Giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện hải hậu, tỉnh nam định

Nghiên cứu được tiến hành nhằm phân tích thực trạng và kết quả triển khai các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn với đ

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN HÙNG MẠNH

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT CÂY DƯỢC

LIỆU

Ở HUYỆN HẢI HẬU, TỈNH NAM ĐỊNH

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Viết Đăng

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cám ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Hùng Mạnh

Tôi xin chân thành cảm ơn UBND huyện Hải Hậu, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Thống kê huyện Hải Hậu; Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Nam Định và nhân dân địa phương đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu luận văn

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, người thân cùng bạn bè đã cổ

vũ động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Hùng Mạnh

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục các bảng vii

Danh mục các hình, hộp viii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 3

1.2.1 Mục tiêu chung 3

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

1.4 Ý nghĩa khoa học của luận văn 4

Phần 2 Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về phát triển sản xuất cây dược liệu 5

2.1 Cơ sở lý luận 5

2.1.1 Một số khái niệm có liên quan 5

2.1.2 Đặc điểm và vai trò của cây dược liệu 9

2.1.3 Nội dung nghiên cứu giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu 12

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất cây dược liệu 14

2.2 Cơ sở thực tiễn 17

2.2.1 Thực tiễn phát triển sản xuất cây dược liệu ở một số quốc gia trên

thế giới 17

2.2.2 Thực tiễn sản xuất cây dược liệu tại Việt Nam 19

2.2.3 Bài học rút ra từ thực tiễn sản xuất cây dược liệu trên thế giới và tại Việt Nam 21

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 24

3.1 Đặc điểm địa bàn 24

3.1.1 Đặc điểm tự nhiên 24

3.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội của huyện 28

3.2 Phương pháp nghiên cứu 32

3.2.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 33

3.2.2 Phương pháp thu thập số liệu 34

3.2.3 Phương pháp phân tích và xử lý số liệu 35

3.2.4 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 36

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 39

4.1 Thực trạng thực hiện các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu tại huyện Hải Hậu 39

4.1.1 Giải pháp quy hoạch vùng sản xuất dược liệu 39

4.1.2 Giải pháp về đầu tư tăng cường hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu 46

4.1.3 Giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng lao động cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu 51

4.1.4 Giải pháp về liên kết sản xuất - tiêu thụ sản phẩm cây dược liệu ở huyện Hải Hậu 56

4.1.5 Kết quả và hiệu quả sản xuất cây dược liệu tại huyện Hải Hậu 59

4.2 Các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định 61

4.2.1 Yếu tố về cơ chế chính sách phát triển sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới 61

4.2.2 Yếu tố về năng lực của các hộ sản xuất cây dược liệu 63

4.2.3 Yếu tố về năng lực của cán bộ địa phương và cơ sở về tổ chức thực hiện các giải pháp 65

4.2.4 Yếu tố thuộc về nguồn lực của địa phương trong tổ chức thực hiện các giải pháp 65

4.2.5 Các nhân tố khác 66

4.3 Một số giải pháp nhằm phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định 66

4.3.1 Hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất 66

4.3.2 Tăng cường liên kết, hợp tác trong phát triển sản xuất cây dược liệu 67

4.3.3 Phát triển thị trường tiêu thụ cây dược liệu 68

4.3.4 Giải pháp nâng cao năng lực tổ chức sản xuất của hộ 68

4.3.5 Giải pháp về quản lý thị trường 69

Phần 5 Kết luận và khuyến nghị 70

5.1 Kết luận 70

5.2 Khuyến nghị 71

5.2.1 Về phía Nhà nước 71

5.2.2 Về phía tỉnh Nam Định 71

Tài liệu tham khảo 73

Phụ lục 75

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Nghĩa tiếng Việt

GACP-WHO Thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu theo khuyến

cáo của Tổ chức y tế thế giới (WHO)

VietGAP (Vietnamese Good Agricultural Practices) Thực hành sản

xuất nông nghiệp tốt ở Việt Nam

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Tình hình sử dụng đất đai huyện Hải Hậu năm 2014 - 2016 27

