(NB) Bài giảng Thư viện học đại cương cung cấp cho người học những kiến thức như: Chức năng nhiệm vụ của thư viện trong xã hội; Bản chất, đối tượng nghiên cứu và cấu trúc của Thư viện học; Chính sách thư viện Việt Nam; Mạng lưới thư viện công cộng ở Việt Nam. Mời các bạn cùng tham khảo!
Chức năng nhiệm vụ của thư viện trong xã hội
Khái niệm
Thuật ngữ “thư viện” có nguồn gốc từ chữ Hy Lạp “bibliotheca”, với “biblio” nghĩa là sách và “theca” là nơi bảo quản Thư viện được hiểu là nơi tàng trữ sách báo, với định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt là “nơi tàng trữ, giữ gìn sách báo, tài liệu và tổ chức cho bạn đọc sử dụng” Ngoài ra, thư viện còn được coi là “kho tàng chứa tất cả của cải tinh thần của loài người”, là “trường học tư tưởng” giúp con người phát triển năng lực lao động và xóa bỏ sự dốt nát, đồng thời là “trí nhớ không hủy diệt nổi” của nhân loại.
Trong thời đại mới, thư viện vẫn được xem là tòa lâu đài trí tuệ của nhân loại, bảo tồn giá trị văn hóa và đóng vai trò trung tâm thông tin quan trọng trong hệ thống tư liệu của các quốc gia Thư viện không chỉ lưu giữ di sản văn hóa mà còn đáp ứng nhu cầu thông tin của cộng đồng.
Thư viện, theo định nghĩa của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO), là một bộ sưu tập có tổ chức bao gồm sách, ấn phẩm định kỳ và các tài liệu khác như đồ họa và tài liệu nghe nhìn Thư viện không phụ thuộc vào tên gọi của nó và có nhân viên phục vụ có trách nhiệm tổ chức và quản lý các tài liệu này.
1 Từ điển tiếng Việt,- H.:Trung tâm Từ điển ngôn ngữ, 1992,- ư.953.
2 Từđiển tiếng Việt,- H.: Khoa học xã hội, 1994.- tr 772.
Bài viết "3 Thơ và danh ngôn về sách" xuất bản năm 1997, bao gồm 284 trang, mang đến cho bạn đọc những tài liệu quý giá phục vụ cho mục đích thông tin, nghiên cứu khoa học, giáo dục và giải trí.
1.1 Cấu tạo của thư viện
Thư viện bao gồm bốn yếu tố chính: vốn tài liệu, cán bộ thư viện, người sử dụng và cơ sở vật chất kỹ thuật Những yếu tố này có mối quan hệ tương hỗ và tác động lẫn nhau, tạo thành một hệ thống hoạt động hiệu quả Vốn tài liệu thư viện là yếu tố quan trọng, quyết định chất lượng và sự phong phú của dịch vụ thư viện.
Khái niệm "tài liệu" trong thư viện và cơ quan thông tin được định nghĩa là "vật mang tin", chứa đựng thông tin cố định và được xem như đối tượng trong quá trình xử lý thông tin Tài liệu cũng được hiểu là dạng vật chất ghi nhận thông tin dưới hình thức văn bản, âm thanh, hình ảnh nhằm mục đích bảo quản và sử dụng hiệu quả.
Bộ sưu tập tài liệu là tập hợp các tài liệu được thu thập theo một hoặc nhiều chủ đề cụ thể Nó có thể bao gồm nhiều dạng tài liệu khác nhau như tài liệu giấy, tài liệu trên phim, băng từ, đĩa từ, đĩa quang và các phương tiện lưu trữ khác.
Vốn tài liệu thư viện hay còn gọi là Bộ sưu tập thư viện (Library collection) là những tài liệu được sưu
4 Tiêu chuẩn Việt Nam - Hoạt động thông tin tư liệu.-ìi.:
Viện Tiêu chuẩn Việt Nam,1995.-tr 3.
