Cảm nhận về thời gian của chế lan viên qua ba tập di cảo thơ

Có lẽ khái niệm đựoc số đông công nhận đó là khái niệm của giáo s Trần Đình Sử trong cuốn thi pháp thơ Tố Hữu: ”Thời gian nghệ thuậtkhông phải chỉ là quan đIúm của tác giả về thời gian m

Cảm nhận về thời gian của Chế Lan Viên qua ba tập “Dicảo thơ”

động vô hớng trong thời gian Có nghĩa là thời gian trong tác phẩm nghệthuật không tuân thủ quy luật một chều của thời gian khách quan nữa Đặc

đIúm của thời gian nghệ thuật là nó luôn luôn mang tính cảm xúc và tínhquan niệm , do đó nó nó đẩy tính chất chủ quan Nó là thời gian của thếgiới hình tợng vì thế nó là hình tợng thời gian

Nghiên cứu về thời gian trong thơ đã có nhiều công trình bàn về vấn đềnày Có lẽ khái niệm đựoc số đông công nhận đó là khái niệm của giáo

s Trần Đình Sử trong cuốn thi pháp thơ Tố Hữu: ”Thời gian nghệ thuậtkhông phải chỉ là quan đIúm của tác giả về thời gian mà là một hình t-ợng thời gian sinh động , gợi cảm , là sự cảm thụ , ý thức về thời gian

đợc dùng là hình thức nghệ thuật để phản ánh hiện thực tổ chức tácphẩm”

Sự cảm thụ thời gian gắn liền với ý thức về ý nghĩa của cuộc đờivới quan niệm về thế giới và lịch sử , với ớc mơ và lý tởng và năng lựchoạt động của con ngời…ý thức về thời gian là ý thức về sự tồn tại củacon ngời , phát hiện về thời gian giúp ngời ta nhận thức sâu hơn về cuộcsống

Nh vậy sự cảm thụ về thời gian chiếm một vị trí to lớn trong thời giannghệ thuật Song là phần rất quan trọng chi phối thế giới quan và nhânsinh quan của nhà văn , nhà thơ

Thời gian trong văn học đợc dùng làm phơng tiện nghệ thuật để phản

ánh đời sống , thể hiện cảm xúc và t tởng Vì thế mà nó đã rất quantrọng trong việc tạo nên giá trị tác phẩm

1.2 Chế Lan Viên là một tác giả lớn có nhiều tập thơ trong đó ba tập Di“

cảo có vị trí đặc biệt đ” ợc nhiều ngời quan tâm nghiên cứu.

Nhà thơ Chế Lan Viên là một gơng mặt tiêu biểu của thơ ca Việt Nam.Ngời đợc đông đảo bạn đọc công nhận là cây đại thụ của nền Văn học Việt Nam thế kỷ XX.

ở giai đoạn văn học nào Chế Lan Viên cũng giữ vai trò đại diện xuấtsắc Bởi ông có một phong cách thơ rất độc đáo rất khác lạ với đồng ngiệpcùng thời Đăc biệt là vấn đề thời gian trong thơ Là ngời có quan niệmsáng tác rõ rệt từ khi cầm bút Chế Lan Viên có sự cảm thụ nhạy bén vềkhông gian cũng nh thời gian Cảm thụ thời gian là một quá trình ,từ cảmthụ thời gian gắn liền với ý thức mới về ý nghĩa cuộc đời , Chế Lan Viên đãxây dựng một hình tợng thời gian sinh động đầy gợi cảm giàu suy t Cảmnhận về thời gian của Chế Lan Viên luôn hiện lên trong thơ nh một hệthống vừa nhất quán vừa phong phú đa dạng với nhng biểu hiện khac biệtqua những thời kỳ sáng tác lớn trớc và sau cách mạng và từng giai đoạnsáng tác cụ thể sau cách mạng

Chế Lan Viên đã làm thơ từ năm 17 tổi Tập thơ đầu tay ra mắt bạn

đọc là tập ”Điêu Tàn” đã gây xôn xao d luận trên văn đàn Hoài Thanh gọi

đó là “niền kinh dị” Trong tập thơ đầu tay này Chế Lan Viên đã thể hiệnmột phong cách riêng độc đáo và ngay lập tức ông khẳng định đợc chỗ

đứng cho mình Trong hơn 50 năm sáng tác ông đã cống hiến vào nền thơchung của dân tộc 14 tập thơ trong đó có những tập thơ đoạt giải thởng lớncủa hội nhà văn.Dân tộc Việt Nam ghi nhận công lao to lớn của ông , thànhcông ấy không phải bất cứ nhà thơ nào cũng có đợc Nhng điều kỳ diệu vàkhác lạ hơn ở nhà thơ Chế Lan Viên là bởi lẽ ngời ta không chỉ biêt đến thơ

ông với những tập thơ đợc xuất bản mà còn biết đến cả những tập thơ cha

đợc in thành sách Sau khi ông qua đời ngời bạn đời , bạn văn của ông lànhà văn Vũ Thị Thờng đã góp nhặt , tuyển chọn những bài thơ rãi rác trongcác sổ tay , nhật ký thành ba tập “Di cảo thơ” Ba tập “Di cảo thơ” xuấthiện liên tiếp trong các năm 1992 , 1993 , 1996 nh một tiếng nổ bất ngờlàm xôn xao d luận , ngời khen nhiều,ngời chê cũng có Nhng chúng ta

đều thừa nhận giá trị vợt trội của “Di cảo” trong thời gian nó ra đời so vớihiện trạng Văn hoc Việt Nam lúc bấy giờ , quan trọg hơn là thấy ý thc đầytrách nhiệm của Chế Lan Viên ở chặng cuối này Vì thế mà thời gian trởthành phạm trù lớn trong “Di cảo thơ” của ông Qua đây ta mới dễ dàngthông cảm cho một hồn thơ cuối đời với cái quỹ thời gian sống gấp gáp

1.3 Nét đặc sắc của Di cảo thơ là thời gian nghệ thuật đã đ“ ” ợc cảm nhận nh một điểm nhìn bao quát.

Cảm nhận về thời gian không phải là cảm giác mới mẻ của con ngời

và văn học hiện đại Có sự nhận thức , ý thức đợc về sự tồn tại của thờigian thì có đợc cảm nhận về thời gian Song để trở thành đề tài sáng tác, trở thành nỗi ám ảnh giai dẵng trong ý thức của nhà thơ thì không phải

ở bất cứ ai điềuđó cũng xẩy ra Nh Chế Lan Viên Cảm nhận thời gian

trong thơ ông nó không chỉ thể hiện quan niệm về cuộc đời , ý thức vềbản thân.

