Tứ thơ và cái tôi trữ tình trong thơ hữu thỉnh

Tôi hi vọng những nghiên cứu đặt ra trong luận văn sẽ trở thành nguồn tư liệu có giá trị đối với việc dạy học tác phẩm văn chương của Hữu Thỉnh trong nhà trường phổ thông.. Cùng với đó,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THANH MAI

TỨ THƠ VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HỮU THỈNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THANH MAI

TỨ THƠ VÀ CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HỮU THỈNH

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự

hướng dẫn khoa học của PGS TS Đoàn Đức Phương Các nội dung nghiên

cứu và các kết quả trong đề tài này là hoàn toàn trung thực và chưa công bố dưới bất cứ hình thức nào trước đây Những dẫn chứng phục vụ cho việc so sánh, phân tích được chính tác giả luận văn thu thập từ các nguồn khác nhau

có ghi rõ trong phần tài liệu tham khảo

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu đi trước đều có trích dẫn và chú thích nguồn gốc

Nếu có bất kỳ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn của mình

Hà Nội, ngày tháng năm 201

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thanh Mai

LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới PGS TS Đoàn Đức Phương,

người thầy đã hướng dẫn tận tình, đưa ra những định hướng, góp ý, nhận xét trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc Gia Hà Nội tham gia giảng dạy các môn học trong chương trình đào tạo Thạc sĩ Văn học đã cung cấp kiến thức nền tảng cho luận văn

Xin cảm ơn sự khích lệ, động viên của đồng nghiệp đã giúp tôi hoàn thiện quá trình học tập và thực hiện đề tài

Xin gửi lời cảm ơn đến các bạn học viên lớp cao học Văn học K58- 2013

đã cùng tôi trao đổi, chia sẻ các kiến thức trong quá trình cùng học tập và làm luận văn

Xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những người thân trong gia đình đã luôn động viên, hỗ trợ và tạo động lực cho tôi trong quá trình tham gia chương trình học

Dù có nhiều cố gắng, song chắc chắn luận văn đề tài Tứ thơ và cái tôi trữ tình trong thơ Hữu Thỉnh không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, tôi

mong muốn nhận được sự góp ý chân thành của thầy cô và các bạn Tôi hi vọng những nghiên cứu đặt ra trong luận văn sẽ trở thành nguồn tư liệu có giá trị đối với việc dạy học tác phẩm văn chương của Hữu Thỉnh trong nhà trường phổ thông

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng năm 201

Tác giả luận văn

Phạm Thị Thanh Mai

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Lịch sử vấn đề 4

3.Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

4.Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5.Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1: SÁNG TÁC THƠ VÀ QUAN ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA HỮU THỈNH Error! Bookmark not defined 1.1 Hành trình sáng tạo Error! Bookmark not defined 1.2 Quan điểm nghệ thuật Error! Bookmark not defined Chương 2: TỨ THƠ VÀ CẤU TỨ TRONG THƠ HỮU THỈNH Error! Bookmark not defined.

2.1 Khái lược về tứ thơ và cấu tứ trong thơ Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Tứ thơ Error! Bookmark not defined 2.1.2 Cấu tứ Error! Bookmark not defined.

2.2 Loại hình tứ thơ trong thơ Hữu Thỉnh Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Tứ thơ về tình cảm gia đình Error! Bookmark not defined 2.2.2 Tứ thơ về tình yêu Error! Bookmark not defined 2.2.3 Tứ thơ về nỗi cô đơn Error! Bookmark not defined 2.3 Nghệ thuật tổ chức tứ thơ trong thơ Hữu ThỉnhError! Bookmark not

defined.

2.3.1 Cấu tứ liên tưởng Error! Bookmark not defined 2.3.2 Cấu tứ gợi mở Error! Bookmark not defined 2.3.3 Cấu tứ kết chuỗi Error! Bookmark not defined.

Chương 3: CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ HỮU THỈNH Error! Bookmark not defined.

3.1 Khái lược về cái tôi trữ tình Error! Bookmark not defined 3.2 Biểu hiện cái tôi trữ tình trong thơ Hữu ThỉnhError! Bookmark not defined.

3.2.1 Cái tôi trách nhiệm với Tổ quốc Error! Bookmark not defined 3.2.2 Cái tôi nhạy cảm, tinh tế Error! Bookmark not defined.

defined.