5 Pháp lệnh thư viện Báo Nhân dân ngày 17/02/2001.- ừ
6. tầm, tập hợp theo một hoặc nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo qui tắc, qui trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt hiệu quả cao và được bảo quản
Vốn tài liệu thư viện, hay còn gọi là di sản thư tịch, bao gồm toàn bộ sách, báo, văn bản chép tay, bản đồ, tranh, ảnh và các loại tài liệu khác đã được lưu hành và bảo tồn trong các thư viện.
Vốn tài liệu là yếu tố quan trọng nhất trong cấu thành thư viện, bao gồm nhiều loại hình từ sách ghi trên đá, giấy papirut, đến sách in và các vật mang tin hiện đại như microfilm, băng từ và CD-ROM Từ cuối thế kỷ XIX, thư viện đã mở rộng vốn tài liệu để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người sử dụng, với nội dung phong phú và đa dạng Vốn tài liệu không chỉ là tài sản quý giá mà còn là sức mạnh và niềm tự hào của thư viện, góp phần nâng cao khả năng thu hút người đọc Trên bình diện quốc tế, vốn tài liệu được xem là di sản văn hóa của nhân loại, đồng thời phản ánh trình độ phát triển của mỗi quốc gia trong mọi lĩnh vực.
Trong hoạt động thư viện, tài liệu đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung, tổ chức kho, xử lý kỹ thuật và phục vụ bạn đọc Tài liệu là cầu nối giữa bạn đọc và cán bộ thư viện, cũng như giữa người dùng và cơ sở vật chất của thư viện Cán bộ thư viện thực hiện các công việc bổ sung và xử lý nghiệp vụ, tổ chức tài liệu thành các kho khác nhau để giới thiệu thông tin về tri thức, thành tựu khoa học kỹ thuật, kinh tế và văn hóa của thế giới và đất nước.
Độc giả sử dụng tài liệu để tiếp thu tri thức và thông tin với nhiều mục đích khác nhau, bao gồm học tập theo chương trình, tự học để nâng cao chuyên môn, nghiên cứu khoa học và giải trí.
Tài liệu đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ và bảo quản cơ sở vật chất - kỹ thuật của thư viện, đồng thời là yếu tố quyết định sự phát triển và tồn tại của nó Nếu không có tài liệu, nhà kho sẽ không thể trở thành kho tài liệu của thư viện Sự phát triển của vốn tài liệu đòi hỏi đầu tư, tăng cường và mở rộng cơ sở vật chất - kỹ thuật.
Cán bộ thư viện đóng vai trò quan trọng và là linh hồn của thư viện trong hệ thống giao tiếp "Tài liệu - Thư viện - Người sử dụng" Họ thực hiện những nhiệm vụ phức tạp, góp phần quyết định vào sự thành công của thư viện.
Cán bộ thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc lựa chọn, xử lý và quản lý tài liệu, đồng thời sắp xếp chúng theo một trật tự nhất định để giới thiệu đến người sử dụng thư viện.
Vai trò của thư viện trong đời sống xã hội
Chức năng vằn hóa của thư viện thể hiệnrì hai khía Cạnh:
- Thưviệri thu thộp, tàng trừ, bảo quan và truyền bá di sản văn hóa cua■rihãrìỉbại cũng như của đất nước được lưu giữ trong các tồi liệu ' ị'
Thư viện từ khi ra đời đã được coi là nơi thu thập các di sản văn hóa bằng chữ viết Đến cuối thế kỷ XIX, nhiều người vẫn nhấn mạnh tầm quan trọng văn hóa của thư viện, cho rằng niềm tự hào của một thư viện nằm ở số lượng, độ đầy đủ và mức độ quý giá của các bộ sưu tập.
Chức năng văn hóa của thư viện được thể hiện rõ qua việc nhận lưu chiểu các xuất bản phẩm trong nước, làm cho vốn tài liệu của thư viện trở thành "bộ nhớ" của các dân tộc và nhân loại Hiện nay, nhờ công nghệ thông tin và kỹ thuật nghe nhìn hiện đại, thư viện có khả năng lưu giữ thông tin dưới nhiều hình thức như văn bản, văn truyền miệng và các tư liệu khác Thêm vào đó, việc lưu trữ thông tin dưới dạng điện tử, số hóa, âm thanh và hình ảnh ngày càng trở nên phổ biến trong các thư viện.
