Thêm vào góc nghiên cứu những hình ảnh biểu tượng trong thơ tế hanh giai đoạn 1945 1975

LỜI CAM ĐOANTôi xin cam đoan rằng đề tài Những hình ảnh biểu tượng trong thơ Tế Hanh giai đoạn 1945 - 1975 là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi.. Biểu tượng nghệ thuật là một

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRỊNH THỊ PHƯƠNG

NHỮNG HÌNH ẢNH BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ TẾ HANH GIAI ĐOẠN 1945 - 1975

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lý luận văn học

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRỊNH THỊ PHƯƠNG

NHỮNG HÌNH ẢNH BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ TẾ HANH GIAI ĐOẠN 1945 - 1975

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60.22.01.20

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Văn Lân

Hà Nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới GS.TS Lê Văn Lân, người thầy tận tình đã dành nhiều thời gian và công sức giúp đỡ, động viên tôi thực hiện đề tài nghiên cứu và hoàn thành bản luận văn tốt nghiệp thạc sỹ của mình

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, các Quý thầy cô đã tận tình chỉ bảo và dạy dỗ, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới gia đình, người thân và bạn

bè đã luôn ở bên cạnh khuyến khích, động viên giúp tôi vượt qua những khó khăn

để hoàn thành khóa học của mình

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2014

Trịnh Thị Phương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đề tài Những hình ảnh biểu tượng trong thơ Tế Hanh giai đoạn 1945 - 1975 là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi

Tất cả các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực Mọi tài liệu tham khảo, trích dẫn khoa học đều có nội dung chính xác Các kết luận khoa học chưa công bố ở bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Hà Nội, ngày 10 tháng 11 năm 2014

Học viên

Trịnh Thị Phương

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined

Chương 1: KHÁI LƯỢC VỀ BIỂU TƯỢNG VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC THƠ TẾ HANH GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 Error! Bookmark not defined

1.1 Khái lược về biểu tượng Error! Bookmark not defined

1.1.1 Một số quan niệm về biểu tượng Error! Bookmark not defined 1.1.2 Đặc trưng của biểu tượng Error! Bookmark not defined

1.1.3 Biểu tượng trong văn học nghệ thuật - một loại hình tượng đặc biệt.

Error! Bookmark not defined

1.2 Hành trình sáng tác thơ Tế Hanh giai đoạn 1945 - 1975 Error! Bookmark not defined

1.2.1 Thơ Tế Hanh giai đoạn 1945 - 1954 Error! Bookmark not

defined

1.1.2 Thơ Tế Hanh giai đoạn 1954 – 1975 Error! Bookmark not

defined

Chương 2: CÁC LOẠI HÌNH ẢNH BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ TẾ HANH GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 Error! Bookmark not defined 2.1 Biểu tượng thiên nhiên Error! Bookmark not defined

2.1.1 Hình ảnh biểu tượng dòng sông Error! Bookmark not defined 2.1.2 Hình ảnh biểu tượng biển Error! Bookmark not defined

2

2.1.3 Hình ảnh biểu tượng trăng Error! Bookmark not defined 2.1.4 Hình ảnh biểu tượng hoa Error! Bookmark not defined

2.2 Biểu tượng con người Error! Bookmark not defined

2.2.1 Hình ảnh biểu tượng người mẹ Error! Bookmark not defined 2.2.2 Hình ảnh người tình Error! Bookmark not defined

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG HÌNH ẢNH BIỂU TƯỢNG TRONG THƠ TẾ HANH GIAI ĐOẠN 1945 - 1975 Error! Bookmark not defined

3.1 Hình ảnh Error! Bookmark not defined 3.2 Các biện pháp tu từ Error! Bookmark not defined 3.3 Giọng điệu Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

3

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Biểu tượng nghệ thuật là một dạng mã hóa những cảm xúc, tư tưởng của người nghệ sĩ về hiện thực đời sống Những hình ảnh xuất hiện với tần số cao, mang nhiều giá trị tượng trưng đã trở thành chìa khóa mã hóa thế giới nghệ thuật Những biểu tượng đó sẽ bộc lộ cá tính sáng tạo, phong cách tác giả, khuynh hướng văn học và cả đặc trưng văn hóa của từng dân tộc Nghiên cứu tác giả, tác phẩm từ góc độ biểu tượng do đó đã và đang thu hút

sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu văn học nghệ thuật

1.2 Trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại, Tế Hanh là nhà thơ tiêu biểu

và có nhiều đóng góp đáng kể Thơ Tế Hanh không hướng về thế giới vĩ mô

xa lạ mà tìm về những cảnh đời bình dị, gần gũi của quê hương trong cách cảm nghĩ chân thực, hồn nhiên và giàu ý vị của tuổi hoa niên Đời thơ Tế Hanh như Xuân Diệu nói là dòng suối trong thầm thì, róc rách đi vào những mạch thầm kín của tình đời, tình người Cùng với thế hệ các nhà thơ xuất hiện trước Cách mạng tháng Tám, Tế Hanh đã đi qua chặng đường sáng tác khá dài trên 60 năm và để lại nhiều tác phẩm có giá trị Không kể tập tiểu luận