Bảng 3.2 Tình hình dân số và lao động của huyện giai đoạn 2014 – 2016 29

Bảng 3.3 Tình hình cơ sở vật chất của huyện Hải Hậu năm 2017 30

Bảng 3.4 Tổng giá trị sản xuất và cơ cấu các ngành kinh tế huyện Hải Hậu giai đoạn 2014-2016 31

Bảng 3.5 Bảng phân bổ số lượng mẫu điều tra 35

Bảng 4.1 Quy hoạch bố trí đất trồng dược liệu các xã, thị trấn 40

Bảng 4.2 Kết quả phát triển sản xuất cây dược liệu huyện Hải Hậu năm 2017 41

Bảng 4.3 Kết quả thực hiện Quy hoạch phát triển sản xuất dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu so với quy hoạch 42

Bảng 4.4 Đánh giá quy hoạch phát triển sản xuất cây dược liệu huyện Hải Hậu 45

Bảng 4.5 Khái quát một số chính sách thu hút đầu tư cho sản xuất dược liệu của huyện Hải Hậu 47

Bảng 4.6 Cơ sở hạ tầng cho sản xuất dược liệu huyện Hải Hậu năm 2017 48

Bảng 4.7 Đánh giá của người dân về kết quả các chính sách hỗ trợ CSHT cho sản xuất dược liệu trên địa bàn Hải Hậu 49

Bảng 4.8 Nhu cầu đầu tư CSHT cho phát triển sản xuất dược liệu 51

Bảng 4.9 Kết quả tập huấn nhân lực cho sản xuất cây dược liệu huyện Hải Hậu 53

Bảng 4.10 Tình hình khuyến nông trong sản xuất dược liệu huyện Hải Hậu 54

Bảng 4.11 Kết quả thực hiện giải pháp liên kết sản xuất – tiêu thụ cây dược liệu huyện Hải Hậu năm 2017 56

Bảng 4.12 Kết quả liên kết doanh nghiệp và người dân sản xuất dược liệu 57

Bảng 4.13 Lợi ích các bên nhận được khi tham gia liên kết 58

Bảng 4.14 Diện tích và một số đặc điểm của các loại cây dược liệu trên

địa bàn huyện Hải Hậu năm 2017 60

Bảng 4.15 Kết quả và hiệu quả sản xuất cây dược liệu tại các xã điều tra (tính bình quân 1 sào/năm) 61

Bảng 4.16 Đánh giá của các doanh nghiệp, cơ sở thu gom về chính sách

hỗ trợ phát triển 62

Bảng 4.17 Ảnh hưởng của vốn sản xuất đến bình quân diện tích, sản lượng dược liệu của hộ trên địa bàn huyện Hải Hậu năm 2017 64

Bảng 4.18 Thông tin cơ bản về cán bộ điều tra 65

DANH MỤC CÁC HÌNH, HỘP

Hình 3.1 Bản đồ huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định 24

Hình 4.1 Sơ đồ kênh tiêu thụ sản phẩm dược liệu huyện Hải Hậu, 2017 57

Hộp 4.1 Quy hoạch phát triển sản xuất cây dược liệu huyện Hải Hậu khá tốt 45

Hộp 4.2 Trồng thìa canh chúng tôi được hỗ trợ nhiều lắm 51

Hộp 4.3 Ý kiến của người dân về khuyến nông địa phương 56

Hộp 4.4 Liên kết với hộ dân không cần hợp đồng nhưng vẫn chắc chắn 59

Hộp 4.5 Chúng tôi hầu như không nhận được hỗ trợ nào cả 63

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

1 Tên tác giả: Nguyễn Hùng Mạnh

2 Tên luận văn: Giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh

Nam Định

3 Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp Mã số: 8620115

4 Cơ sở đào tạo: Học Viện Nông Nghiệp Việt Nam

5 Kết quả nghiên cứu chính

Dược liệu là cây trồng truyền thống, chủ lực của huyện Hải Hậu những năm gần đây, góp phần nâng cao thu nhập của hộ gia đình và phát triển kinh tế nông thôn hiệu quả Tuy nhiên việc phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện còn tồn tại nhiều vấn đề như việc phát triển ngoài quy hoạch còn diễn ra, quá trình sơ chế sản phẩm chưa thực sự hiệu quả, việc tiêu thụ sản phẩm chưa thống nhất, còn gặp nhiều khó khăn Do đó việc triển khai các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu là

vô cùng cần thiết Nghiên cứu được tiến hành nhằm phân tích thực trạng và kết quả triển khai các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn với địa phương

