i v n c a ch th hành đ ng xã h i và các y u t
Trang 10B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn
tích c c c a c u trúc xã h i, đ ng th i h n ch nh ng tác đ ng c a y u t tiêu c c ví d
nh đ nh ki n xã h i
Tài li u trích d n
Alsop, R., Bertelsen, M và Holland, J 2006 Trao quy n trong th c t T Phân tích đ n
Th c hi n, Nxb V n hóa Thông tin, Hà N i
Anderson, J và c ng s 2010 Báo cáo phát tri n Vi t Nam 2010: Các th ch hi n đ i
Ngân hàng Th gi i
Arnstein, Sherry R 1971 A ladder of citizen participation Journal of the Royal Town
Planning Institute
Carrey, Philip 2000 Community Health and Empowerment Trong Community health
promotion: challenges for practice, Joanne Kerr (eds), Elsevier Health
Sciences, 37
ng Ng c Quang và c ng s 2004 ánh giá nghèo có s tham gia c a c ng đ ng t i
ng b ng sông H ng, t nh Hà Tây và H i D ng, Nxb Lao đ ng Xã h i
Hà N i
V n Quân 2010 Ph n bi n xã h i trong qu n lý s phát tri n xã h i Vi t Nam T p
chí Xã h i h c s 3 (111), 32-39
Grusky, D.B 2001 Social Stratification, Elsevier Science Ltd
Halpern, D 2005 Social Capital Polity Press
H Chí Minh 1949 Dân v n.Báo S th t s 120 ngày 15/10/1949
Huynh Thu Ba, Duong Bich Hanh và Bui The Cuong 2002 Indigenous peoples/ethinic
minorities and poverty reduction Vietnam ADB Manila Philippines
Imparato, I và Ruster, J 2003 Slum upgrading and participation: lessons from Latin
America The World Bank
Vietnam Findings from a social survey at Thai Binh Quang Nam Da Nang and Dong Nai National Political Publishing House Ha Noi
Lê Ng c Hùng (cb) 2010 Xã h i h c v lãnh đ o, qu n lý, Nxb HQGHN
Neefies và Hoàng Xuân Thành 2004 ánh giá nghèo theo vùng Vùng mi n núi phía
B c Nxb Th gi i
Ngân hàng Th gi i 1999 A Synthesis of Participatory Poverty Assesments from four
sites in Viet Nam: Lao Cai Ha Tinh Tra Vinh & Ho Chi Minh city Submission
to WDR 2000 by Vietnam-Sweden Mountain Rural Development Programme
ActionAid Save the Children Fund (UK) and Oxfam (GB) Hà N i
Ngân hàng Th gi i 2006 ánh giá tình hình gi i Vi t Nam Ngân hàng Th gi i –
ADB – DFID & CIDA