Cách tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa trong mẫu thượng ngàn và đội gạo lên chùa của nguyễn xuân khánh luận văn thạc sĩ ngữ văn

Đề tài luận văn của tôi sẽ cố gắng điểm qua hànhtrình văn học, cũng như sự đóng góp của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trongmảng tiểu thuyết lịch sử và đặc biệt là chỉ ra sự khác biệt giữa cá

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LÊ THỊ HOÀNG OANH

CÁCH TIẾP CẬN LỊCH SỬ TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

TRONG MẪU THƯỢNG NGÀN VÀ ĐỘI GẠO LÊN CHÙA

CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS PHAN HUY DŨNG

NGHỆ AN - 2012

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc luận văn 5

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ CÁC KHUYNH HƯỚNG TÌM TÒI Ở LOẠI HÌNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VÀ ĐÓNG GÓP CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH 6

1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 6

1.2 Phương hướng tìm tòi ở loại hình tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại 7

1.2.1 Minh họa lịch sử 8

1.2.2 Mượn lịch sử làm cái cớ để thể hiện các tư tưởng riêng về đời sống .13

1.2.3 Tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa 21

1.3 Khát quát về đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh cho văn học Việt Nam đương đại ở mảng tiểu thuyết lịch sử 27

1.3.1 Điểm qua hành trình văn học của Nguyễn Xuân Khánh 27

1.3.2 Hồ Quý Ly - sự khám phá mới về một nhân vật lịch sử đặc biệt phức tạp 29

1.3.3 Từ Mẫu thượng ngàn đến Đội gạo lên chùa: việc thể nghiệm một

lối đi mới cho tiểu thuyết lịch sử 34

LỊCH SỬ TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA TRONG

MẪU THƯỢNG NGÀN VÀ ĐỘI GẠO LÊN CHÙA 45

2.1 Đặt trọng tâm vào việc khám phá chiều sâu văn hóa của các sự kiện lịch sử 45

2.1.1 Chọn đúng các sự kiện lịch sử bộc lộ rõ nhất bản sắc văn hóa dân tộc 45

2.1.2 Đánh giá lịch sử bằng các tiêu chí văn hóa 51

2.1.3 Đối thoại với những cách đánh giá lịch sử thực dụng, hẹp hòi 54

2.2 Xem lịch sử không đơn thuần là chuỗi sự kiện chính trị 58

2.2.1 Lịch sử chính là cuộc sống rộng lớn của nhân dân 58

2.2.2 Lịch sử cũng là hành trình của đời sống tâm linh 62

2.2.3 Lịch sử còn là số phận thăng trầm của các tôn giáo 69

2.3 Qua tái hiện lịch sử, nêu những đề xuất về văn hóa 72

2.3.1 Đề xuất thái độ đúng đắn với tín ngưỡng bản địa 72

2.3.2 Gợi ý về phương thức tồn tại của tôn giáo trong bối cảnh cuộc sống hiện đại 74

2.3.3 Gợi ý về cách bảo tồn những giá trị tinh thần truyền thống 76

Chương 3 SỰ CHI PHỐI CỦA CÁCH TIẾP CẬN LỊCH SỬ TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA TỚI HÌNH THỨC BIỂU HIỆN TRONG MẤU THƯỢNG NGÀN VÀ ĐỘI GẠO LÊN CHÙA .78

3.1 Giải phóng cốt truyện khỏi sự lệ thuộc vào các sự kiện chính sử .78

3.1.1 Nhân vật trung tâm không phải là những “nhân vật lịch sử” 78

3.1.2 Số phận con người được chú trọng thể hiện 80

3.1.3 Tính “đứt đoạn” của hệ thống sự kiện 82

3.2 Tạo dựng không gian tâm linh - huyền thoại 83 3.2.1 Không gian đạo Mẫu 83

3.2.3 Không gian thiền 88

3.3 Tô đậm bức tranh phong tục 93

3.3.1 Sự ngồn ngộn của hệ thống chi tiết miêu tả phong tục 93

3.3.2 Vẻ đẹp bình dị mà dí dỏm của ngôn từ 96

3.3.3 Những mô-típ của văn học dân gian 98

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam từ 1986 đến nay đã có những chuyển biến đángghi nhận ở hầu hết các thể loại, trong đó có tiểu thuyết Văn học đã được “cởitrói”, người nghệ sĩ được tạo điều kiện phát triển và thể hiện cá tính sáng tạocủa mình Trong không khí sôi động của sự vận động phát triển, tiểu thuyếtlịch sử cũng đạt được những thành tựu đáng ghi nhận Cách nhìn nhận về lịch

sử, quan niệm về lịch sử của các nhà văn đã đa dạng hơn Chất liệu lịch sửđược xử lí khác nhau ở mỗi nhà văn, có thể là minh họa lịch sử, có thể làmượn lịch sử làm cái cớ để thực hiện các tư tưởng riêng về đời sống… Cácnhà văn đã tái hiện bức tranh lịch sử từ nhiều góc độ, trong đó có góc độ vănhóa

1.2 Trong khuynh hướng tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa này,Nguyễn Xuân Khánh được xem là nhà văn đạt được nhiều thành công nhất Ởcái tuổi “thất thập cổ lai hi”, với những hiểu biết về văn hóa dân tộc, Nguyễn

Xuân Khánh đã đem đến cho người đọc từ bất ngờ này đến bất khác Từ Hồ Quy Ly, Mẫu Thượng Ngàn đến Đội gạo lên chùa xuyên suốt một mối quan

tâm đến lịch sử Việt và văn hóa Việt Tất cả đã mang đến cho độc giả một cáinhìn vừa bao quát, vừa tỉ mỉ về lịch sử dân tộc qua từng thời kì, trong từng tácphẩm

1.3 Và bằng những trang viết của mình ông đã làm sống dậy cả lịch sửvăn hóa Việt Nam Các tác phẩm của ông đầy ắp những bức tranh lịch sử sinhđộng, tươi nguyên, đưa người đọc sống lại quá khứ xa xôi của dân tộc Cuộcsống, con người, cảnh vật, những lễ hội truyền thống dường như mới chỉ vừaxảy ra Ông đã khơi dậy ở độc giả lòng tự hào về quá khứ, bổ sung cho ngườiđọc những hiểu biết về văn hóa dân tộc trong cuộc sống xô bồ hiện tại Đó là

lý do chúng tôi chọn đề tài Cách tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa trong

Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh nhằm tìm

hiểu những ưu thế, triển vọng của cách tiếp cận này trong các khuynh hướngtìm tòi ở loại hình tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tiểu thuyết lịch sử là đề tài hấp dẫn đối với nhiều nhà nghiên cứu

Có công trình đã khái quát quá trình hình thành, vận động và những đặc điểm

về nội dung, hình thức của tiểu thuyết lịch sử như Luận án Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1945 của TS Nguyễn Văn Lợi Một số

bài viết, công trình nghiên cứu khái quát về quá trình phát triển và các đặctrưng cơ bản của tiểu thuyết lịch sử nhằm đưa ra những định nghĩa, nhữnghiểu biết và quan niệm, cách hiểu của mình về tiểu thuyết lịch sử GS Phan

Cự Đệ, trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỉ XX, chương III đã đề cập những

vấn đề cơ bản nhất của thể loại cũng như nhấn mạnh đặc điểm chủ yếu của

tiểu thuyết lịch sử Nhà văn Nam Dao trong bài Về tiểu thuyết lịch sử cũng nói rõ quan niệm của mình về tiểu thuyết lịch sử Theo ông “lịch sử không là những xác chết và những sự cố biên niên u lì” Nhà văn Hoàng Quốc Hải trong bài phỏng vấn Tiểu thuyết lịch sử là hư cấu đến độ chân thực! đã chia

tiểu thuyết thành hai trường phái “chính sử” và “dã sử”

2.2 Song song với những công trình nghiên cứu chung về đề tài tiểuthuyết lịch sử, cũng có những công trình nghiên cứu cách hiểu, cảm nhậnnhững yếu tố lịch sử trong tiểu thuyết lịch sử Lịch sử trong tiểu thuyết là yếu

tố không thể thiếu, tuy nhiên với mỗi nhà văn, yếu tố này là mục đích, làphương tiện, chiếc cầu nối để nhìn nhận sự việc, để đào bới những góc cạnh

mà trước nay ta chưa từng nghĩ đến Trong đó, tiểu thuyết lịch sử của NguyễnXuân Khánh là nguồn tư liệu hấp dẫn, lôi cuốn sự tìm tòi, nghiên cứu bởicách “lạ hóa” góc nhìn của ông khi viết về đề tài lịch sử

Nhiều người đánh giá Nguyễn Xuân Khánh là nhà văn và nhà văn hóa

khi dựng lại khá thuyết phục văn hóa tín ngưỡng Việt Nam Trong bài Từ sự hậu thực dân: lịch sử và huyền thoại trong “Mẫu Thượng Tgàn” của Nguyễn Xuân Khánh, Đoàn Ánh Dương đã đưa ra ý kiến: tác giả đã “chú trọng đến tính chất văn hóa - phong tục” và cũng khẳng định nhìn từ Đạo Mẫu “lịch sử trong hình dáng của thông sử, dã sử, huyền sử”.

Nhà văn Hoàng Quốc Hải trong buổi tọa đàm được tổ chức 20-6 khi

cuốn tiểu thuyết đồ sộ 800 trang Đội gạo lên chùa ra đời đã nêu điều tâm đắc của mình: “Anh luôn đụng đến những vấn đề bản chất của văn hóa Việt, đó là Mẫu thượng ngàn - hiện tượng văn hóa thuần Việt; và giờ đây là đạo Phật - hiện tượng văn hóa du nhập nhưng đã được Việt hóa Đội gao lên chùa cũng

là lời cảnh báo về những giá trị cốt yếu, sâu thẳm, đẹp đẽ của văn hóa Việt đang bị phá hủy, đang dần biến mất”.

Hoàng Việt Hằng trong bài Thong thả kiếp người đội gạo lên chùa đã nêu ra nhân xét Nguyễn Xuân Khánh là con người “am hiểu văn hóa Phật giáo” Vũ Từ Trang qua Người độc bộ trên hành trình văn chương đã nhận xét về tác giả Mẫu thượng ngàn rằng: tác giả muốn tái tạo sự sống của làng

quê vùng đồng bằng Bắc Bộ qua trang sách của mình và đưa ra nhận định:

“Mẫu Thượng Ngàn là tiểu thuyết phong tục, tràn ngập âm thanh và màu sắc”.

Trả lời phóng viên Hồng Minh, chính tác giả Nguyễn Xuân Khánh đã

khẳng định: “Trong cuộc kháng chiến chống lại những thành tố ngoại lai, và

cả tự đấu tranh nội tại, thì cái phẩm chất đẹp đẽ của tâm hồn Việt, sức sống tinh thần Việt, văn hóa Việt còn lại gì Có lẽ là tôi muốn lý giải điều đó”;

“Mẫu Thượng Ngàn viết về sự giao lưu văn hóa Đông Tây, trong đó để thấy

dù bị “khai hóa” và áp chế thế nào, thì văn hóa Việt vẫn mạnh mẽ”.

