NGUYỄN THỊ THU TRANG THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận Văn học Mã số: 60.22.01.20 Người hướng dẫn khoa học: PGS... T
Trang 1NGUYỄN THỊ THU TRANG
THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Hà Nội - 2016
Trang 2NGUYỄN THỊ THU TRANG
THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận Văn học
Mã số: 60.22.01.20
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lý Hoài Thu
Hà Nội - 2016
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Lịch sử vấn đề 4
3 Mục đích nghiên cứu, Đối tượng nghiên cứu, Phạm vi nghiên cứu 10
4 Phương pháp nghiên cứu 10
5 Kết cấu luận văn 11
Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ THỜI GIAN, KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT
VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined
1.1 Khái lược về thời gian, không gian nghệ thuậtError! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined
1.2 Hành trình sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Error! Bookmark not defined
1.2.1 Khái niệm văn học thiếu nhi Error! Bookmark not defined 1.2.2 Bức tranh chung của văn học thiếu nhi thời kì đổi mới Error!
Bookmark not defined
1.2.3.Vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Error!
Bookmark not defined
Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined 2.1 Thời gian hiện tại Error! Bookmark not defined
2.1.1 Thời gian hiện tại với những trò chơi thú vịError! Bookmark not
defined
Trang 42.1.2 Thời gian hiện tại với những trải nghiệm sâu sắcError! Bookmark
not defined
2.2 Thời gian quá khứ Error! Bookmark not defined
not defined
2.2.2 Điểm song hành giữa quá khứ và hiện tạiError! Bookmark not
defined
2.3 Thời gian tương lai của hi vọng và niềm tinError! Bookmark not defined
Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGUYỄN NHẬT ÁNH Error! Bookmark not defined 3.1 Không gian bối cảnh xã hội và thiên nhiênError! Bookmark not defined
3.1.1 Từ không gian khuôn viên nhỏ gần gũi thân quen Error!
Bookmark not defined
defined
3.1.3 Và một số mô hình không gian thiên nhiên khácError! Bookmark
not defined
3.2 Không gian tâm tưởng Error! Bookmark not defined
3.2.1 Không gian kí ức hoài niệm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Không gian miền cổ tích Error! Bookmark not defined 3.2.3 Không gian mơ ước Error! Bookmark not defined
Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 6PHẦN MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài
1.1.Thi pháp học là một môn khoa học nghiên cứu các hình thức nghệ thuật của văn học trong tính chỉnh thể, tính quan niệm Trong những năm gần đây, hướng nghiên cứu văn học trên cơ sở lí luận thi pháp học đã trở thành xu hướng phổ biến giúp người đọc đi sâu khám phá cách thức phản ánh hiện thực, tầm vóc, tư duy nghệ thuật của người nghệ sĩ, sự sáng tạo của nhà văn trong cách tổ chức tác phẩm Ngoài các phạm trù truyền thống như cốt truyện, kết cấu, điểm nhìn, lời văn, thời gian và không gian nghệ thuật là hai phạm trù nghiên cứu căn bản của thi pháp học, là chìa khóa quan trọng để mở cánh cửa bước vào thế giới nghệ thuật của tác phẩm