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở đánh giá thực trạng và phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới triển khai các giải pháp phát triển cây dược liệu từ đó đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện các giải pháp phát triển cây dược liệu ở huyện Hải Hậu trong những năm tới

Luận văn đã góp phần hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn có liên quan đến đề tài như: Khái niệm có liên quan tới phát triển cây dược liệu, vai trò và đặc điểm của cây dược liệu, nội dung nghiên cứu các giải pháp phát triển cây dược liệu cũng như các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển sản xuất cây dược liệu Khái quát được một số kinh nghiệm trên thế giới và Việt Nam từ đó rút ra bài học cho huyện Hải Hậu trong việc thực hiện các giải pháp phát triển cây dược liệu trong tương lai

Các phương pháp nghiên cứu sử dụng trong luận văn bao gồm phương: phương pháp thống kê mô tả, phương pháp phân tích, phương pháp so sánh

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc thực hiện các giải pháp phát triển cây dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu thời gian qua được triển khai tập trung vào các nhóm giải pháp chính gồm quy hoạch vùng sản xuất dược liệu, giải pháp tăng cường đầu tư cơ

sở hạ tầng kỹ thuật, giải pháp đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng lao động cũng như giải pháp về liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cây dược liệu Kết quả thực hiện các giải pháp này đã xây dựng được hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại gồm

điện, đường, thủy lợi, bể chứa rác thải cho khu vực trồng dược liệu, tổ chức mỗi năm 02 lớp tập huấn cho người dân ở các địa phương về sản xuất dược liệu, liên kết giữa người nông dân trồng dược liệu với 2 doanh nghiệp, 20 cơ sở kinh doanh, 1 HTX và 2 tổ hợp tác để tiến hành sản xuất và tiêu thụ dược liệu thuận lợi Kết quả triển khai các giải pháp

là tổng diện tích trồng cây dược liệu của huyện tăng lên 640ha (2018), trong đó chủ yếu hiệu quả kinh tế cao nhất là đinh lăng, thìa canh với giá trị sản xuất đạt hơn 20 triệu/ sào/ năm Hiệu quả sản xuất 2 loại dược liệu này khá cao, với chỉ tiêu thu nhập hỗn hợp trên công lao động gia đình là 1,4 – 2,1 triệu đồng/ công/ năm

Các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định bao gồm: cơ chế chính sách và quy hoạch của địa phương, năng lực của các hộ sản xuất dược liệu, năng lực cán bộ địa phương trong tổ chức thực hiện các giải pháp, nguồn lực thực hiện các giải pháp và các nhân tố khác

Để thực hiện tốt các giải pháp phát triển cây dược liệu huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định trong thời gian tới, cần thực hiện một số giải pháp, bao gồm: Hoàn thiện quy hoạch vùng sản xuất; Tăng cường liên kết hợp tác trong phát triển sản xuất cây dược liệu; Quản

lý và phát triển thị trường tiêu thụ; nâng cao năng lực tổ chức sản xuất của hộ

THESIS ABSTRACT

1 Author: Nguyen Hung Manh

2 Thesis title: Solution to develop medicinial plants in Hai Hau district, Nam Dinh province

3 Major: Agriculture economic Code: 8620115

4 Academic Institute: Vietnam National University of Agriculture

5 Results

Medicinal plants are the traditional and mainplant of Hai Hau district in recent

years, which are contributing to increase the income of the household and develop the

rural economy effectively However, the development of medicinal plants in the district

still has many problems such as the development outside the planning, preliminary

processing of products has not really effective, the consumption of products are not uniform and have many difficulties Therefore, the implementation solution to develop medicinal plants in Hai Hau district is very necessary The research was carried out to analyze the current status and results of implementation of solutions to develop medicinal plants in Hai Hau district with theoretical and practical implications