Đọc sách của ông cảm giác như thấy lại một thế giới đã mất, rất khóhình dung trong cuộc sống hiện tại Cũng không lạ khi có nhiều nhà phê bìnhnói rằng tác phẩm của ông như là tiếng kêu cứu về văn hóa, bởi nhiều phong

tục, biểu hiện văn hóa không còn trong những làng quê nữa! Mẫu Thượng Ngàn là cuốn tư liệu quý cho những ai muốn tìm hiểu về đạo Mẫu, đặc biệt là

văn hóa lên đồng của người Việt

2.3 Những nghiên cứu, phê bình về Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa đều thống nhất cho rằng tác giả Nguyễn Xuân Khánh đã có sự đóng góp

đáng kể cho loại hình tiểu thuyết lịch sử và nhất là đã cung cấp được cho độcgiả những hiểu biết phong phú về văn hóa Tuy nhiên, các công trình đó cũngchưa nêu ra một cách tường minh những đặc điểm của cách tiếp cận lịch sửtrong các tiểu thuyết này Đề tài luận văn của tôi sẽ cố gắng điểm qua hànhtrình văn học, cũng như sự đóng góp của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trongmảng tiểu thuyết lịch sử và đặc biệt là chỉ ra sự khác biệt giữa các khuynhhướng tìm tòi khác nhau ở loại hình tiểu thuyết lịch sử; những ưu thế, triểnvọng của cách tiếp lịch sử cận từ góc nhìn văn hóa

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là cách tiếp cận lịch sử từ góc

nhìn văn hóa trong hai tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh: Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa.

3.2 Thực hiện đề tài, ngoài việc khảo sát kỹ sáng tác của NguyễnXuân Khánh, chúng tôi cũng nghiên cứu, tìm hiểu các tác phẩm viết về đề

tài lịch sử của một số tác giả khác để có tư liệu đối sánh, cụ thể là: Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Hội thề (Nguyễn Quang Thân), Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý (Hoàng Quốc Hải), Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Đất trời (Nam Dao)…

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Tìm hiểu khái niệm tiểu thuyết lịch sử; khái quát về những khuynhhướng tìm tòi ở thể loại này và đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh

4.2 Đi sâu tìm hiểu, phân tích những biểu hiện chính của các tiếp cậnlịch sử từ góc nhìn văn hóa trên phương diện nội dung

4.3 Đi sâu tìm hiểu, phân tích những biểu hiện chính của các tiếp cậnlịch sử từ góc nhìn văn hóa trên phương diện nghệ thuật

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứuchủ yếu sau: phương pháp hệ thống - cấu trúc; phương pháp loại hình; phươngpháp phân tích - tổng hợp; phương pháp so sánh; phương pháp thống kê…

6 Đóng góp của luận văn

Chỉ ra được sự khác biệt giữa các khuynh hướng tìm tòi khác nhau ởloại hình tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại; khẳng địnhđược những ưu thế, triển vọng của cách tiếp lịch sử cận từ góc nhìn văn hóa

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai trong ba chương:

Chương 1 Nhìn chung về các khuynh hướng tìm tòi ở loại hình tiểu

thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại và đónggóp của Nguyễn Xuân Khánh

Chương 2 Những biểu hiện chính của cách tiếp cận lịch sử từ góc nhìn

văn hóa trong “Mẫu Thượng Ngàn” và “Đội gạo lên chùa” Chương 3 Sự chi phối của cách tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa

tới hình thức biểu hiện trong “Mẫu Thượng Ngàn” và

“Đội gạo lên chùa”

Chương 1 NHÌN CHUNG VỀ CÁC KHUYNH HƯỚNG TÌM TÒI Ở LOẠI HÌNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

VÀ ĐÓNG GÓP CỦA NGUYỄN XUÂN KHÁNH

1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang đặc trưng của tiểu thuyếtnhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, cảm hứng sáng tạo nghệ thuật.Nhiệm vụ của nó là phải chứng minh sự tồn tại của hoàn cảnh và của nhân vậtlịch sử bằng công cụ nghệ thuật Mặc dù mượn đề tài lịch sử nhưng cái đíchvươn tới vẫn là soi sáng thực tại, tương lai như Belinsky đã nói: “Chúng tahỏi, chúng ta chất vấn những cái đã qua để chúng ta giải thích hiện tại và chỉ

ra tương lai cho chúng ta”

Tiểu thuyết lịch sử, khi miêu tả các nhân vật và sự kiện chủ yếu nhằmđạt được tính chân thật của lịch sử, nhưng mặt khác tiểu thuyết lịch sử vẫncho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp nhằm phát huy trí tưởng tượnglàm cho sự thực lịch sử được thăng hoa Tiểu thuyết lịch sử bao giờ cũng dựatrên cơ sở sự thật lịch sử, tôn trọng sự thật, hư cấu có mức độ, không chophép quá đà và sự hư cấu này có khả năng đạt tới một sự chân thực, chân thựchơn cả sự thật ngoài đời hay sự thật đã diễn ra trong chính sử

Theo Nguyễn Văn Lợi, tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọnđặc trưng tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứngsáng tạo nghệ thuật Theo Phan Cự Đệ, “nhà nghệ sĩ sẽ dùng quyền sáng tạo

và hư cấu để bổ sung chi tiết cho những thời kì mà lịch sử không nói đến…Dựa trên vốn sống và tài liệu lịch sử nhà nghệ sĩ phải tưởng tượng bổ sungcho những điểm trắng” Có nghĩa là nhà văn không phải tái hiện lại toàn bộ sựthật đã diễn ra và được sử sách ghi lại “không nhất thiết phải viết y chang như

thật, có thể pha trộn nửa thật, nửa ảo và có quyền phóng đại thực tế lên đếnmức tiểu thuyết”

Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm lấy việc tái hiện lịch sử vớinhững nhân vật lịch sử nổi tiếng làm nhiệm vụ chính Nhà văn thường phảnánh về một giai đoạn lịch sử nhất định, có những biến cố lịch sử lớn lao vànhững gương mặt của lịch sử, tái hiện lịch sử gắn với một thời gian lịch sử cụthể với những sự kiện lịch sử lớn

Có nhiều cách hiểu, khái niệm về tiểu thuyết lịch sử nhưng tựu trung lạitiểu thuyết lịch sử như cái tên gọi của nó có yếu tố lịch sử và được viết bằngngôn ngữ, cấu trúc tiểu thuyết Chỉ khác ở chỗ, mỗi nhà văn khai thác lịch sửnhư thế nào, và từ đó rút ra được điều gì? Đó chính là điểm khác biệt giữa cácnhà văn, và cũng là yếu tố tạo nên diện mạo mới, thành công mới cho tiểuthuyết lịch sử

1.2 Phương hướng tìm tòi ở loại hình tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam đương đại

Từ sau 1975, khi các nhà văn có một độ lùi xa so với trước về mặtthời gian, những tiểu thuyết lịch sử mang giá trị nghệ thuật cao ngày càngnhiều, vì có những nhà văn đã thực sự tạo được dấu ấn bởi những sáng tácchuyên về lịch sử như Nam Dao, Nguyễn Mộng Giác, Nguyễn Xuân Khánh,

Võ Thị Hảo…

Khi lựa chọn lịch sử làm chất liệu sáng tác, các nhà văn đã phải chịunhiều áp lực, bởi lịch sử là cái đã có và được nhiều người biết đến nhất là đốivới dân tộc coi trọng quá khứ, lịch sử luôn là đối tượng đã ăn sâu, bén rễtrong tâm trí của người dân, rất khó lay chuyển Việc đưa ra cái nhìn mới vềlịch sử rất dễ làm xúc phạm đến niềm tin của họ và khó được chấp nhận Đây

là một thách thức đối với các nhà văn Họ vừa phải am hiểu lịch sử như một

sử gia vừa phải có phẩm chất của nghệ sĩ Như vậy, viết đề tài lịch sử nhà văn

phải nhảy qua hai vòng lửa: lịch sử và tiểu thuyết Đó là một việc làm không

hề dễ dàng

Có nhiều cách khai thác lịch sử Có thể kế thừa lối viết truyền thống tôntrọng lịch sử trên cơ sở những chi tiết, nhân vật lịch sử Có thể nhà văn dùngvốn văn hóa, vốn sống của mình để hư cấu và tưởng tượng, dựng lại bức tranhlịch sử một cách sống động Nhưng dù khai thác theo hướng nào thì bao giờqua việc sử dụng chất liệu lịch sử, người viết cũng thể hiện những quan điểmriêng của mình và những quan điểm ấy lại tạo nên các khuynh hướng tiếp cậnkhác nhau đối với lịch sử

1.2.1 Minh họa lịch sử

Thập kỷ đầu sau năm 1945, hiện thực đời sống kháng chiến trở thànhđối tượng chính của văn học Vì vậy tiểu thuyết lịch sử ít được các nhà vănchú ý tới Hơn nữa, tiểu thuyết lịch sử đòi hỏi ở nhà văn nhiều công phu khảocứu, thái độ lao động tỉ mỉ, nghiêm túc, trong khi các thể loại khác loại nhanhchóng đáp ứng được yêu cầu bám sát các sự kiện và diễn biến của các cuộckháng chiến Phải đến những năm 60 - 70 (thế kỷ XX) mới lác đác xuất hiệncác tác phẩm của Hà Ân, Chu Thiên, Thái Vũ…

Các tác phẩm tiểu thuyết lịch sử chặng đường này vẫn đi chung một lốiviết trong một quan niệm truyền thống về sáng tác lấy lịch sử làm đề tài Cácnhà văn tôn trọng, đảm bảo tính chân thực lịch sử và hư cấu sáng tạo thêmnhằm mục đích tái hiện lịch sử một cách sống động, đưa những kiến giải vềcác sự kiện và nhân vật lịch sử Các tác phẩm này có khả năng bao quát hiệnthực khá tốt, kết hợp với hư cấu linh hoạt nhưng chưa thực sự có những độtphá, mới mẻ Kế thừa lối viết truyền thống tái hiện cuộc sống là khuynhhướng dựa trên những sự kiện chi tiết, nhân vật lịch sử, từ đó nhà văn dùngvốn văn hóa, vốn sống của mình để hư cấu và tưởng tượng dựng lại bức tranhlịch sử một các sống động Ở khuynh hướng này, tác phẩm chỉ là những sựkiện lịch sử khô khan được viết lại bằng tâm huyết và có tính nghệ thuật (mặc

dù tác phẩm nào cũng có) Những trang viết xúc động đã khiến lịch sử đi vàolòng người một cách nhẹ nhàng hơn, thấm thía hơn.