Thơ và cuộc sống mới và thơ viết cho thiếu nhi, ông có khoảng hơn 20 tập

thơ Đến với thơ Tế Hanh, người đọc dễ dàng bắt gặp một hồn thơ hồn hậu, trong trẻo và tràn đầy cảm xúc Hồn thơ ấy lại được biểu hiện ra bởi một thế giới của những gì rất gần gũi, quen thuộc, bình dị như cuộc sống thường ngày của mọi người mà không thiếu những vẻ đẹp sâu xa Trong đó, ta thấy có những hình ảnh được xuất hiện nhiều lần, mang giá trị tượng trưng và trở thành chìa khóa mã hóa thế giới nghệ thuật của nhà thơ Đó là những loại từ tập trung biểu đạt từng nội dung về thiên nhiên (sông, biển, ánh trăng, hoa…)

và con người (người mẹ, người tình “em”…) Những hình ảnh thực đó của

4

đời sống đã hiện lên với tất cả nét chân mộc và “điêu huyền” của nó, phù hợp với tạng cảm xúc, quan niệm thẩm mỹ, góp phần đem lại nét riêng, độc đáo của phong cách nghệ thuật thơ Tế Hanh

1.3 Tế Hanh là cây bút sớm được phát hiện, khẳng định Thơ ông đã thu hút được sự quan tâm, đánh giá, phê bình của đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu phê bình Vì thế, từ trước đến nay đã có nhiều bài trên các sách, báo, tạp chí, trang web… viết về sáng tác của Tế Hanh Đa số, các bài viết đều làm nổi bật những đặc sắc, thành công cả về nội dung tư tưởng và nghệ thuật biểu hiện, đồng thời cũng chỉ ra được vị trí của mỗi tập thơ trong chặng đường thơ của Tế Hanh Nhìn chung, các bài viết vẫn chỉ dừng ở thế giới thơ,

phong cách nghệ thuật thơ Tế Hanh hoặc những chặng đường thơ Vì vậy, nghiên cứu Những hình ảnh biểu tượng trong thơ Tế Hanh giai đoạn 1945 –

1975 chúng tôi muốn giải mã các các hình ảnh biểu tượng để có được chìa

khóa đi vào tác phẩm, khám phá được những mạch ngầm tư tưởng, những cách tân nghệ thuật mới mẻ của Tế Hanh Từ đó khẳng định những đóng góp quan trọng của ông đối với nền văn học nước nhà trong lĩnh vực thơ ca

1.4 Tìm hiểu Những hình ảnh biểu tượng trong thơ Tế Hanh giai đoạn

1945 - 1975 với việc khảo sát, thống kê, giải mã những hình ảnh biểu tượng

xuất hiện trong những sáng tác của Tế Hanh 1945 - 1975 sẽ giúp chúng ta có cái nhìn bao quát và toàn diện hơn về diện mạo và quá trình đổi mới của thơ Việt Nam thời kì 30 năm chiến tranh Hy vọng, đây sẽ là một hướng đi mới,

có triển vọng, đem lại nhiều kết quả nghiên cứu khả quan và có giá trị

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Trước cách mạng tháng Tám (1945)

Tế Hanh là bông hoa nở muộn, thuộc lớp nhà thơ cuối cùng của phong trào Thơ mới nhưng đã ít nhiều khẳng định được bản sắc, tài năng của mình

5

Năm 1939, tập thơ Nghẹn ngào của Tế Hanh đạt giải thưởng của Tự lực văn đoàn, tên tuổi ông bắt đầu có sức thu hút đối với giới nghiên cứu, phê bình

văn học Đánh giá cao tài năng của nhà thơ trẻ này, Hoài Thanh trân trọng

giới thiệu trong Thi nhân Việt Nam: “Tôi thấy Tế Hanh là một người tinh tế,

Tế Hanh đã ghi được đôi nét rất thần tình về cảnh sinh hoạt chốn quê hương Người nghe thấy cả những điều không hình không sắc, không âm thanh như mảnh hồn làng trên cánh buồm giương, như tiếng hát của hương đồng quyến

rũ con đường quê nho nhỏ Thơ Tế Hanh đưa ta vào một thế giới rất gần gũi thường ta chỉ thấy một cách mờ mờ, cái thế giới của những tình cảm ta đã âm thầm trao cho cảnh vật” [40, tr 140] “Tế Hanh sở dĩ nhìn đời một cách sâu sắc như thế là vì người sẵn có một tâm hồn tha thiết”… “Sự thành thực của thi nhân không thể ngờ tới được” [40, tr 140]