The research objective is to assess the current situation and analyze the factors affecting the development of medicinal plant and propose solutions to improve the

effectiveness of the medicinal plant development in this district in the future

The thesis has contributed to the systematization of theoretical and practical issues related to the topic such as: Concept related to the development of medicinal

plants, roles and characteristics of medicinal plants, research content as well as factors

affecting the development of medicinal plants Based on the experience in the world and Vietnam, this thesis draws the lessons for Hai Hau district in the implementation of solutions to develop medicinal plants in the future

The methods used include the method of descriptive statistics, the analytical method, the comparison method

Research results show that the implementation of solutions to develop medicinal herbs in Hai Hau district in the past time has been focused on the main groups of solutions include planning pharmaceutical production areas, investment in technical infrastructure, solutions for training human resources and improving the quality of labor as well as solutions for linking in production and consumption of medicinal plants The implementation of these solutions has built up a modern infrastructure system including electricity, roads, irrigation, garbage storage for the medicinal plant area, organized two training courses for household every year, the association between the farmers with two

pharmaceutical companies, 20 business establishments, 1 cooperative and 2 cooperative groups for the production and consumption of medicinal herbs As a result, the total area

of medicinal plant growing in the district increased to 640 hectares (2018), of which the highest economic efficiency was the production of polyscias and gymnema sylvestre with

a production value of more than 20 million / sao / year The production of these two drugs

is quite high, with a marginal income of 1.4 - 2.1 million VND / person / year

Factors influencing the implementation of solutions for the development of medicinal plants in Hai Hau district, Nam Dinh province include: local policies and planning, capacity of pharmaceutical producers, the capacity of local officials in organizing the implementation of solutions, resources for implementation of solutions

and other factors

In order to successfully implement medicinal plant development solutions in Hai Hau district, Nam Dinh province, a number of solutions should be implemented, including: complete medicinal planning area, strengthen cooperation in the development

of medicinal plants; To manage and develop the consumption market; improve the

capacity of production organization of the household

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Việt Nam có một vị trí tự nhiên hiếm có, một mặt gắn liền với lục địa, mặt khác lại thông với đại dương và nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa, khí hậu có nhiều nét độc đáo và đa dạng, thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở vùng núi thấp phía Nam nên khí hậu mang tính chất Á - nhiệt đới vùng núi cao ở các tỉnh phía Bắc Điều kiện tự nhiên đó đã thực sự ưu đãi cho đất nước và con người Việt Nam một hệ sinh thái phong phú và đa dạng, thuận lợi cho phát triển nguồn tài nguyên dược liệu Cộng đồng các dân tộc có nhiều kinh nghiệm nuôi trồng và sử dụng các loài cây, con làm thuốc Với trên 5.000 loài cây thuốc và vốn tri thức bản địa sẽ là một kho tàng quý báu để triển khai các nghiên cứu nhằm tạo ra các sản phẩm từ dược liệu

Nền y học cổ truyền Việt Nam vô cùng độc đáo đã bảo vệ sức khỏe cho dân tộc ta suốt chiều dài lịch sử với phương châm “Nam dược trị nam nhân” Theo tổ chức y tế thế giới (WHO), khoảng 80% dân số nông thôn và các nước đang phát triển vẫn dựa vào thuốc thảo dược để chăm sóc sức khỏe cộng đồng Ở các nước có nền công nghiệp phát triển, ¼ số thuốc thống kê trong các đơn đều

có chứa hoạt chất thảo mộc Còn tại Việt Nam, theo báo cáo của Cục quản lý dược – Bộ Y tế, mỗi năm nước ta tiêu thụ khoảng 50 – 60 nghìn tấn các loại dược liệu khác nhau, sử dụng vào việc chế biến vị thuốc Y học cổ truyền, nguyên liệu ngành công nghiệp dược hoặc xuất khẩu Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến, mặc dù có tiềm năng thế mạnh rất lớn về tài nguyên dược liệu nhưng có một nghịch lý là hiện nay chúng ta mới chủ động được 25% nhu cầu, còn 75% còn lại chúng ta phải phụ thuộc nguồn nhập khẩu Hiện nay, với giá trị kinh tế to lớn, cây dược liệu vừa được chú trọng khai thác tự nhiên và đưa vào sản xuất hàng năm ở nhiều khu vực miền núi, nông thôn vừa phát triển kinh

tế, xóa đói giảm nghèo, lại vừa góp phần bảo vệ môi trường, gìn giữ nguồn dược liệu quý của dân tộc