Trung thành với lối viết này có các tác giả tiêu biểu nổi bật, góp phầnlàm nên diện mạo của nền văn học đương đại như: Hà Ân, Hoài Anh, HoàngQuốc Hải… Các giai đoạn lịch sử đều được thể hiện rõ ràng chi tiết, phongphú nên rất sống động, khiến cho người đọc như được sống cùng với sự kiệnấy: từ không gian tới thời gian, từ cảnh vật đến phong tục tập quán, từ hìnhthức ăn mặc, những lời đối thoại đến tình cảm, tư tưởng đặc biệt những suynghĩ thể hiện cái chí cao, tài năng của những nhân vật kiệt xuất Họ né tránhnhững chuyện phức tạp, uẩn khúc trong cuộc đời thật của các danh nhân đểgiữ vẻ đẹp muôn đời cho các anh hùng dân tộc đã trở thành thần tượng

Như nhà văn Hoài Anh, đối với ông phẩm chất cao quý nhất của vănchương là tính hướng thiện, riêng tiểu thuyết lịch sử thì luôn nói chuyện xưa

để ngẫm chuyện nay, dựng lại lịch sử không chỉ là lịch sử mà còn là tấm

gương soi Trong cuốn Lời thề lửa Hoài Anh đã vẽ nên hình ảnh của Lê Duy

Mật thật cao đẹp: “Lê Duy Mật thầm nghĩ trong ngũ hành… chỉ có Hỏa làtrong sạch nhất Hỏa có thể thiêu sạch nhơ nhớp cung vàng, có thể xóa hếtthối tha trong linh hồn loài người Ta phải thắp mình thành lời thề trước bànthờ của Chân lý và Tình thương, lời thề lửa trung thành với Nghĩa cả và Dânnước Ông khẳng khái nói với Vũ Thiết: … Ngọn lửa sẽ chứng minh cho tinhthần bất khuất của chúng ta và soi sáng cho người sau tiếp bước con đườngcủa chúng ta”

Hoài Anh đã kỳ công vượt bao khó nhọc, dựng lại toàn cảnh Việt Nam,với ước muốn dùng ngọn lửa trong tim mình, gửi gắm vào văn chương gópphần thiêu cháy những xấu xa, xua tan những tăm tối chưa bao giờ hết củacuộc sống

Là một nông phu rất cần mẫn trên cách đồng chữ nghĩa, Hoài Anhđược xem là “bách khoa toàn thư” theo lời của Chế Lan Viên Ông là tác

giả đa tài, viết văn, làm thơ, phê bình với trí nhớ thiên phú, say mê khảocứu, có tri thức về văn hóa cổ, Hoài Anh thích hợp với việc tái hiện lịch sửbằng văn chương.

Viết tiểu thuyết lịch sử là một việc khó Người ta không thể tự do sửdụng những ngón nghề để tăng sức lôi cuốn bởi phải khuôn theo, phải tôntrọng những nhân vật, sự kiện có thực, nếu không không còn lịch sử nữa, cáikhó nửa là phải tái hiện cuộc sống ở những thời mà ta không chứng kiến, vìvậy buộc phải có tư tưởng tốt, có điều anh chỉ được phép tưởng tượng vềnhững cái có thực

Hoài Anh đã viết như thế, những giai đoạn lịch sử, những nhân vật lịch

sử đều được ông thể hiện rõ ràng, chi tiết, phong phú nên rất sống động, khiếncho người đọc như được tham dự, như được sống cùng với những sự kiện ấy

Kundera từng nói: “tiểu thuyết không phải là thằng hầu của nhà sửhọc” Tiểu thuyết lịch sử Hoài Anh mở ra cái chiều kích cao sâu nói trên bằngchữ nghĩa Đoạn đối thoại giữa Trần Hưng Đạo và Trần Tung (Tuệ trungthượng sĩ) bàn về Phật và Tâm, về Tôn giáo và Đạo khiến tác phẩm có phong

vị triết lý Khi Trần Hưng Đạo hỏi Trần Tung về mối quan hệ giữa Phật vàTâm, Trần Tung đã trả lời khá “ngược đời” nhưng ngẫm ra không phải làkhông có lý: “Tâm và Phật tác động đến con người đó là cái lý vạn pháp làthế giới bên ngoài, hiện tượng hay xung quanh ta, là sự nối tiếp tự nhiên nhưhằng năm hoa lại nở vào tháng ba, mỗi sớm gà vẫn gáy lúc canh năm Sốngtheo quy luật tự nhiên thì không cần phải ăn chay Ăn cỏ hay ăn thịt các loạikhác của sinh vật, điều đó cũng là tự nhiên như mùa xuân đến thì cây cỏ mọc.Như vậy sao gọi là tội hay phúc trong việc ăn cỏ hay ăn thịt được” (Q4, HưngĐạo Vương, tr 53)

Tôn trọng không có nghĩa là lệ thuộc, theo ông tiểu thuyết lịch sử cóthể hư cấu nhưng phải dựa trên tư liệu khai thác từ thực tế Ông không hề thayđổi những mốc lịch sử lớn và những nhân vật lịch sử quan trọng Nếu có hư

cấu cũng là các nhân vật phụ, nhưng không phải hoàn toàn bịa đặt mà vẫn dựatheo gia phả, truyền thuyết, giai thoại dân gian… có sáng tạo thêm.

Hà Ân là “cây đa cây đề” trong các nhà văn đương đại viết tiểu thuyếtlịch sử của nền văn học Việt Nam Là một người uyên bác, am hiểu lịch sử,

cùng với bộ tiểu thuyết trường thiên Ngàn năm Thăng Long ông trở thành nhà

chép sử tài ba bằng văn học về đời Trần, một trong những giai đoạn oai hùngnhất của lịch sử chống ngoại xâm của nước ta Những trang truyện kể lịch sửđầy bóng kiếm, hoa đao, vó ngựa chốn biên thùy, buồm căng nơi biển lớn,tiếng thét “sát Thát” chất chứa căm hờn của đoàn quân xung trận…

Ông gần như chuyên viết về đề tài lịch sử Một người kể chuyện xưađầy hào hùng và thú vị của bạn đọc hôm nay Trong khoảng thời gian 1962-

1995 ông đã viết tới ngót hai mươi cuốn truyện lịch sử: Bên bờ Thiên Mạc, Trăng nước Chương Dương, Trên sông truyền hịch….

Những người viết tiểu thuyết lịch sử giống như những phi hành gia đãmạo hiểm lên tàu con thoi, ngược thời gian để trở về quá khứ: họ tìm hiếm sựthỏa mãn cá nhân, trong hành vi ngược nguồn mạo hiểm đó Họ đổ bộ xuốngnhững vùng đất trống, nhưng vùng đất mà cơn lũ của những tháng năm nhữngthế kỉ đã cuốn phăng đi tất cả Bằng một ít tâm tích nửa thật nửa giả gom nhặtđược, họ kết nối chúng, nhào nặn chúng, thổi hồn cho chúng, làm sống lạinhững bóng ma Đối với ông, yêu cầu của người viết tiểu thuyết lịch sử là

“tiểu thuyết đòi hỏi người viết phải có kiến thức rộng rãi chính xác của sử gia

và có tưởng tượng sáng tạo vô cùng phong phú của tiểu thuyết gia Trong tiểuthuyết của mình ông đã miêu tả các nhân vật thi triển võ nghệ (cụ đồ Uẩnngười lính cận vệ An Sinh Vương Trần Liễu) rất sinh động hấp dẫn

Hồ Quốc Hải thì quan niệm tiểu thuyết lịch sử phải đảm bảo nhu cầuchính xác về mặt số liệu, bởi tiểu thuyết lịch sử mà không trung thành với sựkiện lịch sử sẽ phá vỡ niềm tin của người đọc, như vậy thì nó không còn làtiểu thuyết lịch sử nữa

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải viết về cả triều đại nhà Trần từ

khi dựng nghiệp đến lúc suy vong Có lẽ với tác phẩm này, Hoàng Quốc Hải

là nhà văn đầu tiên khai phá một mảng đề tài lịch sử tương đối rộng Đây làmột thử thách lớn nhưng nó cũng đánh dấu những thành công và sự đóng gópcủa tác phẩm trên phương diện khai thác đề tài Câu chuyện trong tác phẩmliền mạch, giúp người đọc có một cái nhìn khái quát, đầy đủ hơn về triều đạianh hùng Để phục dựng lại cả thời kì xa xôi của quá khứ, Hoàng Quốc Hải

đã phải huy động tối đa năng lực tưởng tượng của mình, hư cấu trên nhiều cấpđộ: chi tiết, sự kiện, nhân vật

Với các nhân vật có thật trong lịch sử, nhà văn cũng phải hư cấu từ lời

ăn tiếng nói đến hành động từ ngoại hình đến đời sống tâm hồn sao cho khiđọc tác phẩm độc giả cảm giác như họ là những con người đang sống Với cácnhân vật không được ghi chép trong chính sử, tác giả hư cấu hoàn toàn để bổsung cho các nhân vật có thật Nhưng điều quan trọng nhất là các nhân vật đóđược kết hợp với nhau một cách hài hòa tạo thành một thế giới nhân vật thốngnhất trong tác phẩm từ đó làm sáng lên tư tưởng nghệ thuật của nhà văn khiếncho “trong những cái không có thật vẫn ẩn chứa những cái có thật” Vì thế tácphẩm của ông chưa bao giờ bứt ra khỏi cái khung truyền thống nên chưa đemđến những quan niệm mới mẻ và hiện đại

Tiểu thuyết lịch sử viết theo khuynh hướng này chứa đựng không khí

hoành tráng Tây sơn bi hùng truyện của Lê Đình Danh cũng thế Hơn một

ngàn trang viết về một giai đoạn lịch sử ngắn ngủi nhưng đầy biến động: bắtđầu từ khi Trịnh Sâm chấp chính tới lúc Tây Sơn ra Bắc đánh đổ tập đoàn nhàTrịnh, tiếp đó tiêu diệt hơn hai mươi vạn quân xâm lược Mãn Thanh, quatriều đại Quang Toản suy tàn đến Gia Long diệt nhà Tây Sơn thống nhất đấtnước và lên ngôi hoàng đế năm 1802 Nhà văn tập trung dựng lại những sựkiện lịch sử, những chân dung tiêu biểu làm nên gương mặt xã hội Việt Namđầy hiển hách và bi tráng suốt nửa cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX Tác giả

dành tâm huyết để viết về cuộc khởi nghĩa Tây Sơn và anh hùng Nguyễn Huệ,đặt nhân vật và sự kiện trong một bối cảnh lịch sử rộng lớn, quan hệ trực diệnvới chúa Nguyễn Đàng trong, chúa Trịnh Đàng ngoài và vương quốc ĐạiThanh thời vua Càn Long hùng mạnh.

