Trần thuật trong ba truyện vừa của vladimir tendryakov nguyệt thực sáu mươi ngọn nến đêm sau lễ ra trường

Ở đây, trong khuôn khổ của một luận văn, người viết sẽ mang đến cái nhìn sâu rộng hơn về truyện vừa của Tendryakov dưới góc độ trần thuật học, với ba tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HOÀNG THỊ HIỀN LÊ

TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN VỪA CỦA

VLADIMIR TENDRYAKOV

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội – 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích nghiên cứu 7

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc của luận văn 9

CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRUYỆN KỂ 11

1.1 Cơ sở lý luận 11

1.2 Tổ chức cốt truyện 13

1.2.1.Cấu trúc phân mảnh 13

1.2.2 Cấu trúc đóng 31

1.3 Cấu trúc chiều sâu 37

1.4 Tiểu kết 42

CHƯƠNG 2: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT 44 2.1 Cơ sở lý luận 44

2.1.1 Người kể chuyện 44

2.1.2 Điểm nhìn trần thuật 47

2.2 Người kể chuyện “biết tuốt” 48

2.3 Sự luân chuyển các điểm nhìn 52

2.3.1 Từ nhân vật lý tưởng… 57

2.3.2 …Đến nhân vật hành động 62

CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC DIỄN NGÔN 68

3.1 Cơ sở lý luận 68

3.2 Đối thoại 70

3.2.1.Đối thoại nhân vật - nhân vật: 71

3.2.2.Đối thoại người kể chuyện - độc giả ẩn tàng 73

3.2.3.Đối thoại nhân vật - độc giả trư ̀ u tượng : 73

3.3 Độc thoại 74

3.3.1 Triết lý suy tư 75

3.3.2 Trữ tình 78

3.4 Tiểu kết 79

KẾT LUẬN 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền văn học Nga xô viết nửa sau thế kỷ XX, Vladimir Tendryakov (05.12.1923 - 03.08.1984) là một trong số những người khai sinh ra dòng văn xuôi “nông thôn” nhưng ông không trở thành “nhà văn nông thôn” mà hướng đến nghiên cứu những mặt khác nhau của cuộc sống đương thời Được biết đến từ những năm năm mươi của thế kỷ XX, sáng tác của Tendryakov nổi tiếng trước hết bởi hệ đề tài rộng lớn (chiến tranh, nông thôn, lịch sử và đời thường), được thể nghiệm trên các thể loại văn xuôi (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, chính luận) và kịch Nhiều tác phẩm của ông chỉ được công bố sau khi ông qua đời (đây cũng

là lý do để các nhà văn học sử Nga xếp ông vào mảng “văn học trở lại” – thuật ngữ chỉ những tác phẩm văn học bị nhà nước xô viết cấm xuất bản, chỉ được công bố từ sau Cải tổ) Giới phê bình Nga xô viết thường chia văn xuôi của Tendryakov ra thành ba nhóm tác phẩm: “về nông thôn”, “về nhà trường”, “về chủ nghĩa vô thần” [20] Nhóm tác phẩm “về nông thôn” chưa được đánh giá đầy đủ cả trước lẫn sau khi tác giả qua đời, nhất là với những tác phẩm viết về đề tài tập thể hóa Nhóm tác phẩm “vô thần” thì “quá nặng” đối với cả độc giả lẫn tác giả do những vấn đề thế giới quan chứa đầy mâu thuẫn khó giải quyết Chiếm vị trí đặc biệt và cũng thành công hơn cả trong sáng tác của Tendryakov là những tác phẩm “về

nhà trường” như Đêm sau lễ ra trường, Sáu mươi ngọn nến…Có thể xếp

Nguyệt thực vào nhóm này, căn cứ vào nhân vật và lĩnh vực hoạt động của

chúng Mặt khác, mỗi người, theo nghĩa rộng, đều hoặc là dạy, hoặc là học, hoặc tham gia vào cả hai hoạt động đó

Các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật của Tendryakov thường có cốt truyện gay cấn và mang ý nghĩa xã hội cấp thiết, trong đó xuyên suốt là

những trăn trở kiếm tìm con đường cải tạo con người và thế giới về mặt đạo đức, phù hợp với thiên hướng kiến tạo điều thiện trong hoạt động của con người

Ngay từ tác phẩm đầu tiên, Tendryakov đã tỏ ra là một nhà văn hiện thực nghiêm ngặt Và cùng với năm tháng, các tác phẩm của ông càng khẳng định sự nhạy cảm với cái mới, với những vấn đề cấp bách của thời đại Tendryakov đã đi tiên phong trong việc mạnh dạn “xông” thẳng vào những vấn đề phức tạp của xã hội, không né tránh các mâu thuẫn, không che giấu những thiếu sót, khuyết điểm của quá trình phát triển Nhà văn

đã phản ánh cuộc sống như nó vốn có

Nói về Vladimir Tendryakov, nhà văn xô viết K.Ikramov đã nhận xét: “Nếu người đời sau muốn biết giữa thế kỷ XX chúng ta đã sống như thế nào và sống bằng gì thì họ không thể bỏ qua các tác phẩm của Tendryakov” [20] Xung quanh các tác phẩm của ông thường nổ ra những cuộc tranh luận sôi nổi, gay gắt Tác giả không cho phép người đọc dửng dưng mà buộc họ phải suy nghĩ, trăn trở cùng với các nhân vật và nội dung câu chuyện Các cuốn sách của Tendryakov đã gợi lên tính luận

chiến ngay từ nhan đề: Sự sa ngã của Ivan Chuprov, Lạc lõng, Thiêu thân

– đời ngắn ngủi, Trừng phạt,… Bạn đọc Việt Nam biết đến ông qua ba tác

phẩm được dịch giả Đoàn Tử Huyến giới thiệu: Nguyệt thực (1977), Đêm

sau lễ ra trường (1982), Sáu mươi ngọn nến (1982)

Bằng tinh thần, trách nhiệm và ý thức về ngòi bút, Tendryakov không chỉ là “người đánh thức những tư tưởng xã hội căng thẳng, người đảo lộn trạng thái bình thản” [21], mà ông còn là một trong những nhà văn tiên phong trong sự cách tân nghệ thuật của văn học Nga lúc bấy giờ

Người viết đã chọn vấn đề “trần thuật học” để tiếp cận tác phẩm của Tendryakov Dưới sự soi chiếu của lý thuyết điểm nhìn, người viết đi sâu

vào tìm hiểu phương diện cấu trúc truyện kể, người kể chuyện, tổ chức diễn ngôn, qua đó đóng góp một cách nhìn sâu hơn về các tác phẩm của Tendryakov, với mong muốn đưa các tác sáng tác của ông đến gần hơn với bạn đọc Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Mặc dù có khối lượng tác phẩm khá đồ sộ (19 truyện vừa, 3 truyện ngắn, 4 tiểu thuyết, 2 kịch…) nhưng sáng tác của Tendryakov cho đến nay vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ và đánh giá thấu đáo kể cả ở chính quê hương của ông

Những vấn đề về cá tính sáng tạo của Tendryakov đã được giới nghiên cứu phê bình văn học xô viết trước đây quan tâm nhưng thường tập trung vào giai đoạn sáng tác những năm 50-60 và tiêu chí đánh giá là

sự phù hợp với phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa

Đầu những năm 90, hứng thú đối với sáng tác của Tendryakov có suy giảm trong nước Nga, trong khi đó giới nghiên cứu ngoài Nga lại bắt

đầu quan tâm Chẳng hạn, ở Trung Quốc năm 1990 có chuyên khảo Tri

sovetskikh pisatelei i Novyi Zavet [Ba nhà văn xô viết và Tân Ước] của

H.Kim, nghiên cứu sáng tác của Yu.Dombrovsky, V.Tendryakov và Ch.Aitmatov trong mối liên hệ giữa ngôn từ nghệ thuật và ngôn từ của Thánh Kinh

Sau năm 2000, sự quan tâm của giới nghiên cứu tập trung vào

những tác phẩm trước đây chưa công bố, sau khi xuất bản cuốn Di cảo

(1995) Mặc dù có một số thử nghiệm nghiên cứu sáng tác của Tendryakov thông qua những phạm trù nghiên cứu lý luận hiện đại, như

lý thuyết tiếp nhận (bài Zametniya i prozreniya [Nguyệt thực và thấu thị] của N.Ogrysko đăng trên báo Literaturnaya Rossiya ngày 07.07.2006;

phân tích hệ thống (các bài đăng trên Literatura: Izuchenie povesti

V.Tendryakova “Rasplata” [Nghiên cứu truyện vừa “Trừng phạt” của V.Tendryakov] của Lidiya Zazulina, số 3/2000; Nezyblemye skaly tsennostei