Trong “Di cảo thơ” Chế Lan Viên thể hiện một cái nhìn , mộtcảm nhận về thời gian rất mạnh mẽ , mãnh liệt , tinh tế và sâu sắc D-ờng nh luôn có một nỗi ám ảnh về thời gian , về cái quỹ thời gian đểsống và viết nó cứ hao vơi một cách đáng sợ trong từng giây từng phút

Nó chi phối rất lớn đến quan niệm của nhân dân,đến sự ứng xử của ôngtruớc những mối quan hệ của gia đình , xã hội , rộng hơn là cả cuộc đời, trong giai đoạn éo le và khắc nghiệt nhất mà chính Chế Lan Viên đãgọi đó là “hành trình đi đến lò thiêu” tức là lúc nhà thơ đối mặt với cáichết , thấy rõ sự đòi gọi đã rất gần của một cuộc ra đi.Thời gian trong

“Di cảo” không những là cảm xúc là thi hứng , mà còn là nhân tố kiếntrúc của tác phẩm nghệ thuật Có thể nói nh Đỗ Lai Thuý đã nói về nhàthơ Xuân Diệu “Nhìn đời bằng con mắt thời gian” cũng có thể nói nhthế về nhà thơ Chế Lan Viên

2 Lịch sử vấn đề :

Di cảo thơ Chế Lan Viên là một di sản văn học đồ sộ Ba tập thơ liên tiếp ra mắt bạn đọc gây một tiếng vang và sự xáo trộn không nhỏ trong d luân độc giã và các nhà phê bình Văn học , khi đánh giá về con ngời và sự nghiệp của Chế Lan Viên , có lẽ cảm xúc chung nhất của những ai khi cầm trên tay ba tập “Di cảo” thơ đó là sự kinh ngạc Bởi có những đIũu từ trớc tới nay ta cha nhận ra ở Chế Lan Viên hoặc cha nhận ra một cách sâu sắc thì nay qua “Di cảo” chúng ta sẽ ngỡ ngàng nhận thấy ở ông không chỉ có những đIũu mà chúng ta đã biết tới sức viết và tầm suy nghĩ , t duy sâu sắc

ở nhiều lĩnh vực ở ông khiến chúng ta phải khâm phục Tuy nhiên ý kiến

đánh giá về “Di cảo” là cha thống nhất Có hàng loạt các bài viết tham luận , tranh luận…về “Di cảo” trên các báo , tạp chí , sách…của những cây bút phê bình có tên tuổi và của các nhà nghiên cứu trẻ Ngoài thông báo giải thởng của hội nhà văn đa tin về “Di cảo” tác phẩm duy nhất trong 12 tác phẩm đợc trao giải còn có thể kể đến một số bài viết sau:

1 “Chế Lan Viên và Di cảo thơ” ( Nguyễn Thái Sơn_Báo vănnghệ số 4 ngày 11/3/1995 ).

2 “ĐọcChế Lan Viên và Di cảo thơ” ( Phạm Quang Trung_Tạpchí văn số 43 tháng 5/1995)

3 “Đọc hai tập Di cảo thơ” (Nguyễn Bá Thành _Tạp chí văn nghệQuân đội tháng 4 /1994)

4 “Di cảo thơ Chế Lan Viên” (Võ Tấn Cờng_Tạp chí cửa Việt số

8 “Chế Lan Viên_ ngời làm vờn vĩnh cữu” (Trần Mạnh Hảo) Những bài viết trên đã tập hợp thành sách trong cuốn “Chế LanViên_Nguời làm vừơn vĩnh cữu” do Phong Lan su tầm , tuyển và biênsoạn (NXB Hội nhà Văn 1995)

9 “Trí tuệ , tài năng,tâm hồn” ( đọc “Di cảo thơ” của Chế LanViên_Giáo s Lê Đình Kỵ_Tạp chí văn học số 9 / 1997)

10 “Thời gian nghệ thuật Chế Lan Viên” (Tạp chí văn học số 11 ,

có nhắc tới Di cảo)

11 “Đọc những trang để lại thêm hiểu một hồn thơ Di cảo” ( Đoàn Trọng Huy văn nghệ số 11 tháng 3/1993)

12 “Chế Lan viên và cảm nhận thời gian” (Đoàn Trọng Huy diễn

đàn văn nghệ Việt nam số 10-11-12 năm 1992 có nhắc tới Di cảo)

13 “Tiếp cận giá trị văn chơng của Di cảo” (Thanh niên Phạm Quang Trung)

14 “Di cảo thơ Chế Lan Viên” (Nguyễn Xuân Nam –báo nhândân chủ nhật số 8 ngày 21 /2/1993)

15 “Những vấn đề thơ triết lý của Chế Lan Viên” (Trần Thanh

tiếp , cụ thể , kĩ lỡng Nếu có đề cập tới thì mới chỉ dừng lại ở khuôn khổ một bài viết ngắn , đây đó rãi rác có những ý kiến bàn sơ qua và cũng chỉ

là một phần bài viết cùng với các vấn đề khác mà tác giả bài viết nhắc đến

Tuy nhiên có thể tập hợp một số ý kiến rất đáng chú ý của một sốnhà nghiên cứu và một số tác gỉa về vấn đề này ở đây chúng tôi xin đ-

ợc nhắc tới những ý kiến của các tác giả Nguyễn Bá Thành , Võ Tấn ờng , Huỳnh Văn Hoa và đặc biệt là một số ý kiến của tác giả ĐoànTrọng Huy

C-Nguyễn Bá Thành đã đa ra một số khái niệm : “Hành động viết” ,

“Thời gian sống” trong việc khẳng định sự tồn tại ý thức về thời giantrong “Di cảo thơ” của Chế Lan Viên

“… Hành động viết ở đây là sự chống chọi với “thời gian nớc xiết”với bệnh tật và buồn đau…”

“…cảm xúc của Chế Lan Viên về thời gian sống là định hớng lớnnhất cuốn hút t duy thơ của ông những năm cuối đời…”

Còn Võ Tấn Cờng thì cho rằng: “Hành trình của sự sống đối với nhàthơ vừa là sự tĩnh tại vừa là sự bất an để chạy đua với cái chết…Nhà thơChế Lan Viên đã đi vào h vô , nhng niềm tin mãnh liệt của ông về sựtồn tại và sức mạnh của thơ ca vẫn sống mãi trong chúng ta”

Phải chăng trong lời bàn của mình Võ Tấn Cờng muốn nói tới thờigian sống tồn tại trong ý thức của nhà thơ chứa đọng nhiều mâu thuẫndằng xé một cuộc đấu tranh nội tâm , tự chiến đấu và chiến thắng? vàniềm tin mãnh liệt vào sự tồn tại và vào sức mạnh của thơ ca mà Võ TấnCờng nhắc tới ấy , phải chăng là ý thức về cái “ bến thời gian” mà ChếLan Viên hay nói đến trong thơ ông cái điêm dừng bất tử của mộtcuộc hành trình đầy gian nan , đỗ máu

ở một bài thơ khác , Huỳnh Văn Hoa lại đề cập đến chiều sâu củacái nhìn nghệ thuật “…trong cái nhìn chiều sâu thời gian là yếu tố kháquan trọng…nh cái trục cho sự xuất hiện và chiếm lĩnh , nghĩ suy vềhiện thực , về cuộc đời…” trong toàn bộ sáng tác của Chế Lan Viên , tathấy nhà thơ quan niệm cuộc đời nh một chuỗi dài hành trình đi tìmkiếm và khám phá chân lí…”

Chúng tôi nhận thấy ý kiến của Huỳnh Văn Hoa cũng có những điêm

khá sâu sắc khi nói về tầm quan trọng của thời gian trong việc chiếm lĩnh khám phá hiện thực cuộc đời…

Tuy nhiên chúng tôi cũng xin lu ý rằng những ý kiến đã là tất cả những gì chúng tôi thu lợm đợc ở các bài viết về vấn đề “cảm nhận về thời gian” trong “Di cảo thơ” của Chế Lan Viên Để có thể phục vụ cho luận văn của chúng tôi hầu hết các bài viết mới chỉ đa ra những ý kiến chung chung thậm chí ý kiến của Huỳnh Văn Hoa mà chúng tôi vừa trích dẫn là tác giả khẳng định cho phạm vi rất rộng các sáng tác của Chế Lan Viên chứcha có ý kiến nào đi sâu nghiên cứu một cách trực tiếp về vấn đề này.

