Giáo trình Lịch sử Mỹ thuật có nhiệm vụ trang bị cho người học những kiến thức và sự hiểu biết về tiến trình hình thành và phát triển của Mỹ thuật từ thời nguyên thủy đến hiện đại trên thế giới, giúp sinh viên cảm thụ các giá trị mỹ thuật qua các thời kỳ, tác giả - tác phẩm tiêu biểu, khơi dậy năng lực cảm thụ, đánh giá, niềm tự hào về những thành tựu của mỹ thuật nhân loại.
Mỹ thuật nguyên thủy và Cổ đại
Đặc điểm chung và thành tựu MT của MT Nguyên Thủy
Đặc điểm địa lý, văn hóa, xã hội
- Công cụ sản xuất thô sơ, đời sống săn bắt hái lượm
- Xã hội chưa phân chia giai cấp, cuộc sống bầy đàn chế độ mẫu hệ
- Các vết tích Mỹ thuật nguyên thủy tìm thấy ở Nam Âu, châu Á và châu Phi Đặc điểm nghệ thuật
* Mỹ thuật ở thời kỳ này tồn tại dưới ba hình thức: hội họa, điêu khắc và kiến trúc và mang các tính chất sau:
- Chủ yếu là tả thực, phản ánh chân thực và sinh động cuộc sống xung quanh
- Giả thiết có nguồn gốc xuất hiện từ nhu cầu cuộc sống: do lao động, phục vụ nhu cầu tín ngưỡng ma thuật hay để giải trí
- Nội dung: Các hình thức sắp xếp đá tảng thành những công trình phục vụ nhu cầu tín ngưỡng, thờ cúng
- Chất liệu: đá tảng to
- Hình thức: ba hình thức chính:
+ Đônmen: để chôn người chết
+ Menhia: dùng để thờ cúng
+ Crômlếch: dùng làm nơi tế lễ Điêu khắc
+ Chủ yếu là hình người, đặc biệt miêu tả người phụ nữ, mang ý nghĩa phồn thực, nhấn mạnh những đặc điểm giới tính
+ Diễn tả động vật: voi, ngựa, bò…
- Chất liệu: đá, sừng, xương động vật…
- Thể loại: tượng tròn, phù điêu trên đá, chạm khắc
* Ví dụ: tượng Vệ Nữ Wilendoff
Các hình vẽ động vật như bò, ngựa, và hươu xuất hiện trên thành và trần của hang động với độ chân thực cao, cùng với những hình khắc trên đất sét được đắp lên thành hang Ngoài ra, hình ảnh con người trong các hoạt động sinh hoạt được thể hiện một cách sơ lược và khái quát, tạo nên bức tranh sống động về đời sống thời kỳ đó.
- Màu sắc: Dùng màu sắc tự nhiên Ví dụ: hình đàn bò rừng trong hang Altarmira, hình đàn ngựa rừng trong hang Latxcô…
* Hang động Altamira (An-ta-mi-ra) ở Tây Ban Nha
- Hang động Altamira rất to lớn có chiều dài 400m
- Hang động này do một dòng nước chảy sau nhiều năm bào mòn đá mà tạo nên
Bức bích họa nổi tiếng bên trái của động có kích thước 11m chiều dài và 5m chiều rộng, thể hiện hơn 170 hình tượng động vật với nhiều phong cách độc đáo.
- Đường nét của bức bích họa rất sống động, bố cục hợp lý, màu sắc tươi đẹp
Người họa sĩ tài ba thời kỳ đó đã khéo léo tận dụng đặc điểm lồi lõm của nham thạch để thể hiện sự biến đổi của cơ bắp và bộ xương động vật.
- Thủ pháp cao siêu của bức bích họa khiến mọi người phải trầm trồ thán phục
* Hang động Lascaux (Lát-x-cô) tại tây nam nước Pháp
- Với hơn 600 bức bích họa, hang Lascaux ở Pháp có thể coi là một bảo tàng tuyệt vời về hội họa tiền sử
- Các nghệ sĩ vô danh đã vẽ lên vách hang những con bò và các động vật khác từ 17.000 năm trước
- Người ta mới chỉ biết tới hang động Lascaux và “bộ sưu tập” tranh quý giá này từ năm 1940 nhờ công của một nhóm thiếu niên
Mỹ thuật Cổ đại
1.2.1 Đặc điểm chung và thành tựu MT của MT Ai Cập cổ đại
Ai Cập, nằm ở Đông Bắc châu Phi, trải dài dọc theo hạ lưu sông Nil, con sông lớn bắt nguồn từ khu vực xích đạo của châu lục này Hằng năm, từ tháng 6, sông Nil mang lại sự sống cho vùng đất này.