1.2.Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của văn học của mỗi dân tộc Nó có vai trò quan trọng trong việc giáo dục, hình thành nhân cách, làm giàu tâm hồn con người từ thuở ấu thơ, là hành trang không thể thiếu cho các
em Trong thời đại thế giới phẳng của giao lưu và hội nhập như hiện nay, văn
học thiếu nhi không tránh khỏi quy luật cạnh tranh khốc liệt cả về phương thức lưu hành lẫn chất lượng nghệ thuật với các tác phẩm văn hóa ngoại nhập Nghiên cứu về văn học thiếu nhi, người viết mong muốn đóng góp một phần vào công cuộc giáo dục nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ qua những trang văn trong sáng, hồn hậu
Trên văn đàn văn học thiếu nhi hiện nay, Nguyễn Nhật Ánh được coi là một tác giả tiêu biểu, là nhà văn có sức sáng tạo dồi dào, đạt nhiều giải thưởng cả trong nước và quốc tế Được coi là "hoàng tử bé" trong thế giới trẻ thơ, tác giả đã vượt qua những cuộc "thử lửa" khốc liệt và chinh phục độc giả nhỏ tuổi Nguyễn Nhật Ánh có thể xem là nhà văn có bút lực khá mạnh hiện
nay với sức sáng tạo dồi dào Hầu hết các sáng tác của anh như Mắt biếc, Kính vạn hoa, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ đều tạo được dấu ấn trong lòng
Trang 7công chúng, được tái bản nhiều lần và một số còn được dịch ra tiếng nước ngoài Là nhà sư phạm, hoạt động đoàn, nhà báo và viết văn, dường như cuộc tương ngộ tương phùng giữa tác giả và văn học thiếu nhi là một sự bén duyên đầy hữu ý Nhà văn đã gieo hạt trên cánh đồng trẻ thơ, nuôi dưỡng nhiều giá trị tinh thần quý báu, giúp các em chống lại nguy cơ bị lãnh cảm, bị cằn cỗi trong tác động của kinh tế thị trường
Chúng tôi thực sự ấn tượng với truyện viết cho tuổi thơ và tuổi mới lớn của Nguyễn Nhật Ánh Những tác phẩm đó cuốn hút chúng tôi vào hành trình khám phá truyện Nguyễn Nhật Ánh, để rồi nhận thấy sức hấp dẫn từ lòng nhiệt thành của một tâm hồn người lớn mang trái tim trẻ thơ sáng trong, từ những trang văn hóm hỉnh giàu ý nghĩa nhân sinh Từ hồi ức về một thời đã
xa trong sáng tác của nhà văn, chúng tôi tìm thấy chính mình ở trong đó Bởi vậy, người viết yêu thích tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh một cách tự nhiên
và chân thành Thực hiện đề tài này cũng là cách thể hiện lòng ngưỡng mộ của tác giả với nhà văn nguyễn Nhật Ánh – một “hiện tượng” của văn học thiếu nhi Việt Nam
Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: "Thời gian và không gian
nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh" với mong muốn có thêm một
hướng tiếp cận theo hướng thi pháp về nhà văn vốn có nhiều đóng góp cho văn học thiếu nhi Việt Nam, cũng như lí giải sức hút mãnh liệt của tác phẩm đối với bạn đọc
2.Lịch sử vấn đề
Với đề tài “Thời gian và không gian nghệ thuật trong truyện Nguyễn
Nhật Ánh”, khi tiến hành khảo sát các công trình nghiên cứu, chúng tôi chia
làm hai loại tài liệu:
Những công trình chuyên biệt nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông
Trang 8Bài viết mang tính nghiên cứu tổng quát truyện Nguyễn Nhật Ánh phải kể
đến Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ – Đọc văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh của
Nguyễn Thị Thanh Xuân đăng trên báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh, số