[Thang giá trị không đổi] của Nina Lobanova, số 23/2002) nhưng chưa có

công trình nào tiếp cận từ góc độ trần thuật học

Nghiên cứu Tendryakov ở Việt Nam vẫn còn khá mới mẻ Chỉ có

duy nhất đề tài khóa luận Trần thuật trong truyện vừa Nguyệt thực của

Vladimia Tendryakov của sinh viên Hoàng Thị Hải Hà khóa QH-2006-X thực

hiện tháng 6/2010 Ở đây, trong khuôn khổ của một luận văn, người viết sẽ mang đến cái nhìn sâu rộng hơn về truyện vừa của Tendryakov dưới góc độ

trần thuật học, với ba tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt: Nguyệt thực,

Sáu mươi ngọn nến, Đêm sau lễ ra trường

3 Mục đích nghiên cứu

Để xác định đặc điểm, chức năng của các yếu tố cấu trúc trần thuật trong truyện của Tendryakov, luận văn khai thác những vấn đề: các yếu tố cấu trúc truyện kể, mối liên hệ bên trong và chức năng của cấu trúc truyện

kể trong ba tác phẩm; xác định diện mạo, vai trò người kể chuyện trong cấu trúc trần thuật và định tính cho các hình thức diễn ngôn trong cấu trúc trần thuật những truyện được đề cập

Từ việc khai thác truyện vừa của Tendryakov ở khía cạnh trần thuật học, người viết hi vọng khám phá được sự sáng tạo, tài năng của Tendryakov trong việc đưa ra và giải quyết những vấn đề xã hội cấp thiết theo một cách riêng (ông đặt ta các tình huống giả định và tranh luận để tìm ra câu trả lời thích hợp dưới góc nhìn của đạo đức) Đồng thời qua đó, người viết đóng góp định hướng tiếp cận với văn xuôi tâm lý Nga những thập niên cuối thế kỉ XX

4 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nghệ thuật trần thuật trong ba truyện vừa của Tendryakov do Đoàn Tử Huyến dịch sang tiếng Việt:

Nguyệt thực (NXB Tác phẩm mới, 1986), Sáu mươi ngọn nến (NXB Hà

Nội, 1986), Đêm sau lễ ra trường (NXB Hội nhà văn, 1994)

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu văn học trong những năm gần đây ngày càng đề cao vai trò của trần thuật học với tư cách là một trong những phương pháp hiệu quả, bằng cách quan tâm đến cả hai mặt phân tích cấu trúc và quá trình tiếp nhận văn bản nghệ thuật, đặc biệt là các tác phẩm văn xuôi – tự sự Dựa trên lí thuyết đó, công trình sử dụng các phạm trù cơ bản như điểm nhìn, người kể truyện, giọng điệu… để phân tích các tác phẩm cụ thể Trước hết, "Trần thuật là một phương thức cơ bản của tự sự, một yếu

tố quan trọng tạo nên hình thức của tác phẩm văn học Cái hay, sức hấp dẫn của một truyện ngắn hay tiểu thuyết phụ thuộc rất nhiều vào nghệ thuật kể chuyện của nhà văn” [14, tr.187]

Vai trò đậm nhạt của trần thuật còn phụ thuộc vào đặc điểm của thể loại, những khuynh hướng phát triển của thể loại ấy Trong địa hạt của tác phẩm tự sự nói chung và tiểu thuyết nói riêng , nghệ thuật trần thuật đóng vai trò tối quan trọng Nó không chỉ là yếu tố liên kết, dẫn dắt câu chuyện

mà còn là bản thân câu chuyện

Do vâ ̣y nghiên cứu truyện vừa Tendryakov từ quan điểm trần thuật học sẽ cho chúng ta cái nhìn tương đối toàn diện về nghệ thuật văn

chương của nhà văn

Khó khăn của người viết ở chỗ chưa tiếp cận được văn bản gốc mà chỉ tiếp xúc được tác phẩm qua bản dịch, bởi vậy trong giới hạn cho phép,

đề tài sẽ ít đề cập các tác phẩm dưới góc độ ngôn ngữ Về tên riêng trong luận văn, để thống nhất, chúng tôi ghi theo thông lệ quốc tế (phiên tự theo chữ cái latin, không có gạch nối giữa các âm tiết), kể cả việc điều chỉnh từ các bản dịch

6 Cấu trúc của luận văn

Luận văn gồm có các phần sau:

5.Phương pháp nghiên cứu

6.Cấu trúc luận văn

Chương 1: Cấu trúc truyện kể

2.2.Người kể chuyện biết tuốt

2.3.Sự luân chuyển các điểm nhìn

3.2.1 Đối thoại nhân vật – nhân vật

3.2.2 Đối thoại người kể chuyện – độc giả ẩn tàng

3.2.3 Đối thoại nhân vật – độc giả trừu tượng

3.3 Độc thoại nội tâm

3.3.1 Triết lý suy tư

3.3.2 Trữ tình ngoại đề

3.4 Tiểu kết

Kết luận

CHƯƠNG 1: CẤU TRÚC TRUYỆN KỂ 1.1 Cơ sở lý luận

Trần thuật “bao gồm việc kể và miêu tả các hành động, biến cố trong thời gian, mô tả chân dung, hoàn cảnh, tả ngoại cảnh, tả nội thất,… bàn luận, lời nói bán trực tiếp của các nhân vật Do vậy trần thuật là phương thức chủ yếu để cấu tạo tác phẩm tự sự” [1, tr.324] Tính chất của trần thuật tùy thuộc vào điểm nhìn (tương đương với lập trường và quan điểm) mà từ đó nó được dẫn dắt, tùy thuộc vào tương quan giữa tác giả và người kể chuyện, tùy thuộc vào sự đánh giá của tác giả đối với các sự kiện được miêu tả

Trần thuật tự sự được dẫn dắt bởi một ngôi được gọi là người trần thuật – “một loại trung giới giữa cái được miêu tả và thính giả (độc giả), loại người chứng kiến và giải thích về những gì đã xảy ra Ngôi này thường là vô hình, phi nhân cách hóa, trong tác phẩm không hề có thông tin gì về số phận anh ta, về quan hệ của anh ta với các nhân vật, về hoàn cảnh của việc kể lại, anh ta thường không trọng lượng, không hình thù và

có mặt khắp nơi” (Thomas Mann) [1,tr.360] Đồng thời người trần thuật cũng có thể bị “cô đặc” lại thành một vai cụ thể, để trở thành người kể chuyện hay nhân vật kể chuyện Lời trần thuật không chỉ mô tả đối tượng phát ngôn mà còn mô tả chính ngay kẻ mang lời nói, hình thái tự sự đánh dấu lối nói và lối tri giác thế giới, đánh dấu nét độc đáo của ý thức người trần thuật Người đọc thường chú ý đến yếu tố biểu cảm của trần thuật, tức là chú ý đến chủ thể trần thuật (hoặc hình tượng trần thuật) Kết cấu trần thuật được hình thành bằng việc triển khai, bằng những tương tác và phối hợp các điểm nhìn Các yếu tố như: thể loại, thể tài tác phẩm,

khuynh hướng và trường phái văn học mà tác giả can dự, lập trường xã hội, tư tưởng của tác giả đều ảnh hưởng đến tính chất của trần thuật

Kết cấu có thể xem là bô ̣ khung của tác phẩm Nếu kết cấu không vững thì tác phẩm rất dễ bi ̣ gãy vụn Kết cấu trần thuật như là sự thay đổi các điểm nhìn với cái được miêu tả, chi tiết hóa các khung cảnh, hành vi, cảm xúc, các truyện kể xen kẽ hoặc các đoạn ngoại đề trữ tình Từ phương diện mang tính hình thức cao nhất, việc xác lập cốt truyện đã được định nghĩa “như là một động từ có khả năng tích hợp để rút ra một câu chuyện duy nhất và trọn vẹn từ một sự khác biệt về các tình tiết, nói cách khác chuyển đổi sự đa dạng ấy thành một câu chuyện duy nhất, trọn vẹn” [5,tr.872] Cốt truyện là một quá trình nhân vật hành động trong các trường ngữ nghĩa Mỗi hành động đó của nhân vật tạo nên một biến cố, khung khổ, thời gian