Riêng ở những bài viết của bài viết của tác giả Đoàn Trọng Huychúng tôi nhận thấy đã có một sự quan tâm nhất định và dành cho vấn

đề nhiều phát hiện khá sâu sắc Tác giả Đoàn Trọng Huy khẳng định

“Chế Lan Viên thấm thía hơn lúc nào hết ý nghĩa thời gian đời ngờitrong những khái niệm”cảm thụ thời gian”, “thời gian cụ thể đời ngời ”

“thời gian vật chất” và nhấn mạnh càng gần cuộc đời Chế Lan Viên nhcàng dành cho thời gian nhiều triết luận

“Nh vậy là trong bài viết của mình tác giả Đòan Trọng Huy hết sứcchú ý đến cảm nhận thời gian trong Di cảo và đặc biệt những bàI thơ ởgiai đoạn cuối đời của nhà Thơ Chế Lan Viên , hơn thế còn nhấn mạnhchất triết luận truyền thống trong thơ ca Chế Lan Viên vẫn bắng bạctrong những sáng giai đoản trớc khi nhà thơ ra đi

Dẫn ra những ý kiến trên đây là của một số nhà nghiên cú chúngtôi không có ý thống kê lại mọi ý kiến của tất cả những bài viết của cácnhà phê bình quan tâm đến “Di cảo” Mặt khác vì điêu kiện cha chophép cả khách quan và chủ quan khiến chúng tôi rất có thể bỏ sót những

ý kiến quý báu của vấn đề Dù sao mục đích cuối cùng của chúng tôitrong việc tìm hiểu lịch sử của vấn đề cũng đi đến một sự khẳng địnhrằng hiện nay trên thực tế nghiên cứu cha xuất hiện một bài viết haymột công trình nào đề cập đến đề tài “cảm nhận về thời gian qua ba tập

“Di cảo thơ” của Chế Lan Viên điêu này không ít khó khăn cho việctiến hành Luận văn Nhng tiếp cận với “Di cảo thơ” ở góc độ nào để đạt

đợc hiệu quả cảm thụ cao nhất vẫn là niềm băn khoăn đối với tôi Song

xuất phát từ tình hình của các tác giả đi trớc lấy đó làm cơ sở chính đểtham khảo , đồng thời từ tình cảm yêu quý trân trọng nhà thơ Chế LanViên , từ cảm nhận trực tiếp về tác phẩm , chúng tôi xin mạnh dạn thựchiện luận văn theo đề tài “Cảm nhận thời gian qua ba tập Di cảo” củaChế Lan Viên.

3 Mục tiêu và giới hạn của đề tài

Trong “ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên , cảm giác về thời gian rất rõrệt , mạnh mẽ Từ những bài thơ sau “Điêu Tàn” , những bài đăng rảirác trên các báo từ 1937 – 1947 đến những bài thơ sau này đã hoànchỉnh , đăng rải rác hoặc ở dạng phác thảo … Đều nổi bật những cảmnhận về thời gian Xuất phát từ đó , chúng tôi xin mạnh dạn thực hiệnluận văn theo đề tài “ Cảm nhận về thời gian của Chế Lan Viên qua Dicảo thơ” Song vì dung lợng của một luận văn tốt nghiệp và vì trình độ

có hạn , nên chúg tôi không có đủ điêù kiện để đi sâu nghiên cứu tất cảcác biểu hiện thời gian qua “Di cảo thơ” mà chúng tôi xin đi Sâu tìmhiểu vấn đề “ cảm nhận thời gian của Chế Lan Viên” trong những bàithơ sáng tác vào những năm 1986, 1987 ,1988 là những năm tháng cuốicùng nhà thơ ở cỏi thế , ý thức sâu sắc về cái quỹ thời gian đang hao vơitừng khoảng khắc khi ông đối mặt với “ Cái chết đợc báo trớc” Tấtnhiên là chúng tôi Sẽ đi khảo sát , thống kê trên cả ba tập thơ Song việcphân tích sâu chỉ dừng lại ở những bài thơ trên ( nhng cần chú ý là việcthống kê chỉ là tơng đối vì có một số bài không xác định đợc thời gianngày tháng nó ra đời )

Qua đó để thấy đợc phong cách thơ Chế Lan Viên giai đoạn sau này cả

về t tởng lẫn hình thức nghệ thuật… Thời gian quả là đã đi vào tri giác nhà thơ và tạo thành một nét rất riêng cho “Di cảo thơ” Vả lại Xét về hoàn cảnh riêng của nhà thơ trong những năm tháng đó khi ông cùng lúc phải chịu đựng những âu lo , đau đớn dằn vặt cả khách quan đến chủ quan Và chúng ta sẽ thấy thời gian càng hằn nổi trong “Di cảo thơ” nh một đấu ấn

rõ rệt đó là mục tiêu của luận văn hớng tới

4 phơng pháp nghiên cứu

4.1: phơng pháp khảo sát thống kê phân loại

Tiến hành luận văn chúng tôi bắt đầu từ việc thống kê nhũng biểu hoiệncủa thời gian trong “Di cảo” nh khái niệm thời gian đợc phát biểu thành lời.

4.2: phơng pháp tiếp cận thống kê

Trớc sau , Chế Lan Viên bao giờ cũng là ngời có cảm nhận nhạy bén vàsâu sắc về thời gian Cảm nhận đó , ý niệm đó , nhận thức đó đọc biểu hiệndới nhiều dạng thức phong phú mang tính đa dạng , mang cả tính sáng tạo riêng của nhà thơ

Trong “Di cảo” nó cũng trở thành một hệ thống hoàn chỉnh mà chúng

ta cần tiếp cận khám phá để đến đợc những kết luận sơ bộ về thế giới quan ,nhân sinh quan của tác giả hàng đầu thơ ca việt nam hiện đại , một cây bút tài hoa sức viết dồi dào , trí tuệ sâu sắc và có phần khá phức tạp Do đó chúng tôi sử dụng phơng pháp này nhằm khái quát sơ bộ cảm nhận về thời gian trong “Di cảo thơ” của Chế Lan Viên

4.3 : phơng pháp phân tích miêu tả

Đây là phơng pháp chính mà chúng tôi sử dụng trong luận văn này Từ việc thống kê phân loại , chúng tôi Sẽ tiến hành phân tích miêu tả từng tiểu loại nhằm chứng minh cụ thể để từ đó rút ra những kết luận khái quát.4.4 : phơng pháp so sánh

Đặt sự cảm nhận về thời gian qua “Di cảo” của Chế Lan Viên trong mối quan hệ với sự cảm nhận về thời gian ở các giai đoạn trớc của thơ ChéeLan Viên nói riêng và cả một giai đoạn văn học nói chung đây là một việclàm rất thú vị , nhng vì điêù kiện thời gian vcà trình độ có hạn nên không thể vận dụng phơng pháp này nhiều nh ý muốn.