Nước sông Nil dâng cao mang theo phù sa phong phú, bồi đắp cho đồng bằng hai bên bờ, làm cho vùng đất này ngày càng màu mỡ Nhờ đó, nền kinh tế phát triển sớm, giúp Ai Cập bước vào xã hội văn minh sớm nhất thế giới.
- Thời kỳ hình thành và phát triển: Về cơ bản, có thể chia thành 5 thời kỳ:
+ Thời kỳ Tảo Vương Quốc (3200-3000 TCN)
+ Thời kỳ Cổ Vương Quốc (3000-2200 TCN)
+ Thời kỳ Trung Vương Quốc (2200-1570 TCN)
+ Thời kỳ Tân Vương Quốc (1570-1100 TCN)
+ Ai Cập từ TK V-I TCN
Người Ai Cập cổ đại, giống như cư dân các quốc gia cổ đại khác, thờ nhiều loại thần linh, bao gồm các thần tự nhiên, động vật, linh hồn người chết và các hiện tượng tự nhiên như đá, lửa và cây cối Họ tôn thờ nhiều động vật từ dã thú, gia súc, đến chim và côn trùng, với những loài như chó sói, cá sấu, rắn, sơn dương, cừu, mèo, hồng hạc, và đặc biệt là bò mộng Apix Ngoài ra, người Ai Cập còn thờ các sinh vật tưởng tượng như phượng hoàng và nhân sư Khi nhà nước tập quyền trung ương hình thành, thần Mặt Trời đã trở thành vị thần quan trọng nhất trong tín ngưỡng của họ.
Người Ai Cập cổ đại rất coi trọng việc thờ cúng người chết, với niềm tin rằng mỗi con người đều có một linh hồn gọi là “can”, giống như cái bóng phản chiếu trong gương Khi sinh ra, linh hồn nhập vào cơ thể, và khi chết, nó rời khỏi xác Linh hồn tồn tại độc lập và chỉ có thể được cảm nhận trong giấc mộng, kéo dài cho đến khi thi thể hủy hoại hoàn toàn Tuy nhiên, nếu thi thể được bảo tồn, linh hồn có thể trở lại và con người sẽ sống lại Chính vì lý do này, người Ai Cập phát triển tục ướp xác để bảo vệ thi thể.
Nghệ thuật Ai Cập tập trung vào sự vĩnh hằng và trường tồn, phản ánh quan niệm và niềm tin vào sự bất diệt của linh hồn Điều này đã ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật tạo hình, dẫn đến việc sáng tạo ra những tác phẩm bất hủ.
Nghệ thuật Ai Cập nổi bật với tính chất tôn giáo sâu sắc, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ thần thoại Người Ai Cập đã sáng tạo ra nhiều hình tượng bí ẩn và siêu thực, bao gồm cả nhân sư và các vị thần có đầu người, thân thú.
Những ước lệ tạo hình cổ sơ đã ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật Ai Cập, đặc biệt trong lĩnh vực phù điêu và bích họa, tạo ra những hình tượng độc đáo nhờ vào sự chọn lọc và sắp xếp tinh tế.
Nghệ thuật Ai Cập thể hiện sự liên kết chặt chẽ giữa các loại hình như kiến trúc, điêu khắc và bích họa, tạo nên một phong cách thống nhất và hài hòa trong một tổng thể hoàn chỉnh.
Sự phát triển của nghệ thuật
Nghệ thuật kiến trúc của Ai Cập cổ đại phát triển đến đỉnh cao với những công trình nổi bật như cung điện, đền miếu và đặc biệt là các Kim tự tháp.
Kim Tự Tháp là các ngôi mộ của các vua Ai Cập thuộc Vương triều III và IV trong thời kỳ Cổ vương quốc, được xây dựng tại vùng sa mạc Tây Nam Cairo ngày nay.
Kim Tự Tháp bắt đầu được xây dựng dưới triều đại của vua Djeser, vị vua đầu tiên của vương triều III, thuộc thời kỳ Cổ vương quốc Thời kỳ phát triển mạnh mẽ và xây dựng nhiều Kim Tự Tháp nhất là trong vương triều IV.
Kim Tự Tháp của Cheops là kim tự tháp cao lớn và tiêu biểu nhất ở Ai Cập, có hình dạng chóp với đáy là hình vuông mỗi cạnh dài 230 m Bốn mặt của kim tự tháp là những tam giác hướng về bốn hướng đông, tây, nam, bắc Toàn bộ công trình được xây dựng từ những tảng đá vôi mài nhẵn, mỗi tảng nặng từ 2,5 đến 30 tấn Phương pháp xây dựng độc đáo không sử dụng vữa, mà ghép các tảng đá lại với nhau, tạo ra các mạch ghép kín đến mức không thể lách qua bằng một lá kim loại mỏng.