Các thành phần của truyện kể bao gồm hai loại: Loại mô tả trạng thái ổn định và loại mô tả việc chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác Trong truyện có sự phân chia theo đoạn, dòng Sự phối hợp giữa các tiết đoạn sẽ tạo thành văn bản truyện kể Các tiết đoạn cũng có thể phối hợp với nhau theo nhiều kiểu Todorov chỉ ra ba kiểu chủ yếu:

- Kiểu lồng vào nhau, tức là truyện trong truyện, truyện ở trong ngoại đề

- Kiểu liên kết: Các tiết đoạn nối tiếp nhau và được xâu chuỗi bởi một nhân vật đi suốt toàn bộ các tiết đoạn

- Kiểu xen kẽ: Mệnh đề của tiết đoạn một xen vào tiết đoạn hai, hay ngược lại… [5,tr.870]

Cấu trúc tác phẩm được xây dựng như là sự tương tác và luân phiên giữa các bình diện thời gian và cấp độ không gian: bình diện không gian

cốt truyện “hiện tại” (thể hiện qua các hình ảnh, motif ); bình diện không gian cốt truyện “quá khứ”, gắn với những hồi tưởng về con người, sự vật, khung cảnh Điểm nhìn không gian “địa lý” trên bình diện thời gian của cốt truyện “hiện tại” được thể hiện cả trong những hình ảnh trực quan và hiển nhiên liên quan đến “tác giả-người quan sát”, chủ thể tiếp nhận Đồng thời việc miêu tả qua vị trí của nhân vật quan sát dẫn đến chủ quan hóa trần thuật, với những phương tiện ngôn ngữ cho phép miêu tả như các động từ biểu thị sự tri nhận bằng thính giác, thị giác (nghe thấy, nhìn thấy), các trạng từ tình thái (cũng có thể, lẽ dĩ nhiên, chẳng bao giờ, chắc hẳn,…) cho thấy điểm nhìn của nhân vật là các hình thức lời nói gián tiếp, nửa trực tiếp, gián tiếp của tác giả, gắn với trạng thái tâm lý bên trong của nhân vật Tổ chức không gian của tác phẩm trên bình diện thời gian của cốt truỵện “quá khứ” cũng gắn với một motif không gian nào đó

Các tác phẩm của Tendryakov thường diễn ra những xung đột gay gắt, cao trào Và người quan sát luôn đứng ở một vị trí khách quan soi chiếu những xung đột đó Nhưng phần giải quyết lại thuộc về chính người trong cuộc – các nhân vật tham gia và tự xử lý những mâu thuẫn Kết cấu

của các truyện Nguyệt thực, Sáu mươi ngọn nến, hay Đêm sau lễ ra

trường đều phân thành các chương rõ rệt, tạo nên các tiểu câu chuyện, các

không theo một trình tự thời gian hay mối liên hệ nhân quả nào và mỗi mảnh vụn chính là một mảnh của hiện thực Hiện thực không phải là một khối duy nhất mà là có vô số mảnh vỡ xuất hiện từ nhiều phương hướng khác nhau Hiện thực cũng không phải là một khối đơn giản và đồng nhất trong nhãn quan của mọi người Ngay cả với bản thân một người thì cùng lúc họ cũng có thể nhìn thấy nhiều thế giới khác nhau bởi mỗi người có thể cùng lúc chịu chi phối nhiều hệ quy chiếu khác nhau Các nhà văn thế

kỉ XIX, XX nhận thấy rằng không có một mẫu hình thế giới lý tưởng và trường cửu để hướng đến mà có vô số mẫu hình thế giới để lựa chọn, không có một hiện thực cố định để tiếp cận mà có vô số hiện thực bất định để ứng phó Thế giới là tập hợp của những mảnh vụn hiện thực – mỗi mảnh vụn nằm ở một chỗ riêng của nó – mỗi mạnh vụn tự nó là một tâm điểm, nó có giá trị tự thân của nó

Trong tác phẩm Tendryakov có sự đan xen của rất nhiều cốt truyê ̣n Những tiểu câu chuyện biểu hiện những vấn đề của cuô ̣c sống luôn bao hàm trong nó câu chuyện của những nhân vật Mỗi nhân vật là mô ̣t cuô ̣c đời được dựng lên hoàn chỉnh Thoạt nhìn qua chúng ta dễ cảm nhận mỗi chương là một câu chuyện độc lập với nhau Nhưng đó chính là những mảnh vỡ của bức tranh chung, giữa chúng có sự kết nối bền chặt, chỉ khi người đọc thực sự đi sâu vào nó mới có thể cảm nhận được

Phần lớn , Tendryakov đã cho ̣n hình thức kết cấu phân đôi để có thể

đi hết tro ̣n ve ̣n từng cốt truyê ̣n Hình thức phân đôi này có thể diễn ra ở các chương , hoă ̣c các că ̣p chương , nhưng cũng có khi nằm trong chính bản thân của cốt truyện (phân đôi ngầm )

Cấu trúc của truyện vừa Nguyệt thực gồm có năm chương, mỗi

chương có tên riêng và độ dài khác nhau:

Chương 1: Bình minh (42 trang)

Chương 2: Buổi sáng (70 trang)

Chương 3: Giữa trưa (43 trang)

Chương 4: Hoàng hôn (64 trang)

Chương 5: Đêm tối (64 trang)

Nhìn qua có thể thấy năm chương là diễn biến thời gian của một ngày, lần lượt từ bình minh đến đêm tối Ứng với nội dung từng chương, điều này cũng tương đồng với diễn biến tâm lý của nhân vật, diễn biến xung đột của câu chuyện: từ đơn giản đến phức tạp, từ nhẹ nhàng đến cao trào, đỉnh điểm và kết thúc

Mỗi tiểu câu chuyện trong mỗi chương miêu tả rõ nét những sắc thái chuyển động của nhân vật lẫn cốt truyện, đưa người đọc từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Đó là mối quan hệ tình yêu giữa Pavel – Maya, mối quan hệ giữa cuộc sống gia đình và xã hội Tưởng như sự tồn tại của

“Chàng” và “Nàng” thật đơn giản – chỉ có hai người, nhưng “sự đời thật chẳng giản đơn… Chàng và Nàng đâu còn là quan hệ đơn thuần của hai cá thể riêng lẻ, mà là một quan hệ xã hội- giữa loài người, với loại người Sau những phút cao cả choáng ngợp đầu tiên là bắt đầu cái ngày thường đầy tỉnh táo, vụn vặt Thì ra, để sống với nhau, trong một gia đình, cần phải hiểu nhau nữa Làm thế nào để hiểu nhau? Làm thế nào để bảo vệ tình yêu, gắn kết gia đình?” [15, tr.8-9]

Tiêu đề của các chương chỉ có tính chất tượng trưng, không có ý nghĩa miêu tả cuộc sống của nhân vật trong khoảng thời gian đó “Bình minh”- sự mở đầu của ngày mới, cũng là sự bắt đầu của mối quan hệ giữa Pavel và Maya Tình yêu của cặp đôi đã nảy nở vào đêm nguyệt thực –

“Ngày mồng bốn tháng sáu năm 1974 sẽ có nguyệt thực một phần nhìn thấy được ở phần châu Âu và các vùng phía Tây châu Á của Liên Xô…” [15,tr.11] Sự mở đầu này tưởng như một sự sắp đặt của trời đất, bởi hình

ảnh nguyệt thực là chứng nhân cho đôi bạn trẻ Chương một là những ngày tháng êm đềm của Pavel – Maya Hai người đã sống trong những phút giây lãng mạn, những khoảnh khắc đẹp đẽ của tình yêu Và đó cũng

là sự tất yếu dẫn đến hệ quả ở chương hai – “Buổi sáng”: đám cưới Trong chương này, nhà văn cũng dành khoảng thời gian riêng để nhân vật của mình hồi tưởng về quá khứ, với những mảng không gian xưa cũ của những mối tình trước, từ đó có quyết định cuối cùng với cuộc đời mình Chương ba là cuộc sống gia đình sau ngày cưới của cặp vợ chồng, với những thăng trầm, biến đổi Đây cũng là dấu hiệu nảy sinh những mâu thuẫn đầu tiên, cũng là mầm mống xuất hiện của những nhân vật mới Chương bốn là sự phát triển của mâu thuẫn Các xung đột lên đến cao trào Không chỉ có xung đột trong tình yêu, hôn nhân của Pavel- Maya,

mà còn là sự bất đồng của mỗi người trong nhiều mối quan hệ xã hội, trong công việc, trong khoa học, trong niềm tin tôn giáo Một lần nữa, trong chương này, các nhân vật lại có sự gợi nhớ những kí ức đã qua của mình, về những con người đã cùng đi trong cuộc đời, để rồi tiếc nuối về quá khứ Và cuối cùng, chương năm là đỉnh điểm của những mâu thuẫn