Nhan đề tiểu thuyết gợi cho ta một thời kì lịch sử bi tráng, hùng tráng:

ở việc nghĩa quân Tây Sơn đập tan chế độ thối nát Lê - Trịnh, đánh tan haimươi vạn quân Thanh xâm lược; bi thảm là ở chỗ đất nước rơi vào cuộc nộichiến giữa hai thế lực do Nguyễn Huệ và Nguyễn Ánh đứng đầu Cuối cùngnghĩa quân Tây Sơn tan rã, Nguyễn Ánh dành toàn thắng thống nhất quốc gia.Độc giả như bị cuốn hút vào những trận đánh, những sự kiện lịch sử như mêhồn trận bày ra la liệt trước mắt Càng đọc ta càng bị thu phục bởi khả năng

kể chuyện, sự hiểu biết về một số nhân vật lịch sử, khả năng kết hợp giữa lịch

sử huyền thoại và hư cấu của tác giả

Tác giả đã tạo nên một bức tranh lịch sử sống động, hoành tráng, độcgiả có cảm tưởng như đang xem một cuốn phim lịch sử đầy bi tráng, đầy xúcđộng và yêu thương

Thành công là thế, nhưng nhìn chung tiểu thuyết lịch sử theo cách khaithác này chưa thật sự mang lại những cảm xúc mới, những khám phá mới chobạn đọc Bởi việc gò bó vào sự thật lịch sử đã làm cho nghệ thuật hư cấu bịhạn chế từ đó làm cho hiệu quả nghệ thuật chưa thỏa mãn được người đọc.Tuy nhiên, khuynh hướng này là bước đệm cho cách khai thác tiếp theo, vàtất nhiên, sẽ có những bước phát triển mới

1.2.2 Mượn lịch sử làm cái cớ để thể hiện các tư tưởng riêng về đời sống

Các nhà văn theo khuynh hướng dùng lịch sử như là một phương tiện

để gửi gắm những ý nghĩ về cuộc sống, bộc lộ cái nhìn của thời đại mình Họkhông nô lệ vào những gì đã có sẵn, không bước theo lối mòn của truyềnthống Họ đã sáng tạo lịch sử, “nhào nặn lại lịch sử” theo tinh thần hiện đại

Đối tượng lịch sử được lựa chọn thể hiện ý tưởng của họ không phải là nhữnggiá trị lịch sử đã khẳng định, đã bình ổn Họ đặc biệt quan tâm tới một số giaiđoạn, sự kiện, và nhân vật lịch sử còn gây nhiều tranh cãi, đang có nhiều nghivấn, cần được nhìn nhận, đánh giá lại Sự lựa chọn này phát huy được khảnăng độc lập nhận thức, sáng tạo của nhà văn, tạo cơ hội cho họ được thể hiệnnhững quan điểm riêng của mình về quá khứ và hiện tại, góp phần lý giảinhững nghi vấn lịch sử Quan tâm đặc biệt đến một số giai đoạn, sự kiện vànhân vật lịch sử còn gây nhiều tranh cãi, các nhà văn Việt Nam đã chứng tỏđược bản lĩnh của mình Họ đã không chịu dẫm chân tại chỗ, luôn muốn làmmới mình, dám xông pha vào những vùng khó khăn, gai góc để được thử sứcmình Không phải ai trong số họ cũng thành công trên con đường chinh phụcđỉnh cao nghệ thuật nhưng “Trong lĩnh vực văn học, người ta chỉ ghi nhậnnhững thành tích của những người trèo lên những đình núi cao, dẫu trèo mộtcách ì ạch, khổ sở, chậm chạp, thậm chí có thất bại Không ai ghi nhận thànhcông của những người ngày hai buổi cùng muôn triệu người phóng xe trên xa

lộ, trừ phi họ gặp tai nạn”

Khi văn học Việt Nam đã có bước phát triển đáng ghi nhận thì đề tàilịch sử trong tác phẩm văn học theo đó cũng có bước phát triển tương ứng:khuynh hướng tái hiện “chính xác” sự kiện lịch sử, không khí lịch sử, thườnggắn với tư tưởng chính thống Ở đây, lịch sử được coi là cứu cánh Còn cácnhà văn có khuynh hướng coi lịch sử chỉ là chất liệu, là phương tiện để viếttiểu thuyết lại tập trung xây dựng nhân vật lịch sử với những số phận cụ thể

và thông qua lịch sử đặt vấn đề cho hôm nay, mai sau…

Tiểu thuyết sử dụng nhân vật như là chất xúc tác để nhà văn tái hiệnhoàn cảnh và xây dựng các nhân vật khác Những tác phẩm này không nhằmphản ảnh lịch sử mà dùng lịch sử làm nên để thể hiện một chủ đề khác Cáctác phẩm này thường xuất hiện nhiều yếu tố hư cấu Sự hư cấu của nhà vănkhông chỉ thể hiện ở nhân vật và sự kiện không có thật mà ngay trên những sử

liệu có thật cũng được nhà văn dày công tái tạo lại theo ý đồ riêng của mình.Bởi vậy mà yếu tố lịch sử trong tác phẩm này được hiện lên một cách đầy đủhơn, hấp dẫn và có sức sống hơn Giá trị của những tác phẩm này là ở chỗchuyển tải đến người đọc những vấn đề của hiện tại như số phận con người,cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữa hạnh phúc và quyền lực…

Giàn thiêu của Võ Thị Hảo sử dụng nhiều sự kiện có thật, nhiều nhân

vật có thật trong lịch sử nhưng chủ đề tác phẩm không nhằm vào nhận thứclịch sử mà tập trung vào chủ đề số phận con người dưới sự áp bức của vươngquyền, thần quyền và nam quyền

Tác giả một phần đưa ra những kiến giải mới về nhân vật và những sựkiện đã có trong lịch sử đời Lý Sự kiện có sức ám ảnh sâu sắc nhất đối vớingười đọc là sự kiện thiêu các cung nữ theo lễ hỏa táng vua Từ sự kiện cóthật ấy, nhà văn đặt ra vấn đề về số phận con người dưới bàn tay của quyềnlực, mạng người không đáng gì đối với vua chúa Sự kiện Nguyên Phi Ỷ Lan

vì lòng ghen tuông mà ra tay bức hại Thái Hậu họ Dương và gần một trămcung nữ trẻ đẹp, tạo nên mối hoài nghi về nhân vật lịch sử đang được ngườiđời truyền tụng ngợi ca về lòng đại nhân, đại đức Hay sự kiện nhà sư ĐạoHạnh đầu thai vào Dương Hoán để được sống kiếp sung sướng, giàu sang, thểhiện lòng tham vọng quyền lực sắc dục cõi trần tục

Tác phẩm thể hiện rõ lịch sử không phải là đích cuối cùng của tác phẩm

mà là vấn đề số phận con người, sự đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, giữakhát vọng quyền lực và hạnh phúc, vần đề niềm tin tôn giáo… Ngạn La đượcnhà văn xây dựng vừa là niềm khao khát cháy bỏng của vua Nhân Tông, vuaThần Tông và đám quan lại, vừa là nạn nhân của kẻ nắm quyền lực đó Nàngvừa hiện thân cho nỗi bất hạnh của người phụ nữ dưới chế độ vương triều,vừa thể hiện một vẻ đẹp bản năng thuần khiết đến vô ngần

Tiểu thuyết lịch sử đưa văn học trở về với đời sống thực trong quá trìnhphát triển lịch đại của loài người Tiểu thuyết lịch sử còn có mục đích là

mượn lịch sử để bàn về hiện tại Lịch sử giống như một kho kinh nghiệm chocon người của thời đại ngày nay.

Khác với các tác giả theo truyền thống, Nguyễn Quang Thân lựa chọnnhững giai đoạn lịch sử “có vấn đề” để khai thác và luận giải luận đề Ôngnhấn mạnh sự tự do phóng khoáng của trực giác

Với loại tác phẩm này, câu chuyện lịch sử được kể nhằm tới mục đích

làm sáng tỏ một luận đề nào đấy Hội thề đặt vấn đề làm sao để giữa hai nước

Trung - Việt không còn can qua, làm sao lắng nghe được những tiếng nói thứcthời của người trí thức

Hội thề là một cuốn tiểu thuyết lịch sử nhưng “không kể chuyện lịch

sử” mà tái hiện một thời khắc, với cái nhìn và tâm thế của người hôm nay.Nhà văn chọn thời khắc khi cuộc chiến tranh giải phóng khởi nghĩa Lam Sơnbước vào giai đoạn chót Ông đưa ra vấn đề cần bàn là nghĩ cách thắng màvẫn có trăm năm hòa hiếu, hòa bình

Tác phẩm cũng nêu câu hỏi về vai trò các trí thức: nếu không có họ thìliệu khởi nghĩa Lam Sơn có trở thành cuộc chiến tranh giải phóng mẫu mựcnhất của lịch sử dân tộc, mẫu mực về chiến lược - chiến thuật và cả chínhsách hậu chiến, với kẻ thù và cả với nội bộ nhân dân vừa mới ra khỏi hai cuộcchiến tuyến đối nghịch hay không? Ông muốn người đời nay suy nghĩ về cáikhó của trí thức Lam Sơn thưở ấy như thế nào

“Lịch sử là cái mắc áo mà tôi mượn để treo cái áo của tôi” Đó là câunói của A Dumas được nhà văn Nguyễn Quang Thân nhắc lại khi nói về tiểuthuyết lịch sử Tiểu thuyết miêu tả xu thế chiến thắng không thể đảo ngượccủa nghĩa quân Lam Sơn nhưng đồng thời đặt ra vấn đề: muốn có một chiếnthắng hoàn hảo thì phải biết lắng nghe ý kiến của những bậc đại trí, đại nhân,đại dũng trước phút quyết định Đây là thông điệp ẩn chứa trong hơn 360

trang tiểu thuyết Hội thề.

Đứng trước những mối hiềm khích nội bộ ngày càng tăng trước trậnđánh cuối cùng khi nghĩa quân đang vây chặt thành Đông Quan, Nguyễn Trãivới tầm nhìn chiến lược hơn người, ra sức thuyết phục Lê Lợi dụ hàng VươngThông đang thế vỡ trận để từ đó lập nên nền hòa bình dài lâu giữa hai dân tộc.Ông nhìn thấy thắng lợi trong tầm tay của nghĩa quân, cho nên chủ trương hòahiếu để tránh cho hai bên những chết chóc không cần thiết Điều đó không cónghĩa là ông quên mối thù sâu nặng mà nhà Minh gây ra cho thân phụ ông.Đáng lẽ đây là cơ hội phục thù, báo hiếu Nhưng vượt lên điều đó, ông khôngmuốn nhìn thấy cảnh máu chảy, đầu rơi sau một cuộc tắm máu Vì thế, ôngthao thức hàng đêm để viết thư từ mệnh dụ hàng Vương Thông Khác vớiNguyễn Trãi, những người tướng lĩnh đã từng nằm gai nếm mật vào sinh ra tửđang sát khí xung thiên, lửa căm thù giặc bốc cao hơn bao giờ hết, đang đứngtrước trận đánh lịch sử lưu danh muôn thuở, và đang đứng trước một rừngchiến lợi phẩm chờ họ nay mai không ngớt tìm cơ hội thuyết phục Chúa công

để Lê Lợi không tha thứ cho giặc và càng không thể cấp gạo, cấp thuyền, cấpngựa cho giặc về Họ cần một trận đánh cho kẻ thù xâm lược nhớ đời đểkhông bao giờ chúng còn dám bén mảng đến Đại Việt nữa

Cái nút thắt của tiểu thuyết Hội thề là những xung đột giữa hai quan

điểm kết thúc cuộc chiến tranh chống ách chiếm đóng của nhà Minh; mộtphái chủ trương kết thúc chiến tranh bằng giải pháp nhân nghĩa; một phái chủtrương dùng bạo lực, sức mạnh của gươm giáo để khẳng định sức mạnh củaquyền uy, để trả hận, để cho kẻ thù biết mặt; một phái chủ trương “đánhthành” một phái chủ trương “đánh vào lòng người”… Từ cái hồn cốt này,Nguyễn Quang Thân muốn gián tiếp tìm ra lý giải ngọn nguồn của những sựlộn xộn, những bi kịch đen tối mang tính lịch sử của nội tình nhà Lê sau này.Ông muốn cắt nghĩa cái sâu xa về bản chất của một cuộc khởi nghĩa nông dânvới những tấn bi kịch mang tính lịch sử khi mà ông giành được quyền lựcchính trị về tay mình