Đền thờ Ai Cập được xây dựng để thờ các vị thần và pharaoh trong nền văn minh cổ đại Tại đây, người Ai Cập thực hiện nhiều nghi lễ quan trọng, cúng bái các vị thần và tái hiện các tương tác thần thoại thông qua các lễ hội, thể hiện vai trò trung tâm của tôn giáo trong đời sống của họ.
- Tiêu biểu là đền Karnak nằm phía đông của sông Nile, được xây dựng niên đại từ
Từ năm 1580 đến 1160 trước Công nguyên, đây là nơi thờ cúng chính của các pharaon trong suốt gần 2.000 năm, được xây dựng bởi 30 vị pharaon nối tiếp nhau Quần thể đền thờ này còn lưu giữ hàng trăm cột đá cao, tượng trưng cho những cây hoa mọc lên từ đất theo quan niệm của người Ai Cập cổ đại Đỉnh các cột đá thường được chạm khắc với các hoa văn mềm mại Tường của đền được trang trí bằng những phù điêu sống động, miêu tả hình ảnh các pharaon sử dụng cung tên để tiêu diệt cái ác.
Nghệ thuật điêu khắc của Ai Cập cổ đại đạt được nhiều thành tựu nổi bật, thể hiện qua các bức tượng và phù điêu Từ thời Cổ vương quốc, các vua Ai Cập đã thường xuyên cho tạc tượng của bản thân và các thành viên trong vương thất, với chất liệu chủ yếu là đá, gỗ hoặc đồng Trong số những tác phẩm nổi bật, tượng bán thân của hoàng hậu Nefertiti, vợ vua Ichnaton, được coi là một trong những tác phẩm đẹp nhất của nghệ thuật điêu khắc Ai Cập cổ đại.
Mỹ thuật Phục Hưng Ý
Mỹ thuật thế kỷ XVII - XX
Mỹ thuật thế kỷ XVII - XX
- Nổi bật của nghệ thuật này là sự thay đổi về kỹ thuật diễn tả ánh sáng trong tranh
Nghệ thuật Baroque sử dụng ánh sáng một cách tập trung, chiếu rọi vào những phần chính của tác phẩm, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ và cảm xúc sâu sắc cho người xem Điều này trái ngược với ánh sáng thời Phục hưng, nơi ánh sáng được phân bố đều trên các nhân vật, mang đến vẻ đẹp hài hòa và cân đối.
- Ông không ưa thích khuôn mẫu Phục hưng lý tưởng, mẫu mực mà tôn thờ tự nhiên, trọng thực
- Ánh sáng trong tranh của ông tương phản mạnh mẽ làm nổi bật những mảng chính, hướng mắt người xem vào trọng tâm của tác phẩm
Nghệ thuật Baroque ở xứ Flandre
Tranh của ông nổi bật với sự chuyển động của màu sắc rực rỡ và trong sáng, thể hiện sự sống động và tràn đầy sinh lực qua các hình tượng với cơ thể khỏe mạnh, căng tròn và mạnh mẽ.
Nghệ thuật Baroque ở Tây Ban Nha
Tranh của ông nổi bật với sự chân thật, sức sống và cảm xúc mãnh liệt, vượt ra ngoài khuôn khổ của đề tài Những tác phẩm này thể hiện cái nhìn sâu sắc và quan niệm nghệ thuật độc đáo, đồng thời khắc họa mạnh mẽ các sự thật tâm lý của nhân vật.
Trường phái Cổ điển tập trung vào sự trong sáng của tư tưởng và vẻ đẹp hình thể, nhấn mạnh tầm quan trọng của kiểm soát và kỷ luật trong nghệ thuật Phong cách này khuyến khích nghệ sĩ khám phá tiềm năng trong việc diễn tả thuần lý, thông qua công phu gọt dũa tỉ mỉ và nhận thức về vẻ đẹp lý tưởng Tất cả những yếu tố này đều hướng tới việc tạo ra trật tự, sự thăng bằng và hòa hợp trong tác phẩm nghệ thuật.
Những yếu tố cấu thành chủ nghĩa Cổ điển Pháp:
Sùng bái nghệ thuật cổ đại, đặc biệt là kiến trúc và điêu khắc, thể hiện sự tôn vinh trí tuệ và khoa học trong các tính toán bề mặt, khối hình Những tác phẩm điêu khắc đạt được sự trong sáng và hài hòa về tỉ lệ nhờ vào sự gia công trí tuệ nghiêm túc, không chỉ dựa vào cảm xúc Điều đáng sùng bái trong cổ đại chính là lý trí và yếu tố trí tuệ của các bậc thầy, từ đó tạo ra những kiệt tác vượt thời gian.
