Bước đầu tìm hiểu khía cạnh thuốc phiện của tôn giáo ý nghĩa của nó đối với công tác tôn giáo ở nước ta hiện nay

Tác giả Mai Thanh Hải, nghiên cứu về “thuốc phiện” của tôn giáoTôn giáo thế giớivà Việt Nam; tác giả Nguyễn Thanh Xuân chủ biên nghiên cứu về “thuốc phiện” của tôn giáoMột sốvấn đề tôn g

Trờng đại học Vinh

Khoa giáo dục chính trị

-Bùi chí bình

Bớc đầu tìm hiểu khía cạnh “thuốc phiện” của tôn giáo ý nghĩa của nó đối với công tác tôn giáo ở nớc ta hiện nay

Khoá luận tốt nghiệp đại học

Ngành cử nhân s phạm giáo dục chính trị

Năm 2005

Mục lục

Trang

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 3

3.1 Mục đích 3 3.2 Nhiệm vụ 3 4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Phơng pháp nghiên cứu 3

6 ý nghĩa của đề tài 3

7 Kết luận văn 4

B Phần nội dung 5

Chơng I: Bớc đầu tìm hiểu khía cạnh thuốc phiện của tôn giáo“thuốc phiện” của tôn giáo ” của tôn giáo 5 1.1 Vài nét về tôn giáo và đặc điểm tình hình tôn giáo hiện nay 5 1.1.1 Vài nét về tôn giáo 5

1.1.2 Đặc điểm tình hình tôn giáo hiện nay 14

1.2 Khía cạnh “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôn giáo và tự do tín ngỡng 17 1.2.1 Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân - một hiện tợng tha hoá bản chất con ngời 17

1.2.2 Mâu thuẫn của sự thống nhất giữa tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân và tự do tín ngỡng 28

Chơng II: ý nghĩa phơng pháp luận đối với công tác tôn giáo rút ra từ khía cạnh thuốc phiện của tôn giáo 39 2.1 Một số đặc điểm tình hình tôn giáo Việt Nam hiện nay 39

2.2 ý nghĩa phơng pháp luận đối với công tác tôn giáo hiện nay 45

2.2.1 Công tác tôn giáo phải gắn chặt với cuộc đấu tranh bằng thực

2.2.2 Công tác tôn giáo vừa quan tâm giải quyết hợp lý nhu cầu tín

ngỡng của quần chúng vừa kịp thời đấu tranh chống lợi dụng tôn

2.2.3 Phải chú trọng tăng cờng xây dựng cơ sở chính trị ở địa phơng các vùng tôn giáo và thực hiện quản lí nhà nớc bằng pháp luật đối

2.2.4 Phải coi trọng công tác vận đông quần chúng là nội dung cốt

D Danh mục tài liệu tham khảo 59

nh÷ng tõ viÕt t¾t trong luËn v¨n

Cnxh: chñ nghÜa x· héi

Xhcn: x· héi chñ nghÜa

Cntb: chñ nghÜa t b¶n

A phần mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tôn giáo là một vấn đề hết sức phức tạp trong đời sống xã hội, cơ sở tồn tại

của tôn giáo là sự nghèo nàn, sự thiếu hiểu biết, thiếu ổn định trong cuộcsống, sự bất lực không làm chủ đợc tự nhiên và xã hội ở mặt này việc giảiquyết vấn đề tôn giáo mang ý nghĩa giải phóng con ngời

Trong xã hội còn tồn tại đối kháng giai cấp, giai cấp thống trị biến nóthành công cụ áp bức giai cấp Đúng vậy, giai cấp thống trị luôn cần đến haikẻ: "đao phủ" và "thầy tu" Đao phủ để chém giết, còn thầy tu để an ủi quầnchúng cần lao "ăn thuận ở hòa" với kẻ thống trị mình Trong bàn tay giai cấpthống trị, tôn giáo càng đợc “thuốc phiện” của tôn giáotrau truốt” của tôn giáo tinh vi, tổ chức chặt chẽ bao nhiêuthì càng tha hoá về mặt nhân bản bấy nhiêu Càng ngày tôn giáo càng đi vàohuyền bí, giả tạo, xa rời cuộc sống thờng nhật, có khi biến thành mê tín dị

đoan

Vấn đề tôn giáo có những luận điểm trình bày đúng quan điểm mácxít,cũng có những luận điểm giải thích một chiều, áp đặt, tả khuynh, nhìn tôngiáo nh một hiện tợng hoàn toàn tiêu cực, thậm chí hoàn toàn phản động.Ngợc lại, có những luận điểm tuyệt đối hoá mặt tích cực của tôn giáo

Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nớc do Đảng ta khởi xớng

và lãnh đạo đang thu đợc những thành tựu to lớn trên tất cả các mặt của đờisống xã hội, nhng cũng không ít khó khăn phức tạp Các thế lực thù địch,trong đó có chủ nghĩa đế quốc đã và đang sử dụng nhiều biện pháp để chốngphá nhằm lật đổ chế độ ta Một trong những thủ đoạn mà chúng sử dụng đó

là chiến lợc “thuốc phiện” của tôn giáodiễn biến hoà bình và bạo loạn lật đổ” của tôn giáo Đồng thời chúng đã lợidụng những vấn đề hết sức nhạy cảm nh tôn giáo, dân tộc, nhân quyền đểgây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân Vì vậy, trong công tác t tởng thì vấn

đề tôn giáo đợc đặt ra là một trong những nhiệm vụ cấp bách hàng đầu.Chính vì thế chúng tôi chọn “thuốc phiện” của tôn giáoBớc đầu tìm hiểu khía cạnh thuốc phiện củatôn giáo ý nghĩa của nó đối với công tác tôn giáo ở nớc ta hiện nay” của tôn giáo làm đềtài nghiên cứu cho mình, với mong muốn góp một phần nhỏ vào việc giữvững định hớng XHCN trong sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nớc

2 tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về tôn giáo là một mảng đề tài lớn, bởi tôn giáo là một hiện ợng xã hội đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử loài ngời và vẫn còn tồn tạilâu dài Nó là nhu cầu tinh thần của một bộ phận quần chúng nhân dân Đây

t-là một vấn đề đợc rất nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dới nhữnggóc độ khác nhau Tác giả Mai Thanh Hải, nghiên cứu về “thuốc phiện” của tôn giáoTôn giáo thế giới

và Việt Nam; tác giả Nguyễn Thanh Xuân (chủ biên) nghiên cứu về “thuốc phiện” của tôn giáoMột sốvấn đề tôn giáo ở Việt Nam” của tôn giáo; Ban T tuởng văn hoá Trung ơng nghiên cứuvề: “thuốc phiện” của tôn giáoVấn đề tôn giáo và chính sách tôn giáo của Đảng Cộng sản Việt Nam” của tôn giáo;tác giả Nguyễn Tài Th (chủ biên) nghiên cứu : “ảnh hởng của các hệ t tởng

và tôn giáo đối với con ngời Việt Nam hiện nay” của tôn giáo; GS.TS Lê Hữu Nghĩa vàPGS.TS Nguyễn Đức Lữ (đồng chủ biên) nghiên cứu: “thuốc phiện” của tôn giáoT tởng Hồ Chí Minh

về tôn giáo và công tác tôn giáo” của tôn giáo, Nxb Tôn giáo Hà Nội; Viện nghiên cứutôn giáo - Trung tâm khoa học và nhân văn quốc gia nghiên cứu: “thuốc phiện” của tôn giáoNhữngvấn đề tôn giáo hiện nay” của tôn giáo, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1994; Hội đồng lýluận Trung ơng trong cuốn “thuốc phiện” của tôn giáoVững bớc trên con đờng đã chọn” của tôn giáo có bài “thuốc phiện” của tôn giáoTự dotín ngỡng, tôn giáo hay lợi dung tự do tín ngỡng” của tôn giáo, Nxb CTQG Hn, 2002; TS Nguyễn Thị Nga - Hồ Trọng Hoài có bài "Đoàn kết tôn giáo trong chiến l-

ợc đoàn kết toàn dân ở nớc ta hiện nay" in trong tạp chí Cộng sản, số 22,tháng 11/2001; GS Đặng Nghiêm Vạn có bài “thuốc phiện” của tôn giáoTrở lại vấn đề tôn giáo" introng tạp chí Cộng sản số 13, tháng 5 /2005; Lê Quang Vinh có bài “thuốc phiện” của tôn giáoSự thật

về vấn đề tự do tôn giáo ở Việt Nam” của tôn giáo in trong tạp chí Cộng sản số 16, tháng

6 /2003; Phạm Huy Thông có bài “thuốc phiện” của tôn giáoSự phát triển về nhận thức tôn giáo của

Đảng “thuốc phiện” của tôn giáoin trong tạp chí Cộng sản số 20 tháng 7/2003 v.v

Các công trình nghiên cứu trên với nhiều góc độ và cách tiếp cận khácnhau là những t liệu quý báu tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả tham khảo

để trên cơ sở đó tìm ra một hớng đi mới, nhằm giải quyết vấn đề mà đề tài

đặt ra

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài.