đó, và câu trả lời kết thúc, giải quyết phần nào mọi vấn đề

Chương sau là diễn biến nối tiếp từ chương trước, cứ thế năm

chương của Nguyệt thực lần lượt miêu tả cuộc sống của Pavel- Maya với

những mảng màu tối sáng khác nhau Cuộc sống ấy diễn ra ở nhiều tầng không gian, thời gian Thời gian trong truyện Tendryakov đa phần đều bị đảo lộn, bởi lối kết cấu theo hình thức hồi cố: từ hiện tại- quay về quá khứ

- đến hiện tại Nhưng chủ yếu khoảng thời gian đựơc miêu tả là từ quá khứ đến hiện tại mà nhân vật đang sống, và không có điểm kết Thời gian miêu tả trong quá khứ thường dài hơn thời gian thực tại được thể hiện Điều đó chứng tỏ các nhân vật các nhân vật của Tendryakov thường sống

nhiều với quá khứ, và sống thật sự với nó Mà quá khứ chỉ gợi lại đựơc trong tâm tưởng, suy nghĩ… Cũng có nghĩa là các nhân vật luôn có nhu cầu đắm chìm trong thế giói nội tâm của riêng mình hơn là đối diện với thực tại Điều này cũng dễ hiểu nếu ta đọc các tác phẩm Bởi quá khứ chính là nguồn sống của nhân vật, tình yêu, hạnh phúc-những gì ý nghĩa nhất đã nảy mầm và cũng mất đi trong đó

Thời gian trong các truyện thường chỉ mới ngưng lại ở hiện tại, Tendryakov gần như không đề cập gì đến tương lai nhân vật Chính điều này đã tạo cho tác phẩm một khoảng trống để thu thập những cảm nhận, hình dung, liên tưởng của bạn đọc…Cùng với các phân mảnh về thời gian,

là sự dịch chuyển của không gian Trong Nguyệt thực có sự đan xen liên

tục của không gian làng quê – không gian thành thị, không gian thực – không gian tâm tưởng, … Sự phân mảnh trong kết cấu phản ánh quan niệm về thế giới của tác giả Các nhân vật trải nhiệm trong nhiều khoảng hiện thực, là đi tìm mình, tìm ý nghĩa đích thực của cuộc sống, tìm vị trí xứng đáng thuộc về mình

G.Genette gọi thời gian tự sự là “thời gian giả” để phân biệt với thời gian của bản thân câu chuyện hoặc sự kiện được trần thuật Thời gian

“giả” trong ba tác phẩm là thời gian đảo lộn, đan xen luân phiên giữa quá khứ và hiện tại “Giả” theo cái nghĩa về mặt trình tự, nhưng thực chất đó

là thời gian được soi chiếu bởi rất nhiều cái nhìn, và được tái diễn liên tục Có thể nói tác giả đã để cho cốt truyện đi lại trên một trục thời gian nhiều lần, khép kín về mặt sự kiện Chính bởi vậy mà thời gian trở thành một phần không thể thiếu cấu trúc nên tác phẩm, là cơ sở, nền tảng để nhà văn xây dựng hệ thống nhân vật, sự kiện phục vụ ý tưởng nghệ thuật của mình

Cũng như vậy , không gian trong các tác phẩm thực chất là không

gian tái ta ̣o Dù trong đó có một phần của hiện thực Đó là nơi mà nhà văn

đă ̣t nhân vâ ̣t của mình vào , vớ i những mối quan hê ̣ , những suy ngẫm riêng Dù vô tình hay hữu ý thì thời gian và không gian vẫn tồn tại như

mô ̣t sự sắp đă ̣t Bởi nó thể hiê ̣n ý nghĩa tư tưởng và nô ̣i dung biểu hiện của tác phẩm

Cả câu chuyện là sự đan xen đa tuyến của những tầng không - thời gian đó

Bảng không – thời gian – diễn biến cốt truyện tương ứng:

phía Tây châu Á

của Liên Xô”

-Không gian nông thôn:

Đầm Naxtia cách ngoại vi thành phố ba cây số - nơi ngắm nguyệt thực của Pavel

-Pavel hồi tưởng, nhớ về hình ảnh những người con gái cũ trong anh:

“Nàng” và Giunphia Koxlova, thầm

so sánh với Maya -Pavel nhận ra giá trị của Maya và sức ảnh hưởng lớn lao của nàng với cuộc đời mình

- Thời gian học đại

học

- Ở trường đại học

Pavel hồi tưởng lại quãng đời đi học của mình, đúc kết những chân

lý khoa học mà anh đã nhận thức được qua sự dạy dỗ của những người thầy uyên bác: “Boris Evgenievich Lobanop thuyết phục học trò của mình là Victor Xkornikop về điều đó, nhưng người học trò vẫn giữ nguyên lòng trung thành với vị giáo sư Lobanop ngày xưa đã từng mang lại cho đất nước hàng nghìn phân bón, bánh mì…”

- Quay lại hiện tại

với tình yêu của

Maya

- Không gian

tổ chức đám cưới

- Quyết định đi đến đám cưới của Pavel lẫn Maya là một quyết định khá vội vàng, bởi thế khi bắt gặp các cặp đôi khác ở phòng đăng ký kết hôn, hay khán phòng cưới, tinh thần của hai người xáo trộn Điều

đó ám ảnh và trở thành những dự cảm trong tâm hồn hai nhân vật

- Những ngày tháng

đầu tiên của vợ

chồng trẻ

- Không gian gia đình, căn nhà của Maya

và Pavel

- Cuộc sống hôn nhân mới chớm nở của Pavel, Maya đã bắt đầu hiện lên những mâu thuẫn Chỉ là những xung đột nhỏ nhặt hàng ngày, nhưng sự bất an đã bao trùm lên hai nhân vật Dự báo một cuộc sống không mấy êm đềm

- Giờ làm việc - Chốn làm

việc của Pavel, nơi đúc kết những chân lý khoa học ám ảnh trong các quan điểm của anh

về mọi mặt của cuộc sống

- Pavel say mê với những nghiên cứu khoa học, say sưa cống hiến những giờ làm việc nhiệt tình, những công trình tâm huyết Cũng chính bởi khoa học đã chi phối nên những triết lý đạo đức của anh, và anh sống theo những lý tưởng, hoài bão công thức của mình

- Tiếp tục hồi tưởng

về quá khứ

- Trở lại với không gian làng quê, không gian của tuổi trẻ, những ngày tháng nhiệt huyết

- Pavel tiếc nuối một quá khứ đam

mê và cống hiến Nhân vật thể hiện những băn khoăn trong khoa học lẫn cuộc sống

- Những tháng ngày

phiêu lưu với Maya

- Không gian đan xen giữa thành phố và nông thôn, đáp ứng nguyện vọng lựa chọn không gian sống của Maya

- Pavel đã chiều lòng Maya, cùng nàng nếm trải cuộc sống trong nhiều không gian khác nhau Từ nông thôn đến thành thị, từ nghệ thuật đến phi nghệ thuật, từ du lịch đến ăn uống,… Pavel làm tất cả để Maya hưởng thụ và hài lòng Nhưng dường như tất cả vẫn chẳng thể đủ với tâm hồn phức tạp của Maya Dù

ở đâu, nàng vẫn thấy sự cô đơn trong tâm hồn, không thể hòa nhịp cuộc sống cùng Pavel

- Hiện tại - Trở về với

ngôi nhà quen thuộc bắt nhịp lại cuộc sống hàng ngày

- Hai vợ chồng lại trở về với tổ ấm của mình mà chưa đạt được sự thỏa mãn trong tâm hồn Mỗi người mang theo một tâm sự riêng Sự đối lập đã xuất hiện, kéo theo đó là những tháng ngày ảm đảm, tẻ nhạt Pavel và Maya giải quyết sự tẻ nhạt

đó bằng những cuộc cãi vã Xung đột trở thành sóng ngầm, có thể dữ dội, phá vỡ tất cả bất cứ lúc nào trong cuộc sống gia đình