237 (ra ngày 26/12/1996) Theo tác giả bài viết, giá trị độc đáo của truyện
Nguyễn Nhật Ánh trước hết là thái độ vào cuộc của nhà văn, “nghĩa là Nguyễn Nhật Ánh nắm rõ luật chơi, tuân thủ nghiêm chỉnh các quy ước tự nhiên giữa những người trẻ tuổi”, “nói các ngôn ngữ họ nói, nghĩ những điều
họ nghĩ và thấy những gì họ nhìn thấy” [47, tr.12] Nhà văn nắm bắt những
nét tâm lí trong thế giới nội tâm của nhân vật, thể hiện những bâng khuâng rung cảm đầu đời Nguyễn Thị Thanh Xuân rất tinh tế trong sự phát hiện:
“Chắc hẳn rằng dù không đa dạng như ở người lớn, trạng thái tinh thần này
ở lứa tuổi thiếu niên vẫn đòi hỏi được thê hiện ở nhiều cung bậc, sắc thái, mà Nguyễn Nhật Ánh thì còn tựa quá nhiều vào quá khứ Qua màn sương hoài niệm, những mối tình mới chớm đều buồn, dở dang và gắn liền với một nhân dáng” [47, tr.13]
Vũ Ân Thy trong Nguyễn Nhật Ánh – người bạn thân mến của độc giả trẻ
đăng trên báo Sài Gòn giải phóng (1997) đề cao tác phẩm của nhà văn xứ
Quảng “có sức hấp dẫn lạ và mới Nó lôi cuốn thiếu nhi và có sức thuyết phục người lớn có trách nhiệm với thế hệ trẻ” [28, tr.52] Tác giả bài viết đã khái quát giá trị truyện Nguyễn Nhật Ánh: “Nhỏ nhắn, hóm hỉnh và sâu sắc, trữ tình; duyên dáng và bất ngờ truyện kể Nguyễn Nhật Ánh luôn gần gũi như truyện dân gian cổ tích, như ước mơ của tuổi thơ mà lại mang tính hấp dẫn hiện đại” [28, tr.52]
Vân Thanh trong Nguyễn Nhật Ánh nhà văn thân quý của tuổi thơ đăng trên Tạp chí Văn học số 6- 1998 nhận định: “Nguyễn Nhật Ánh đã nói được tiếng nói, đã nghĩ theo cách nghĩ của lứa tuổi thơ” [40, tr.75] Đó cũng là yêu
Trang 9cầu trong những sáng tác cho thiếu nhi – điều tưởng như đơn giản nhưng không dễ thực hiện
Trong bài viết Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975: Diện mạo và quá
trình phát triển của Bắc Lý, mặc dù vẫn trích dẫn và lấy những ví dụ minh họa cho các luận điểm về văn học thiếu nhi trong thời kì đổi mới nhưng tác giả có nhiều đoạn khái quát, giới thiệu giá trị của tác phẩm Kính vạn hoa, bộ truyện dài đầu tiên của Nguyễn Nhật Ánh
Tác giả Hương Giang đã dành cả bài viết Người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ trong Bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam do hai tác giả Vân Thanh và Nguyên An biên soạn và giới thiệu để nói về Nguyễn Nhật Ánh và một loạt các tác phẩm của ông như: Cô gái đến từ hôm qua, Bàn có năm chỗ ngồi, Chú bé rắc rối, Thiên thần nhỏ của tôi…Nguyễn Nhật Ánh không chỉ
được đánh giá cao vì ông đã viết nhiều, viết hay về văn học thiếu nhi, đã động chạm đến mảng đề tài còn ít và khó viết như đề tài trường học và việc học của trẻ em Không những thế, qua những trang viết ấy Nguyễn Nhật Ánh còn đóng vai trò như một người thầy, một nhà giáo dục dạy cho các em những giá
trị Chân - Thiện - Mỹ ở đời Nguyễn Hương Giang đã đánh giá: “Những cuốn sách bé nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh sẽ là món ăn tinh thần trong hành trang vào đời của các em” “Truyện Nguyễn Nhật Ánh là tiếng nói từ chính tâm hồn anh – một tâm hồn còn trong sáng, thơ trẻ cho đến tận bây giờ” Điều đó, theo Nguyễn Hương Giang chính là điểm hấp dẫn, là sức lôi cuốn rất riêng