3.1 Mục đích:

Làm rõ khía cạnh “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôn giáo và trên cơ sở đó đa ra một

số giải pháp đối với công tác tôn giáo trong thời kỳ đổi mới

3.2 Nhiệm vụ:

- Hệ thống hoá quan niệm về tôn giáo và đặc điểm tình hình tôn giáo hiện

nay

- Trên cơ sở đó làm rõ khía cạnh “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôn giáo theo quan

điểm mácxít Từ đó rút ra ý nghĩa phơng pháp luận đối với công tác tôn giáohiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về tôn giáo là một lĩnh vực hết sức rộng chúng tôi không có

điều kiện nghiên cứu hết những vấn đề về tôn giáo và cũng không thể đi sâunghiên cứu cụ thể từng loại tôn giáo cụ thể mà chỉ bớc đầu tìm hiểu khíacạnh “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôn giáo và ý nghĩa của nó đối với công tác tôn giáohiện nay

5 Phơng pháp nghiên cứu.

Trong quá trình nghiên cứu tác giả sử dụng tổng hợp các phơng pháp sau:phơng pháp duy vật biện chứng kết hợp lôgíc với lịch sử, phơng pháp phântích, tổng hợp v.v

6 ý nghĩa của đề tài.

- ở mức độ nhất định đề tài có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo nghiên

cứu

- Góp phần định hớng quan trọng trong công tác tôn giáo hiện nay

7 Kết cấu luận văn.

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm

có hai chơng với 4 tiết

Tôn giáo là một sản phẩm của lịch sử, một sản phẩm của con ngời, do con

ngời sáng tạo ra và lại bị nó chi phối C.Mác viết: “thuốc phiện” của tôn giáoCon ngời sáng tạo ra tôn

giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con ngời” của tôn giáo (1.569) Tôn giáo sinh ra

cùng với xã hội loài ngời và sẽ tồn tại lâu dài Và việc trả lời câu hỏi tôn giáo

là gì cũng rất khác nhau Trớc hết cần phân biệt sự khác nhau nhất định giữatôn giáo với mê tín, dị đoan, tín ngỡng

Tín ngỡng là sự tôn thờ thần thánh, sự tôn thờ này có tác dụng điều chỉnhnhận thức, hành động, hành vi của con ngời Những ngời tin theo một tôngiáo nào đó gọi là tín đồ, nh tín đồ Cao đài, tín đồ Hoà hảo v.v

Mê tín là tin một cách mù quáng vào những điều thần bí, số mệnh, ma quỷ

nó trái với lợi ích vật chất, tinh thần của con ngời, với sự tiến bộ của xã hội,

nó là một hiện tợng xã hội mà ngay cả các tôn giáo đợc xã hội thừa nhậncũng không thừa nhận

Dị đoan là tin tởng một cách cực đoan, mù quáng

Tôn giáo theo nghĩa đen của từ này có nghĩa là sự ràng buộc, sự trói buộc.Theo tiếng la tinh, tôn giáo là mối liên hệ, sự ràng buộc, sự trói buộc giữa cáibiết và cái cha biết, giữa cái thực và cái h ảo

Các nhà duy tâm thần học quan niệm tôn giáo sinh ra trong mối quan hệgiữa con ngời với “thuốc phiện” của tôn giáothợng đế” của tôn giáo, với “thuốc phiện” của tôn giáocái siêu việt” của tôn giáo, với “thuốc phiện” của tôn giáocái tuyệt đối” của tôn giáo v.v Vìthế “thuốc phiện” của tôn giáothần thánh” của tôn giáo, “thuốc phiện” của tôn giáothực thể tâm linh” của tôn giáo v.v luôn giữ vị trí trung tâm trong cáchọc thuyết thần học

A.Rvinle cho rằng: “thuốc phiện” của tôn giáoTôn giáo là sự quy định đời sống con ngời bởi ý thức

về một mối liên hệ gắn tinh thần con ngời với tinh thần bí ẩn mà con ngời

thừa nhận sự thống trị của nó đối với thế giới và đối với bản thân nó” của tôn giáo(7.126).

Xpenxero cho rằng: “thuốc phiện” của tôn giáoCác tôn giáo v.v đều đồng ý ngấm ngầm thừa nhậnrằng với tất cả những gì nó chứa đựng và tất cả những gì bao bọc nó, thế giới

là một bí ẩn” của tôn giáo(7.118) Chính sự thần thánh hoá cái bí ẩn đó làm cho các tôn

giáo về căn bản là tin vào tính toàn diện của một cái gì đó truyền trí tuệ đi.Tôn giáo là tín ngỡng về một lực lợng nào đó vợt lên trên sự nhận thức củacon ngời

Nhà triết học Pháp E.Durkheim đã định nghĩa: “thuốc phiện” của tôn giáoMột tôn giáo là một hệthống cố kết những tín ngỡng và những thực hành có liên quan với các sự vậtthiêng liêng, tức là những sự vật tách riêng ra bị cấm đoán, đó là những tínngỡng và thực hành thống nhất tất cả những ai tin theo thành một cộng đồngtinh thần gọi là giáo hội” của tôn giáo (7.157)

Một số nhà duy vật trớc C.Mác cho rằng tôn giáo là sự gặp gỡ giữa kẻ ngudốt và kẻ lừa bịp Theo R.Điđrô, mọi tôn giáo đều có thể đợc chứng minh là

“thuốc phiện” của tôn giáosự giả dối gấp bốn lần” của tôn giáo v.v

Theo L.Phoiơbắc: “thuốc phiện” của tôn giáoChính con ngời sáng tạo ra thợng đế” của tôn giáo và ông cũng lậpluận bản chất tự nhiên của con ngời là muốn hớng tới cái chân, cái thiệnnghĩa là hớng tới những cái gì đẹp nhất trong một hình tợng đẹp nhất về conngời, nhng trong thực tế cái đó con ngời không thể đạt đợc nên đã gửi gắmtất cả ớc muốn của mình vào thợng đế Nhng ông lại duy tâm khi cho rằng:Bản tính con ngời là tình yêu, tôn giáo cũng là một thứ tình yêu do đó thaythế cho thứ tôn giáo tôn sùng một vị thợng đế siêu nhiên cần phải xây dựngmột thứ tôn giáo mới phù hợp với tình yêu của con ngời

Nh vậy, các định nghĩa nêu trên về tôn giáo mặc dù ít nhiều đã chỉ ra đợcnhững tính chất, những yếu tố cơ bản của tôn giáo, nhng cha có một địnhnghĩa nào thực sự bao quát đợc hiện tợng tôn giáo với nguồn gốc, bản chấtcũng nh những đặc trng cơ bản của nó

Với quan điểm duy vật biện chứng, Ph.Ăngghen đã nghiên cứu, phân tích

và rút ra kết luận khoa học về tôn giáo: “thuốc phiện” của tôn giáoTất cả mọi tôn giáo chẳng qua chỉ

là sự phản ánh h ảo - vào trong đầu óc của con ngời - của những lực lợng ởbên ngoài chi phối cuộc sống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh trong đónhững lực lợng ở trần thế đã mang hình thức những lực lợng siêu trần thế” của tôn giáo

(3.437) Ph.Ăngghen giải thích: “thuốc phiện” của tôn giáoTrong những thời kì đầu của lịch sử, chính

những lực lợng thiên nhiên là những cái trớc tiên đợc phản ánh nh thế, và

trong quá trình phát triển hơn nữa thì ở những dân tộc khác nhau, những lựclợng thiên nhiên ấy đã đợc nhân cách hoá một cách hết sức nhiều vẻ và hếtsức hỗn tạp v.v nhng chẳng bao lâu, bên cạnh những lực lợng thiên nhiên,lại còn có cả những lực lợng xã hội phản động - những lực lợng này đối lậpvới con ngời, một cách cũng xa lạ lúc đầu cũng không thể hiểu đợc đối với

họ và cũng thống trị họ với cái vẻ tất yếu bề ngoài giống nh bản thân nhữnglực lợng tự nhiên vậy” của tôn giáo (3.437)

Từ những quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen ta có thể đa ra một quan

niệm về tôn giáo nh sau: Tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội bao gồm các quan niệm phản ánh một cách h ảo, sai lạc thế giới bên ngoài vào đầu

óc của con ngời, đó là sự phản ánh mà thế giới tự nhiên đã trở thành một lực lợng siêu tự nhiên chi phối, quyết định số phận con ngời, con ngời phải phục tùng và tôn thờ lực lợng siêu tự nhiên đó Tôn giáo luôn đợc vật chất hoá thành một quan hệ xã hội, một lực lợng xã hội.