Trong nghệ thuật hội họa, màu sắc thường bị xem là yếu tố phụ, trong khi hình họa và bố cục được đánh giá cao hơn Hình họa thể hiện hình dáng và sự thật, trong khi màu sắc chỉ phản ánh những yếu tố ngẫu nhiên và tạm thời do ánh sáng tạo ra Mặc dù màu sắc có thể mang lại sự vui mắt, nhưng hình họa lại đáp ứng nhu cầu tri thức của người xem.
Tư tưởng đẳng cấp trong nghệ thuật phân chia các loại hình nghệ thuật thành nghệ thuật lớn và nghệ thuật nhỏ, với nghệ thuật lớn bao gồm điêu khắc, kiến trúc và hội họa, thường tập trung vào các đề tài lịch sử của Hy Lạp và La Mã cổ đại Ngược lại, nghệ thuật nhỏ thường phản ánh những khía cạnh đời sống hàng ngày của con người, như tranh vẽ sinh hoạt và tranh tĩnh vật.
Trong thời kỳ này, các chủ đề nổi bật bao gồm những tư tưởng và tình cảm sâu sắc như lòng yêu nước, tình yêu đồng loại, sự hy sinh, ca ngợi nhà vua, và giáo dục lòng trung thành.
Hội họa Pháp thế kỷ XVII chứng kiến sự phát triển vượt bậc, với sự xuất hiện của nhiều danh họa vĩ đại, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nghệ thuật sau này.
Họa sĩ tiêu biểu: Nicolas Poussin (1594-1665), Claude Lorrain (1600-1682)
Nghệ thuật Tân cổ điển
Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, hội họa châu Âu ưa chuộng gam màu đậm và bóng tối, thường sử dụng thiên nhiên hoặc lâu đài cổ làm nền cho các tác phẩm Những cảnh vật này được biến đổi hoặc trang trí để phù hợp với các buổi diễn kịch, có thể là bầu trời rộng lớn hay bão tố được chiếu sáng bởi những tia nắng, hoặc là khu vườn được chăm sóc tỉ mỉ nhưng vẫn mang dấu ấn của sự hủy hoại lịch sử.
Bố cục tranh cổ điển thường thể hiện sự kịch tính và đồ sộ, tập trung vào hành động chính hoặc đặc điểm của nhóm nhân vật Những đặc điểm này thường được phóng đại so với thực tế, thường bao gồm hình ảnh của con người từ thời kỳ cổ đại Hy Lạp hoặc thời kỳ Đại Cách mạng Pháp.
Nét vẽ cổ điển được thực hiện một cách tỉ mỉ, với bề mặt mịn màng nhằm che giấu những vệt màu của họa sĩ, tạo ra ảo giác giúp người xem cảm nhận như thể họ có thể bước vào thế giới thực trong tranh Các tác giả thường sử dụng đề tài lịch sử, tôn giáo và thần thoại để truyền tải những bài học đạo đức sâu sắc.
Hội họa Tân cổ điển (Neoclassicism) với những đặc điểm công thức đã chiếm ưu thế trong giới hàn lâm và chính quyền, nổi bật qua các tác phẩm của Jacques Louis David và Jean Auguste Dominique Ingres Những tác phẩm tiêu biểu như "Lời tuyên thệ của nhà Horace" của David vào năm 1785 thể hiện rõ nét phong cách Tân cổ điển, tập trung vào hình họa và sự chính xác trong biểu đạt.
* Jacques-Louis David (1744-1825), họa sĩ Pháp Ông là một người ủng hộ cuộc
Cách mạng Pháp và là một trong những nhân vật hàng đầu của tân cổ điển
Vào năm 1784, phong cách nghệ thuật đã có sự chuyển mình rõ rệt, được thể hiện qua tác phẩm "Lời tuyên thệ của Horatii" tại bảo tàng Louvre, nổi bật với các giá trị cổ điển, nam tính và lòng yêu nước trong bối cảnh Cách mạng Pháp David không chỉ là một nghệ sĩ tài năng mà còn đóng góp tích cực vào việc tổ chức các viện nghiên cứu và sản xuất các tác phẩm tuyên truyền mang tính chất chính trị đầy ấn tượng.
Trường phái Lãng mạn đã thoát khỏi ảnh hưởng của hội hoạ Tân cổ điển, từ bỏ tinh thần Hy Lạp cổ xưa và tìm kiếm nguồn cảm hứng từ các tiểu thuyết đương thời Họ sáng tác những tác phẩm mang tính kịch tính cao, với hình hoạ linh hoạt và màu sắc tươi sáng, tạo ra sự chuyển động và không khí sôi nổi trong tranh.
- Người khởi xướng và mở đầu cho Trường phái hội hoạ Lãng mạn Pháp thế kỷ 19 là
- Giữa lúc hội hoạ Tân cổ điển đề cao những chủ đề triết lý sách vở thì bất ngờ năm