để các em tìm đến với nhà văn [17, tr.23]
Tại Hội thảo khoa học về ảnh hưởng của văn học thiếu nhi đến sự phát triển nhân cách trẻ em trong thời kì đổi mới và hội nhập quốc tế do Đại học
Sư phạm Hà Nội tổ chức năm 2009, tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh được nhắc tới trong các bài tham luận như một cây bút tiêu biểu viết cho thiếu nhi Lê
Phương Liên trong Viết cho thiếu nhi là viết cho tương lai đã xác định các
Trang 10giai đoạn của văn học viết cho thiếu nhi thời kì đổi mới và hội nhập quốc tế ở nước ta Trong giai đoạn từ 1995 – 2005, khi internet phát triển với sự phổ biến của trò chơi điện tử (game online), sách của nguyễn Nhật Ánh vẫn tạo
sức hút đối với độc giả nhỏ tuổi: “với tài năng mô tả tâm lí trẻ em và trình bày đời sống sinh hoạt thiếu nhi học sinh vui tươi, hóm hỉnh, Nguyễn Nhật Ánh đã thực sự là nhà văn được trẻ em cả nước đọc nhiều nhất” [22]
Năm 2013, cuốn Nguyễn Nhật Ánh – hoàng tử bé trong thế giới tuổi thơ
(Lê Minh Quốc biên soạn) ra đời giúp người đọc có cái nhìn khá đầy đủ về tiểu sử, hành trình văn chương của Nguyễn Nhật Ánh Với tình cảm nồng hậu
dành cho bạn văn đồng hương xứ Quảng, tác giả tập sách nhận định: “Với dòng văn học dành cho thiếu nhi và tuổi mới lớn, hiện nay anh (Nguyễn Nhật Ánh – Lê Minh Quốc) đang giữ một vị trí đặc biệt Khó có người thay thế Khi liệt kê tên tuổi và tác phẩm của một thế hệ nhà văn, hội đồng văn học sử có thể nhớ người này và quên béng người kia Có thể chọn người này và bỏ sót người kia Nhưng với Nguyễn Nhật Ánh, người ta không thể, dù cố tình hoặc
vô tâm” [35; tr 51]
Cùng với sự khẳng định vị trí nhà văn, Lê Minh Quốc còn giải thích
nguyên nhân tạo ra “ma lực Nguyễn Nhật Ánh” Đó là nhờ “cách viết phù hợp với tâm lí đối tượng bạn đọc”, “Câu văn trong sáng như nó vốn có, như lời ăn tiếng nói ta tiếp nhận hàng ngày ” [35; 52] Các tác phẩm kết hợp nhuần
nhuyễn yếu tố giải trí và giáo dục” hướng trẻ thơ tới những giá trị nhân bản
Thái Phan Vàng Anh với bài viết Nguyễn Nhật Ánh, người kể chuyện của thiếu nhi đăng trên Tạp chí Non nước Số 187 - 2013 đã góp thêm một cách
nhìn cho việc nghiên cứu truyện Nguyễn Nhật Ánh ở góc độ nghệ thuật kể chuyện Điều quan trọng là tác giả hòa vào thế giới trẻ thơ, sống cùng với các
em nhỏ để rồi kể chuyện về thiếu nhi cho chính thiếu nhi Thái Phan Vàng Anh cho rằng dù không quá chú ý đến cách kể, đến kĩ thuật dựng truyện
Trang 11nhưng “Cái hấp dẫn, cái “duyên” của truyện Nguyễn Nhật Ánh chủ yếu nhờ vào sự hồn nhiên, tươi tắn ở ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật” [2, tr.61]
Bên cạnh đó, phải kể đến các luận văn nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh
Công trình Thế giới trẻ thơ qua cách nhìn của Nguyễn Nhật Ánh trong bộ truyện Kính vạn hoa của tác giả Phạm Thị Bền (Luận văn thạc sĩ ngữ văn,
2005, Đại học sư phạm Hà Nội) là công trình chuyên biệt đầu tiên đi sâu nghiên cứu về một tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh Tác giả luận văn đi sâu vào khai thác trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật dưới góc nhìn “thế giới trẻ thơ”
Tiếp nối, tác giả Vũ Thị Hương thể hiện niềm say mê nghiên cứu về hiện