Nh vậy, xét dới góc độ là một hình thái ý thức xã hội tôn giáo là sự phản

ánh h ảo hiện thực khách quan Với sự thống trị, chi phối của sự phản ánh sailạc đó, trong đời sống hiện thực, con ngời chỉ là sinh vật nhỏ bé, thụ động,mọi hoạt động của nó đã đợc định đoạt bởi một lực lợng siêu nhiên tồn tạibên ngoài hiện thực khách quan

Với tính cách là một hình thái ý thức xã hội phản ánh tồn tại xã hội trongnhững giai đoạn lịch sử nhất định, tôn giáo cũng đợc hình thành, phát triển

và biến đổi tơng ứng

Tiến triển của ý thức tôn giáo trong lịch sử phản ánh giai đoạn mà ý thức

bị tha hoá, từ việc con ngời đang hết sức lệ thuộc cho đến khi ít nhiều vẫncòn lệ thuộc vào ngoại giới, và do đó không thể nắm bắt đợc bản chất đíchthực của con ngời

T duy là thuộc tính duy có ở con ngời, do vậy mà nó “thuốc phiện” của tôn giáocố gắng giành lấy” của tôn giáotất cả những gì trong sự sáng tạo bao hàm cả những ảo tởng, hoang đờng

Đúng vậy con ngời nghĩ sao, tâm t, ớc vọng thế nào thì thợng đế của nó đúng

nh thế; Con ngời với tính cách là "con ngời" có bao nhiêu giá trị thì thợng đếcủa nó cũng có bấy nhiêu giá trị ý thức về thợng đế là sự tự ý thức của conngời Cái mà con ngời cho là thợng đế, thần tiên, siêu nhiên đấy chính là tinhthần, là tâm hồn, là trái tim con ngời

Vấn đề đặt ra là ở chỗ, con ngời phản ánh bản chất thật của mình vào ợng đế, vào tôn giáo nh thế nào?

Thợng đế không có gì khác hơn chính là bản chất bên trong của con ngời

đã đợc biểu hiện ra bên ngoài dới dạng bị cải biến (thành thợng đế) Nhngsau khi đợc biểu hiện ra thì thợng đế không còn đồng nhất tuyệt đối với bảnchất con ngời nữa, mà thợng đế bây giờ trở thành một khách thể của chủ thểcon ngời Đến lợt nó - thợng đế - bắt buộc con ngời phải “thuốc phiện” của tôn giáonhắm mắt” của tôn giáo phụctùng vô điều kiện với một tinh thần hoàn toàn tự nguyện và thụ động Đóchính là mấu chốt, là bản chất đặc thù của tôn giáo Chính vì con ngời không

tự ý thức đợc việc mình sáng tạo ra thợng đế nh thế nào, không trực tiếp ýthức đợc về bản chất của mình đã tạo nên bản chất đặc thù của tôn giáo Quá trình đó phản ánh con đờng phức tạp của sự nhận thức, của suy luận(dễ dẫn tới ảo tởng) Trớc hết con ngời khách thể hoá bản chất riêng củamình thành ra một bản chất khác - thợng đế, thần tiên Tiếp đó, con ngời đãtôn sùng chính bản chất của mình, tuyệt đối hoá nó thành cái khác mình màkhông hề biết

Việc nhân cách hoá thợng đế theo bản mẫu thể hiện ở chỗ thợng đế cũng

t duy, hành động, mong muốn có sức mạnh sáng tạo toàn năng và quyền uytuyệt đối ở điểm này càng cho thấy thợng đế là ai ? Chẳng qua chỉ là bảnchất con ngời đã đợc khách thể hoá

Con ngời không hề gán cho thợng đế các thuộc tính tầm thờng, thấp hèn,

mà phải là những thuộc tính cao cả, độ lợng, bao dung, sức sáng tạo huyềndiệu đáng trân trọng - những thuộc tính tự chúng đã mang tính chất thầnthánh Con ngời không gán cho thợng đế những thuộc tính tầm thờng, thấphèn và họ nhận ra đó là những thứ không thích đáng, phi con ngời và vì thế

mà phi thần thánh, không phải là thuộc tính của thần thánh

Con ngời thời đại nào cũng khát khao có đợc những phép màu và sự toànnăng Một mặt, nó trở thành một động lực tinh thần thôi thúc sức sáng tạocủa con ngời, mặt khác trong những điều kiện lịch sử nhất định khát khao đó

đợc nhân cách hoá, tách khỏi con ngời trở thành cái đối chọi với con ngời

-đó là thợng đế Mức độ nhân cách hoá khác nhau tuỳ thuộc vào tiến trìnhphát triển của lịch sử - tuỳ thuộc vào mức độ tha hoá bản chất con ngời Thực tiễn lịch sử cho thấy rằng, ở những thời điểm lịch sử khác nhau, thời

đại khác nhau và sự phát triển đặc thù của các dân tộc khác nhau, thợng đếcũng có nét khác biệt nhau Với con ngời nguyên thuỷ, hoang dã thì thợng

đế, ông thần, ông thánh cũng mang tính chất hoang dã, nguyên thuỷ Nhquan niệm đa thần: Thần sông, thần sấm, thần chớp…đã nói lên điều đó Khiđã nói lên điều đó Khi

con ngời biết dựng nhà ở nó liền nhốt ngay các thần vào đền, chùa, miếumạo Ngôi đền chính là một biểu hiện nói lên sự a thích nhà cửa đẹp đẽ, sangtrọng của con ngời - phản ánh một điều huyền diệu đặc biệt của con ngời làthoát khỏi cảnh chui lủi trong hốc cây, hang đá lạnh lẽo Nói một cách đơngiản hơn, khi con ngời còn “thuốc phiện” của tôn giáoăn lông ở lỗ” của tôn giáo thì nó duy chỉ có thể hình dung th-ợng đế của nó không gì khác hơn ngoài những khúc sông, ngọn suối, hang

đá, gốc cây, mô đất v.v và khi con ngời tiến đến chỗ biết dựng nhà ở thì lậptức thợng đế trớc kia còn “thuốc phiện” của tôn giáo màn trời chiếu đất” của tôn giáo bỗng nhiên có đền chùa, lăngtẩm, miếu mạo

Không chỉ có thế, con ngời còn muốn khẳng định một cách ảo tởng rằngtrong số những con ngời, có ngời “thuốc phiện” của tôn giáothông công” của tôn giáo đợc với thợng đế, và tiến tớiquan niệm có ngời trở thành "hiện hữu" của thợng đế - đại diện thợng đế tiếptục kiến tạo cuộc sống nơi trần thế

Tiến triển của các hình thức tôn giáo trong lịch sử đã minh chứng cho lậpluận trên

Thứ nhất: Tiến triển của ý thức tôn giáo trong xã hội nguyên thuỷ (xã hội

cha có giai cấp)

Ph.Ăngghen viết: “thuốc phiện” của tôn giáoTôn giáo sinh ra trong một thời đại hết sức nguyênthuỷ v.v do đó, những khái niệm tôn giáo ban đầu ấy, thờng là chung chomỗi tập đoàn những dân tộc cùng dòng máu” của tôn giáo (4.445)

Trong buổi đầu bình minh của nhân loại thì con ngời mới thoát thai từ bầy

đàn động vật bớc vào xã hội loài ngời - con ngời hầu nh lệ thuộc hoàn toànvào tính tất yếu, lệ thuộc vào những “thuốc phiện” của tôn giáoân huệ” của tôn giáo sẵn có mà giới tự nhiên bantặng từ thức ăn, nớc uống đến nơi trú ẩn nh hốc cây, hang đá v.v hình ảnh

về thợng đế do đó cũng rất ngây thơ, chất phát

Thờ vật tổ (tô - tem giáo) là hình thức tôn thờ một động vật, hay một thựcvật nào đó của một bộ lạc, thị tộc Những ngời trong bộ lạc, thị tộc có quanniệm rằng vật thờ có quan hệ huyết thống với mình

Thờ vật tổ tiêu biểu cho hình thức nhận biết đầu tiên về sự thống nhất củamột tập thể ngời và mối liên hệ của họ với thế giới xung quanh Cuộc sốngtập thể bộ lạc nh vậy gắn liền chặt chẽ với một loài động vật hay thực vậtnhất định Dần dần biểu tợng về con vật hay cái cây nào đó trở thành tổ tiên chung của một tập thể bộ lạc nhất định

Thờ vật tổ là quan niệm không chỉ đồng nhất con ngời với giới tự nhiên

mà còn bị chi phối bởi sự lệ thuộc vào “thuốc phiện” của tôn giáoân huệ” của tôn giáo có sẵn của giới tự nhiên ban

tặng Tất yếu dẫn tới quan niệm một dạng tồn tại nào đó của giới tự nhiên là

tổ tiên của mình, và thế là giới tự nhiên đợc khoác vào một sức mạnh siêu tựnhiên dới dạng còn mờ nhạt

Ma thuật giáo là hình thức tôn giáo sử dụng các phép ma thuật nh cầukhẩn,yểm bùa để tác động đến tự nhiên, xã hội mong đạt đợc những điềumình mong muốn Về sau ma thuật giáo trở thành một yếu tố quan trọngnhất trong nghi lễ tôn giáo

Với ma thuật giáo vai trò của con ngời bắt đầu đợc nâng lên một bớc theohớng tự ý thức đợc sự bất lực của mình trớc sức mạnh của ngoại giới nh mộtsức mạnh siêu tự nhiên, đồng thời có thể ít nhiều loại trừ đợc tai hoạ nào đóbằng việc cầu nguyện, ban phép v.v

Bái vật giáo là hình thức tôn giáo tin vào những thuộc tính siêu nhiên củacác đối tợng vật chất, cho rằng lực lợng siêu nhiên “thuốc phiện” của tôn giáotrú ngụ” của tôn giáo trong đó Chonên, họ đã thờ những vật cụ thể và hi vọng vào sự giúp đỡ của các lực lợngsiêu nhiên trong đó, ví nh hòn đá, gốc cây, khúc sông, ngọn suối v.v Và thế

là hình ảnh về thợng đế (lực lợng siêu nhiên) đợc định hình rõ nét hơn thểhiện trong quan niệm hớng tới tôn thờ các vật cụ thể nào đó chứ không phảimọi đối tợng nói chung của ngoại giới, xem các vật cụ thể nh là một hiệnhữu của thợng đế Qua đó cầu mong sự che chở của thợng đế có hiệu quảhơn