Trong cái nút thắt này, những người luôn nghĩ cho đại cuộc nhưNguyễn Trãi bị tấn công dồn dập, thậm chí bị xúc phạm nặng nề Nhưng vớinhững lý lẽ sắc bén xuất phát từ lòng nhân đạo cao cả, từ cốt cách cao thượng,

từ tư tưởng lấy đại nghĩa thắng hung tàn, từ lòng thương dân vô hạn, khátvọng cháy bỏng muốn dân tộc có một nền hòa bình lâu dài, Nguyễn Trãi đãthắng Với Lê Lợi, cái hơn người của ông là ở chỗ đó, ông đã nhận ra tưtưởng lớn trong dự định của Nguyễn Trãi Lịch sử không hề nói đến sự hìnhthành và trả giá như thế nào để đi đến kết cục mĩ mãn, kết thúc chiến tranhchưa từng có trong lịch sử, thực hiện mộng bình yên, đưa lại nền hòa bình lâudài 350 năm về sau

Số phận trí thức trong xã hội cũng là một trong những điều nhà vănmuốn được chia sẻ qua những trang viết của mình Nguyễn Trãi - người thựchiện thành công giấc mộng bình yên - đã theo đuổi một chiến lược hòa hiếuvới lòng kiên nhẫn vô hạn Nguyễn Trãi gánh chịu bao tổn thất, tị hiềm, sựnhục nhã… dường như càng lo lắng đến sự nghiệp chung ông càng bị cô lập,ghen ghét Bi kịch dường như đã chọn những trí thức biết lo cho đất nướcnhư ông

Tiểu thuyết lịch sử theo khuynh hướng này giúp người nghệ sĩ bớt lờithuyết giáo một cách tối đa và từ đó đạt tới một cách tối đa hiệu ứng lan tỏacủa khám phá chân lý nghệ thuật

Trên đề tài lịch sử, những tìm tòi mạnh dạn hơn, vượt qua các quyphạm cằn cỗi, đem lại sinh khí cho văn chương về lịch sử Nhân vật Từ Lộ

trong Giàn thiêu khiến người đọc suy nghĩ: con người ta sinh ra vốn không

phải để trả thù nhưng tai biến có thể khiến người ta chỉ sống để trả thù; ngườichỉ sống với hận thù cũng là một nhân dạng méo mó không dễ sửa chữa; kẻthuyết giảng với người một đường bản thân mình làm lại khác

Đình Kính cho rằng: “Đừng hiểu các nhà văn thành các nhà báo, lẽođẽo chạy theo các sự kiện như kiểu đã viết về chiến tranh nhất thiết phải có

“bóng dáng lính ngụy và chư hầu” để đúng với lịch sử Chưa thay đổi tư duychúng ta chưa thể “nâng cao tính chuyên nghiệp của văn chương”

Quan niệm thứ nhất là trung thành quan niệm truyền thống, đặt yêu cầutrung thành với chính sử làm nguyên tắc hàng đầu và như vậy đương nhiênyêu cầu tái hiện lịch sử là mục đích

Cách thứ hai coi lịch sử là phương tiện để đạt được những mục đíchkhác Quan niệm này xuất hiện muộn hơn khi văn học ta giao lưu đa chiều vớivăn học thế giới nhất là khi tâm thức hậu hiện đại trở nên phổ biến trong nước

ta - chỉ coi lịch sử là chất liệu vay mượn của văn học Nhà văn có quyền nhàonặn lại, biến nó thành phương tiện cho mục đích nghệ thuật khác “Điểm tới”của tác phẩm không chỉ là cung cấp kiến thức lịch sử mà là gây hiệu ứng thẩm

mỹ từ gương mặt lịch sử mới được tạo ra Nguyễn Xuân Khánh phát biểu:

“Lịch sử chỉ là cái cớ để tôi bám vào Điều quan trọng là người viết tiểuthuyết phải biết vận dụng tổng thể đời sống của mình vào cuốn tiểu thuyết ấy.Người viết không hẳn đã dựng lại được lịch sử ngày xưa, điều cốt yếu làthuyết phục được người đọc”

Nguyễn Mộng Giác, tác giả của tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ quan

niệm lịch sử chỉ là câu chuyện của các ông hoàng, bà chúa, của các tướnglĩnh, là sự biên niên của các trận đánh Tiểu thuyết trước hết phải là tiểuthuyết, phải là thế sự, là chất văn xuôi là cuộc sống muôn màu muôn vẻ củacon người và thiên nhiên

Nhân vật Nguyễn Huệ trong tiểu thuyết lịch sử Gió lửa của Nam Dao là

sự tổng hợp giữa một “phản Nguyễn Huệ” và một Nguyễn Huệ lịch sử;Nguyễn Huệ là một người có kiến thức, hiểu rõ thời thế, biết nhìn xa trôngrộng, có những cách cư xử rất sáng suốt tỏ ra là một vị minh quân Ông luônlắng nghe “thấu hiểu được niềm hạnh phúc của những kẻ bình thường”, tựnhịn đói để biết được “thế nào là sợ chết đói”, như thế “mới hiểu miếng ănthực sự là gì” Nam Dao cho ta biết một Nguyễn Huệ vừa là một nhà Nho

chân chính, vừa là một ông vua quyền thế vừa là một triết gia Nhưng còn cómột con người khác bên trong minh quân, là con người đời thường, hung bạo,bản năng Nguyễn Huệ có ngoại hình xấu xí: “mặt nổi mụn, một mắt to, mộtmắt nhỏ… khi nói, miệng Huệ nhích lên vẻ giễu cợt, nhưng giọng oang oangnhư trống trận thúc vào tim gan khiến nhiều kẻ mất tự chủ, óc tê điếng đi,chân tay bủn rủn”.

Nguyễn Mộng Giác cũng viết về Nguyễn Huệ nhưng đặt trong nhữngsinh hoạt đời thường để tìm hiểu những góc khuất trong cuộc đời anh hùng.Bên cạnh con người có sự nghiệp chính trị xán lạn, ông còn là một người cóđời tư nhiều trắc trở, éo le, gặp nhiều bi kịch trong tình yêu, cuộc sống

Nguyên phi Ỷ Lan - người mà thuở bé chúng ta ai cũng cho rằng đó làmột cô Tấm, một phụ nữ mẫu mực - trong tác phẩm của Võ Thị Hảo lại làmột người có nhiều hành động độc ác Bà thẳng tay, rồi lại hối lỗi với việc

sùng bái Phật giáo Đó chỉ là lớp keo mỏng che đậy tội ác bà đã gây ra Hồ

Quý Ly một chính khách quyết đoán, một kẻ sĩ có đầu óc độc lập suy nghĩ làm bất cứ điều gì đều có sự toan tính, thậm chí là thủ đoạn Ông được ví nhưcon rồng nằm ngủ, thực thực hư hư, bởi vì trong con rồng có hàm chứa conrắn Mà con rắn thì vừa độc, vừa hiểm Để đạt được mục đích lật đổ nhà Trần,

-Hồ Quý Ly bất chấp dư luận, dùng nhiều biện pháp độc tài, tàn sát như bạochúa Ông gạt bỏ mọi trở ngại trên bước đường lập thân của mình Ông sẵnsàng giết nhiều tôi trung của nhà Trần khi họ muốn duy trì triều đại cũ Ônglạnh lùng khi 370 tôn thất nhà Trần và thân thuộc bị giết Ông có thể làm tất

cả bất chấp tình nghĩa Bên cạnh đó, ông còn là một người với đầy đủ nhữngtính cách của một con người bình thường: vui, buồn, cô đơn, bi kịch…

Nhìn chung, những nhà văn theo khuynh hướng tiểu thuyết lịch sử nàykhông mô phỏng lại quan điểm chính sử mà đã mạnh dạn đi vào những vùnggai góc, khuất, tối, nhìn nhận con người lịch sử với những gì nó có, phát hiệnnhững điều đã không được chính sử ghi lại Lịch sử được nhìn trong cái nhìn

đa chiều, soi ngắm từ nhiều góc độ, giúp ta nhìn nhận con người, sự việc toàndiện hơn, giải tỏa khỏi những đánh giá một chiều cứng nhắc.

Bằng sức mạnh của nghệ thuật văn chương đã giúp chúng ta có đượccái nhìn đa chiều về quá khứ, tránh được những qui kết cực đoan, giải quyếtđược những vấn đề mà khoa lịch sử còn bỏ ngỏ

1.2.3 Tiếp cận lịch sử từ góc nhìn văn hóa

Các nhà văn truyền thống viết về đề tài lịch sử bằng cái nhìn của một

sử gia Con người lịch sử được nhìn nhận theo một sơ đồ đã định sẵn Sau

1975, đặc biệt là sau Đổi mới, khi nhận thức con người về lịch sử đã có nhữngbước tiến, quan niệm về lịch sử của các nhà văn cũng ngày càng phong phúhơn Bằng ưu thế của văn chương các tác giả đã tái hiện lại bức tranh lịch sử

từ nhiều góc độ Đánh giá lịch sử từ góc nhìn văn hóa là sự nỗ lực sáng tạocủa các nhà văn Sự sáng tạo này đã đem lại hiệu quả nghệ thuật cao và sựthành công cho nhiều tác giả Viết về lịch sử nhà văn không nhằm đánh giácông tội của các nhân vật mà đặt họ trong bối cảnh rộng của văn hóa dân tộc,

để thấy hành động của họ có ý nghĩa gì đối với sự phát triển của đất nước Từgóc nhìn này, nhân vật được xem xét trong tương quan rộng hơn, không chỉnhìn thấy những mặt xấu, đáng phê phán mà còn thấy cả mặt tiến bộ, nhữngđóng góp của anh ta Bất kể anh ta là người thế nào, chính nghĩa hay phiếnloạn, nhân từ hay ác độc, nếu có đóng góp cho sự phát triển của văn hóa đềuđược đánh giá cao Điều này sẽ khắc phục được cái nhìn phiếm diện, cựcđoan, chỉ nhìn thấy mặt tố cáo hoặc xấu của góc nhìn lịch sử

Đối với Nguyễn Xuân Khánh, “người viết tiểu thuyết đặc biệt là tiểuthuyết lịch sử phải có một cơ sở văn hóa vững chãi Đơn giản nhất phải biếtĐạo Lão, Đạo Khổng Đạo Phật một cách sâu sắc, phải am hiểu văn hóa dântộc: nghệ thuật tuồng chèo, đình chùa, các tác giả văn học cổ, phải có sở thích

về văn hóa phương Đông”