2.1 : Khái niệm thời gian nghệ thuật

2.2 : Thời gian nghệ thuật trong thơ

2.2 : Sự hiện diện thời gian qua “Di cảo thơ”

Chơng 3: ảm nhận thời gian nghệ thuật trong”Di cảo thơ”.

3.1 : ý thức về sự vận động của thời gian

3.2 : Cảm nhận về các chiều của thời gian

3.3 : Cách úng xử của Chế Lan Viên về thời gian

3.3.1 : ý thúc trách nhiệm với đời với thơ

3.3.2 : Thái độ với cái chết

3.4 : Dấu ấn của một cá tính sáng tạo trong việc biểu hiện thời gian

Phần kết luận

Th mục tham khảo

Phần nội dung Chơng1: Vị trí văn học sử của Chế Lan Viên trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại và ba tập “Di cảo thơ”

1.1 : Vị trí văn học sử của Chế Lan Viên trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam hiện đại.

Trong tiến trình lịch sử thơ hiện đại Việt Nam ở thế kỷ XX , hiếm có nhà thơ nào chiếm lĩnh đợc cả ba đỉnh cao ở ba thời kỳ tiêu biểu nhất nh nhà thơ Chế Lan Viên Thời kỳ thơ mới lãng mạn ( 1932- 1945 ) với tập “Điêu Tàn” Thời kỳ thơ cách mạng ( 1945 – 1975 ) ông có “ánh sáng và phù sa” , “ Hoa ngày thờng , Chim báo bảo” , “ những bài Thơ đánh giặc”…thời

kỳ đổi mới (1986 đến nay) có các tập “Di cảo thơ” Những tập thơ ấy thực

sự làm sôi động văn đàn , làm xôn xao d luận một thời

Cuộc đời thơ của Chế Lan Viên trải dài theo tiến trình phát triển của lịch s văn học dân tộc , ông là ngời đã sống và sáng tác vắt ngang qua cái mốc lịch sử của cuộc cách mạng tháng 8/ 1945 Nằm trong một giai đoạn văn học dân tộc có những bớc tiến triển theo yêu cầu phù hợp với thực tiễn cuộc sống , đáp ứng yêu cầu của thời đại , nhà thơ Chế Lan Viên đã có những đóng góp đáng kể góp phần cách tân nền thơ dân tộc , tạo nên diện mạo mới cho thơ ca trong giai đoạn trong 15 năm trớc cách mạng đến việc xây dựng nền văn nghệ mới sau cách mạng

Trớc cách mạng Chế Lan Viên là nhà thơ nổi tiếng và tiêu biểu của phong trào “thơ mới” suốt thời trẻ ông lại sống gắn bó với mảnh đất đợc coi là trung tâm của vơng quốc chiêm thành xa , những dấu tích của một quốc gia phong kiến từng có thời huy hoành nay đã tàn vong , còn có thể bắt gặp ở mọi nơi màbiểu tợng tiêu biểu nhất là tháp chàm , những công

trình kiến trúc độc đáo và vững chắc… Những điêu đó gợi lên ở tâm hồn trẻtuổi vốn giàu trí tởng tợng, một sự đồng cảm sâu sắc với số phận của đất n-

ớc chiêm thành Từ tâm trạng buồn đau của thế hệ thanh niên sống trong cảnh mất nớc đơng thời Tất cả những điêu đó đã đi Vào thơ ông trong giai

đoạn trớc cách mạng tháng 8/ 1945 với tập thơ mỏng manh “Điêu tàn” hếLan Viên xuất hiện giữa làng thơ Việt Nam nh một niềm kinh dị

Sau cách mạng Chế Lan Viên vẫn nhiệt thành đến với cách mạng hoà quyện tâm hồn thơ của mình trong cuộc sống lớn của nhân dân và của thời

đại mới Bằng ý chí và nghị lực của mình ông đã từng bớc tạo lập một

phong cách nghẹ thuật mới Tập thơ “ Gửi các anh” đánh dấu một mốc bản

lề của hai giai đoạn nhng phải đến “ ánh sáng và phù sa” Chế Lan Viên mới thật sự nổi bật với phong cách mới Ông đã vợt qua những “ Nổi đau riêng để hoà nhập với niềm vui chung” , đã thật sự “ Từ chân trời của một ngời đến chân trời của mọi ngời” Nhà thơ đã hoàn toàn hoà nhập với cuộc sống , với thực tại , với nhân dân , với đảng Chế Lan Viên lúc này đã kết hợp đợc xúc cảm thơ và ý tởng , đã biết hài hoà cái đẹp của bên ngoài và cái đẹp của tâm hồn để chế tác nên thơ Do vậy tài năng nghệ thuật thơ của

ông có thêm điêu kiện để phát huy ảnh hởng của thơ ông đối với công chúng trong và ngoài nớc đều đợc nâng cao Ông trở thành trụ cột của nền văn học mới trên nhiều phơng diện : sáng tác , khảo cứu , phê bình văn học

… Chỉ tính riêng về tác phẩm thơ Chế Lan Viên đã cung cấp cho nền thơ

Việt Nam hiện đại hơn 10 tập thơ có giá trị và đã đa ông lên vị trí hàng đầu những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam sau 1945.

Đến thời kỳ sau 1975 Chế Lan Viên là đại biểu u tú cho dòng văn học cách mạng sau 1975 với các tập thơ “ Hái Theo mùa” ( 1977) , “Hoa trên

đá” ( 1984 ) , “Ta gửi cho mình” ( 1986 ) …Và đặc biệt là những bài thơ in trong ba tập “Di cảo thơ” ( 1992 ,1993 ,1996 ) Ông lại thể hiện thêm sự phong phú trong phong cách nghệ thuật của mình Tuy nhiên ông vẩn viết

về cuộc chiến tranh chống Mỹ nhng chủ yếu là lắng sâu vào nổi suy t , về cuộc đời thế sự con ngời Với một phong cách thơ ngày càng mang đậm tính chất triết luận , hình thức câu thơ văn xuôi , trí tởng tợng phong phú , cảm xúc mảnh liệt Và sau này Chế Lan Viên vẫn nhất quán một hồn thơ triết luận nhng chất trữ tình đã hoà quyện đậm nét hơn Thơ ông ở giai

đoạn này mang chiều sâu của một tâm hồn từng trải , chiều sâu của một nhân cách ngày càng tha thiết với cuộc đời , với nghệ thụât Do đó thơ ChếLan Viên sau 1975 mang vẻ đẹp thẩm mỹ mới , thơ ông giai đoạn này đại diện cho giàn đồng ca về thế sự của thơ ca Việt Nam sau 1975.Bằng một tâm hồn trác tuyệt Chế Lan Viên đã đóng góp đợc một diện tích không nhỏ, làm cho “ Trái đất rộng thêm ra” Những cống hiến đó của ông vào tiến trình văn học Việt Nam hiện đại hơn nũa thế kỷ qua đã đợc đảng và nhân dân ta trân trọng đánh giá cao