Vật linh giáo là hình thức tôn giáo thờ các linh hồn do quan niệm mọi vật

đều có phần hồn, phần xác, thế giới thần linh ma quỷ v.v có sức mạnh ghêgớm quyết định, chi phối đời sống trần gian

Vật linh giáo phản ánh khát vọng về sự trờng tồn của con ngời nhng lạibất lực trớc sự thật sinh tử biệt ly; khát vọng nhân lên sức mạnh của con ngờinhng lại bất lực trớc sức mạnh mang tính tất yếu của ngoại giới

Thế là ý thức về “thuốc phiện” của tôn giáocái tôi” của tôn giáo một cách h ảo đợc định hình dẫn đến kết quả tấtyếu là tự thoả mãn trong hạnh phúc ảo tởng: sống gửi thác về - sống trên cõi

đời này là sự tạm bợ, chết mới là trở về cuộc sống đích thực, cuộc sống củathợng đế, thần tiên Quan niệm này một mặt là cổ vũ tinh thần thúc đẩy conngời ta chịu đựng khổ ải, hy sinh tất cả cho việc xây dựng đền chùa, miếumạo, lăng tẩm - bởi đó là xây dựng lâu đài cho thế giới sau khi chết Mặtkhác, quan niệm này chính là một trong những cơ sở lý luận quan trọng dẫntới việc nhân cách hoá bản chất co ngời thành ra cái đối lập với con ngời -

thành một bản chất khác, đó là thợng đế và thợng đế trở thành tồn tại đíchthực trong ý thức con ngời ta.

Saman giáo (hiện tợng lên đồng, phù thuỷ v.v ) là hình thức tôn giáo giaotiếp giữa ngời với thần linh, ma quỷ thông qua một nhân vật trung gian Ngời

sa man giáo tin rằng thần linh, ma quỷ có thể nhập vào ngời thật, ngời lên

đồng, thầy mo, phù thuỷ để phán bảo mình Những hình thức gọi hồn, lên

đồng, trừ ma bắt quỷ ở Việt Nam chính là hình thức sa man giáo

Lúc này quan niệm về sức mạnh con ngời đợc hình thành một cách rõ nétdới hình thức ảo tởng Nếu ở hình thức bái vật giáo mới hình thành quanniệm một vật cụ thể nào đó là hiện hữu của thợng đế thì đến đây hiện hữucủa thợng đế lại là con ngời - tức con ngời này có phép “thuốc phiện” của tôn giáothông công” của tôn giáo, đó làcon ngời trung gian cho sự giao tiếp giữa ngời với thần linh

Tóm lại, sự tiến triển của các hình thức tôn giáo trong thời kỳ nguyên thủy

dù ở mức độ khác nhau thế nào đi chăng nữa, dù mang tính chất h ảo đếnmấy vẫn có nét chung, đó là:

- Phản ánh sự bất lực tất yếu của con ngời nguyên thuỷ trớc tính tất yếucủa ngoại giới (tức giới tự nhiên)

- Phản ánh khát vọng tìm kiếm câu trả lời đích thực về bản chất con ngời,

về vai trò và vị trí của con ngời trong thế giới nhng hoàn toàn bất lực dẫn đếnviệc giải thích một cách h ảo, hoang đờng

Thứ hai: tiến triển của ý thức tôn giáo trong xã hội có giai cấp.

Sự tan rã của chế độ Cộng sản nguyên thuỷ và sự ra đời của xã hội phânchia giai cấp đã tác động lớn đến các hình thức tín ngỡng tôn giáo Về sautôn giáo “thuốc phiện” của tôn giáotổng hợp” của tôn giáo các hình thức tín ngỡng trên và phát triển cao hơn vàhoàn chỉnh về các mặt giáo lí, giáo luật, nơi thờ tự v.v Tín ngỡng tôn giáotrong xã hội có giai cấp không còn thuần tuý là lòng tin mà đã mang tínhchất chính trị

Tôn giáo dân tộc gắn liền với xã hội có giai cấp đầu tiên của loài ngời đó

là xã hội chiếm hữu nô lệ Tôn giáo dân tộc của các quốc gia chiếm hữu nô

lệ ở phơng Đông, vị vơng quốc có quyền hành vô hạn đợc xem nh vị thần tốicao Đó là dấu hiệu của sự hình thành tôn giáo duy nhất một thần trong cáctôn giáo dân tộc phơng Đông Những quan niệm về thiên đờng và địa ngụccũng dần dần đợc xuất hiện, phản ánh cơ cấu giai cấp của xã hội cổ đại Đặc trng cơ bản của tôn giáo dân tộc là tính chất quốc gia - nhà nớc của

nó Các vị thần đợc tạo nên do ảo tởng tôn giáo đều là những vị thần có tính

quốc gia, quyền lực của các vị thần đó không vợt ra ngoài khu vực Chính vìmối liên hệ chặt chẽ giữa tôn giáo dân tộc với quốc gia dân tộc mà khi nảysinh những vấn đề phức tạp về dân tộc thờng kéo theo vấn đề về tôn giáo.

Do trình độ sản xuất còn thấp, giao thông cha phát triển cho nên tôn giáothời kỳ cổ đại chủ yếu mang tính chất quốc gia, dân tộc Tầng lớp thống trị

sử dụng tôn giáo làm công cụ nô dịch quần chúng trong quốc gia mình Khác với các tôn giáo dân tộc, các tôn giáo thế giới có tính chất đa quốcgia Sự ra đời của các tôn giáo thế giới là kết quả phát triển lâu dài của lực l -ợng sản xuất, của sự tiếp xúc về chính trị, kinh tế và văn hoá giữa các quốcgia khác nhau Tính chất thế giới của Phật giáo, Ki-tô giáo và Hồi giáo chophép các tôn giáo đó vợt ra khỏi biên giới quốc gia dân tộc để phổ biến rộngrãi trên thế giới

Tôn giáo thế giới phát triển rộng rãi trong xã hội phong kiến và xã hội tsản Tôn giáo thế giới có những đặc trng khác với tôn giáo nguyên thuỷ cũng

nh tôn giáo dân tộc Đó là, sự xuất hiện các tôn giáo này gắn với những bớcngoặt quan trọng trong lịch sử, nh đạo Hồi xuất hiện vào thế kỷ thứ VII saucông nguyên gắn với các bộ lạc Aravin lên chế độ phong kiến v.v Sự truyền

đạo đợc sử dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia cho nên Phật giáo, Ki-tô giáo vàHồi giáo trở thành những tôn giáo thế giới Do đó những ngăn cách về chủngtộc, dân tộc vốn có từ thời cổ đại đợc bổ sung thêm những ngăn cách về tôngiáo trong cuộc sống nhân loại, và mặt khác là sự thích nghi với đặc điểmcủa văn hoá dân tộc Đồng thời trong sự phát triển dẫn tới sự không thốngnhất của tôn giáo thế giới

1.1.2 Vấn đề tôn giáo hiện nay.

Đối với tôn giáo thế giới

Sau chiến tranh thế giới II, nhất là thập kỉ mà CNXH lớn mạnh nhiều tôngiáo đã giảm sút ảnh hởng, thế tục hoá và phân hoá trong giới tu hành, tín đồgiảm lòng tin và đòi cải cách tôn giáo v.v Trớc tình hình đó, các tôn giáo đãnêu khẩu hiệu thích nghi để tồn tại, tôn giáo và CNXH cùng chung sống hoàbình v.v

Về luận thuyết (giáo lý), họ nhấn mạnh quan điểm là cách mạng khoa học

kỹ thuật không giải quyết đợc mọi vấn đề, chỉ có kinh thánh là chân lí cuốicùng

Về biện pháp, các tôn giáo tăng cờng cải cách tổ chức và thái độ chính trị,

đa hoạt động của tôn giáo gần gũi với đời sống nhân dân, với tâm t, nguyện

vọng, tình cảm của đông đảo quần chúng lao động, phản đối chiến tranh, phêphán bóc lột, tăng cờng các hoạt động từ thiện Đặc biệt sau khi CNXH ởLiên Xô và Đông Âu sụp đổ, một số tôn giáo chuyển từ thế thủ sang phảncông phong trào cách mạng thế giới, tăng cờng hoạt động, khôi phục lại vịtrí trong đời sống xã hội Do khoa học kĩ thuật phát triển, nhu cầu tôn giáo

có nhiều thay đổi, các tôn giáo cũ tiếp tục thích nghi, cải biến,nhiều tôn giáomới đã ra đời và việc đấu tranh giữa các tôn giáo trở thành vấn đề nóngbỏng, có ngời còn mạnh mẽ tuyên bố rằng thế kỷ XXI là thế kỷ của tôn giáo.Nguyên nhân của tình trạng trên là do những biến động lớn về chính trị - xãhội, nhiều ngời khủng hoảng niềm tin đã tìm đến tôn giáo