3.3 Phương thức biểu hiện cái tôi trữ tình trong thơ Hữu Thỉnh Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Ngôn ngữ thơ Error! Bookmark not defined 3.3.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined 3.3.3 Biểu tượng thơ Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc với chiến thắng vào ngày 30-4-1975 đã đánh dấu một kỉ nguyên mới, lật một trang mới trong lịch sử dân tộc Hòa chung với khí thế chống giặc ngoại xâm, văn học đã có đóng góp không nhỏ trong việc khích lệ, cổ động tinh thần cho cuộc kháng chiến Đồng thời chính cuộc đấu tranh giành độc lập này đã thúc đẩy sự phát triển mạnh

mẽ của nền thơ ca Việt Nam với sự lớn mạnh về đội ngũ sáng tác Chưa bao giờ lực lượng sáng tác thơ lại tập hợp được nhiều thế hệ và nhiều phong cách, vừa thống nhất vừa bổ sung cho nhau như thời kì này Từ những nhà thơ xuất hiện từ trước những năm 1975 như Tố Hữu, Tế Hanh, Xuân Diệu, … đến các nhà thơ thời kì kháng chiến chống Pháp như Chính Hữu, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Trung Thông, … tất cả đều có những sáng tác nổi bật và gặt hái được nhiều thành công Cùng với đó, thời kì này đã xuất hiện rất nhiều các nhà thơ trẻ với sự sáng tạo độc đáo, mang lại luồng gió mới và đã sớm khẳng định tên tuổi của chính mình như: Thanh Thảo, Lê Anh Xuân, Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật, Xuân Quỳnh …

Cùng với sự phát triển đông đảo của số lượng các tác giả, diện mạo và khuynh hướng văn học cũng có một sự phát triển tương đối rõ ràng Các tác phẩm viết về hiện thực đặc biệt là hiện thực chiến tranh đã không còn là hiện thực “nhìn thấy” nữa mà thay vào đó là được hồi tưởng lại trong kí ức của tác giả Có lẽ bởi vậy, chiến tranh không đơn giản là được nhìn nhận bởi những

gì đang diễn ra, sự khốc liệt của cuộc kháng chiến dân tộc, tinh thần đấu tranh quật cường của nhân dân, … mà còn là những nỗi đau trĩu nặng với những vết thương nhức nhối khó lành Và với sự thay đổi về nhu cầu sáng tác, thể loại trường ca đã được xuất hiện rất nhiều gắn với những tên tuổi lớn như Thanh

2

Thảo, Hữu Thỉnh, Nguyễn Đức Mậu, Phạm Tiến Duật … Những trường ca

ra đời thể hiện nhu cầu tổng kết về chiến tranh với cái nhìn tổng quát nhất, kéo dài trong cả một cuộc kháng chiến từ những giây phút ban đầu cho tới khi đến thời bình Đó là một cuộc chiến đầy đau thương mất mát và cũng có nhiều hi sinh

Bên cạnh việc viết về chiến tranh, giai đoạn văn học này còn viết nhiều

về cái tôi cá nhân, những âu lo trong cuộc sống đời thường của mỗi con người Những nỗi buồn nhân sinh, sự ưu tư trước cuộc đời dần dần được bày

tỏ qua cái tôi cá nhân Các nhà thơ ý thức được đã đến lúc tách rời cái ta chung để đi tìm hiểu chiều sâu tâm hồn con người Những nỗi buồn trong thời

kì này không giống như trong Thơ mới, muốn thoát ly hiện thực mà gắn liền với hiện thực, bộc lộ những cảm xúc cá nhân trước cuộc đời, con người, những thay đổi làm nên bi kịch mới của con người Đất nước kết thúc chiến tranh, con người không còn có một mục tiêu chung để ra sức chiến đấu, họ trở

về cuộc sống bình thường với muôn mặt phải âu lo Điều đó tạo nên sự bất an,

sự khủng hoảng về niềm tin trước cuộc đời Đồng thời, nó còn là thái độ của con người trước hiện thực cuộc sống với những gian dối, lọc lừa, sự vô tâm

vô tình giữa con người và đặc biệt là ở đó có một nỗi niềm cô độc không còn

ai để có thể bày tỏ sẻ chia Thơ ca lúc này cũng mang một diện mạo mới với

những tác phẩm đã để lại dấu ấn riêng cho người đọc

Hữu Thỉnh là một trong những nhà thơ tiên phong trong phong trào thơ

ca cách mạng kháng chiến chống Mỹ Con đường thơ ca của ông cũng nằm trong mạch chảy và xu hướng chung của thơ ca cách mạng sau những năm