- Tìm về quá khứ - Không gian

của những địa điểm học tập, nghiên cứu – nơi gắn bó từ xưa đến nay với Pavel

- Mỗi lần xung đột nảy sinh trong gia đình, Pavel lại tìm về với quá khứ - nơi có những ước mơ, hoài bão tuổi trẻ của mình Tìm về để rồi tiếc nuối ngậm ngùi Pavel đã đánh đổi tất cả để đến với Maya, đã sẵn dàng lùi sự đam mê đó xuống vị trí thứ hai so với nàng Maya là tình yêu lớn của đời anh Maya là cuộc sống, là linh hồn với Pavel:

“Maika! Nếu như bên cạnh không

có em, anh sẽ khô héo, tàn tạ, sẽ trở nên đờ đẫn, yếu ớt, nhu nhược Anh

run sợ nếu như nghĩ ràng em sẽ làm cho một người nào đó chứ không phải anh trở thành mạnh mẽ, hạnh phúc… Maika! Anh đã mơ ước, nhưng anh đã không dám tin tưởng nhiều rằng một điều kì diệu như vậy

sẽ xảy ra với anh Nhưng nó đã xảy ra! Và bây giờ không có điều kí diệu đó anh không còn thể nào sống nổi” [15, tr.50]

- Hiện tại ảm đạm

của cuộc sống vợ

chồng

- không gian ngôi nhà và những con đường lầm lũi,

lẻ bóng, vô cảm trước những bóng người qua lại…

- Mâu thuẫn vợ chồng càng ngày càng phức tạp, cao trào, tưởng chừng như không thể nào cứu vãn nổi Maya một lần nữa lại làm theo cảm tính của mình: Nàng rời xa Pavel trong ít ngày với lý do suy nghĩ lại cuộc đời của hai người, nàng muốn có khoảng lặng riêng

- Hiện tại với công

việc

- Không gian chốn làm việc, với những đồng nghiệp

“khác người”

- Xa Maya, Pavel dường như cảm thấy cuộc sống trở nên vô nghĩa Anh chán nản với công việc, bắt đầu tự tranh biện với những chân lý của mình Pavel chờ đợi Maya một cách vô vọng

- Hiện tại với Maya - Không gian

gia đình

- Maya trở về để thú tội với Pavel Nàng đã thừa nhận mối quan hệ với

người thứ ba, một người Pavel không thể ngờ tới: Gosha Mâu thuẫn lên đến đỉnh điểm, buộc các nhân vật phải giải quyết

- Hồi tưởng quá khứ - Không gian

của những mối tình tuổi trẻ

- Hơn lúc nào hết, Pavel nhớ về những mối tình cũ của mình Ở đó

có Giunphia, người sẵn sàng đến với chàng bất cứ lúc nào Chàng đã tìm lại Giunphia, nhưng ở tâm thế của một người cần sự an ủi Pavel trở thành một người khác, tất cả những lý tưởng anh đã say mê theo đuổi cũng chẳng còn ý nghĩa gì Trước mắt anh, mọi thứ như sụp đổ Anh tin rằng, mình không thể sống nổi nếu thiếu Maya

-Hiện tại đau

thương

- Các tầng không gian điểm xuyết, đan xen: gia đình, công việc, những chốn xung quanh của cuộc sống dưới góc nhìn của một người vô vọng

- Dù không muốn và không thể tin, nhưng Pavel phải chấp nhận hiện thực phũ phàng: Sự rời bỏ của Maya với anh Cố cứu vãn, cố giải thích, nhung tất cả đều vô vọng Pavel đã thất bại trước tình yêu lớn nhất đời mình

- Đổ vỡ trong tình yêu, Pavel không còn tin vào giá trị của tình yêu, nhưng anh đã tìm lại được niềm say

mê với khoa học, những chân lý khác Chính anh đã tìm ra và lý giải được ý nghĩa đích thực của cuộc sống Giờ đây, hình ảnh của nguyệt thực trở lại đã chấm dứt mối tình đẹp đẽ của Pavel, nhưng cũng chính nguyệt thực đã mở ra cho anh một thế giới khác, bắt đầu những chuỗi ngày mới Pavel sẽ sống cởi mở hơn, không còn ràng buộc những lý tưởng và nguyên tắc, sẽ sống theo những gì tự nhiên nhất Chân lý anh tìm ra đó là: Không có gì là chân lý,

“cái an bình chắc gì đã bình an”, cái vẹn toàn chính là không có gì toàn vẹn cả: “Độ vững chắc của sự tồn tại của chúng ta là ở trong mối quan

hệ đó… Hãy hiểu và chấp nhận cái con người duy nhất trong tất cả mọi người đã được định trước để chia sẻ với ta đường đi giữa cuộc đời… Đúng vật, để hiểu nhau, con người phải trả bằng màu và những mẩu đời”

Không giống như Nguyệt thực với các tiêu đề rõ ràng, các phần của

Đêm sau lễ ra trường được đánh số thứ tự từ 1 đến 23 Tương ứng với

mỗi phần là số phận được tóm lược của mỗi nhân vật Nhưng các phần lại không hề tách rời mà gắn kết với nhau Tất cả các nhân vật đều ở cùng một thời điểm: buổi lễ ra trường, chỉ khác ở sự miêu tả hành động và suy nghĩ của nhà văn

Buổi lễ tổng kết ra trường chỉ là một khoảng thời gian ngắn ngủi, một “lát cắt” được giới thiệu trong truyện Nhưng thực tế, nó đã xây dựng được hình ảnh của nhiều giáo viên, học sinh với những diễn biến tâm lý phức tạp, trong những khoảng không gian khác nhau (lớp học, sân trường, các hoạt động bên ngoài…) Các hình ảnh đó được phân mảnh trong từng phần, kết nối lại thành bức tranh đa màu sắc, gợi lên được phần nào cuộc đời của mỗi nhân vật trong tương lai Đó là thầy hiệu trưởng Ivan Ignatievich, là học sinh gương mẫu Yulya Xtudionxeva, là trưởng phòng giáo vụ Olga Olegopna, cô giáo Zoya Vladimiropna, người thầy Innokenti Xecgheevich, là anh chàng Ghenca Golicop, Igor Proukhop, là cô nàng xinh đẹp Natca Buxtorova,…

Với Đêm sau lễ ra trường, đó là những câu chuyện nhỏ được kể lại

qua từng nhân vật, và nhà văn đã tập hợp lại với một chủ đề chung: suy nghĩ, cảm xúc của mọi người sau lễ tốt nghiệp Câu chuyện không chỉ dừng lại là bức tranh tâm lý, mà nó còn hiện lên muôn vẻ với cuộc sống riêng của các nhân vật, những học sinh đã trưởng thành từ bàn tay của các thầy cô Quá khứ và hiện tại trong tác phẩm luôn đan xen, tạo nên những tiểu câu chuyện trong một cấu trúc chung:

Nhân vật Câu chuyện

Hiệu trưởng Ivan

thầy cô giáo khác

Cuộc tranh luận quyết liệt của các giáo viên trước những lời phát biểu gây “sốc” của học sinh gương mẫu Yulya Xtudionxeva: sự hoang mang của đứa trẻ mới lớn sắp bước ra trường đời, một đứa trẻ chỉ biết “yêu trường”, ngoan ngoãn, “không dám yêu thích, không dám say mê” nhưng “bây giờ đây nhìn lại, hóa ra em không yêu gì hết Không yêu gì

cả, ngoài bố, mẹ và… nhà trường Rồi hàng ngàn con đường – tất cả đều như nhau, tất cả đều xa lạ Xin đừng nghĩ rằng em là người hạnh phúc, em thấy sợ Rất sợ” [17,tr.9]

Cũng là đề tài giáo dục, nhưng Sáu mươi ngọn nến lại được

Tendryakov khai thác theo một góc nhìn khác: với cuộc đời 60 “ngọn nến” của thầy giáo già, tác giả đưa ra những triết lý chiêm nghiệm trong cuộc sống Cùng những thăng trầm trong nghề nhà giáo, với nhiều thế hệ học sinh đã qua đi, người thầy đã “phanh phui” được những vấn đề phức tạp và đầy mâu thuẫn: “Vì sao những đứa con mình đẻ ra, yêu thương, dạy

dỗ lại trở nên xa lạ? Tại sao người mà ta ngỡ là rất căm thù ta lại bỗng nói lời cảm ơn …?” Mỗi sự soi xét của Nikolai trước những người xung quanh là một tiểu câu chuyện hiện lên đầy đủ với mở đầu- diễn biến- kết thúc