Tiểu thuyết Giàn thiêu của Võ Thị Hảo phục dựng lại bức tranh triều

Lý những năm cuối bước vào thời kỳ suy tàn mà sự suy tàn này có mầmmống từ người đứng đầu - thái hậu Ỷ Lan Tác phẩm ám ảnh người đọc bởitiếng kêu xé lòng của hàng trăm cung nữ bị chết oan Cái ác ngự trị hiênngang trong cuộc sống Con người, từ Linh Nhân Thái Hậu - người đượctiếng là đức hạnh, nhân từ - đến Đạo Hạnh - một bậc chân tu - đều bị cuốnvào vòng xoáy quyền lực Võ Thị Hảo đã tạo sự hoài nghi đối với những giátrị mà sử sách vẫn xem là bất biến Từ góc nhìn văn hóa, nhân vật hiện ratrong sự đan xen sáng - tối, tốt - xấu, thiện - ác Nhà văn đã giúp chúng ta xóa

bỏ cái nhìn thiên kiến, ảo tưởng về con người

Bằng những trang viết của mình, các tác giả viết về đề tài lịch sử sau

1975 đã làm sống động cả một bề dày văn hóa Việt Nam Mỗi tác phẩm đầy

ắp những bức tranh lịch sử sinh động, tươi nguyên, đưa người đọc sống lạiquá khứ xa xôi của dân tộc Cuộc sống, con người, cảnh vật, những lễ hộitruyền thống dường như mới chỉ vừa diễn ra đây thôi Cuộc sống xô bồ làmcho người ta lãng quên nhiều giá trị truyền thống, các nhà văn đã khơi dậyniềm tự hào về quá khứ, bổ sung cho người đọc những hiểu biết về văn hóadân tộc Quan sát lịch sử từ điểm nhìn văn hóa, các nhà văn đã đề xuất quanniệm mới về lịch sử Lịch sử không chỉ là những sự kiện to lớn, hoành tráng,lịch sử chính là cuộc sống trần tục của nhân gian

Lịch sử dân tộc như là lịch sử của một nền văn hóa có bản sắc riêng.Qua lăng kính chủ quan và cảm xúc thẩm mỹ của người nghệ sỹ, bối cảnh lịch

sử hiện lên thật sinh động, đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam Các nhà vănthể hiện trong tác phẩm của mình một vốn hiểu biết sâu rộng về văn hóa, đưangười đọc sống lại không khí lịch sử quá khứ của dân tộc qua những trangvăn miêu tả những địa danh nổi tiếng, những sinh hoạt thôn dã, những lễ hộidân gian, những phong tục tốt đẹp…

Có lẽ, với mỗi nhà văn, lịch sử không chỉ là những giá trị ổn định vàchỉ để cho người ta chiêm ngưỡng, mà nó chính là thước đo giá trị về vậtchất lẫn tinh thần Thông qua bức tranh quá khứ ta sẽ có điều kiện khám phá

bề dày văn hóa dân tộc Bởi “đối tượng của tiểu thuyết lịch sử chủ yếu làvăn hóa, không phải là sự cố và những con người có tên trong lịch sử”.Nghĩa là “lịch sử vẫn là sản phẩm của những con người suy tư và hành độngtrong mẫu hình văn hóa nhất định” Mà ta biết văn hóa Việt Nam đã hun đúc

từ hàng nghìn năm Từ thưở “mang gươm đi mở cõi” với những nét truyềnthống cổ xưa, với những phong tục tập quán đặc trưng của mỗi vùng quêcòn lưu truyền cho đến ngày nay Tinh hoa văn hóa ấy của dân tộc cứ theodòng lịch sử mà trường tồn thời gian Lật giở lại lịch sử hào hùng của chaông cũng là cách để nhìn nhận lại toàn bộ truyền thống văn hóa đất nước

Đó là một điều cần thiết, song văn chương không chỉ phản ánh lại bề dàyvăn hóa, mà hơn hết văn chương dựng lại truyền thống văn hóa dân tộc vớitất cả vẻ sống động, phong phú và đậm đà bản sắc Việt Nam Do đó, việctái hiện bức tranh quá khứ trong văn chương là công việc cần các nhà vănquan tâm, khai thác

Trong khi ghi chép về lịch sử còn lưu giữ ít dữ liệu về quá khứ cha ông,chưa đủ chứng cứ để lý giải những vấn đề phức tạp, đang gây nhiều tranh cãithì những đề xuất của các nhà văn về cách đánh giá lịch sử đã giúp chúng ta

mở rộng được tầm nhìn, tránh cực đoan, lý giải vấn đề hợp lý hơn Những tácphẩm quan tâm làm sáng tỏ cội nguồn văn hóa của các sự kiện lịch sử đều lànhững tác phẩm gây tiếng vang lớn trong dư luận, được đánh giá cao Tiếpxúc với các tác phẩm này người đọc thích thú như vừa khám phá ra nhữngđiều bí ẩn trong cuộc sống hàng ngày Họ bị thuyết phục, lôi cuốn bởi tác giả

đã đưa ra cái nhìn, đánh giá khách quan, thấu đáo về lịch sử

Võ Thị Hảo trong tiểu thuyết Giàn thiêu cố gắng phục dựng lại nhiều lễ

hội cổ xưa Lễ hội là những ngày sinh hoạt không thể thiếu của nhân dân đời

Lý Hội đền Quang Chiếu ở sân Long Trì vào đêm Nguyên Tiêu là dịp để nhà

nhà khoe giàu sang phú quý, “những thế gia vọng tộc và những nhà có của ăncủa để đều náo nức sắm đèn” Hội Chen và Lễ Mở cửa rừng thờ thần núi LinhSơn Đại Vương Ngòi bút sắc sảo của nhà văn đã lôi cuốn người đọc vàokhông khí tưng bừng, đông đúc của lễ hội Nhiều trò diễn lạ mắt mang đặctrưng riêng của hội Chen khiến người đọc dù không được chứng kiến nhưngvẫn bị lôi cuốn

Quan tâm làm sáng tỏ cội nguồn văn hóa của các sự kiện lịch sử,Nguyễn Xuân Khánh xem lịch sử dân tộc như là lịch sử của một nền vănhóa có bản sắc riêng Ông là người có nhiều công phu, tỉ mỉ hơn cả trong

việc sưu tầm những cứ liệu về văn hóa Ba cuốn tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý

ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa của ông được xem là tiểu thuyết

“về văn hóa, phọng tục Việt Nam” Hồ Quý Ly là bức tranh đẹp về Thăng

Long ngàn năm văn vật, nơi ra đời và lưu giữ nhiều lễ hội lớn Hội thềĐồng Cổ là ngày lễ lớn ở Thăng Long, một lễ hội thuần Việt rất được dânkinh đô xem trọng ở thời Lý - Trần Bằng hiểu biết phong phú về văn hóa

và ngòi bút tài hoa, Nguyễn Xuân Khánh đã làm sống lại không khí sôiđộng của lễ hội Tác phẩm mở đầu bằng lễ hội Đồng Cổ và kết thúc bằng lễhội Đốn Sơn cũng không kém phần tưng bừng, náo nhiệt Những lễ hội này

là những sinh hoạt đời sống tinh thần không thể thiếu của nhân dân Nhưng

nó không đơn thuần chỉ là những sinh hoạt văn hóa mà đằng sau là những

âm mưu chính trị Mỗi phe chuẩn bị hội thề với những mục đích chính trịriêng của mình Đằng sau không khí nhộn nhịp của lễ hội là những mưutoan thách thức giữa những người cầm quyền Nhiều lễ hội cổ xưa được

Nguyễn Xuân Khánh tái hiện trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn như Hội

kẻ Đình được tái hiện bằng cảm nhận tinh tế Tác phẩm đem đến cho tanhững hiểu biết về Đạo Mẫu Lễ hội ông Đùng gắn với sự tích ông Đùng bà

Đà - nhằm để tạ lỗi với đôi trai gái bất hạnh thưở xưa, xoa dịu nỗi đau lònghận thù của ông Đùng, bà Đà cầu mong cho dân làng được sống yên bình.

Lễ hội có nhiều cảnh lạ, hấp dẫn, mang nhiều sắc tín ngưỡng của nhân dânvùng đồng bằng Bắc bộ

Không chỉ tái hiện những lễ hội truyền thống, các nhà văn còn đặc tảnhững địa danh cổ nổi tiếng như Tây Đô - kinh đô quân sự do Hồ Quý Lydựng nên uy nghiêm, tráng lệ với lối kiến trúc độc đáo

Làng Cổ Đình trong Mẫu Thượng Ngàn lưu giữ những nét đặc trưng

của làng quê đồng bằng Bắc Bộ Cũng như những làng quê khác, cây đa CổĐình là niềm kiêu hãnh của mỗi người dân: “Một cây đa vừa hùng vĩ, vừađẹp… người ta bảo chắc cây đa phải trên ba trăm tuổi Tán nó vừa phải chekín mẫu đất Cây đa cao to sừng sững, đứng ở tít xa đã trông thấy ngọn của nóvươn lên khỏi lũy tre làng” [52, 220]

Văn hóa Việt còn thể hiện trong những tín ngưỡng dân gian Thực dânPháp sang xâm lược, chúng đưa Thiên chúa giáo vào với âm mưu đồng hóavăn hóa người Việt Nam Dân ta không từ chối đạo Thiên chúa những cũngkhông chịu để mất đi bản sắc văn hóa của mình Người Việt vẫn thờ ThánhMẫu, thờ mẹ Đất thiêng liêng và hiền dịu

Đây là “cuốn tiểu thuyết về văn hóa, phong tục Việt Nam”, “nhân vậtchính” là nền văn hóa Việt Nguyễn Xuân Khánh đã đẩy “nhân vật” này vàomột tình huống gay cấn: dân tộc Việt Nam phải đối diện tình thế giữa mất vàcòn với thực dân phương Tây và sự xâm lược của Thiên chúa giáo trong đờisống tinh thần những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỷ XX Văn hóa việt Namđứng trước nguy cơ bị đồng hóa Thử thách này là cơ hội để văn hóa ViệtNam bộc lộ sức mạnh và vẻ đẹp của mình, thể hiện cách ứng xử khéo léo vừamềm dẻo, vừa cương quyết của dân tộc trong cuộc đối đầu lịch sử NgườiViệt vẫn thờ đạo riêng của mình - đạo Mẫu Đặt văn hóa Việt Nam trong hoàncảnh đặc biệt, Nguyễn Xuân Khánh khẳng định sức mạnh văn hóa truyền

thống giúp tạo nên sự trường tồn của dân tộc và đặt ra vấn đề giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc trong thời buổi hội nhập hôm nay.