1.2 : Ba tập “Di cảo thơ” của Ché Lan Viên

Chế Lan Viên là một nhà thơ lớn của dân tộc Sự nghiệp thơ của

ông đã trải qua những bớc thăng trầm , những vinh quang và cay

đắng của chặng đờng thơ hiện đại Việt Nam suốt gần thế kỷ XX Ngoài những tập thơ đã xuất bản rộng rải với bạn đọc Chế Lan Viên sau khi mất , còn để lại một di sản văn học đồ sộ gồm hàng nghìn bài thơ đợc chép trong hàng chục cuốn sổ tay nghề nghiệp khác nhau Đó là “Di cảo thơ” do ngời bạn đời , bạn văn thân thiết

Vũ Thị Thờng góp nhặt , tuyển chọn và đợc nhà xuất bản Thuận Hoá ấn hành thành 3 tập : tập 1- 1992 , tập 2 – 1993 , tập 3 –

1996 Ba tập “Di cảo” với 567 bài thơ ở dạng hoàn chỉnh và dạng phác thảo mà phần lớn đợc sáng tác trong 2 năm 1987- 1988 ( 287 bài ) đây là những năm cuối đời , những năm nhà thơ phải đối diện trực tiếp với thời gian gấp gáp của một cỏi trần thế Ba tập “Di cảo”ra đời tạo nên một d luận sôi nổi Tuy nhiên sự xuất hiện của

“Di cảo thơ” của Chế Lan Viên đã tạo ra một sự thật không thể chốicãi là “Di cảo thơ” “tạo nên giá trị tổng thể vợt trội của tập thơ trongnăm 1993 nói lên tính nhất quán trong toàn boọ sự nghiệp thơ ca của nhà thơ lớn Chế Lan Viên , do đó cần đợc đánh dấu bằng giải thởng quốc gia” ( trích “ thông báo về giaỉ thởng hội nhà văn Vệt Nam 1994” của ban chấp hành hội nhà văn Việt Nam ngày

25/9/1994)

Có nhiều ngời băn khoăn vì sao một khối lợng thơ “Di cảo” đồ

sộ nh vậy mà không đợc in ra lúc nhà thơ còn sống điêù này chúngtôi đã nhất trí với ý kiến của phạm Quang Trung cho rằng do 3 nguyên nhân sau:

+ Ngời viết cha có điêù kiện hoàn thiện

+ Ngời viết còn do dự vì ý nghĩa khách quan của sáng tác

+Ngời viết coi đó là những sáng tác của riêng mình hoặc những

ng-ời gần gủi với riêng mình

“Di cảo thơ” xét cho cùng vẫn chỉ nằm trong mạch thống nhất của

đời thơ, hồn thơ Chế Lan Viên Tuy nhiên “có những tình cảm , những nổi niềm , nhuững giá trị nhân văn và nghiệ thuật mà chỉ khi

đọc “di cảo” của ông ta mới nhận ra”(Nguyễn Thái Sơn)

“Di cảo thơ” có 32 bài đợc viết trong thời kỳ 1937-1947 Một số bài bắc cầu qua hai giaoi đoạn trớc và sau 1975 , tập trung phần nhiều là những bài thơ sáng tác vào những năm cuối đời Đây là những năm mà Chế Lan Viên nghỉ nhiều đến cái chết, ông nh tìm thấy cái chết và chạy đua với nó Quả vậy thơ trong di cảo phần lớn

là ông viết cho riêng mình

Tuy nhiên đã làm thơ tức là có nhu cầu tự bộc lộ t tởng và tình cảm với ngời khác Vởy xét cho cùng , tiếng thơ của ông cất lên tởng chỉ cho mình nhng thực chất cũng là những thông điêp của nhà thơ

gửi đến cho độc giả Tiếng thơ của ông trong di cảo là những tiếng lòng trung thành và chân thực đến mức muốn “lộn trái tâm hồn mình ” ra cùng bạn đọc Vì vậy là một sinh viên có điêù kiện học tập và nghiên cứu tác giả Chế Lan Viên Khi cầm trên tay ba tập di cảo thơ tôi đã không khỏi ngở ngàng và xúc động sâu sắc Và tôi đãmạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu là “cảm nhận thời gian qua ba tập

di cảo thơ của Chế Lan Viên

Chơng 2:

Thời gian nghệ thuật trong thơ và sự hiện diện của yếu tố thơi gian nghệ

thuật trong”trong Di cảo thơ”

2.1) Khái niệm thời gian nghệ thuật:

Khái niệm thời gian là một phạm trù triết học Thời gian cùng với khônggian là hình thức tồn tại của vật chất Không có gì tồn tại ngoài không gian vàthời gian Và nó là thời gian khách quan có một tính chất rất đặc biệt, đó làquy luật chỉ vận động theo một chiều: qúa khứ-hiện tại-tơng lai Con ngời đãnhận thúc đợc tính chất đặc biệt đó của thời gian từ rất xa xa Nhng trong vănhọc thì thời gian nó lại đợc tái tạo lại mang tính chất chủ quan của tác giả, thờigian trong văn học nó đợc diễn ra theo mạch cảm xúc của tác giả, nó là thời

gian tâm lý Cho nên chiều của nó không phải là một chiều của tuyến tính mà

nó là đa chiều Từ hiện tại nhìn về quá khứ và tơng lai đều đợc diễn ra dới tduy của tác giả

2.2) Thời gian nghệ thuật trong thơ:

Văn học nghệ thuật với tính đặc thù của nó, từ bao đời đã trở thành nghệthuật thời gian Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm đợctrong tác phẩm nghệ thuật với độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, vớichiều thời gian là hiện tại, quá khứ hay tơng lai Thời gian nghệ thuật là hình t-ợng nghệ thuật, sản phẩm sáng tạo của tác giả bằng các phơng tiện nghệ thuậtnhằm làm cho ngời đọc cảm nhận đợc sự hồi hộp đợi chờ,học thanh thản vô thay đắm chìm vào quá khứ Ngời nghệ sỹ có thể chọn điểm bắt đầu và kếtthúc, có thể kể nhanh hay chậm, có thể kể xuôi hay đảo ngợc, có thể chon

điểm nhìn từ quá khứ-hiện tại-tơng lai, có thể chọn độ dài một khoảnh khắchay một cuộc đời Thời gian thể hiện ý thức sáng tạo của nghệ thuật và là đốitợng, là chủ thể, là công cụ miêu tả, là sự ý thức và cảm giác về sự vận động và

đổi thay của thế giới trong các hình thức đa dạng của thời gian Bởi vậy nếuthiếu sự cảm thụ, tởng tợng của ngời đọc thì thời gian nghệ thuật không xuấthiện Thời gian trong văn học nó có thể kéo dài hay làm dừng lai một giâyphút, để ngời ta cảm thấy mọi liên hệ của thực tại xẩy ra trong một khoảnhkhắc, nghệ thuật có thể dồn nén trăm năm, nghìn năm vào một giờ để cho thấyccá vận động chậm chạp mà đời ngời không cảm thấy đợc Nghệ thuật có thể

đa ta vào chuổi các sự biến dồn dập, để ta thấy cái nhịp bảo táp của cuộc đời,

nó lại có thể làm thời gian đồng hiện, cho ta thấy một lúc cái hôm qua và ngàymai trong ngày hôm nay