tượng nhà văn trẻ thơ qua công trình Thế giới nghệ thuật truyện Nguyễn Nhật Ánh, trong đó đề cập đến các vấn đề nghệ thuật xây dựng hình tượng, nghệ
thuật tổ chức cốt truyện, vấn đề thời gian và không gian nghệ thuật
Ngoài ra, công trình Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh của Bùi Thị Thu
Thủy (Luận văn thạc sĩ ngữ văn, 2011, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn)
là một công trình nghiên cứu tương đối toàn diện về đặc điểm nội dung và nghệ thuật truyện thiếu nhi Nguyễn Nhật Ánh
Về hình tượng trẻ em, công trình Nhân vật trẻ em trong truyện Nguyễn Nhật Ánh của Nguyễn Thị Đài Trang (Luận văn thạc sĩ ngữ văn, 2013, Đại
học sư phạm Hà Nội 2) đi sâu vào tìm hiểu đặc điểm nhân vật trẻ em trong truyện Nguyễn Nhật Ánh một cách hệ thống cũng như sự sáng tạo của nhà văn khi xây dựng nhân vật trẻ em
Ngoài các công trình trên, còn một số công trình nghiên cứu về tác phẩm Nguyễn Nhật Ánh mà chúng tôi khó có thể khảo sát hết Mỗi sự lựa chọn đề tài, mỗi hướng nghiên cứu đều có những quan điểm riêng nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu về thời gian và không gian trong truyện Nguyễn Nhật Ánh Ở đây, chúng tôi muốn mở rộng hướng nghiên cứu tiếp cận các tác
Trang 12phẩm của ông dưới góc độ thi pháp thời gian và không gian nghệ thuật với hi vọng sẽ bổ sung thêm những nội dung làm toàn vẹn hơn bức tranh nghiên cứu
về nhà văn được mệnh danh là “Hoàng tử bé của thế giới tuổi thơ ” [39,
tr.22]
Những công trình gián tiếp phục vụ cho đề tài
Thành công với các tác phẩm viết cho thiếu nhi, tên tuổi Nguyễn Nhật Ánh thu hút sự quan tâm khá nhiều của các báo, tạp chí, trang thông tin điện
tử, các cuốn sách về văn học thiếu nhi Việt Nam Có thể kể một số tác phẩm
như Văn học thiếu nhi Việt Nam- Nghiên cứu, lý luận, phê bình, tiểu luận, tư liệu do Vân Thanh biên soạn và tập hợp (Nhà xuất bản Kim Đồng, 2001), Giáo trình văn học thiếu nhi- phần 1 của Lã Thị Bắc Lý (NXB Đại học Sư phạm, 2006) Gần đây nhất, cuốn Nguyễn Nhật Ánh- Hoàng tử bé của thế giới tuổi thơ của Lê Minh Quốc (NXB Kim Đồng, 2012) đã nghiên cứu toàn diện
về tiểu sử, con người Nguyễn Nhật Ánh từ khi là anh bồ câu của báo Mực Tím đến khi trở thành tên tuổi nhà văn thiếu nhi như hiện nay Ngoài ra, các bài viết về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông xuất hiện nhiều trên các trang báo Người lao động Tiền Phong, Tuổi trẻ… và các trang báo điện
tử như vnexpress.net, thanhnien.vn, ringing.vn,…
Bài viết Lý giải sức hút từ các tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh của
Nguyễn Ngân trên trang ringring.vn đã phân tích bốn lí do tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh luôn được bạn đọc đón nhận là: Tình cảm tuổi học trò, miêu tả thiên nhiên sinh động, giọng văn đa dạng và những đoạn kết xúc
động Cuối bài tác giả nhận xét “Nguyễn Nhật Ánh vẫn còn những cách rất riêng để đi vào từng ngõ ngách trong tâm hồn độc giả, để họ cùng vui, cùng cười, cùng ngẫm bằng những câu chữ không bao giờ thừa thãi Và nét hóm hỉnh, đáng yêu, những bài học nhẹ nhàng, những kỉ niệm chẳng-của-riêng-ai… sẽ còn khiến cái tên Nguyễn Nhật Ánh tiếp tục được yêu mến”