- Thư viện là trung tâm sinh hoạt văn hóa, trung tâm mở mang dân trí
Trong vài thập kỷ qua, thư viện công cộng đã trở thành trung tâm văn hóa quan trọng, nơi tuyên truyền và phổ biến kiến thức nghệ thuật, thu hút đông đảo công chúng tham gia sáng tạo Ngoài việc cung cấp tài liệu, các thư viện còn tổ chức hội nghị, hội thảo, biểu diễn nghệ thuật, hòa nhạc, gặp gỡ các tác giả nổi tiếng và triển lãm mỹ thuật Đặc biệt, thư viện thiếu nhi có khu vực riêng cho trẻ em sáng tạo nghệ thuật dựa trên những gì các em hình dung sau khi đọc sách, góp phần phát triển giáo dục và khả năng sáng tạo của trẻ.
Thư viện đã đóng vai trò quan trọng trong giáo dục từ thời cổ đại, đặc biệt là ở Trung Quốc, nơi chúng phát triển mạnh mẽ từ cuối triều Đường và thời Ngũ đại, tiếp tục hưng thịnh qua các triều đại Tống, Nguyên, Minh và Thanh.
Trong suốt 1000 năm, thư viện đã là nơi tập hợp của các môn đồ để giảng dạy và là không gian cho kẻ sĩ đọc sách và học tập Thời kỳ phong kiến ở Việt Nam, đặc biệt trong các triều đại Trần và Lê, thư viện không chỉ là nơi lưu trữ sách mà còn đóng vai trò như trường học Ví dụ, thư viện Lạn Kha được thành lập năm 1384 dưới triều vua Dụ Tông, do Trần Tôn làm trưởng viện kiêm giảng dạy Quốc tử giám thời Lê cũng có giảng đường và kho tàng sách Vào thế kỷ XVIII và XIX, nhiều nho sĩ như Phan Huy Chú, Đoàn Thị Điểm, Đặng Đức Siêu đã mở trường và thành lập thư viện, tạo điều kiện cho thầy và học trò cùng đọc và viết sách.
Thư viện Âu là một cơ quan giáo dục ngoài nhà trường, đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các cơ quan giáo dục Nó cung cấp cho mọi cá nhân và nhóm người, bất kể trình độ văn hóa nào, các phương tiện tự học và giúp loại bỏ mọi trở ngại trên con đường đạt được tri thức thông qua tài liệu phong phú.
Chức năng giáo dục của thư viện dược các thự viện công cộng thực hiện từ thế kỷ XVI, thể hiện ở hai điểm chính sau:
- Tham gia vào việc xóa mù chữ cho nhân dân;
- Nâng cao trình độ dân trí, chuyên môn cho các tầng lớp dân cư trọng vùng 8
Năm 1949, UNESCO khẳng định thư viện công cộng là sản phẩm của nền dân chủ hiện đại và là "nguồn sinh lực của phổ cập giáo dục" Qua các lần sửa đổi Tuyên ngôn (1972, 1994), chức năng giáo dục của thư viện công cộng ngày càng được nhấn mạnh, cụ thể là: mở ra sự tiếp cận tri thức tại địa phương, đảm bảo điều kiện cho việc học tập liên tục, hỗ trợ học tập cá nhân và trong nhà trường, cũng như tham gia vào các hoạt động xóa mù chữ cho mọi nhóm tuổi và tổ chức các chương trình phù hợp với nhu cầu.
Cho đến nay, các thư viện hiện đại vẫn tiếp tục thực hiện chức năng giáo dục của mình c) Chức năng thông tin
Thông tin thư mục về tài liệu trong thư viện là hình thức truyền thống được thực hiện từ lâu, bao gồm các bản danh mục sách, thư mục tóm tắt, dẫn giải và giới thiệu.