Vào những thập kỷ cuối của thế kỷ XX, hàng loạt sự kiện xảy ra trên thếgiới gây tác động mạnh đến trạng thái tinh thần của con ngời:

CNXH khủng hoảng và sụp đổ ở nhiều nớc tạo nên sự đảo lộn nghiêmtrọng trong đời sống vật chất, tinh thần và làm đổ vỡ niềm tin của một bộphận đông đảo quần chúng nhân dân vào lý tởng xây dựng một cuộc sống tốt

đẹp ở cõi “thuốc phiện” của tôn giáotrần thế” của tôn giáo

CNTB khủng hoảng ở nhiều nớc bởi sự tăng trởng kinh tế tỏ ra không cứuvãn đợc sự suy thoái về mặt xã hội, và điều đó làm sâu sắc thêm tâm lý bấtmãn của ngời lao động đang mong tìm lối thoát khỏi nỗi “thuốc phiện” của tôn giáokhổ cực trầngian” của tôn giáo

Nhân loại mặc dù đã bớc vào giai đoạn văn minh mới, khoa học kỹ thuậtcàng phát triển, con ngời hiểu biết càng nhiều, nhng những điều cha biết vẫncòn rộng lớn tạo miếng đất tốt cho tôn giáo phát triển Mặt khác, loài ngờicũng đang đứng trớc nhiều nguy cơ và bị ám ảnh bởi nhiều nôi lo sợ nh: Sự

đe doạ của chiến tranh hạt nhân huỷ diệt, bởi kho thuốc nổ hiện đang đợctích trữ đủ sức công phá mấy chục lần trái đất và điều đó dờng nh thờngxuyên nhắc nhở con ngời lời phán bảo của chúa về “thuốc phiện” của tôn giáongày tận thế” của tôn giáo; nạn ônhiễm môi trờng, phá hoại sinh thái trong khi tàn phá “thuốc phiện” của tôn giáongôi nhà chung” của tôn giáo màcon ngời đang sống thì đồng thời cũng khắc sâu thêm hoài niệm của họ về

“thuốc phiện” của tôn giáothế giới bên kia” của tôn giáo; những căn bệnh hiểm nghèo còn cha giải thích đợc cănnguyên và do đó con ngời tạm thời phải bó tay về giải pháp chữa trị Thực tế

đó luôn nhắc nhở họ về quan niệm sinh, lão, bệnh, tử và làm cho họ phảicam lòng gửi gắm số phận vào “thuốc phiện” của tôn giáonhững phép màu” của tôn giáo, của những “thuốc phiện” của tôn giáođấng linhthiêng” của tôn giáo v.v

Tất cả những điều đó làm cho mảnh đất nảy sinh, tồn tại của tôn giáokhông bị thu hẹp mà ngợc lại xét trên nhiều khía cạnh có chiều hớng mởrộng.

Nhiều hiện tợng hồi sinh tôn giáo đợc thúc đẩy bởi những xu hớng khácnhau: hoặc do con ngời bị đẩy sâu vào tình trạng bị tha hoá, đánh mất vai tròchủ thể của mình, phải đầu hàng trớc sức mạnh tự nhiên và xã hội; hoặc do

sự thôi thúc nội tâm, con ngời muốn khôi phục các giá trị nhân bản vốn cótrong tôn giáo và sử dụng chúng nh “thuốc phiện” của tôn giáolá bùa” của tôn giáo để chế ngự hiện tợng phi nhânbản đang diễn ra ngày càng nhiều trong cuộc sống hiện thực; hoặc nữa, do ý

đồ và thủ đoạn của các thế lực muốn lợi dụng tôn giáo làm “thuốc phiện” của tôn giáochiến trờngkhông có tiếng súng” của tôn giáo của cuộc đấu tranh giai cấp - cuộc đấu tranh mà hiệnnay tuy đã giảm bớt tính đối đầu công khai nhng không thể giảm bớt tính đốikháng gay gắt

Nh vậy, chúng ta thấy đặc điểm của tình hình tôn giáo thế giới có thể kháiquát lại thành một số vấn đề căn bản sau:

- Diễn biến của tình hình tôn giáo ngày càng phức tạp

- Tôn giáo không những không bị thu hẹp mà ngợc lại ngày càng có chiềuhớng mở rộng

- Tôn giáo càng có sự phát triển rộng rãi và có tổ chức chặt chẽ bao nhiêulại càng tha hoá về mặt nhân bản bấy nhiêu

Đối với tôn giáo Việt Nam.

Xã hội Việt Nam luôn bị chi phối bởi nhiều hệ t tởng tôn giáo Tùy từnggiai đoạn trong lịch sử mà dân tộc ta có một hệ t tởng tôn giáo nào đó giữ vịtrí chủ đạo, song tựu chung lại vẫn nổi lên sự chi phối tổng hoà của tất cả cácloại hình tín ngỡng - tôn giáo Sở dĩ điều này xảy ra bởi chính cuộc sống đadạng, đa sắc màu của bản thân các tín đồ Con ngời do sống trong nhữngcảnh ngộ, môi trờng và trình độ khác nhau nên cũng có những cảm nhận,nhu cầu khác nhau mà thực tế thì không có một tôn giáo nào lại có thể đápứng đợc tất cả các nhu cầu, đòi hỏi đó

Thời Đinh, Lê, Lý, Trần, Phật giáo giữ vai trò quan trọng của một quốc

đạo, không chỉ chi phối đời sống nhân dân ở các điền trang, thái ấp, mà cònchi phối cả trong triều đình Song bên cạnh đó vẫn có sự tồn tại phát triển vàgiao thoa với các t tởng Đạo giáo, Nho giáo tạo nên “thuốc phiện” của tôn giáotam giáo đồngnguyên” của tôn giáo Thời kì Lê, Nguyễn, Nho giáo tuy đóng vai trò độc tôn thống trị

nhng ta vẫn thấy sức sống mãnh liệt của Phật giáo, Đạo giáo cũng nh cácloại hình tín ngỡng dân gian truyền thống khác.

Từ sau cách mạng tháng Tám thành công, các tầng lớp nhân dân đợc tự dotin theo, lựa chọn cho mình một loại hình tín ngỡng tôn giáo nhất định Từ

đó muốn nói lên rằng t tởng tôn giáo đợc coi trọng trong đời sống tinh thầncủa xã hội Việt Nam

1.2 Khía cạnh thuốc phiện của tôn giáo và tự do tín ngỡng.

1.2.1 Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân – một hiện t một hiện t ợng tha hoá bản chất con ngời.

Tôn giáo với tính cách là một hình thái ý thức xã hội và là một hiện tợngxã hội ra đời từ rất sớm trong lịch sử loài ngời Khác với những quan điểmduy tâm, thần học khi nhận thức vấn đề này, chủ nghĩa Mác, bằng quan điểmduy vật lịch sử đã tiến hành xem xét, luận giải vấn đề tôn giáo một cáchkhoa học và trở thành cơ sở phơng pháp luận cho mọi nghiên cứu về tôngiáo

ở C.Mác, Ph.Ăngghen cũng nh V.I.Lênin, nghiên cứu về vấn đề tôn giáo

là một bộ phận quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển chủ nghĩaduy vật lich sử, chủ nghĩa xã hội khoa học, đồng thời cũng là một bộ phậnquan trọng trong việc xây dựng chiến lợc đấu tranh cách mạng của giai cấpvô sản

Việc C.Mác và Ph Ănghen phê phán chủ nghĩa duy tâm và chế độ chínhtrị của xã hội Đức đơng thời là bắt đầu từ phê phán tôn giáo, cụ thể là đạoKi-tô Trong điều kiện của nhà nớc Phổ chuyên chế - một nhà nớc Cơ đốcgiáo với một nền khoa học Cơ đốc giáo thì mọi sự phê phán đối với nó đã đ -

ợc những ngời thuộc phái Hêghen trẻ tiến hành Tiếp đó là L.Phoiơbắc, nhng

C Mác và Ph.Ănghen không dừng lại ở đó mà đã chỉ ra chỗ hạn chế của họ.Chủ nghĩa duy tâm của phái Hêghen trẻ và chủ nghĩa duy vật nhân bản củaL.Phoiơbắc đã làm cho sự phê phán tôn giáo của họ không triệt để, khôngchỉ ra đợc con đờng để khác phục tôn giáo và giải phóng con ngời

Trong tác phẩm "L.Phoibắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức",Ph.Ănghen viết: “thuốc phiện” của tôn giáochủ nghĩa duy tâm thực sự của L.Phoiơbắc lộ rõ ra khichúng ta nghiên cứu tới triết học tôn giáo và đạo đức học của ông.L.Phoiơbắc hoàn toàn không muốn xoá bỏ tôn giáo; ông muốn hoàn thiện

tôn giáo Bản thân triết học cũng phải hoà vào tôn giáo" (4.416) Ph.Ănghen

cho rằng chủ nghĩa duy tâm của L.Phoiơbắc là ở chỗ ông xét những quan hệgiữa ngời không đơn giản theo đúng ý nghĩa mà bản thân chúng có, nghĩa làkhông hiện thực mà luôn áp đặt cho những quan hệ ấy một dấu ấn tôn giáo C.Mác nhấn mạnh: “thuốc phiện” của tôn giáoL.Phoiơbắc hoà tan bản chất tôn giáo vào bản chấtcon ngời Nhng bản chất con ngời không phải là một cái gì trừu tợng cố hữucủa cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con ngời là

tổng hoà những mối quan hệ xã hội” của tôn giáo(2.11) Khi phê phán cái gọi là tôn giáo

tình yêu của L.Phoiơbắc, Ph.Ănghen đã chỉ ra rằng: nếu tôn giáo tình yêu cóthể tồn tại không cần đến thợng đế của nó thì thuật luyện kim cũng khôngcần đến viên đá tạo vàng ý định xây dựng một tôn giáo tình yêu trên cơ sởphê phán kịch liệt tôn giáo và đòi xoá bỏ nó thể hiện một mâu thuẫn khôngthể giải quyết đợc trong t tỏng của L.Phoiơbắc