Cao trào của câu chuyện nằm ở điểm nút của xung đột: bức thư đầy bất ngờ của học trò cũ, với mục đích “tôi sẽ giết ông” Từ lá thư này, chuỗi ngày êm đềm của người thầy giáo như bước sang một giai đoạn khác Ông trăn trở về những năm tháng dạy học của mình, băn khoăn trước thái độ của người học trò cũ Cách nhìn đời của Nikolai cũng bắt đầu thay đổi Ông chú ý hơn tới những thứ xung quanh mình: những hình ảnh trên đường phố, những xung đột hàng ngày trong gia đình, câu chuyện với đồng nghiệp, và đặc biệt là hình ảnh của Graube, Ivansusov, Tanya, người vợ già Sonya, cô con gái Vera, học sinh Grigori Bukhalov, Lena Shorokhova, Anton Elkin… đặc biệt là Kropotov Tất cả đã đã ám ảnh và làm thay đổi cuộc đời ông 60 năm để ông nhận ra những điều tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng lại hết sức ý nghĩa của mình 60 năm để ông nhận thức được những điều bình dị, giản đơn mà sâu sắc trong cuộc sống

Cùng với diễn biến của cốt truyện là sự thay đổi điểm nhìn của nhân vật, kéo theo đó sự dịch chuyển của không – thời gian Trên đường phố, trong trường học, trên bục giảng, hay quán cà phê, trong ngôi nhà, … Buổi sáng, trưa, chiều hay tối, tất cả thay đổi theo cuộc “phiêu lưu” trong tâm tưởng của nhân vật Người thầy tự khám phá chính những thứ xung quanh mình, và để mặc tâm hồn thả lỏng không theo phương hướng cố định nào Đó là cách ông khẳng định độ tuổi 60 đã chín muồi, sự từng trải trong cuộc sống, sự dày dặn kinh nghiệm trong công việc, …

Hiện tại – quá khứ luôn đan xen và song hành diễn ra trong thế giới tâm tưởng của Nikolai, tạo nên những mảnh ghép đa dạng của cuộc đời ông:

cá biệt với những trò đùa tinh quái) Bằng những tình cảm của Grigori và bằng ý thưc về nhân cách của mình, Nikolai muốn tìm đến cảnh sát để giải thoát

Nhớ về tuổi thơ của mình Một tuổi thơ ảm đạm với

“mẹ đẻ ra tôi gọi tôi là “đồ ăn hại”, bố tôi say rượu đánh đập tôi, từ những ngày còn thơ dại nhất” [16,tr.71] Nhưng bù lại những năm tháng bất hạnh đó, Nikolai may mắn được nhận sự giúp đỡ của những người thầy lớn – Graube và Ivanxucop

không khí từ trong quả bóng bơm căng, nỗi sợ hãi của tôi xì hết ra ngoài, tôi lập tức xẹp xuống, hai đầu gối run lên bất lực, bàn tay mềm nhũn bám lấy khung cửa

sổ để khỏi ngã vật xuống sàn nhà” [16,tr.36].Ông bắt đầu nghi ngờ tất cả mọi người:”Ở đâu đây, không có khuôn mặt, không có tên, một học trò cũ của tôi…Tôi khoan khoái vì được trông thấy thế giới đang thức dậy ngoài cửa sổ, mà ai biết tôi còn được trông thấy cảnh

đó bao nhiêu lần nữa?” [16,tr.37]

nghiêm khắc, lạnh lùng của Nikolai đã nảy sinh trong Vera sự hận thù Giờ đây, Nikolai đã phần nào ý thức được điều đó, và cảm thấy hối hận Từ câu chuyện ấy, Nikolai bắt đầu tự vấn, nhận thức được những lỗi lầm trong quá khứ Đó là những cử chỉ áp đặt trước học trò, những thứ nguyên tắc đáng sợ trong gia đình, ngoài xã hội… Bởi thế, đằng sau một con người quá chỉn chu, tưởng như lý tưởng, Nikolai cảm thấy xấu hổ với những tính cách cứng nhắc, ích kỷ của mình Và rất có thể, xung quanh ông có thể có nhiều kẻ thù

nó ở đây, bức thư ở đây, nằm trong túi, sát chỗ trái tim Thậm chí cả khi đang ở đá nước quá khứ tôi cũng không quên nó.” [16,tr.78] Nikolai tìm đến Epghenhi Xecgayevich để cầu cứu, nhưng không hiệu quả

thoát với Nikolai: “Tôi là quan tòa xét xử ông, ông Nikolai quí mến ạ Quan tòa! Tôi muốn nhìn thẳng vào mắt ông, muốn nghe những lời ông tự bào chữa.” 16,tr.178] Ông đã nhận ra được giá trị đích thực của cuộc đời và của chính mình: “Không, cái chiến thắng của tôi đối với con người đi đến đây để giết tôi không làm cho tôi tự hào Anh ta không xứng đáng với điều

đó Anh ta là loại người mà bất kỳ ai gặp trong cuộc đời đều có thể chiến thắng Nhưng hình như tôi đã chiến thắng cả bản thân mình… Bây giờ tôi có quyền nhìn mọi người, mọi việc một cách trịch thượng, phán xử một cách bao dung” [16,tr.204]

1.2.2 Cấu trúc đóng

Các nhà lý luận văn học chia cấu trúc làm hai loại: cấu trúc đóng và cấu trúc mở Cấu trúc đóng là dạng có kết thúc rõ ràng cho số phận các nhân vật trung tâm, tác phẩm hoàn thành con đường đi của nhân vật, của triết lý từ lúc bắt đầu khai mở và kết luận theo ý đồ của tác giả Người đọc được chứng kiến một câu chuyện, một vấn đề hoàn chỉnh có tính định hướng từ cấu trúc này Cấu trúc đóng, về mặt hình thức, có các tập, các chương, phần, nhan đề… Cấu trúc mở ngược lại với cấu trúc đóng, nó

“mở” theo hướng tác phẩm để ngỏ, để trống những kết luận khi đưa ra những tình huống, sự kiện cuối cùng Phần trống đó sẽ được tác giả hay người đọc có những cách giải quyết, lý giải riêng Những câu chuyện viết theo hình thức này ở trong dạng chưa hoàn thành, chưa xác định Nó là sự khai sơ cho những ý tưởng tự do, sáng tạo, không còn là sự duy nhất của một ý muốn, một ý tưởng

Cả ba tác phẩm được đề cập của Tendryakov đều có cấu trúc đóng với mở đầu, kết thúc rõ ràng, tương ứng Mặc dù chỉ là truyện vừa, không

có khả năng “chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn”, cũng như sự miêu tả được tỉ mỉ toàn diện cuộc sống trong quá tình phát triển một cấu trúc phức tạp, mà chỉ “thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp hay một tâm trạng nhân vật”, “phát hiện một nét bản chất trong quan

hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người” [8,tr.371], nhưng

Nguyệt thực, Đêm sau lễ ra trường và Sáu mươi ngọn nến lại giải quyết

được sâu sắc, trọn vẹn những vấn đề nhân sinh phức tạp mà tác giả hướng đến, giải mã những giá trị của đạo đức

Trong Nguyệt thực, ý tưởng của câu chuyện đã được nhà văn phát

biểu: “Thiên truyện chỉ đóng khung vào thời gian giữa hai kỳ nguyệt thực Trong thời gian đó, cuộc sống của các nhân vật của tôi xây nên, sụp đổ, rồi lại được tạo dựng…” Thời gian nguyệt thực trở thành bối cảnh cho toàn bộ diễn biến câu chuyện tình yêu, cuộc sống của Pavel Nguyệt thực vừa là nhân chứng, vừa là cái cớ để tình yêu bắt đầu; và rồi cũng chính ở nguyệt thực, tình yêu đó đi đến một cái kết trống rỗng, mọi thứ trở lại trạng thái ban đầu như không có gì xảy ra

Tất cả là sự sắp xếp có dụng ý của nhà văn, hay chỉ là một sự vô tình của tự nhiên? Đi suốt diễn biến câu chuyện, nhân vật không thắc mắc

và cũng không có sự oán trách với bất kỳ đối tượng nào Pavel đã bằng lòng với sự trải nghiệm, khám phá chính cuộc đời mình, và cắt nghĩa được những giá trị đích thực của cuộc sống Đó cũng chính là quan điểm “dám làm dám chịu, dám nhận” của người hóa thân vào nhân vật – tác giả Tendryakov Dù vô tình hay hữu ý, câu chuyện tình yêu giữa Pavel và Maya đã diễn ra với sự tự nguyện, chủ động của các nhân vật Maya đã