Chức năng thông tin của thư viện đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây nhờ vào việc áp dụng công nghệ tin học và viễn thông trong công tác tạo lập, bảo quản, tìm kiếm và xử lý thông tin Các hình thức thư mục đa dạng cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các loại cơ sở dữ liệu như thư mục, dữ kiện và toàn văn đã nâng cao chất lượng dịch vụ thông tin - thư viện Thư viện cung cấp nhiều dịch vụ như cho mượn, cho thuê, sao chép, dịch thuật và phổ biến thông tin chọn lọc, giúp đáp ứng nhu cầu thông tin chính xác và chất lượng cao cho cá nhân và nhóm Nhờ đó, thư viện trở thành trung tâm thông tin thực thụ khi kết nối và truy cập vào các mạng thông tin quốc gia và quốc tế.
Thư viện cung cấp đa dạng thông tin, bao gồm thông tin khoa học, kỹ thuật và thông tin hàng ngày Nó không chỉ bao gồm thông tin thư mục mà còn cả thông tin chính văn, cùng với nguồn thông tin từ trong nước và quốc tế.
Hiện nay, thư viện khoa học và chuyên ngành đang ngày càng tự động hóa, trở thành cơ quan thông tin quan trọng Theo UNESCO, các thư viện công cộng được xác định là trung tâm thông tin địa phương, giúp người dùng dễ dàng tiếp cận tri thức và thông tin dưới mọi hình thức.
Việc phát triển và áp dụng công nghệ thông tin mới có ảnh hưởng lơn đến sản phẩm và dịch vụ thông tin
- thư viện, góp phần phát triển nãng động các dịch vụ
Việc phát triển dịch vụ thông tin điện tử đã làm thay đổi cách thức luân chuyển và phổ biến thông tin, vượt ra ngoài các thư viện Công nghệ thông tin đã thúc đẩy sự phát triển của các hệ thống tích hợp, bao gồm in ấn, xuất bản và phát hành Trước đây, thư viện chỉ đảm bảo việc tiếp cận thông tin qua sách báo và tài liệu, nhưng hiện nay, họ cần thích ứng với yêu cầu mới, đảm bảo sự tiếp cận tới các phương tiện điện tử.
Thư viện với tư cách là cơ quan cung cấp thông tin thực hiện chức năng thông tín mới bằng cách:
Thư viện cung cấp thông tin và thư mục bằng cả phương thức cổ truyền và hiện đại, bao gồm hệ thống mục lục, thư mục, cơ sở dữ liệu, thông tin chọn lọc, và bản tin điện tử.
Tiếp cận qua mạng giúp người dùng tin có thể truy cập vào nguồn lực của các thư viện khác, đảm bảo họ nhận được thông tin điện tử ngay tại nhà hoặc nơi làm việc, ngay cả khi không có điều kiện đến thư viện trực tiếp.
Việc phát triển các dịch vụ thông tin tại các thư viện nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin hàng ngày của cá nhân và nhóm người sử dụng Một trong những chức năng quan trọng của thư viện là cung cấp giải trí cho người đọc.
Nhân viên thư viện
3.1 Vị trí của người nhân viên thư viện trong thời đại ngày nay
Ngày nay, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và sự bùng nổ thông tin đang tạo ra những thách thức lớn trong việc định hướng và chọn lọc thông tin Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến văn hóa đọc và văn hóa nghe của chúng ta.
Cán bộ thư viện trường học cần phải năng động và sáng tạo, đảm nhận nhiều vai trò quan trọng và sở hữu nhiều kỹ năng khác nhau để thực hiện tốt công việc của mình, từ đó đáp ứng nhu cầu của học sinh.
1 Vai trò của một giáo viên
Công việc của CBTV là hỗ trợ và phối hợp với giáo viên trong quá trình dạy học, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục cho học sinh.
CBTV đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chương trình hướng dẫn và phối hợp với giáo viên để lồng ghép các bài học kỹ năng thông tin vào từng môn học Họ cần nắm vững chương trình học để đáp ứng nhu cầu đọc của học sinh ở từng khối lớp Đối với mỗi môn học hoặc bài học cụ thể, CBTV nên tìm hiểu nội dung và cung cấp danh mục tài liệu phù hợp, bao gồm cả tài liệu có sẵn tại thư viện và tài liệu miễn phí trên mạng.
Một phương pháp lý tưởng trong giảng dạy tại trường học là giáo viên trực tiếp truyền đạt kiến thức môn học cho học sinh, trong khi cán bộ tư vấn sẽ hướng dẫn các kỹ năng tìm kiếm thông tin liên quan đến nội dung đã học.