Với cái nhìn hiện thực, C.Mác hiểu rằng mặc dù quan điểm của tôn giáo

về thế giới là phi lý, nhng tôn giáo vẫn có một sức mạnh thực tế và nhiệm vụcủa khoa học chân chính không chỉ là phủ nhận các tín điều của nó mà làvạch ra bản chất, nguồn gốc và điều kện của sự truyền bá tôn giáo Sự hìnhthành bớc đầu của chủ nghĩa duy vật lịch sử đợc đánh dấu bằng việc C.Mácvạch ra cội rễ xã hội của tôn giáo và xã hội công dân là cơ sở hiện thực củanhà nớc và pháp quyền Bởi vậy, vấn đề cơ bản của cách mạng là cải tạobằng thực tiễn cái xã hội hiện thực mà con ngời đang sống Cũng từ đó làmmất đi sự phản ánh h ảo trong tôn giáo về thế giới về hiện thực đó

Năm 1843, trong Lời nói đầu cuốn “thuốc phiện” của tôn giáoGóp phần phê phán triết học phápquyền của Hêghen” của tôn giáo, C.Mác lần đầu tiên trình bày ngắn gọn những quan

điểm của mình về tôn giáo C.Mác viết: “thuốc phiện” của tôn giáođối với nớc Đức thì việc phê phántôn giáo, về thực chất, đã kết thúc và sự phê phán tôn giáo là tiền đề của mọi

sự phê phán khác v.v căn cứ của sự phê phán chống tôn giáo là: "con ngờisáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con ngời Cụ thể là: "tôngiáo là tự sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con ngời cha tìm thấy bản thân

mình hoặc đã lại đánh đánh mất bản thân mình một lần nữa” của tôn giáo (1.569)

C.Mác viết: “thuốc phiện” của tôn giáoSự nghèo nàn của tôn giáo, một mặt là biểu hiện của sựnghèo nàn hiện thực, và mặt khác là sự phán kháng chống sự nghèo nàn hiệnthực ấy Tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức là trái tim của thếgiới không có trái tim, cũng giống nh nó là tinh thần của những trật tự không

có tinh thần Tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo (1.570).

C.Mác nói “thuốc phiện” của tôn giáotôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo, Ph.Ăngghen đồng tìnhvới quan điểm này, V.I.Lênin lại nhiều lần nhắc lại câu nói của C.Mác khi

ông bàn về tôn giáo

Thuốc phiện là chất kích thích thần kinh làm cho con ngời đi vào trạngthái quên lãng, lâng lâng khó tả Nó cũng có thể làm giảm cơn đau ở một sốbệnh, nó tham gia một số thành phần của các vị thuốc Đứng về phơng diệnxã hội, thuốc phiện không kích thích con ngời tham gia tích cực vào cuộc

đấu tranh vì tiến bộ xã hội, mà có tính chất ru ngủ con ngời, dẫn dắt con

ng-ời đến cảm giác xa lạ để mà quên lãng hiện thực Theo GS Rô-giô (ngng-ời ChiLê), cho đến những năm đầu của thế kỷ XIX thì “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo vẫn cha có ýnghĩa (ma tuý) nh ngày nay Nó là một thứ thuốc thông thờng, một chất

giảm đau mà các thầy thuốc vẫn kê đơn” của tôn giáo (6.239).

Xét quan điểm của C.Mác “thuốc phiện” của tôn giáotôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo thì “thuốc phiện” của tôn giáotôngiáo là hình thức thần thánh của sự tha hoá” của tôn giáo, “thuốc phiện” của tôn giáolà sự tự ý thức của con ngờicha tìm thấy bản thân mình hoặc lại đánh mất bản thân mình một lần nữa” của tôn giáo,tôn giáo là ảnh ảo, ảo tởng, tởng tợng Trong bối cảnh của C.Mác khi phântích sự tha hoá trong CNTB, thì câu nói này của C.Mác nói về tính chất rungủ xoa dịu quần chúng của tôn giáo, để con ngời lãng quên hiện thực, từ bỏ

đấu tranh, để con ngời từ giã hiện thực và đi vào thế giới lộn ngợc, tức vàotrong ảo ảnh và tởng tợng

Khi nói “thuốc phiện” của tôn giáotôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo, C.Mác đã chỉ ra mặt tiêucực, tính chất độc hại của tôn giáo Nó mang lại cho con ngời một bức tranhkhông chân thực về thế giới, nó giam cầm con ngời trong các quan điểm duytâm thần học, hớng họ về các lực lợng siêu nhiên mà họ hoàn toàn quy phục,

ru ngủ và biến quần chúng lao động thành những kẻ thụ động, cam chịu ápbức, bất công Nếu nh quần chúng bị áp không thức tỉnh, không tự mìnhvùng dậy để đấu tranh chống bọn bóc lột, địa chủ và t bản thì ai là ngời cứuvớt họ Bởi vậy, giai cấp bóc lột thống trị trớc sau đều dựa vào tôn giáo, coi

nh sự bổ sung vào sức mạnh bạo lực của chúng

V.I.Lênin cũng đã chỉ rõ: Giai cấp thống trị dựa vào hai ngời đó là đaophủ và thầy tu Đao phủ để trấn áp, đè bẹp sự phản kháng của quần chúng vàthầy tu để xoa dịu, an ủi con ngời ta nên “thuốc phiện” của tôn giáoăn thuận ở hoà” của tôn giáo với kẻ thống trịmình

C.Mác và Ph.Ăngghen đều thấy rõ mặt tiêu cực, tính chất độc hại của tôngiáo Tôn giáo không thúc đẩy quần chúng đấy tranh mà chỉ khiến họ thở dài

trớc đau khổ Tôn giáo đã khiến cho trái tim họ nguội lạnh và tinh thần họ têliệt trong một xã hội âm thầm và nhẫn nhục Chính vì thế mà C.Mác nói:

“thuốc phiện” của tôn giáoTôn giáo là thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo

Trong nhiều trờng hợp, tôn giáo còn kích động những hành vi cuồng tín,những xung đột đẫm máu giữa các tôn giáo với nhau Trong trờng hợp này,tôn giáo không chỉ là thuốc phiện mà là một thứ rợu mạnh, một thứ men saytạo ra một thái độ mù quáng và điên loạn Đó là cha nói đến những điều mêtín nhảm nhí, phản khoa học, phản nhân văn trong sinh hoạt và chữa bệnh “thuốc phiện” của tôn giáoThuốc phiện” của tôn giáo là khía cạnh của tôn giáo Tôn giáo không chỉ là “thuốc phiện” của tôn giáothuốcphiện” của tôn giáo mà còn là nhiều thứ khác nữa C.Mác còn coi tôn giáo là hạnh phúc

ảo ảnh, là tởng tợng, là vòng hào quang thần thánh trong cái biển khổ củanhân dân, tôn giáo là những bông hoa tởng tợng trên xiềng xích của con ng-

ời, là mặt trời ảo tởng xoay quanh con ngời v.v Nhng phải chăng tôn giáochỉ có mặt tiêu cực, độc hại?

Các luận điểm trên của C.Mác còn bao hàm một phạm vi khá rộng lớn vàchứa đựng cả những ý nghĩa sâu xa khác Đó là ý nghĩa nhân văn của tôngiáo trong sâu thẳm đời sống tâm linh, bởi vì tôn giáo không chỉ là “thuốc phiện” của tôn giáobiểuhiện sự nghèo nàn của hiện thực” của tôn giáo mà còn là “thuốc phiện” của tôn giáosự phản kháng chống lại sựnghèo nàn hiện thực ấy” của tôn giáo

Đối với Ph.Ăngghen, ông đã đi sâu vào lịch sử tôn giáo, đặc biệt là lịch sửKi-tô giáo và chứng minh rằng: sự xuất hiện của tôn giáo này chính là sựphản ứng lại sự bất công và tàn bạo của chế độ nô lệ

“thuốc phiện” của tôn giáoLà tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức” của tôn giáo tôn giáo biểu hiện thái độkhông chấp nhận, chí ít cũng là thái độ không bằng lòng, đó là một sự phảnkháng yếu đuối, tiêu cực của tầng lớp, giai cấp bị trị, là sự rên xiết thầmlặng của họ