Cũng với tập thơ đầu tay này, Nhất Linh nhận định: “Ông Tế Hanh có

rất nhiều hứa hẹn trở nên một thi sĩ có tài…Hai bài Quê hương và Những ngày nghỉ học là hai bài thơ hay của thơ ca Việt Nam và hai bài đó đủ định

giá trị của nhà thơ Tế Hanh” [22, tr 283], điệu hồn thơ riêng của ông ngay từ đầu cũng được Nhất Linh nắm bắt tinh tế “Một linh hồn rất phong phú có những rung động rất sâu sắc và để diễn tả tâm hồn, ông có đủ nghệ thuật và

cách đặt câu, tìm chữ”… “Nghẹn ngào là thơ của một người có tấm lòng giàu,

dễ rung động trước muôn nghìn cảnh hoặc tầm thường, hoặc éo le trong đời

Tập Nghẹn ngào gom góp tất cả những rung động phức tạp của một đời thiếu

niên” [22, tr 284]

Quả thật, ngay từ đầu, Tế Hanh đã được khẳng định như một cây bút thơ tinh tế, trong trẻo, nhiều hứa hẹn ngay từ trước cách mạng tháng Tám

2.2 Sau cách mạng tháng Tám

Sau Cách mạng tháng Tám, Tế Hanh hồ hởi sáng tác và liên tiếp cho ra

đời những đứa con tinh thần của mình: Nhân dân một lòng (1953), Lòng miền

6

Nam (1956), Gửi miền Bắc (1958), Tiếng sóng (1960), Bài thơ tháng bảy (1961), Hai nửa yêu thương (1963), Khúc ca mới (1966), Đi suốt bài ca (1970), Câu chuyện quê hương (1973), Theo nhịp tháng ngày (1974), …Hầu

như mỗi tập thơ của ông ra đời sau đó đều xuất hiện những bài phê bình kịp thời và công phu Bài viết về thơ ông khá phong phú nhưng chủ yếu ở hai dạng sau:

2.2.1 Những bài viết riêng về từng tập thơ

Là cây bút được mến mộ nên có nhiều bài viết tiêu biểu về các tập thơ

dọc theo đời thơ Tế Hanh Lê Đình Kỵ với Tiếng sóng hay tiếng lòng của một nhà thơ Việt Nam; Tiếng sóng một thành công quan trọng của Tế Hanh của

Đỗ Hữu Tấn; Thiếu Mai với Về tập thơ Hai nửa yêu thương của Tế Hanh; Nguyễn Đình với Hai nửa yêu thương - một tập thơ mới trong giai đoạn mới của Tế Hanh; Lê Tố - Nguyễn Xuân Nam với Khúc ca mới của Tế Hanh; Anh

Tố viết Mấy cảm nghĩ khi đọc Đi suốt bài ca Hoài Anh với Đọc Câu chuyện quê hương, Vũ Quần Phương với Đọc tập thơ Theo nhịp tháng ngày của Tế Hanh, Hồng Diệu với Đọc giữa những ngày xuân của Tế Hanh, Mã Giang Lân với Đọc con đường và dòng sông của Tế Hanh, Bài ca sự sống Mỗi bài

viết của mỗi tác giả là những khám phá, tìm tòi về thơ Tế Hanh ở những góc

độ khác nhau Song, những bài viết đều cho thấy những đặc sắc, thành công

cả về nội dung tư tưởng và nghệ thuật, đồng thời cũng chỉ ra nhược điểm của từng tập thơ, vị trí của mỗi tập thơ trong quá trình sáng tác của Tế Hanh Qua

đó, chúng ta có thể hình dung được những bước phát triển của đời thơ ông qua từng mốc cụ thể Dạng bài viết này phổ biến hơn ở giai đoạn đầu, đặc biệt

ở thập niên 60 và 70

7

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Hoài Anh (1974), Đọc Câu chuyện quê hương, Tạp chí Tác phẩm mới, số 35

2 Jean Chevalie, A.Gheerbrant (2002), Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới, Nxb Đà Nẵng

3 Nguyễn Phan Cảnh (2001), Ngôn ngữ thơ, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội

4 Nguyễn Văn Dân (1995), Những vấn đề lý luận của văn học so sánh,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

5 Xuân Diệu (1983), Tuyển tập thơ tháng 1, Nxb Văn học, Hà Nội

6 Phan Cự Đệ (1997), Văn học lãng mạn Việt Nam (1932-1945), Nxb Giáo

dục Hà Nội

7 Nguyễn Đình (1963), Hai nửa yêu thương, một tập thơ mới trong giai đoạn mới của Tế Hanh, Tạp chí Văn học, số 5 năm

8 Hà Minh Đức (1979), Nhà văn Việt Nam, Nxb ĐH và GD chuyên nghiệp

9 Hà Minh Đức (1998), Thơ và mấy vấn đề trong thơ Việt Nam hiện đại,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Trinh Đường (1991), Tế Hanh - 70 Năm tuổi đời và tuổi thơ, Tạp chí Văn học, số 3