Nh vậy thời gian tồn tại theo quy luật riêng, nhng khi đi vào tri giác củacon ngời nó lại hết sức chủ quan Tuỳ theo từng quan niệm của mỗi chủ thể màcảm nhận về thời gian sẽ khác nhau Có sự nhận thức, ý thức đợc về sự tồn tạicủa thời gian, thì sẽ có đợc cảm giác thời gian Song để trở thành đề tài sángtác,trở thành nổi ám ảnh dai dẳng trong ý thức của nhà thơ thì không phải ởbất cứ ai điều đó cũng xẩy ra nh nhà thơ Chế Lan Viên

2.3) Sự biểu hiện thời gian qua ba tập “Di Cảo Thơ”:

Sự cảm thụ thời gian gắn liền với ý thức về ý nghĩa của cuộc đời, với quanniện về thế giới và lịch sử, với ớc mơ lý tởng và năng lực hoạt động của conngời Một cuộc đời có thể trôi nhanh nh giấc mộng, một phút chờ đội có thểdài nh trăm năm, có kẻ say sa quên năm tháng, có ngời mãi mãi thiếu thờigian

Nh vậy ý thức về thời gian là ý thức về sự tồn tại của con ngời, phát hiện

về thời gian giúp ngời ta nhận thức sâu hơn về cuộc sống Điều này ta dễ dàngnhận ra ở “Di cảo thơ” của Chế Lan Viên Thời gian ở “Di cảo thơ” chẳngnhững đợc sử dụng nh một công cụ nghệ thuật mà còn đợc nhận thức nh một

đối tợng để phản ánh, nh một đề tài riêng biệt Chế Lan Viên đã thể hiện trong

“Di cảo thơ” một cái nhìn, một cảm nhận về thời gian rất mãnh liệt, tinh tế vàsâu sắc, nhủ một sự ám ảnh không nguôi Nó hằn lên trong ý thức nhà thơ nh

một lực lợng đầy sức mạnh Có thể làm cuộc đời kết thúc mà cũng có thể làm

vũ trụ sinh sôi Nói chung thời gian trong “Di cảo thơ” là dòng thời gian lỡngtính vừa tích cực vừa tiêu cực Nó biểu hiện trong thơ Chế Lan Viên rất nhiềudáng vẽ, nhiều sắc thái vô cùng phong phú và sinh động Nhà thơ phát biểucảm nhận của mình về thời gian hoặc trực tiếp, hoặc trình bày gián tiếp

Theo sự thống kê của chúng tôi trong “Di cảo thơ” tần số xuất hiện các từchỉ sự biểu hiện cua khái niệm thời gian là rất cao Chúng tôi tạm chia ra làmhai dạng thức: Biểu hiện trực tiếp và biểu hiện gián tiếp Biểu hiện trực tiếp ở

đây là chính nó, chúng tôi đã thống kê khá chính xác trong cả ba tập đã có tớihơn 60 lần từ “thời gian”xuất hiện trở đi trở lại Tuy nhiên nó đợc gợi lên vớinhiều dáng vẻ khác nhau, tuỳ theo từng hoàn cảnh cụ thể, tâm trạng cụ thể củachủ thể trữ tình Khi nó là sóng “Sóng thời gian”; lúc nó là bể “bể thời gian”;lúc nó là bến “bến thời gian”; “thạch nhũ thời gian”, “dòng thời gian”, “thờigian xa”; “trọng tài thời gian”, hoặc thậm chí là “giặc giữ thời gian” các kháiniệm này trở đi trở lai nhiều lần trong “Di cảo thơ” tạo cho ngời đọc một ấn t-ợng rất khó quên về sự có mặt, sự tồn tại rất có ý nghĩa của thời gian trong ýthức của nhà thơ

Hơn thế thời gian còn xuất hiện trong trạng thái vận động liên tục Từ

“thời gian” khi xuất hiện thờng đi kèm với những động từ mạnh “thời gianchảy”, “thời gian ùa”, “thời gian tất bật”, “thời gian nớc xiết”, “thời gian xuôichảy “, “thời gian dơng cánh rộng”, “thời gian chảy xiết”, “thời gian thổibay”, “thời gian rửa trôi”, “thời gian nghiến “, “thời gian gặm”, “thời gian xoánhoà”, “thời gian thuần hoá”, dữ dằn và khắc nghiệt là thời gian dồn anh đếnchân tờng “thời gian giết”

Có thể nhận thấy : trong cảm nhận của chủ thể trữ tình dòng thời gian

“đàng đẵng”, “trăm năm” ấy vô cùng khắc nghiệt, khắc nghiệt đến “khôngchịu nổi”, khiến cho anh ta phải “gõ vào thời gian”, “đánh cờ với thời gian” để

“miễn trữ thời gian” thậm chí dể “đẻ ra thời gian” Thời gian lúc là “trọng tài “lúc là “giặc giữ”

Lúc là một cái gì cụ thể, rất gần, lúc lại rất xa thậm chí “vô thuỷ, vô chung,vô cùng”

Qua sự tống kê các kiểu xuất hiện của từ “thời gian” trên chúng ta có thểthấy, ý thức của nhà thơ về thời gian rất mạnh mẽ, phúc tạp, đa dạng, nhiều sắcthái Thời gian có mặt trong tồn tại khách quan đã đi vào ý thức chủ quan củanhà thơ nh một sinh thể vô cùng đa dạng, có mối liên quan chặt chẽ, tác độngrất lớn tới phơng châm ứng xử đến quan niêm chung của nhà thơ có thể nóiChế Lan Viên nh đã tìm thấy sự phù hợp, mối tơng quan chặt chẽ giữa thờigian và cái tôi cá nhân của mình, cả giai đoạn thơ trớc và sau cách mạng Cái

“tôi” phức tạp, tinh vi, vô cùng đa dạng và giàu có cảm xúc trớc thơ và đời Ngoài ra tần số xuất hiện của các từ ngữ khác chỉ khái niệm thời gian mộtcách trực tiếp, củng khá dày đặc chúng tôi thấy xuất hiện các từ “năm tháng”,

“tháng ngày”, “tháng năm”, “muôn thủa”, “nghìn thủơ”, “cõi trờng sinh”, “bấtdiệt”, “bất tử”, hoặc có khi cụ thể hơn “một cuộc đời”, “nửa thế kỷ”, “ba trăm

năm sau”, “ba trăm năm trớc”, “tuổi sáu t”, “ba vạn sáu nghìn đêm” hoặc cókhi thời gian hiện hữu trong thơ chỉ là một “đêm”; “ngày”; “sáng”; “chiều”;

“tối”; “ban mai”; “hoàng hôn” Hoặc thậm chí là một “phút”, “giờ khắc”,

“khoảnh khắc”, tích tắc đầy ít ỏi khẩn thiết

Tóm lại , chỉ dừng lại ở việc thống kê các khái niệm chỉ thời gian, chúngtôi cũng nhận thấy một điều hết sức thú vị là: sự có mặt, sự tồn tại thời giantrong ý thức nhà thơ vô cùng sinh động, phong phú và rất có ý nghĩa Dờng nh

nó có sức mạnh chi phối mọi quan niệm về cuộc đời, về lịch sử, về “thời gian”sống của nhà thơ