“thuốc phiện” của tôn giáoLà trái tim của thế giới không có trái tim” của tôn giáo, tôn giáo là sự rung động tìnhthơng trong một xã hội mà sự độc ác ngự trị “thuốc phiện” của tôn giáoLà thuốc phiện của nhân dân” của tôn giáo,tôn giáo là độc dợc phá hoại, ăn mòn cơ thể nhng còn ít nhiều thể hiện làliều thuốc giảm đau cho những kiếp ngời lận đận trong bể khổ trầm luân Với quan điểm duy vật biện chứng, coi tôn giáo là một hình thái ý thức xãhội phản ánh những điều kiện sinh hoạt của xã hội, Ph.Ăngghen đã chỉ rõ:Bất cứ các tôn giáo nào cũng không phải là cái gì khác mà chính là sự phản

ánh huyền ảo của lực lợng ngoại giới chi phối sinh hoạt hàng ngày của ngời

ta vào trong đầu óc của con nguời, trong phản ánh đó lực lợng thế gian đã

mang hình thức những lực lợng siêu thế gian Ph.Ăngghen viết tiếp: “thuốc phiện” của tôn giáoTrongnhững thời kỳ đầu của lịch sử, chính những lực lợng siêu nhiên là những cáitrớc tiên đợc phản ánh nh thế, và trontg quá trình phát triển hơn nữa thì ởnhững dân tộc khác nhau, những lực lợng thiên nhiên ấy đã đợc nhân cáchhoá một cách hết sức nhiều vẻ và hết sức hỗn tạp v.v Nhng chẳng bao lâu,bên cạnh những lực lợng thiên nhiên , lại còn có cả những lực lợng xã hội tác

động - những lực lợng này đối lập với con ngời, một cách cũng xa lạ lúc đầucũng không thể hiểu đợc đối với họ, và cũng thống trị họ với cái vẻ tất yếu

bề ngoài giống nh bản thân những lực lợng tự nhiên vậy” của tôn giáo (3.437)

Vấn đề đặt ra với C.Mác và Ph.Ăngghen không phải là phê phán tôn giáo

mà là phê phán cái cơ sở trần tục của tôn giáo Đối với C.Mác, việc phê phántôn giáo về thực chất đã kết thúc ở nớc Đức Bởi vì, phê phán tôn giáo chỉ làtiền đề cho mọi sự phê phán khác Theo C.Mác và Ph.Ăngghen, muốn xoá

bỏ kết quả phải xoá bỏ nguyên nhân của nó, muốn thay đổi ý thức xã hội thìphải thay đổi bản thân tồn tại xã hội Do vậy, xoá bỏ hạnh phúc ảo tởng củatôn giáo phải trên cơ sở tạo ra cái hạnh phúc thật sự của nhân dân Muốn xoá

bỏ ảo tởng ở con ngời cần phải xoá bỏ nguồn gốc làm nảy sinh nhu cầu cần

có ảo tởng Muốn đẩy lùi ớc mơ về thiên đờng ở thế giới bên kia thì cần phảikiến tạo đợc thiên đờng ở thế giới hiện hữu Nếu tôn giáo là vòng hào quangthần thánh trong cái biển khổ của nhân dân thì trớc hết phải phê phán cáibiển khổ ấy Nếu tôn giáo chỉ là những bông hoa tởng tợng bao phủ lênxiềng xích của con ngời thì không phải để loài ngời tiếp tục mang xiềng xích

có những bông hoa giả Vấn đề là để loài ngời vứt bỏ những xiềng xích ấy vàgiơ tay hái những bông hoa thật Nếu tôn giáo là cái mặt trời ảo tởng vận

động xung quanh con ngời thì vấn đề là phải làm cho con ngời vận độngxung quanh cái mặt trời thực của mình Do đó, "phê phán thợng giới biếnthành phê phán cõi trần, phê phán tôn giáo biến thành phê phán pháp quyền,

phê phán thần học biến thành phê phán chính trị" (1.571) “thuốc phiện” của tôn giáoPhê phán cõi

trần” của tôn giáo cũng có nghĩa là phê phán những nguồn gốc đẻ ra tôn giáo và tính chấtthuốc phiện của nó Chính vì vậy cả C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin đãkịch liệt lên án những kẻ trực tiếp tấn công vào tôn giáo một cách mù quáng.Các ông không bao giờ coi chủ nghĩa vô thần có nhiệm vụ tấn công vào tôngiáo C.Mác viết: “thuốc phiện” của tôn giáokẻ nghịch đạo không phải là kẻ phỉ báng vào thần thánhcủa quần chúng mà chỉ là ngời đồng tình với quan điểm của quần chúng làngời sáng tạo ra thần thánh” của tôn giáo

V.I.Lênin là ngời bảo vệ và phát triển t tởng của C.Mác và Ph.Ăngghentrong đó bao gồm cả vấn đề tôn giáo là một cống hiến lớn.

V.I Lênin đã đề cập đến vấn đề tôn giáo trong diều kiện chủ nghĩa đếquốc lúc mà cuộc đấu tranh giữa gai cấp vô sản và giai cấp t sản gay gắtthêm nhiều và chủ nghĩa Mác đang bị lũng đoạn cả từ bên trong bởi chủnghĩa xét lại thông qua mọi trào lu t tởng t sản kể cả tôn giáo Mặt khác trựctiếp mà V.I.Lênin phải đấu tranh là đạo Ki-tô chính thống ở Nga trong sựcấu kết chặt chẽ, trực tiếp với chính phủ Nga hoàng

Vấn đề tôn giáo, nhất là đạo chính thống giữ vị trí quốc giáo của chế độNga hoàng, cuộc đấu tranh về mặt ý thức hệ và về mặt chính trị, thái độ của

đảng mácxít đối với tôn giáo…đã nói lên điều đó Khi ờng xuyên giữ vị trí quan trọng trong cácthbài biết, tác phẩm của V.I.Lênin về vấn đề triết học, cơng lĩnh chiến lợc vàsách lợc của đảng

Nếu C.Mác đa ra luận điểm nổi tiếng có ý nghĩa phơng pháp luận rằng:

“thuốc phiện” của tôn giáoPhê phán tôn giáo là tiền đề cho mọi sự phê phán khác” của tôn giáo thì V.I.Lênin đãtiếp tục đi sâu vào phân tích, phê phán cái nguồn gốc sinh ra tôn giáo vớitính chất thuốc phiện của nó

V.I.Lênin đã phân tích cội rễ nhận thức luận của tôn giáo Đây là một

đóng góp mới vào phơng pháp mácxít trong khi nghiên cứu về tôn giáo

Điểm thờng nhận thấy là: xét từ góc độ nhận thức luận, V.I.Lênin hay xemxét tôn giáo cùng với chủ nghĩa duy tâm V.I.Lênin viết: Kant hạ thấp trithức để dọn đất cho niềm tin; Hêghen đề cao tri thức thuyết phục rằng trithức là tri thức về thợng đế Kant đa ra học thuyết về bất khả tri, tức là conngời không nhận thức đợc thế giới, chỉ nhận thức đợc hiện tợng mà khôngnhận thức đợc bản chất Kant phủ nhận tri thức của con ngời và tin vào tôngiáo, Hêghen đề cao vai trò tri thức, nhng tri thức đó lại là tri thức của thợng

đế chứ không phải là tri thức của con ngời phản ánh thế giới khách quan vàotrong đầu óc Theo V.I.Lênin thì khả năng xuất hiện tôn giáo và chủ nghĩaduy tâm nằm trong phép biện chứng của quá trình nhận thức Nhận thức pháttriển theo con đờng xoáy ốc Bất cứ một sự giản đơn, phiến diện, xơ cứnghay thẳng đuột nào cũng có thể dẫn đến chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo V.I.Lênin còn xem xét nguồn gốc xã hội của tôn giáo Chủ nghĩa duy vậttrớc thờng dừng lại ở chỗ giải thích tôn giáo bằng sự ngu muội của quầnchúng, rút cục vẫn không ra khỏi giới hạn của chủ nghĩa duy tâm Bởi vậy,chỉ có nghĩa duy vật thô sơ, đơn giản, siêu hình mới coi chủ nghĩa duy tâm

triết học là điều vặt vãnh còn chủ nghĩa duy vật biện chứng đòi hỏi một sựluận giải sâu sắc hơn.