1975 Những trường ca, những tác phẩm thơ của ông sáng tác về đề tài chiến tranh đã thể hiện được hiện thực với một quy mô đáng kể, đặc biệt là thông qua hình ảnh người lính Ta không chỉ quan sát được con đường hành quân đầy gian khổ của người lính trẻ mà còn thấy được những suy tư, trải nghiệm,

3

những tình cảm đồng đội, gia đình, những cảm xúc trước cuộc đời của họ :

“Chúng tôi có những kỉ niệm riêng, những bài học những điều để nghĩ” Chiến tranh đã qua đi nhưng nó chưa bao giờ trở thành quá khứ trong cuộc đời của mỗi người lính khi tham gia trận mạc Nó vẫn tồn tại, đầy kỉ niệm và gieo những ấn tượng khó quên trong lòng mỗi người

Kết thúc chiến tranh, Hữu Thỉnh cũng như bao người chiến sĩ khác, cởi

bỏ chiếc áo lính để trở về cuộc sống đời thường với những suy tư, trăn trở, những cô đơn giữa cuộc đời bộn bề Con người không còn là con người chung của Tổ quốc, của những chiến tích hào hùng mà là con người của những mảng khối đa chiều, đa cực Điều đó thôi thúc nhà thơ viết nên những vần thơ xót

xa, cô độc :

Trong những sự cô đơn, xót xa trước sự thay đổi của thời cuộc ấy, vẫn ánh lên những khao khát, những ước mơ của con người về vẻ đẹp tâm hồn của con người, hướng con người về những chuẩn mực đạo đức chứ không phải là những ước mơ tiêu cực, muốn thoát khỏi hiện thực Nguyễn Nguyên Tản - một cây bút nghiên cứu phê bình văn học đã viết về Hữu Thỉnh: "Thơ Hữu Thỉnh có một vẻ đẹp riêng: sắc sảo, tinh tế mà vẫn bình dị, chân thật mà không kém phần hư ảo, hồn nhiên mà bay bổng, tự nhiên mà không nông cạn" [16, 176] Cả sự nghiệp thơ của ông đã để lại nhiều tác phẩm đi vào trong lòng người đọc và để lại dấu ấn khó phai về sự chân tình, giản dị của một con người hết lòng suy tư về cuộc đời, con người

Trong thơ, cấu tứ có một vai trò vô cùng quan trọng Nó tạo nên hồn thơ, cái tôi riêng ấn tượng và đặc sắc cho mỗi nhà thơ Chúng ta có thể bắt

4

gặp cùng một đề tài, một chủ đề ở vô số các tác phẩm của các tác giả khác nhau nhưng chính tứ thơ khác biệt đã làm nên thành công cho mỗi tác phẩm, giúp ta nhận ra chân dung của mỗi hồn thơ Hữu Thỉnh là một nhà thơ có những tứ thơ độc đáo với những dấu ấn riêng Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa

có nhiều đề tài nghiên cứu tập trung đi sâu vào để tìm hiểu và chỉ ra được một cách cụ thể về đặc điểm cấu tứ của thơ ông Bởi vậy, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài “Cấu tứ và cái tôi trữ tình trong thơ Hữu Thỉnh” để làm đề tài luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

Hữu Thỉnh là một cây bút đã thành danh, gây được dấu ấn trong lòng người đọc Bởi vậy, đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu đã dành nhiều tâm sức

để nghiên cứu về sự nghiệp thơ văn của ông thông qua các yếu tố nội dung, nghệ thuật,… Tuy nhiên, thơ ca Hữu Thỉnh chỉ mới được nghiên cứu tập trung nhiều từ những năm 1990 trở lại đây Đa số các bài nghiên cứu, đánh giá về thơ Hữu Thỉnh có quy mô vừa và nhỏ, giới hạn trong các bài nghiên cứu với phạm vi cho phép, thường tập trung nghiên cứu về một khía cạnh của nhà thơ như tính triết lý của thơ, đặc sắc của một tập thơ cụ thể

Tác giả Vũ Nho đã có một bài nghiên cứu Thơ Hữu Thỉnh in trong cuốn

Đi giữa miền thơ năm 2001 với quy mô tương đối lớn Tuy bài viết đã đưa ra

những nhận định thống nhất, khái quát về phong cách thơ Hữu Thỉnh nhưng tác giả vẫn chưa khái quát được toàn bộ hệ thống các tác phẩm của nhà thơ

đặc biệt là trường ca Sức bền của đất

Nhà nghiên cứu Trần Mạnh Hảo đã dành cho tập thơ Thư mùa đông

bài viết Thư mùa đông của Hữu Thỉnh in trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội số