Tuy nhiên đó mới chỉ là những dạng biểu hiện trực tiếp của khái niệm thờigian mà chúng tôi có thể khảo sát, thống kê đợc tơng đối đầy đủ Riêng cácdạng biểu hiện gián tiếp của thời gian thì chúng tôi không có điều kiện thống

kê đợc đầy đủ bằng biểu hiện trực tiếp Bởi một điều dễ hiểu và dễ thông cảm,nếu nh dạng biểu hiện trực tiếp của thời gian trong “Di cảo”đã phong phú vàphức tạp nh vậy, thì những biểu hiện gián tiếp của nó lại càng đa dạng và khó

mà thống kê cho hết đợc Vì vậy chúng tôi sẽ xin đa ra một số dẫn chúng tiêubiểu ở phần phân tích miêu tả Và thiết tởng việc thống kê trên đây, có thểgiúp chúng ta đi đến kết luận sơ bộ về sự cảm nhận thời gian trong “Di cảothơ”Chế Lan Viên

Thời gian đợc ý thức trong chủ quan nhà thơ là một thời gian có phạm virất rộng, đồng thời lại bó hẹp trong phạm vi cá nhân thời gian đời ngời Nói

nh thế có nghĩa là trong “di cảo thơ” ta vẫn bắt gặp ở một số bài thơ: thời gianlịch sử của cả một đất nớc, dân tộc Song chủ yếu ý thức về thời gian ở đây vẫn

là một tâm trạng cá nhân cụ thể Đó là sụ ý thức, sự cảm nhận của nghệ sỹ tàihoa, trí tuệ ,đầy trách nhiệm với đời với mình Hơn nữa sự ý thức đó lại càng

đợc hồi thúc, giục giã trong một nhu cầu khẩn thiết vội vã của một ngời sắpphải đi xa, ý thức này tồn tại trong chủ quan của nhà thơ nh một nỗi ám ảnh

đeo bám dai dảng trong từng suy nghĩ việc làm của ông ở mọi nơi, mọi lúc Nhất là những bài thơ trong giai đoạn sau này, khi nhà thơ giáp mặt với “cáichết đã đợc tiên lợng’’, ý thức đó ngày càng trở nên rõ rệt, mạnh mẽ, mãnh liệthơn lúc nào hết Dờng nh nhà thơ tranh thủ từng giây phút, thậm chí từngkhoảnh khắc “giữa hai chớp mắt’’ để sống và viết Tất yếu một ý thức về thờigian khắc nghiệt, khít khao nh thế, sẽ đa đến một phơng châm ứng xử riêngbiệt, in đậm dấu ấn của tâm trạng, nghĩ suy của nhà thơ trớc đời, trớc ngời, tr-

ớc thơ và trớc Ngày rời cõi thế Dễ hiểu vì sao có một cái nhìn đa diện, đachiều thấu suốt sâu sắc và tinh tể trong “Di cảo thơ” Và tất cả dẫn đến một sựphản ứng, một phơng châm sống trong thế giới quan và nhân sinh quan củanhà thơ Đặc biệt trong hoàn cảnh riêng của ý thức thời gian ở”Di cảo thơ”Chế Lan Viên nó có nhiều điều cần phải bàn Đây là sự ý thức, là sự cảm nhậnthời gian của một tác giả thơ vào loại hàng đầu nền thơ ca Việt Nam hiện đại,một trí tuệ uyên bác, phong cách thơ tài hoa, một nhân cách đáng kính trọng

Và nỗi bật hơn cả là tâm huyết một đời Chế Lan Viên dành cho đời, cho thơcho nghề Ba tập “Di cảo thơ” đã thể hiện một cách rõ nét cái thờ gian ông

đối diện với cái chết, thời gian sống gấp, sống vội của ông Do đó mà chúng tacảm nhận cái thời gian đó của ông qua ba tập “di cảo” , không tránh khỏi đợc

sự bùi ngùi xúc động

Chơng 3: Cảm Nhận Thời Gian Nghệ Thuật Trong “Di cảo thơ”

Trong văn học Việt Nam hiện đại, ít có nhà thơ nào lấy thời gian làm đềtài sáng tác và thể hiện đề tài đó thành công nh Chế Lan Viên Chúng ta đã

đọc : “phải có thời gian” “thời gian và nổ lực” Chúng ta đã cùng vui chungvới niềm vui sớng tự hào của nhà thơ, và của cả dân tộc: “cầm cành đào chân

lý, ta đi qua thời gian” Chúng ta đã thấy “thời gian làm hoa nở trên đá, câyhoá nên trầm, trai hình thành viên ngọc Còn đến “Di cảo” ta lại gặp thời gian

nh một mặt của tồn tại khách quan đợc phản ánh, nh một đề tài thu hút rấtnhiều, hấp dẫn rất nhiều với nhà thơ Cả ba tập “Di cảo thơ”Chế Lan Viêndành rất nhiều bài thơ nói về thời gian, hoặc nói tới thời gian Từ bài “Hồi kíbên trang viết”, đớc đa vào đàu tiên trong tập I “Di cảo” đến bài cuối cùng củatập III “Giần hoa”; từ bài “Lại thấy thời gian” của giai đoạn thơ trớc cáchmạng đến bài “Thời gian xuôi chảy” của giai đoạn sau này Chỉ nói riêngnhững bài trực tiếp cập đến thời gian nh một đề tài, một đối tợng để phản ánh,cũng có thể kể đến trên dới hai chục bài Lại thấy thời gian, (Thời gian nớcxiết, Thời gian xuôi chảy, Các mùa hoa, Nghề của chúng ta,Tiếng bể, Thơ vềthơ, Khách lấy hàng, Hoả diệm sơn, Ngày của chúa , Sông thơ, Thời gian, Dồnanh vào chân tờng, Một thòi, Sông thời gian, Hạt sơng và Mạng nhện ) ởnhững bài còn lại của “Di cảo” số bài thơ, câu thơ nói tới thời gian hoặc trựctiếp, hoặc gián tiếp là rất nhiều

Thực tế cũng đã cho thấy, ngời tuyển chọn đã chia các sấng tác của ChếLan Viên ở “Di cảo thơ” ra làm hai phần Phần I là cá bài thơ sau Điều tàn(viết khoảng 1937-1947) Phần hai là những bài thơ giai đoạn sau này, hoặc đãhoàn chỉnh hoặc mới ở dạng phác thảo, đặc biệt là những bài thơ những nămcuối đời Nhìn chung ở cả hai phần, sự biểu hiện của thời gian rất rõ rệt Songvì điều kiện phạm vi đề tài của một khoá luận tốt nghiệp, nên chúng tôi sẽ cốgắng thống kê khảo sát những biểu hiện về thời gian ở cả hai giai đoạn Nhng

sẽ đi vào phân tích sâu ở giai đoạn hai, đặc biệt là những bài thơ trong các năm

kề cận cái chết đối với ông Cái khoảng thời gian sống gấp gáp, vội vàng đócủa ông nh thế nào thì ta sẽ đi vào phân tích cụ thể ở những bài thơ trong giai

đoạn sau của “Di cảo thơ”