Khi phân tích những nguồn gốc xã hội của tôn giáo trong xã hội t bảnV.I.Lênin viết: “thuốc phiện” của tôn giáoSợ hãi trớc thế lực mù quáng của chủ nghĩa t bản - mùquáng vì quần chúng nhân dân không thể đoán trớc đợc nó - là thế lực bất cứlúc nào trong đời sống của ngời vô sản và ngời tiểu chủ, cũng đe doạ và đemlại cho họ “thuốc phiện” của tôn giáosự phá sản đột ngột” của tôn giáo, “thuốc phiện” của tôn giáobất ngờ” của tôn giáo, “thuốc phiện” của tôn giáongẫu nhiên” của tôn giáo làm cho họ phảidiệt vong, biến họ thành một ngời ăn xin, một kẻ bần cùng, một gái điếm, vàdồn họ vào cảnh chết đói đó chính là nguồn gốc sâu xa của tôn giáo hiện đại

mà ngời duy vật phải chú ý đến trớc hết và trên hết nếu ngời ấy không muốn

cứ mãi mãi là một ngời duy vật sơ đẳng” của tôn giáo (8.515-516)

Trong xã hội có đối kháng giai cấp, yếu tố quan trọng làm nảy sinh tôngiáo là sự áp bức giai cấp, là chế độ ngời bóc lột ngời, quần chúng bị áp bứcbuộc phải lao động cho kẻ khác, bị cùng khổ và cô đơn không tìm ra lốithoát cho sự kìm kẹp của ách bóc lột trên trái đất, cho nên đã tìm lối thoát ởtrên trời Vì vậy, tình trạng bị đè nén về mặt xã hội của quần chúng lao

động, cảm giác về sự bất lực hoàn toàn của họ trớc những thế lực mù quángcủa CNTB đang hàng ngày, hàng giờ mang đến cho họ sự khổ đau khủngkhiếp hơn ngàn lần những nỗi bất hạnh gặp phải trong chiến tranh hoặc nạn

động đất v.v Đó chính là cội rễ sâu xa nhất của tôn giáo hiện nay

Sự bất lực của giai cấp bị áp bức bóc lột trong cuộc đấu tranh chống bọn

áp bức bóc lột làm nảy sinh một cách tất yếu lòng tin vào một cuộc sống tốt

đẹp hơn ở thế giới bên kia, cũng giống nh sự bất lực của ngời hoang dã trongcuộc đấu tranh chống tự nhiên làm nảy sinh lòng tin vào các thần linh , maquỷ và các phép lạ

Nh vậy, V.I.Lênin đã làm rõ hạn chế của sự nhận thức và bất lực trớc sự

mù quáng của xã hội t bản làm cho ngời ta tìm đến liều thuốc giảm đau, anthần một cách h ảo, đó là tôn giáo - một thứ “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo tất yếu cần phải

có khi con ngời còn bị tha hoá bởi cuộc sống thực tại

Chính từ sự phân tích khoa học đó mà V.I.Lênin đã phê phán những ngờitrực tiếp tấn công một cách thô bạo, mù quáng vào thứ “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôngiáo V.I.Lênin cho rằng: Sai lầm lớn nhất và tệ hại nhất mà một ngời mácxít

có thể mắc phải là tởng rằng có thể chỉ do con đờng trực tiếp giáo dục chủnghĩa Mác thuần tuý mà làm cho quần chúng bừng tỉnh khỏi giấc mê tôngiáo Không ! Cần phải biết tuyên truyền đủ mọi vẻ, bằng những sự việc lấy

trong mọi mặt của đời sống thực tế, đến với họ bằng nhiều cách để làm cho

họ quan tâm, hứng thú tới vấn đề, lay động họ từ nhiều phía khác nhau, dùng

đủ mọi phơng pháp để thức tỉnh họ

V.I.Lênin chế diễu những lời lặp lại chủ nghĩa Mác một cách nhạt nhẽo,một cách khô khan đầy rẫy trên sách báo mà lại hay xuyên tạc chủ nghĩaMác Điều căn bản và chính là điều mà một số ngời Cộng sản chúng ta thờnghay quên, những ngời cộng sản tự xng là mácxít nhng trên thực tế chỉ làmsai lạc chủ nghĩa Mác đi - điều căn bản đó là biết dùng một thái độ có ýthức đối với vấn đề tôn giáo và thái độ phê bình sáng suốt các thứ tôn giáo

để làm cho quần chúng hoàn toàn còn lạc hậu quan tâm đến

Đồng thời với việc phê phán những ngời trực tiếp tấn công tôn giáo, tấncông một cách mù quáng vào thứ “thuốc phiện” của tôn giáothuốc phiện” của tôn giáo của tôn giáo, V.I.Lênincũng đã phân tích sâu sắc việc giai cấp thống trị luôn luôn cần đến thứ thuốcphiện này để bảo vệ nền thống trị tàn bạo của chúng, bởi tôn giáo ru ngủquần chúng trong giấc mê ảo tởng

V.I.Lênin cho rằng: Bất cứ giai cấp áp bức nào để bảo vệ nền thống trịcủa mình đều cần tới hai chức năng xã hội: chức năng của tên đao phủ vàchức năng của thầy tu Đao phủ phải đè bẹp sự phản kháng của những kẻ bị

áp bức, thầy tu phải an ủi họ, vẽ ra cho họ triển vọng về sự dịu bớt của cáctai hoạ và hy sinh trong điều kiện vẫn duy trì sự áp bức giai cấp và bằng cách

đó làm cho quầng chúng dung hòa với sự áp bức, sao nhãng việc đấu tranhcách mạng v.v Cuộc đấu tranh với giới tu sĩ về hình thức là đấu tranh tôngiáo nhng thực chất là cuộc đấu tranh mang tính chính trị, là một bộ phậncủa cuộc đấu tranh giai cấp để bảo vệ lợi ích của nhân dân, của chế độ mới.Nhiều khi nó diễn ra gay gắt, quyết liệt chính vì nó là cuộc đấu tranh giaicấp, đấu tranh chính trị

Trong quá trình đấu tranh phải hiểu rằng, đối với chúng ta sự thống nhấtcủa cuộc đấu tranh thực sự cách mạng đó của quần chúng bị áp bức để sángtạo nên một cảnh cực lạc trên trái đất là quan trọng hơn sự thống nhất ý kiếncủa những ngời vô sản về sự cực lạc trên “thuốc phiện” của tôn giáothiên đờng” của tôn giáo, nghĩa là đừng để cho

kẻ địch lợi dụng sự khác nhau về tôn giáo để chia rẽ hàng ngũ đấu tranh,phải học đợc cách đấu tranh với tôn giáo đó là giáo dục, tổ chức, rèn luyệnquần chúng trong cuộc đấu tranh để lật đổ chế độ áp bức bóc lột nhằm thủtiêu tận gốc cội rễ xã hội của tôn giáo, tuyên truyền vô thần trong quầnchúng một cách sinh động cụ thể Tôn trọng tín ngỡng của quần chúng,

không xúc phạm, không mu toan ngăn cản, cấm đoán bằng biện pháp mệnhlệnh hành chính V.I.Lênin nói: Cần phải cực kì thận trọng trong cuộc đấutranh chống lại các thành kiến tôn giáo Trong cuộc đấu tranh này ai làm tổnthơng đến tình cảm tôn giáo thì ngời đó sẽ gây một thiệt hại lớn Cần phảilấy tuyên truyền, lấy giáo dục để đấu tranh Nếu hành động một cách thôbạo chúng ta sẽ làm cho quần chúng tức giận, các hành động nh vậy cànggây nên chia rẽ trong quần chúng về vấn đề tôn giáo mà sức mạnh của chúng

ta là ở sự đoàn kết, nguồn gốc sâu xa nhất của các thành kiến tôn giáo là sựcùng khổ và dốt nát Chính cái tệ này là cái chúng ta cần xoá bỏ

Vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn ViệtNam, Hồ Chí Minh đã đi sâu phân tích rõ mối hiểm hoạ khi giai cấp thốngtrị, lực lợng phản tiến bộ sử dụng tôn giáo chống phá cách mạng, đặc biệtlàm công cụ hỗ trợ đắc lực cho chủ nghĩa đế quốc mở rộng các cuộc xâm lợccác nớc thuộc địa, phụ thuộc trong đó có Việt Nam

Một là: Chủ tịch Hồ Chí Minh tố cáo và lên án cuộc xâm lợc của chủ

nghĩa thực dân Pháp trớc nhân dân Việt Nam, cũng nh nhân dân thế giớitrong đó có nhân dân Pháp Từ lúc chuẩn bị cho đến khi tiến hành cuộcchiến tranh xâm lợc nớc ta, giai cấp t sản Pháp đã lợi dụng việc đi truyền đạocủa một số giáo sỹ trong giáo hội Thiên chúa thực hiện chức năng do thám,gián điệp Từ sự phê phán chính trị, Hồ chí Minh đã phê phán giáo hội Ngờiviết: “thuốc phiện” của tôn giáoTrong cuộc xâm chiếm Đông Dơng thì chính những nhà truyền đạoThiên chúa đã đi do thám để báo cho đội quân chiếm đóng biết những kếhoạch phòng thủ v.v cũng chính các nhà truyền đạo đã dẫn đờng những đội

quân tấn công v.v ” của tôn giáo (9.210) Trong thời chinh chiến Bắc Kỳ nhiều tên giám

mục, cha cố giả danh đi làm việc thiện để do thám phong trào, đánh cắp kếhoạch phòng thủ các nơi giao cho thực dân Pháp

Hai là: Hồ Chí Minh đã tố cáo giai cấp t sản Pháp sử dụng tôn giáo để đàn

áp phong trào đấu tranh của nhân ta

Ba là: Chủ tịch Hồ Chí Minh đã lên án thực dân Pháp lợi dụng tôn giáo để

cớp bóc của cải, ruộng đất của nhân dân ta, đẩy nhân dân lao động chủ yếu

là nông dân đến chỗ bần cùng ở đồng bằng Bắc Bộ cũng nh ở đồng bằngNam Bộ giáo hội đã chiếm tới 20% đến 25% ruộng đất của nông dân, biếnthành đất của nhà thờ chúa (18.148)

Bốn là: Chủ tịch Hồ Chí Minh tố cáo chủ nghĩa đế quốc lấy tôn giáo làm

cho dân ngu, lấy pháp luật trói buộc dân v.v Chúng vừa đấu tranh chống lại