11 Nhiều tác giả (1984), Nhà thơ Việt Nam hiện đại, Nxb khoa học Xã hội,

Hà Nội

12 Nhiều tác giả (1996), 50 năm văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám, Nxb Đại học Quốc Gia, Hà Nội

13 Lê Bá Hán (1998), Tinh hoa Thơ mới thẩm bình và suy ngẫm, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

14 Tế Hanh (1987), Tuyển tập thơ, Nxb Văn học, Hà Nội

8

15 Nguyễn Thị Ngân Hoa (2005), Sự phát triển ý nghĩa của hệ Biểu tượng trang phục trong ngôn ngữ thơ ca Việt Nam (Luận án Tiến sĩ Ngữ văn),

Viện ngôn ngữ học

16 Bùi Công Hùng (2000), Tiếp cận nghệ thuật thơ ca, Nxb Văn hóa thông

tin, Hà Nội

17 Lê Quang Hưng (2002), Tế Hanh trong sách Lịch sử văn học Việt Nam,

Nxb Đại học Sư Phạm, Hà Nội

18 Lê Quang Hưng (2002), Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu thời kì trước 1945, Nxb Đại học Quốc Gia, Hà Nội

19 Tố Hữu (1995), Thơ, Nxb Giáo dục, Hà Nội

20 Nguyễn Xuân Kính (1991), Thi pháp ca dao, Nxb Đại học và Trung học

chuyên nghiệp, Hà Nội

21 M Bakhin (1992), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Trường viết văn

Nguyễn Du, Hà Nội

22 Mã Giang Lân (2003), Tế Hanh - Về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục

23 Nguyễn Văn Long (1984), Tế Hanh trong sách Từ điển văn học tập II,

Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

24 Phương Lựu, Nguyễn Xuân Nam, Thành Thế Thái Bình (1995), Lí luận văn học tập III, Nxb Giáo dục, Hà Nội

25 Thiếu Mai (1970), Đi suốt bài ca, Tạp chí Tác phẩm mới, số 10

26 Thiếu Mai (1969), Đường thơ Tế Hanh, Tạp chí Văn học, Số 2

27 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Nhà văn Việt Nam hiên đại - chân dung và phong cách, Nxb Trẻ, TPHCM

28 Nguyễn Xuân Nam (1997), Tế Hanh - Một hồn thơ đậm tình đất nước, tạp chí Tác phẩm mới, số 8

29 Bàng Sĩ Nguyên (1964), Tế Hanh với hai nửa yêu thương, Báo Văn nghệ, số 37

9

30 Vương Trí Nhàn (1996), Lời con đường quê, Tạp chí Tác phẩm mới, số 6

31 Vương Trí Nhàn (20-7-1996), Một cuộc đời sống trọn vẹn với thơ, Báo Thể thao và văn hóa, số 29

32 Lê Lưu Oanh (1998), Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990, Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội

33 Hoàng Phê (chủ biên) (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà nẵng và

Trung tâm Từ điển học

34 Vũ Quần Phương (15-3-1975), Đọc Theo nhịp tháng ngày của Tế Hanh, Báo Văn nghệ

35 Vũ Quần Phương (1984), Tế Hanh trong sách Nhà thơ Việt Nam hiện đại, Nxb Khoa học xã hội

36 Trần Đình Sử (1995), Những thế giới nghệ thuật thơ, Nxb Giáo dục, Hà Nội

37 Trần Đình Sử (1987), Thi pháp thơ Tố Hữu, Nxb TP HCM

38 Trần Đình Sử (2001), Văn học và thời gian, Nxb Văn học, Hà Nội

39 Văn Tâm (1992), Giảng bình văn học lãng mạn, Nxb Giáo dục, Hà Nội

40 Hoài Thanh - Hoài Chân (1996), Thi nhân Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội

41 Nguyễn Bá Thành (1996), Tư duy và tư duy thơ hiện đại Việt Nam, Nxb

Văn học, Hà Nội

42 Từ điển Triết học (1986), Nxb Tiến bộ và Nxb Sự thật

43 Lý Hoài Thu (1997), Thơ Xuân Diệu trước Cách mạng tháng Tám 1945 (Thơ Thơ và Gửi hương cho gió), Nxb Giáo dục, Hà Nội

44 Đỗ Lai Thúy (2000), Mắt thơ, Phê bình phong cách thơ mới, Nxb Văn

hóa Thông tin, Hà Nội

45 Chế Lan Viên (1985), Tuyển tập thơ, Nxb Văn học, Hà Nội