3.1) ý thức về sự vận động của thời gian:

Trớc khi đi vào ý thức về s vận động của thời gian trong “Di cảo thơ”,chúng tôi xin nói qua về ý thức thời gian vận động trong một số ngững quanniệm khác nhau về thời gian

Không phải đến văn học hiện đại, đến tác giả Chế Lan Viên, thời gian mới

đi vào tri giác, nhận thức của con ngời

Thời trung đại quan niệm của con ngời về thời gian là “Thời gian vũ trụtuần hoàn, một thời gian vĩnh viễn đợc tính bằng vạn năm, vạn đời, nghìn thu,kim cổ”(Trần Đình Sữ-Thi pháp thơ Tố Hữu)

Vì vậy có thể nói trong văn cổ thời gian không đợc nhìn nhận nh một sựtồn tậi khách quan có quá trình hình thành, biến đổi và phát triển Ngời ta chỉcảm thấy thời gian trong cảnh tang thơng, biến ảo trong thời tiết bốn mùa,trong nỗi niềm hoài cổ Nh vậy tức là văn học thời trung đại không tạo ra đợccảm giác về thời gian vận động

Đến thời hiện đại, thời gian vận động, phát triển trong tơng quan ba chiều:Quá khứ-hiện tại-tơng lai Con ngời làm chủ là con ngời nắm vững đợc quyluật, phục vụ xã hội và cuộc sống bản thân

“Di cảo thơ” của Chế Lan Viên cũng đã khắc hoạ đợc dòng thời gian vận

động mang nhịp sống của cuộc đời, nhất là trong những năm tháng cuối đời,

nó tật trung rõ nhất ở cảm nhận về thời gian cá nhân, thời gian đời ngời

Có thể nói trong “Di cảo thơ” chủ thể trữ tình đã luôn cảm nhận, nhậnthức đợc rất rõ dòng chảy của thời gian ý thức về thời gian hiện hữu tronghầu hết các bài thơ ở giai đoạn này

Thời gian đợc cảm nhận trong dòng chảy trôi vận động, thậm chí nh mộttốc độ và một sức mạnh khá lớn:

Sóng thời gian trôi chảy bến ngày xanh

(Khúc ca chiều)

Trong một bài thơ khác (Em bỗng đến), chúng ta còn thấy thời gian đợcgọi là “mạch”:

Mạch thời gian dâng trọn sóng sông đầy

Nhìn chung cảm nhận nh vậy không phải là một phát hiện mới mẻ Trongthơ cổ trớc Chế Lan Viên hơn nghìn năm, Lý Bạch đã nói trong một bài thơmời rợu, ví dòng Hoàng Hà nh thời gian trôi đi không trở lại: “Quân duy kiếnHoàng Hà chi thuỷ thiện thợng lu

Bồng lai đáo tẩu bất phục hồi”

(Tơng tiến tửu)

Có thể nói ý tứ ví thời gian nh dòng nớc chảy trôi vô định là tứ mà ChếLan Viên đã vận dụng đợc t thơ cổ Nói nh thế không có nghĩa là Chế LanViên vận dụng mà không sáng tạo Nếu so sánh với hình ảnh dòng Hoàng Hàrất chung chung và mang tính ớc lệ kia thì những “sóng”, những “sông”,những “bến”, những “bể”, những ‘mạch chảy” của thời gian trong thơ Chế LanViên sinh động và cụ thể hơn rất nhiều

Thông thờng cảm nhận về thời gian bao giờ cũng bắt đầu từ việc ngắmnhìn ngoại cảnh Có cảm giác ngoại cảnh đa đến sự cảm nhận về thời giantrong ý thức của nhà thơ, thờng là những khung cảnh trầm lặng, nhạt nhoà bởi

đêm tối, bóng tối tràn lan Dẫu là một dòng sông đang trôi dới ánh trăng nhngsao mà nó buồn, sầu, bởi vì “nó mờ”nó lại hiện lên trong ánh sáng cũng mờ

Bởi trăng đã lặn Thờigian dờng nh không theo hớng vận động một chiều màlại cuốn trôi Tháp Chàm về dĩ vãng mờ xa Và vì trăng lặn, sao mờ mà bóng “nhẹ nhàng lan”, bao trùm cả thế giới và thấm đẫm trong hồn thi nhân dấu ấncủa một khoảnh khắc thờigian hết sức thê lơng, buồn bã.

Ngay cả mùa thu là mùa mà thi nhân a thích nhất cũng đợc cảm nhận quahình ảnh Tháp Điêu Tàn ảm đạm:

Ai tởng tới! Còn đâu ai tởng tới

Tháp điêu tàn trong lúc gió thu về

Ta cũng là ngời trong giấc mộng

Mà cuộc đời là một tối mơ dài

(Mơ)

ý thức về thời gian nh thế ,sẽ đa đến cho thi sỹ trẻ tuổi một lối sống:

Nữa kiếp quây cuồng, vài ba dấu bụi

Thôi đắn đo chi đời run hoan lạc

Nay gió cát, mai lại vềgió cát

Ta là ai? Ngời thấy đó là ai

(Ta là ai)

Một câu hỏi nhức nhối, muốn dõi sâu cái nhìn thời gian để kiếm tìm cái tabản thể song cõi siêu hình cát bụi Kkhi mà ngời thơ “biết trớc” rất rõ rằngthời gian rồi sẽ trôi đi và tàn phá tất cả với một tốc độ không quá lớn Nhnghậu quả của nó thì thật kinh hoàng, cái hậu quả hiển hiện lớn nhất nằm kiasừng sững, nó chính là cái Tháp điêu tàn dới trăng mờ rệu rã

“Di cảo thơ’ trớc sau vẫn hằn nỗi một sự cảm nhận về thời gian hết sức nhạybén Trong ý thức của nhà thơ có một điều không thể nguôi quên đólà:Thờigian đang vận động, thời gian đang trôi đi Thơ Ông viết ở giai đoạn1937-1947 mà chúng ta đã tìm hiểu qua cũng thế mà ở giai đoạn sau này cũngthế Nhìn chung những bài thơ viết ở giai đoạn sau của “Di cảo” chiếm số lợng

và dung lợng lớn hơn ở giai đoạn trớc Sự biểu hiện của ý thức về dòng chảycủa thời gian cũng rõ rệt, pphong phú hơn Có thể nhận thấy tần số xuất hiệncủa các từ chỉ khái niệm thời gian cao hơn so với giai đoạn trớc Thời gian trở

đi trởlại nh một nỗi ám ảnh trong những bài thơ Ông viết vào giai đoạn này

Điều đó cũng dễ hiểu thôi, bởi lúc này Ông đang đứng trớc hoàn cảnh trớ trêucủa đời riêng trớc sự éo le của số phận , trớc cái chết đợc tiên lợng và trớc cáiquỹ thời gian sống cho riêng mình trở nên vô cùng hạn hẹp ,Ông sẽ nghĩ gì,làm, sống nh thế nào? Ông đã vợt lên “con sâu của bi kịch cá nhân” chiến đấu

và chiến thắng nó ra sao Tất cả những điều đó đợc tái hiện vô cùng sinh

đông trên từng trang thơmà hôm nay mỗi chúng ta cầm trên tay cái phần ngày