Nếu Hồ Quý Ly tập trung vào những con người và sự kiện có thật, thì trong Mẫu Thượng Ngàn, tác giả chỉ chọn lựa những cột mốc chính, còn nhân

vật và cốt truyện chủ yếu là do tác giả hư cấu

Hồ Quý Ly đề cập đến rất nhiều khía cạnh, phương diện văn hóa của

dân tộc: các lễ hội, thú chơi mai, vẽ tranh, âm nhạc… giữa thời đại lịch sử đầybiến động nhưng các nét văn hóa ấy vẫn nguyên vẹn rất đẹp và là sợi dây duynhất gắn nối những con người với nhau - dù họ không cùng một chỗ đứng Ởtác phẩm này nhà văn thể hiện được quan hệ giữa các tôn giáo trong sự biếnđộng của lịch sử: đạo Phật và đạo Lão…

Trong Mẫu Thượng Ngàn tác giả tỏ ra là người nắm chắc và còn chú

ý riêng về những vấn đề bây giờ mà chúng ta đang quan tâm Đâu là gốcrễ? Đâu là bản sắc? Dân tộc mình đang ở đâu và đi đâu? Thông qua nhânvật và diễn biến câu chuyện, tác giả có vẻ như muốn nói với chúng ta vềmột cuộc giao thoa văn hóa, trong đó có tiếp nhận, có đào thải và trảinghiệm đau đớn

Đội gạo lên chùa viết về đạo Phật - hiện tượng văn hóa du nhập nhưng

vẫn được Việt hóa - chứa đựng lời cảnh báo về những giá trị cốt yếu, sâuthẳm, đẹp đẽ của văn hóa Việt đang bị phá hủy, đang dần biến mất

Một ngôi chùa ở làng Sọ, đích thị vùng nông thôn đồng bằng Bắc bộ,Trải qua hai cuộc chiến, những nhân vật đi cùng lịch sử làng Sọ là những conngười theo đạo Phật, chỉ quen với ao quê ruộng vườn, chân lấm tay bùn, Họsống thuần phác và có lẽ bình yên nếu không có những trận càn Phía sau trậncàn là những số phận phiêu diêu những số phận trải bao can qua mới ngộđược cuộc sống Khuynh hướng này có thể nói là đỉnh điểm của việc khaithác lịch sử, từ những câu chuyện lịch sử ta có thể thấy rõ một nền văn hóadân tộc đang chuyển mình

1.3 Khát quát về đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh cho văn học Việt Nam đương đại ở mảng tiểu thuyết lịch sử

1.3.1 Điểm qua hành trình văn học của Nguyễn Xuân Khánh

Nguyễn Xuân Khánh là người đến muộn với văn chương nhưng là đếnmuộn có duyên Sáng tác không nhiều nhưng ông đã buộc người đọc phải nhớ

đến mình Ông là tác giả của những tác phẩm: George Sand - nhà văn của tình yêu, Miền hoang tưởng, Hai đứa trẻ và con chó mèo xóm núi Thế nhưng phải đến Hồ Quý Ly, tên tuổi của ông mới được bạn đọc gần xa biết

đến rộng rãi Ông không chỉ thừa nhận mình viết tiểu thuyết lịch sử mà cònphát biểu những quan niệm của mình về thể loại này

Ông bộc lộ: “Theo tôi, tiểu thuyết lịch sử có hai loại Một là viết nhữngnhân vật nổi tiếng trong lịch sử Và người viết không được phép bịa đặt mộtcách trắng trợn mà chỉ có thể hư cấu về tâm lý hoặc thêm nhưng nhân vật hưcấu để soi sáng nhân vật có thực Còn một loại khác là nhà văn xây dựngkhông khí xưa nhưng nhân vật là nhân vật hư cấu Có một vài nhân vật nhưngchỉ làm bối cảnh cho nhân vật hư cấu Và lịch sử chỉ là cái đinh treo”

Ông quan niệm về tiểu thuyết lịch sử “là phản ánh những vấn đề củacon người hiện tại vì chúng ta đang viết cho những người đang sống đọc vìvậy cần phải đề cập đến những vấn đề mà người đọc quan tâm Người lịch sửkhông thể dựng lại đúng hiện thực mà chỉ là cách nhìn về lịch sử và cách nhìn

ấy, ngôn ngữ ấy được độc giả chấp nhận được Chính vì thế theo tôi loại hìnhtiểu thuyết thứ hai có nhiều đất để người viết dụng võ và người đọc cũng thấyhấp dẫn Trong tiểu thuyết tất cả là giành để độc giả rộng quyền hư cấu tưởngtượng, độc giả là người tham dự vào tiểu thuyết, tạo ra những góc nhìn còn ẩnkhuất trong lịch sử”

Sáng tác từ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhưngphải đến thập kỷ đầu của thế kỷ XXI, Nguyễn Xuân Khánh mới được biếtđến như cây bút tiểu thuyết hàng đầu của nền văn học Việt Nam hiện đại với

bộ ba tiểu thuyết lịch sử - văn hóa đồ sộ: Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa

Ba tác phẩm viết về ba thời kỳ khác nhau Cách lựa chọn lịch sử của

nhà văn cũng không giống nhau Người đọc thấy ở Hồ Quý Ly là khoảng biến động của cả một triều đại - nhà Trần Hồ Quý Ly viết về khủng hoảng sau thế

kỷ XIV, phản ánh tình trạng suy thoái của nhà Trần cũng như tính chất lỗithời của cấu trúc nhà nước đương đại “Tác giả suy nghĩ về sự suy vong củatừng triều đại, suy ngẫm về bước thăng trầm của mỗi con người giữa lúc lịch

sử sắp sang trang Ông nhìn nhận lại bước lụi tàn tất yếu của dân tộc, mảngsáng và mảng tối trên tượng đài mà người đã tạo dựng”

Tác giả chú trọng đến mối quan hệ giữa lịch sử đối với các yếu tố khácnhư: lịch sử và vai trò cá nhân, lịch sử và văn hóa, lịch sử và con người nói

chung Nếu như trong Hồ Quý Ly tác giả tập trung vào những con người và sự kiện có thật thì ở trong Mẫu Thượng Ngàn tác giả chỉ chọn một cột mốc chính, còn nhân vật và cốt truyện chủ yếu là do tác giả hư cấu Hồ Quý Ly là

câu chuyện về một thời đại, về một con người lâm vào cái bi kịch của lịch sử:

bi kịch cái mới không hợp thời, bi kịch của kẻ tiên phong Mẫu Thượng Ngàn

lại là câu chuyện về mối quan hệ lịch sử - văn hóa Trong bối cảnh Pháp xâmlược Việt Nam, đạo Phật bị suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo Thiên Chúađang lan rộng, người dân quê quay trở về với đạo Mẫu - một tín ngưỡng văn

hóa có từ ngàn xưa Đến Đội gạo lên chùa, sức sáng tạo không bị ảnh hưởng

của thời gian, tác phẩm viết về quãng thời gian thăm thẳm của hai cuộc khángchiến Phía sau là những số phận phiêu diêu, trải bao can qua mới ngộ được

“bây giờ tôi mới hiểu sống như vậy thật khó, và hiểu sống như vậy mới gầnđược đạo” “Kiếp nhân sinh là con đom đóm nhưng dù sao cũng là ánh sáng”

Các tiểu thuyết đã nêu của Nguyễn Xuân Khánh không chỉ đánh dấucột mốc quan trọng trong sự nghiệp văn chương - văn hóa của ông, nó còn là

cú hích lớn trong làng văn chương Việt Nam nói chung, tiểu thuyết lịch sử

nói riêng, và là một ánh sáng dịu dàng tỏa sáng, tô điểm cho cả nền văn họchiện đại

1.3.2 Hồ Quý Ly - sự khám phá mới về một nhân vật lịch sử đặc biệt phức tạp

Hồ Quý Ly được xem là tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết lịch sử có

giá trị nghệ thuật cao Tác phẩm viết về cuộc khủng hoảng sau thế kỉ XIV,phản ánh tình trạng suy thoái của nhà Trần cũng như tính chất lỗi thời của cấutrúc nhà nước đương thời Tuy nhiên, ở tác phẩm này nhà văn không có ý đồliệt kê các sự kiện mà các sự kiện chủ yếu xoay quanh nhân vật chính Hồ Quý

Ly Nhân vật này hiện diện như một nhà cải cách xuất hiện trên nền tàn lụicủa nhà Trần Đây là nhân vật chính, nhân vật trung tâm, trở thành hạt nhânkết dính toàn bộ câu chuyện lịch sử Viết về nhân vật này, tác giả muốn thểhiện vai trò lớn lao của Hồ Quý Ly trong cuộc cải cách đất nước với nhữngchính sách táo bạo

Hồ Quý Ly là nhân vật từng bị lịch sử kết tội là “loạn thần tặc tử”.Những hành động quyết đoán đến tàn bạo của ông ai cũng biết, nhưng vẫncòn có một Hồ Quý Ly luôn cô đơn, dằn vặt, thèm khát được mọi người thấuhiểu Nhà văn Nguyễn xuân Khánh nhìn Hồ Quý Ly từ cái nhìn bên trong,phát hiện những cơn bão lòng luôn dội về trong tâm hồn ông Ông giết ĐaPhương nhưng “giết để rồi lại ưu phiền lo lắng” Đầu độc con rể - vua ThuậnTôn - vì “lòng dân cứ hướng về nhà Trần, nhưng lại thấy xót xa vô cùng khinhìn thấy con gái” Nhưng ông không phải là người có trái tim sắt đá, nhìncon gái và cháu ngoại, lòng ông “dấy lên một niềm xót thương vô hạn”,

“ông ôm cháu nhưng chỉ thấy thiếu một cái gì đó… ông cảm thấy mất mát.Phải rồi, từ nay ông sẽ bị mất sự đầm ấm của đứa trẻ vẫn ban phát cho ôngtuổi già và thay vào đó là sự lạnh lẽo, hờn giận của đôi mắt ngây thơ” Ôngluôn ao ước được sống một cuộc sống bình thường, được ăn bát canh sâm do

bà Huy Ninh nấu, được nhận sự chăm sóc của bà Người thấu hiểu ông

không ai khác là bà, nhưng bà ra đi, mang theo tất cả ước muốn giản dị củaông, để lại ông với nỗi trống vắng, cô đơn Vì thế cuộc đời ông chỉ là những

bi kịch

Lịch sử được nhìn trong cái nhìn đa chiều, soi ngắm từ nhiều góc độ,giúp ta nhìn nhận con người, sự việc toàn diện hơn, được giải tỏa khỏi nhữngđánh giá một chiều, cứng nhắc Nguyễn Trãi nhận xét triều đại nhà Hồ trong

Đại cáo bình Ngô bằng một câu ngắn ngọn Nhân họ Hồ chính sự phiền hà, để trong nước lòng dân oán hận Lời nhận xét đó quá khái quát, chưa giúp hậu

thế hình dung cụ thể về con người Hồ Quý Ly Nguyễn Xuân Khánh bằng sựcần mẫn trong sưu tầm sử liệu, và sự sáng tạo táo bạo đã làm cho dòng sử hóathạch kia trở thành những trang viết giàu cảm xúc và rung động lòng người.Nhân vật Hồ Quý Ly hiện lên từ nhiều điểm nhìn (điểm nhìn văn hóa, điểmnhìn lịch sử, và từ sự đánh giá của các nhân vật khác) với tất cả sự phức tạp,