“ngẫu nhiên gặp mẩu thông báo đó và bổng nảy ra ý muốn: trong suốt gần

hai mươi năm của cuộc đời mình, cô chưa lần nào được trông thấy nguyệt thực” [15, tr.30] Và “em muốn thấy”, sự tò mò, ham muốn ấy đã ngẫu nhiên dẫn lối đưa đường cho Maya và Pavel Chính các nhân vật đã lựa chọn tình yêu, hôn nhân và cũng chính họ tự kết thúc những ranh giới đó Đầu cuối câu chuyện có sự tương ứng, hợp lý Nếu như trong đêm nguyệt thực bắt đầu ấy, nhân vật của Tendryakov đã quá vội vàng, bồng bột, thì ở đêm nguyệt thực của sự kết thúc, họ đã có hệ quả tất yếu cho những hành động của mình Hệ quả ấy là sự kết thúc, nhưng cũng có thể là sự mở đầu bằng một giai đoạn khác của mỗi cuộc đời Nó đã mang đến tình yêu cho con người và cũng trả lại cho họ những gì đã nhận lấy Có thể nói, nhân chứng “nguyệt thực” đã hoàn thành tốt sứ mệnh, vai trò của mình Nguyệt thực đã chứng kiến và góp phần hình thành quá trình nhận đường của nhân vật Từ kì nguyệt thực thứ nhất đền kì nguyệt thực thứ hai, khoảng cách chừng năm tháng (4/6/1974 đến 29/11/1974), nhưng những gì mà Pavel kể về tình yêu, về những trải nghiệm đời sống lại dường như khá

đủ, đi hết quỹ đạo vòng tròn của thời gian ấy Con người sống trong thời gian, cảm nhận hết những ngọt ngào và cay đắng mà nó mang lại để cuối cùng nhận ra rằng chỉ có thời gian là tồn tại vĩnh cửu, lặp lại chu kì theo hoạt động tự nhiên, còn sự tồn tại của các mối quan hệ con người là biến đổi, mong manh

Vòng tuần hoàn diễn ra giữa hai kì nguyệt thực thể hiện qua sơ đồ:

Không chỉ có Nguyệt thực có mở đầu – kết thúc tương ứng, truyện vừa Đêm sau lễ ra trường cũng có diễn biến như vậy Câu chuyện hiện

lên trong một vòng tròn: tất cả diễn ra ở buổi lễ ra trường Mặc dù các nhân vật “thỏa sức” phiêu lưu trong thế giới tâm tưởng của mình với những suy nghĩ, trăn trở riêng, nhưng đóng khung đầu cuối của thế giới phiêu lưu đó vẫn là một thời gian cố định Xung đột xảy đến từ buổi lễ ra trường Trong bối cảnh ấy, các nhân vật chỉ sống với một khoảnh khắc, một lát cắt của cuộc sống Nhưng những gì được người kể chuyện thuật lại là sự trải nghiệm đã được đúc kết Từ các thầy cô giáo Ivan, Olga, Zoya,… đến các em học sinh Natca, Igor, Ghenca… đều tranh luận trước những vấn đề băn khoăn của ngày ra trường Dù nói về quá khứ hay nhắc đến hiện tại, hướng tới tương lai, chủ đề của câu chuyện là bất di bất dịch

Ở đây, nhà văn tôn trọng suy nghĩ khách quan của các nhân vật Tendryakov để nhân vật của mình tự chiêm nghiệm vấn đề bằng những cuộc tranh luận, bằng những thái độ, hành vi, suy nghĩ chủ quan Vì thế,

khép lại câu chuyện là sự hài lòng của độc giả trước sự đúc kết kĩ càng của các nhân vật trước cuộc sống

Ở đây, cấu trúc đóng thể hiện ở hai cấp độ: thời gian – buổi ra trường của các học sinh cuối cấp và không gian – ngôi trường, lớp học Với hai cấp độ này, câu chuyện được bó hẹp trong một phạm vi nhỏ, một cột mốc cố định, vì thế chủ đề của truyện xoay quanh vấn đề nhà trường, giáo dục

Một cái cớ, một sự việc nhỏ nhưng lại trở thành biến cố của câu

chuyện Đó là trường hợp lời phát biểu của học sinh Yulya trong Đêm sau

lễ ra trường, và bức thư đầy ám ảnh trong Sáu mươi ngọn nến Câu

chuyện của người thầy giáo già tưởng như đơn giản song lại vô cùng phức tạp thực sự ám ảnh độc giả Câu chuyện mở đầu bằng bức thư, và kết thúc bằng sự giải thoát của nhân vật trước bức thư ấy Đó là một cái kết bất ngờ nhưng lại trọn vẹn, hợp lý cho người thầy giáo Mở - kết rõ ràng là đặc điểm dễ nhận thấy trong sáng tác của Tendryakov Diễn biến cốt truyện diễn ra như một màn kịch

Mỗi nhân vật trong Sáu mươi ngọn nến đều có mối quan hệ mật

thiết với người thầy giáo già – nhân vật chính của câu chuyện Qua biến

cố bức thư, Nikolai có “cơ hội” để nhìn lại những hình ảnh, con người xung quanh mình, những điều tưởng chừng đơn giản hàng ngày nhưng lại

có sức tác động lớn Hóa ra, chủ nhân bức thư có thể là bất cứ ai trong số những con người ấy: Graube, Ivansusov, Tanya, người vợ già Sonya, cô con gái Vera, học sinh Grigori Bukhalov, Lena Sorokhova, Anton Elkin… Hóa ra, 40 năm dạy học trong cuộc đời Nikolai đã diễn ra với không ít thăng trầm, tốt – xấu Chính ông cũng đang băn khoăn trước cuộc sống của mình “Những vòng chu kì Ngày này sang ngày khác, như con ngựa

bị buộc vào giây: về nhà - đến trường – về nhà, từ chủ nhật này đến chủ

nhật khác, với những khoảng trống nghỉ hè và nghỉ đông mà tôi khó khăn lắm mới sống qua được, nôn nóng chờ lúc lại bắt đầu vòng quay quen thuộc: về nhà – đến trường – về nhà Ngày này qua ngày khác- bốn chục năm Cuộc sống tôi có dễ dàng không? Có hạnh phúc không? Không, thật bình thường Khi tôi vừa chẵn sáu chục tuổi thì người ta quyết định đánh dấu nó bằng một ngày lễ” [15,tr.44] Suốt thiên truyện, Nikolai thường xuyên tự vấn bản thân mình trước bức thư đầy ám ảnh: “Tôi tốt hay tôi độc ác” [15,tr.153] Một câu hỏi chưa có lời giải đáp, và Nikolai phải đi tìm câu trả lời bằng những cuộc trải nghiệm mới: hồi tưởng về những con người trong quá khứ (Graube, Ivansusov, Tanya), đối diện với những người “không ưa gì mình” (Anton Elkin, Vera, Lena,…) Nhưng tất

cả chỉ dừng lại ở cảm giác của nhân vật, những cuộc gặp gỡ trong tâm tưởng của Nikolai không diễn ra đối thoại trực tiếp nào, hoàn toàn là những dòng độc thoại nội tâm Xung đột chỉ được giải quyết khi Nikolai đối diện Kropotov với những tranh cãi quyết liệt, những giằng xé bấy lâu được bộc lộ

Với cách kể chuyện xưng “tôi”, tự kể lại cuộc đời mình, người thầy dẫn dắt người đọc từ bất ngờ này đến bất ngờ khác Nhưng những bất ngờ

ấy không theo hướng chủ quan, mà lại rất khách quan – những biến động xảy ra do chính cuộc sống mang đến, không báo trước, và giải quyết không hề dễ dàng Bức thư là nhân tố chính của truyện, vì thế dù câu chuyện được di chuyển theo hướng nào, thời gian – không gian có xê dịch

ra sao, lặp đi lặp lại trong tác phẩm, người đọc vẫn thấy hình ảnh bức thư đứng vai trò trung tâm:

1.3 Cấu trúc chiều sâu

Trong các tác phẩm của mình, Tendryakov thường đưa ra những tình huống giả định, tạo nên xung đột trong chính nhân vật và xung đột giữa nhân vật với hoàn cảnh