4, năm 1996 Ông đã phát hiện và khẳng định những nét đặc sắc và sự sáng

tạo trong lời thơ Hữu Thỉnh đồng thời phát hiện ra chất dân dã, sự đan xen

5

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoài Anh (1999), “Hữu Thỉnh – nhà thơ và phía khuất lấp cuộc đời”, Văn hóa Văn nghệ Công an (số 4), tr.24 - 25

2 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ Văn học, Nhà xuất bản ĐHQG, Hà

Nội

3 Nguyễn Phan Cảnh (1987), Ngôn ngữ thơ, Nhà xuất bản Đại học và Trung

học chuyên nghiệp, Hà Nội

4 Xuân Diệu (9/5/1981), “Những suy nghĩ nhân đọc Đường tới thành phố”,

Báo Văn nghệ (số 19), tr.8

5 Hà Minh Đức (1993), Lý luận văn học, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

6 Hà Minh Đức (1998), Văn học Việt Nam hiện đại, Nhà xuất bản Hà Nội

7 Hà Minh Đức (1997), Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại, NXB

Giáo dục, Hà Nội

8 Hà Minh Đức – Bùi Văn Nguyên (2006), Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội

9 Nguyễn Đăng Điệp (2003), “Hữu Thỉnh và quá trình tự đổi mới thơ”, Tạp chí văn học (số 9), tr.19

10 Nguyễn Đăng Điệp (2002), Giọng điệu thơ trữ tình, Nhà xuất bản Văn học,

Hà Nội

11 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2007), Từ điển thuật ngữ văn học, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

12 Hoàng Thị Thu Hà, “Cái tôi triết lí trong thơ Hữu Thỉnh”

http://diendan.vtcgame.vn/showthread.php?2539010-Cai-toi-triet-li-trong-tho-Huu-Thinh-Hoang-Thi-Thu-Ha

13 Trần Mạnh Hảo (1996), “Thư mùa đông của Hữu Thỉnh”, Văn nghệ Quân đội, số 4

14 Lê Bá Hán – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (2000), Từ điển thuật ngữ Văn học, Nhà xuất bản ĐHQG, Hà Nội

15 Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội

6

16 Thụy Khê (1995), Cấu trúc thơ, Tạp chí Văn nghệ

17 Yên Khương , “Nhà thơ Hữu Thỉnh tự bạch với Sang thu”

http://thethaovanhoa.vn/van-hoa-giai-tri/nha-tho-huu-thinh-tu-bach-voi-sang-thu-n20085161322946.htm

18 Lê Đình Kỵ (1969), Đường vào thơ, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội

19 Nguyễn Thanh Kim (2002), “Hữu Thỉnh - Những kỷ niệm nhỏ về đời và

thơ”, Văn hoá Văn nghệ Công an (số 4), tr.16

20 Mã Giang Lân (2011), Những cấu trúc Thơ, Nhà xuất bản ĐHQG, Hà Nội

21 Mã Giang Lân (2004), Thơ hình thành và tiếp nhận, Nhà xuất bản ĐHQG,

Hà Nội

22 Mã Giang Lân (2004), Văn học hiện đại Việt Nam: Vấn đề - Tác giả, Nhà

xuất bản Giáo dục, Hà Nội

23 Nguyễn Văn Long – Lã Nhâm Thìn (2005), Văn học Việt Nam sau 1975 – những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

24 Trường Lưu (2001), “Mấy ghi nhận về thơ người lính của Hữu Thỉnh”, Báo Diễn đàn Văn nghệ, (số 6), tr.6

25 Phương Lựu (1996), Lý luận văn học, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội

26 Thiếu Mai (1980), Hữu Thỉnh trên đường tới thành phố, Văn nghệ Quân đội

(số 3), tr.32

27 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Con đường đi vào vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nhà xuất bản Giáo dục

28 Nguyễn Đăng Mạnh (1979), Nhà văn tư tưởng và phong cách, Nhà xuất bản

Tác phẩm mới, Hà Nội

29 Nguyễn Xuân Nam (1985), Thơ - tìm hiểu và thưởng thức, Nhà xuất bản Tác

phẩm mới

30 Nhiều tác giả (1997), Văn học Việt Nam chống Mỹ cứu nước, Nhà xuất bản

Khoa học Xã hội

31 Nhiều tác giả (1984), Nhà thơ Việt Nam hiện đại, Nhà xuất bản Khoa học Xã

hội