đa dạng trong tính cách sự cô đơn, những bi kịch trong cuộc đời Đó là mộtcon người với đầy đủ mọi ưu, khuyết của nó, “thân mật và tài giỏi”, “kiêungạo mà giản dị”, “cứng rắn mà dịu dàng” Hồ Quý Ly hiện lên trong tácphẩm với đặc điểm tính cách không khác nhiều so với nhận định của các sửgia Hồ Quý Ly cơ mưu, quyền biến, giàu tham vọng, ông không từ bỏ bất cứthủ đoạn nào dù là tàn bạo nhất Để đạt được mục đích của mình Ông giếtnhiều tôi trung nhà Trần vì họ mong muốn duy trì triều đại cũ Ông sẵn sánggiết cả em nuôi, con rể Giết Ngọc Kiểm để dập tắt dư luận và tiến thêm mộtbước bẻ gãy phe chống đối Tuy nhiên, Nguyễn Xuân Khánh không vội vàngđánh giá Hồ Quý Ly chỉ bằng những hành động bên ngoài đó Nhà văn tìm ranhững nguyên nhân thúc đẩy hành động của Hồ Quý Ly và thấy được nhữngviệc làm của ông phần nhiều có lý Ông là người hiểu hơn ai hết vương triềunhà Trần đã quá mục ruỗng, không thể là rường cột cho thiên hạ được nữa.Những người tâm phúc thì không đủ tài đức để vực đất nước ra khỏi họa diệtvong Hồ Quý Ly có tham vọng thực hiện sứ mệnh lịch sử này, “ông muốn

thay máu cho cả dân tộc đang ốm yếu, trì trệ đầy mầm bệnh nan y” Nhưng đểthực hiện được điều đó, ông phải có quyền lực, phải gạt bỏ vật cản dù là kẻthù bạn tri âm, hay anh em máu mủ Bên cạnh một con người quyết đoán, thủđoạn đến mức tàn bạo, mấy ai biết được còn có một Hồ Quý Ly - cô đơn,mềm yếu và hướng thiện Bằng sự tinh tế và tỉnh táo của mình, tác giả đã tìmthấy cái “bề sâu, bề sau, bề xa” của con người Hồ Quý Ly qua những dòngsuy tưởng, những ý nghĩ thầm kín Nhà văn đã phát hiện ra những điều màcác nhà sử học không phát hiện ra hay không ghi chép lại Qua cái nhìn củaNguyễn Xuân Khánh Hồ Quý Ly là tính cách phức tạp Trong con người ôngtồn tại cả phần chìm khuất và phần lộ diện, cả hai mặt tối - sáng, âm - dương.Tài năng sáng tạo của Nguyễn Xuân Khánh đã giúp ta hiểu thêm nhiều điều

về Hồ Quý Ly, giúp các nhà nghiên cứu nhìn Hồ Quý Ly thỏa đáng hơn, hóagiải những định kiến mà lịch sử buộc cho ông

Ở tác phẩm Hồ Quý Ly, ngoài những thông tin về lịch sử, Nguyễn Xuân

Khánh còn gửi đến những thông điệp mà bạn đọc cần Đó là đề xuất về cáchnhìn nhận thời đại Đây không còn là sự mơ mộng, ấu trĩ về cuộc sống của cái

“thời lãng mạn” nữa, mà đó là thời đại với hàng loạt vấn đề bức thiết, thậmchí nhức nhối đặt ra đòi hỏi phải giải quyết Văn học cần phải nhìn nhận conngười một cách đa chiều để thấy được sự phức tạp của tính cách, dở dang của

số phận Và qua nhân vật có chí cách tân như Hồ Quý Ly, tác giả đã gián tiếpbộc lộ thái độ đối với xã hội Xã hội muốn phát triển thì phải biết nâng niutrân trọng những con người theo đuổi sự nghiệp canh tân đất nước Dù cuộccanh tân đó có tàn khốc thế nào, thì vẫn còn có một khía cạnh để chúng ta trântrọng họ Vì thế cần phải nhìn nhận lại Thông điệp mà Nguyễn Xuân Khánhđưa đến có ý nghĩa hiện đại Nhiều vấn đề đã được đặt ra như mối quan hệgiữa Nhà nước và nhân dân, giữa giới cầm quyền và tri thức, giữa chính trị vàvăn nghệ Nhà văn đã làm sống dậy một thời lịch sử giàu chất bi hùng bậcnhất cuối thời Trần

Thường các nhà văn chọn những vấn đề gay cấn để viết Nguyễn XuânKhánh chọn Hồ Quý Ly một trong những nhân vật gây nhiều tranh cãi Điều

đó đòi hỏi nhà văn có sự thông bác về sử học và phải nhìn nhân vật từ nhiềugóc độ, làm sống dậy lịch sử Hiếm thấy ai viết về nhân vật lịch sử này, bởi

họ chọn những vua sáng, vua hùng để làm nhân vật chính Và cũng chính điều

đó đã gây sức hút đối với người đọc khi nghe ba tiếng Hồ Quy Ly Đây cũng

là nhân vật mà Nguyễn Xuân Khánh tâm đắc nhất Ông tâm sự: “Đây là nhânvật mà tôi dụng tâm nghĩ suy tưởng tượng nhiều”

Con người “lịch sử” của Hồ Quý Ly thường bị đánh giá là “loạn thầntặc tử”, mọi việc làm của ông được lịch sử tra hỏi nghiêm ngặt và đều bị đánhgiá hết sức khắt khe, bất bình… Mặc dù thời gian sau này cũng có những cáchnhận xét khác, thấy được sự cống hiến của Hồ Quý Ly, nhưng suy cho cùngthì các nhà sử học chù yếu xoay quanh tính cách của Hồ Quý Ly - nhân vậtchính trị đầy tham vọng cải cách

Văn chương dù không phải là nô lệ của lịch sử, nhưng cũng không thểkhông tôn trọng lịch sử Người nghệ sĩ phản ánh lịch sử chủ yếu bằng cảmxúc cá nhân, chứ không dừng lại ranh giới của sự đúng sai Hồ Quý Ly củaNguyễn Xuân Khánh hiện lên với tính cách hết sức phức tạp Đó là một conngười với những phẩm chất rất đỗi đời thường, là con người của khát vọngcủa bi kịch

Bằng lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ, nhân vật Hồ Quý Ly hiệnlên thật sống động Hồ Quý Ly được nhìn nhận từ nhiều góc độ Đó là conngười với đầy đủ mọi ưu, khuyết của nó Sự phức tạp, đa dạng trong tínhcách, sự cô đơn trong cuộc đời, mang tất cả những phẩm chất mà mỗi ngườiđều có Điều đó tạo nên sức hấp dẫn lạ lùng

Xuất phát từ điểm nhìn bên trong, nhân vật Hồ Quý Ly không chỉ hiệnlên là một con người với những thủ đoạn cứng rắn đến mức tàn nhẫn mà sâuthẳm tâm hồn là cả một sự cô đơn và hướng thiện Đây là điểm khác biệt giữa

văn chương và lịch sử Văn học phát hiện những điều mà lịch sử không pháthiện hoặc không ghi lại Trong quan niệm của các sử gia, Hồ Quý Ly là mộtbạo chúa, người tàn bạo, nhưng văn chương lại là một người cô đơn Đóchính là sự phức tạp trong tính cách Hồ Quý Ly Ông cũng là con người, cũng

có những cảm xúc yêu thương giận hờn, cần phải được đánh giá một cáchcông bằng hơn Đó chính là điều mà Nguyễn Xuân Khánh muốn đặt ra HồQuý Ly là bi kịch của con người không gặp thời Muốn cách tân, đổi mới, phá

bỏ những quan niệm truyền thống nhưng lại không được ủng hộ Người đọcnhận ra ở tác phẩm này ý tưởng khá hấp dẫn, thấy được ở Hồ Quý Ly cả mộttinh thần thời đại Và đó là giá trị nhân văn sâu sắc của tác phẩm

Hồ Quý Ly là một kẻ thủ đoạn, có nhiều hành động tàn bạo để đạt đượcmục đích của mình - điều đó ta không che giấu Nhưng chúng ta không thểphủ nhận nhiệt tình cải cách của ông mong muốn đất nước Đại Ngu phát triểngiàu mạnh, một xã hội muốn phát triển không bị dẫm chân tại chỗ bao giờcũng cần có đổi mới, cải cách Thời đại nào cũng có những nhân vật tiênphong cho công cuộc đổi mới Trong hoàn cảnh đất ước mục ruỗng, Hồ Quý

Ly không đứng ra nhận gánh lịch sử thay đổi thì liệu số phận đất nước sẽ đi

về đâu? Nhận trách nhiệm ấy, Hồ Quý Ly muốn nhanh chóng đưa đất nước rakhỏi tình trạng trì trệ Ông đã thực hiện hàng loạt những cuộc cải cách cươngquyết, dứt khoát bỏ qua những lời phản đối gay gắt Ông chủ trương dùng tiềngiấy thay tiền đồng để tiết kiệm nguyên liệu, thực hiện chính sách hạn điền,hạn nô tạo sự công bằng trong xã hội Bắt các nhà sư hoàn tục vì sư sãi quánhiều… mở chiến lược thu hút nhân tài và luôn trăn trở vì “tìm mãi khôngthấy một nhân tài quân sự” Ông thúc đẩy việc xây dựng thành Tây Đô, viếtsách Minh Đạo bằng cả tâm huyết của mình Sự phê phán của ông đối vớiKhổng Tử cho thấy ông là người nhiệt tình đổi mới, thực tâm muốn tạo nênnhững đột phá trong xã hội, xây dựng đất nước mang bản sắc riêng chứ khôngchỉ để ngắm mình và chỉ hưởng thành quả của người khác mà không tự tạo ra

bản sắc riêng cho mình Tư tưởng này của ông vượt trội hơn các nhà nho cùngthời Điều này thật đáng trân trọng.

Một đất nước muốn phát triển phải biết nâng niu, trân trọng nhữngngười có chí hướng cách tân đất nước Trong công cuộc đấu tranh chống lạchậu, trì trệ họ - những người nhận lãnh trách nhiệm cải cách đã kiên trì, thựchiện ý tưởng của mình bởi họ đều là những người có tài và có tâm huyết đưa

đất nước đi lên Nguyễn Xuân Khánh viết Hồ Quý Ly không nhằm kể lại lịch

sử mà đặt ra vấn đề xung đột giữa đổi mới và bảo thủ Triều Trần trong giaiđoạn suy yếu, nhu cầu đổi mới là vô cùng cấp bách Hồ Quý Ly xuất hiệnnhư một ngôi sao sáng trên bầu trời chính trị Các chính sách của ông đều bịphản đối, tuy nhiên, ông vẫn đương đầu với mọi thử thách Mọi sự đổi mớiđều có ưu khuyết, và tất nhiên cải cách của Hồ Quý Ly cũng có không ít sailầm Dù có tàn khốc, thủ đoạn trong cải cách thế nào thì cải cách của ôngvẫn đáng trân trọng Nó như cú hích tạo đà cho xã hội trì trệ vận động đi lên.Ông muốn cách tân thật nhanh và bằng mọi giá, cuối cùng đã giành chiếnthắng, nhưng thất bại ở chỗ là chưa thu phục được lòng dân Đó là bài họcquí giá cho những chủ trương cách tân quá chóng vánh, bằng mọi giá và mọithủ đoạn

1.3.3 Từ Mẫu Thượng Ngàn đến Đội gạo lên chùa: việc thể nghiệm một lối đi mới cho tiểu thuyết lịch sử

Nếu ở Hồ Quý Ly, việc khắc họa thành công nhân vật Hồ Quý Ly được

xem như luồng khí mới thổi vào thể loại tiểu thuyết lịch sử, kéo theo nhữngcâu chuyện quá khứ - hiện tại, nhằm đóng góp thiết thực vào công cuộc đổi

mới thì đến Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa, Nguyễn Xuân Khánh thực

sự trở thành người độc hành trong công cuộc tìm về cội nguồn văn hóa dântộc - xứng danh là nhà văn hóa, tư tưởng trong tư cách nhà văn

Đến hai tác phẩm này, văn hóa Việt Nam thực sự trở thành nhân vậtchính, dù là bối cảnh giao thời cho sự tiếp xúc Đông - Tây, hay cuộc kháng