Sự tham gia trực tiếp của cán bộ tư vấn viên (CBTV) trường học vào chương trình giảng dạy và học tập sẽ chuyển đổi vai trò của họ từ người trung gian thụ động thành những tham dự viên tích cực trong quá trình giáo dục Ngày nay, CBTV trường học cần phải là những giáo viên được đào tạo và chứng nhận, với thái độ và kỹ năng chuyên nghiệp trong công việc.
2 Vai trò của người quản lý
Thông thường, mỗi thư viện trường học chỉ có một cán bộ phụ trách, và rất ít trường có hai cán bộ làm công tác thư viện Công việc tại thư viện nhiều và vất vả, đòi hỏi cán bộ thư viện phải lập kế hoạch khoa học để thực hiện hiệu quả Do đó, cán bộ thư viện không chỉ là người quản lý mà còn điều hành mọi hoạt động trong thư viện, với trách nhiệm tương tự như một quản lý bộ phận trong nhà trường.
CBTV có trách nhiệm quản lý ngân sách hoạt động, trang thiết bị, cơ sở vật chất, lịch làm việc, các hoạt động và quy định của thư viện Nếu thư viện có cộng tác viên hoặc nhân viên hợp đồng bán thời gian, CBTV sẽ đảm nhận việc quản lý những nhân sự này.
CBTV cần quản lý hiệu quả nội dung hệ thống thông tin, thu thập và trao đổi nguồn thông tin học liệu cũng như tài liệu giảng dạy Qua đó, họ cung cấp thông tin giá trị và chọn lọc, đáp ứng nhu cầu của giáo viên và học sinh trong trường.
CBTV cần quản lý hiệu quả vốn tài liệu thư viện bằng cách cân đối ngân sách với nhu cầu bổ sung tài liệu Việc lựa chọn và đánh giá nguồn tài liệu phải đảm bảo phù hợp với chương trình giáo dục của trường và đáp ứng nhu cầu của học sinh, giáo viên.
3 Vai trò chủ thể sáng tạo trong các hoạt động thư viện
Sự tồn tại và sức sống của thư viện phụ thuộc vào lòng yêu nghề và sự sáng tạo của cán bộ thư viện.
Ngày nay, thư viện không chỉ đơn thuần là không gian để đọc và mượn sách, mà còn là một môi trường học tập thú vị và bổ ích, giúp các em học sinh trải nghiệm kiến thức ngoài lớp học.
CBTV cần nắm bắt nhu cầu của học sinh và linh hoạt trong việc tổ chức các hoạt động thư viện đa dạng Thư viện có thể trở thành không gian cho các hoạt động như tô màu, vẽ, chơi cờ, hay đọc sách cho học sinh tiểu học Ngoài ra, thư viện cũng có thể là nơi tổ chức các cuộc thi vẽ tranh theo sách, thi kể chuyện, bình sách, và các hoạt động giải trí khác Đối với các thư viện được trang bị tốt, chúng có thể phục vụ như phòng nghe nhạc và chiếu phim, giúp học sinh THPT thư giãn sau giờ học Sự thành công của các hoạt động này phụ thuộc vào khả năng tổ chức và sáng tạo của CBTV, cùng với sự quan tâm từ lãnh đạo và giáo viên nhà trường.
Tổ chức các hoạt động ngoại khóa là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh tiếp cận kho tài liệu và thông tin phong phú của thư viện.
Trong thời đại công nghệ thông tin phát triển, việc giải trí trên mạng đang trở nên phổ biến, khiến văn hóa đọc dần bị mai một và học sinh cảm thấy nhàm chán với sách vở Để giúp các em thư giãn và tiếp thu kiến thức bổ ích, thư viện cần phát huy vai trò của mình Các cán bộ thư viện (CBTV) nên tham mưu và đề xuất kế hoạch hoạt động cho lãnh đạo nhà trường, đồng thời phối hợp chặt chẽ với Ban giám hiệu và tổ bộ môn để khai thác hiệu quả nguồn tài liệu trong thư viện.