Nhân vật xung đột với bản thân mình với những tính cách trái ngược nhau, giữa con người này và con người khác, giữa lương tri, tâm hồn và những cạm bẫy, mối quan hệ xã hội

Trong sáng tác của Tendryakov xuất hiện một dạng nhân vật đặc biệt, đó là người được nhà văn tưởng tượng và ủy thác để soi chiếu những giá trị đạo đức Nhân vật này thực chất là cái bóng của những nhân vật chính, cụ thể hơn là phần chìm, cái xấu “bị” phơi bày trong mỗi người, để chính họ có ý thức trách nhiệm hơn với cuộc sống, với chính mình Qua

đó họ nhận ra được đúng sai, phải trái, sống có ý nghĩa hơn Bởi vậy, dạng nhân vật này được gọi là giả định

Ở Nguyệt thực, Pavel – Maya thường xuyên có quá trình tự vấn với

con người “chìm” của mình, với những tính cách ít được bộc lộ, những suy nghĩ không dám nói ra Đó là một thế giới khác hoàn toàn với thế giới

Xung đột tâm lý

trong bản thân

nhân vật

Soi xét, nhìn lại thế giới

Gặp chủ nhân bức thư

mà họ đang sống Dường như với họ, thực tế đang sống chỉ là giả tạo, ngụy biện, và họ không được sống là chính mình

Pavel say mê khám phá khoa học, đó là tất cả những ước mơ, hoài bảo cháy bỏng thời tuổi trẻ của anh Anh ngỡ như không thể sống thiếu

nó, anh sẵn sàng hiến dâng thời gian, công sức với những công trình khoa học của mình, sẵn sàng tranh luận với đồng nghiệp hàng giờ để tìm ra chân lý sáng tỏ nhất Pavel tin những sự khám phá của mình có thể làm thay đổi loài người Và Pavel sẽ mãi sống trong những ảo tưởng đó nếu không phát hiện sự thật về người thầy lý tưởng của mình? Một con người Boris Evgenievich đã hiện lên trước mắt Pavel sau những năm tháng sống trong sự giả dối? Những phát minh của ông đang có nguy cơ gây hại với loài người, sự ô nhiễm môi trường đang diễn ra hàng ngày: “Boris Evgenievich – trong thời gian gần đây không hiểu sao tôi không gặp mặt ông, đã làm một việc mà không ai ngờ ông sẽ làm; tại Hội đồng khoa học, ông đã lớn tiếng tuyên chiến, ném ra những lời buộc tội” [15,tr.240] Hình ảnh giả định về Boris được tác giả đặt ra, thử nghiệm trong câu chuyện

Và tác giả cùng với nhân vật của mình chờ đợi câu trả lời cho những giả thuyết đó Liệu Boris thực sự là người như thế nào? Liệu Pavel sẽ tìm ra con người thật của ông?

Xung quanh thế giới cuộc sống của Pavel, Tendryakov mang đến nhiều hình ảnh giả định để thử thách nhân vật và quá trình nhận đường của anh Một Pavel luôn sống trong những quy tắc, chuẩn mực cuối cùng cũng sẽ phải biết nghi ngờ những chuẩn mực đó Chính một Pavel khác trong con người anh: Pavel của lý trí, tự tin, sắc sảo, mạnh mẽ sẽ phát hiện ra những sự thật phũ phàng Tình yêu tuyệt đối với Maya, niềm tin vào khoa học, sự chia sẻ với những đồng nghiệp thân cận, sự ngưỡng mộ trước những người thầy, nhà khoa học? Mặt xấu của tất cả những vấn đề

ấy được đặt ra Pavel đã nhận thức được sự phản bội trong tình yêu của Maya, những ảo tưởng giết chết người khác của Gosha, sự nóng nảy, sợ hãi trong con người điềm đạm Boris,… Để rồi cuối cùng, Pavel chiêm nghiệm được sự phiến diện trong cách sống tuyệt đối hóa của anh Không

có chân lý nào là hoàn hảo trong thế giới này, cái tuyệt đối nhất chính là mọi thứ đều ở dạng tương đối

Nhà văn còn đặt ra những giả thuyết về con người thứ hai của Maya “Maya, cô gái xinh đẹp với nét cong bi thương trên môi, muốn tìm chỗ đứng của mình giữa loài người, muốn làm người có ích trên mặt đất” [15,tr.7] Maya sống một cách cảm tính, hành động nhất thời theo những

sở thích khá hoang đường của mình Cô đã bỏ trường đại học buồn chàn, nhạt nhẽo Cô cũng rơi bỏ Pavel cùng những công tình khoa học “vô bổ” của anh Cô tìm đến với một tổ chức tôn giáo, đến với Gosha Trugunov –

kẻ không nhà cửa, lang thang, bằng những lời an ủi cảm thông khiến con người quên đi những điều bất hạnh của cuộc đời Bởi Maya tin rằng: cô đã tìm ra bản thân và chỗ đúng của mình “Nhưng thực ra đó chỉ là ảo tưởng Lời an ủi, mê hoặc đâu có làm mất đi đau khổ, mà chỉ bịt mắt con người lại để khỏi nhìn thấy mà thôi” [15,tr.7] Những ảo tưởng của Maya là một phần trong con người mãnh liệt, dữ dội của cô Những mong muốn, suy nghĩ đó cô đã che giấu, và chỉ cần một đợt sóng ngầm, nó bùng dậy với sức sống hơn bao giờ hết Tendryakov không có lời kết cho số phận của Maya, bởi ông để Maya tự khám phá và nhận ra những ảo tưởng ấy, tìm thấy câu trả lời đích thực cho cuộc sống của mình

Cũng như ở Nguyệt thực, trong tác phẩm Sáu mươi ngọn nến, nhà

văn đặt ra những vấn đề đối lập với đạo đức để thử thách nhân vật người thầy giáo già Bức thư chính là thử thách ấy Tình huống về bức thư dạo giết chính là một giả định có thể được bắt gặp bất cứ lúc nào đối với cuộc

đời của một người thầy Và cách giải quyết, thái độ của thầy sẽ là thước

đo công bằng nhất cho những giá trị đạo đức, những lời truyền dạy, những

sự cống hiến trong sáu mươi năm qua

Một người thầy tưởng như mẫu mực lại bị chính học sinh cũ của mình đe dọa Những lời lẽ phủ nhận công lao của người thầy như xúc phạm sáu mươi năm tận tụy lao động của Nikolai: “tôi sợ, nhưng không cảm thấy cả nỗi khủng khiếp lẫn sự kinh hoàng hoảng loạn Trong tôi chỉ xuất hiện một cảm giác xấu hổ, bất tiện như khi ta trần truồng bước ra trước mặt mọi người- chỉ mong sao trốn được đi đâu đó” [16,tr.54] Cuộc sống tưởng như yên bình của người giáo viên bỗng nhiên xảy ra biến cố, khiến lương tâm của thầy không thể đứng yên Sau những sự bất ngờ, ngỡ ngàng ban đầu, Nikolai đã dần lấy lại được bản lĩnh và thúc giục tìm hiểu nguyên nhân sự việc, giải thích nó hợp lý nhất có thể Cũng từ biến cố này, người thầy đã nhận ra nhiều điều bị lãng quên, bị bỏ qua Ông bước chậm hơn giữa cuộc đời để khám phá, tận hưởng những điều nhỏ nhặt mà

ý nghĩa của cuộc sống: “Thật lạ, tôi đi qua con đường này hàng ngày và không hề trông thấy dòng người chuyển động ngược lại, tôi chỉ giữ trong

bộ nhớ của mình một vài khuôn mặt thoáng qua Giờ đây tôi ngạc nhiên với sự nhiều hình nhiều vẻ và sặc sỡ của mọi người: đủ các loại mũ, đủ các loại khăn choàng đầu, những vẻ mặt lo lắng, những khuôn mặt trầm

tư, cáu kỉnh, vui vẻ, hờ hững, nhăn nheo, hồng hào, xanh xao, ngái ngủ…” [16,tr.55]

Có thể nói, nhờ bức thư bất ngờ của người học trò cũ, thầy giáo già Nikolai đã có cơ hội để nhìn nhận lại những giá trị bình dị, hiện hữu giữa cuộc đời Thầy có dịp quan sát kĩ hơn những người xung quanh mình: vợ, đồng nghiệp, học sinh… Thầy cũng tự soi xét chính bản thân Không phải

là người thầy hoàn hảo trong mắt học trò, thầy đã làm gì và phải làm như