Trên địa bàn tỉnh Nam Định hiện nay một số loại dược liệu chủ yếu như đinh lăng được trồng ở các huyện Nghĩa Hưng, Hải Hậu, Giao Thủy, cây ngưu tất được trồng ở Vụ Bản, cây dây thìa canh được trồng ở các xã Hải Lộc, Hải Toàn (Hải Hậu)… Ngoài ra, cây hoa hòe trồng ở một số xã của các huyện: Giao Thủy, Xuân Trường…, cát cánh, đương quy, bạch truật được trồng tại Vụ Bản,

Hải Hậu, hương nhu, bạc hà trồng tại các huyện Nam Trực, Trực Ninh… Với tiềm năng sẵn có cùng với việc trên địa bàn tỉnh có nhiều nhà máy, cơ sở sản xuất thuốc

từ thảo dược như Công ty CP Dược phẩm Nam Hà, Công ty TNHH Nam Dược, công ty TNHH Dược phẩm Hoa Sen, Chi nhánh công ty CP Dược phẩm Trường Thọ, công ty TNHH Dược Phẩm Hoàng Liên, công ty CP Dược phẩm PQA nên nhu cầu về nguồn cung nguyên liệu thảo dược là rất lớn Ngoài ra, trên địa bàn tỉnh hiện có 3 công ty và 20 hộ kinh doanh dược liệu… cũng là một trong những tiềm năng lớn thúc đẩy sự phát triển các vùng trồng dược liệu của tỉnh

Huyện Hải Hậu là huyện ven biển của tỉnh Nam Định với diện tích 226

km2, là một trong những huyện đầu tiên đạt tiêu chí huyện nông thôn mới Nhận thấy vai trò và tầm quan trọng của sản xuất cây dược liệu đối với đời sống, người dân huyện Hải Hậu đã bắt đầu chú trọng hơn đến mô hình phát triển kinh tế này với các sản phẩm chủ lực là cây đinh lăng, thìa canh, hiện đang là nơi cung cấp nguồn dược liệu lớn cho các doanh nghiệp, như Công ty CP Traphaco, công ty TNHH Nam Dược Hiện nay diện tích trồng dược liệu trên địa bàn Hải Hậu là 640ha, phân bổ rộng khắp trên địa bàn các xã, thị trấn trong đó tập trung chủ yếu vào các loại cây có giá trị kinh tế cao như đinh lăng, thìa canh, Hệ thống cơ sở

hạ tầng cho phát triển cây dược liệu của huyện đã được hoàn thiện hiện đại gồm điện, đường, thủy lợi, bể chứa rác thải cho khu vực trồng dược liệu Hàng năm, các xã, thị trấn tổ chức 02 lớp tập huấn cho người dân ở các địa phương về sản xuất dược liệu đồng thời thúc đẩy mối liên kết giữa người nông dân trồng dược liệu với 2 doanh nghiệp, 20 cơ sở kinh doanh, 1 HTX và 2 tổ hợp tác thành công

đã góp phần rất lớn trong việc phát triển sản xuất cây dược liệu trên toàn huyện thành công Kết quả triển khai các giải pháp tổng thể cho phát triển cây dược liệu trên địa bàn huyện đã đem lại hiệu quả kinh tế cao cho người trồng, đặc biệt với hai nhóm cây đinh lăng, thìa canh với giá trị sản xuất đạt hơn 20 triệu/ sào/ năm, thu nhập hỗn hợp trên công lao động gia đình là 1,4 – 2,1 triệu đồng/ công/ năm Tuy nhiên, hiện nay việc trồng và sản xuất cây dược liệu trên địa bàn huyện cũng gặp phải nhiều vấn đề như việc phát triển ngoài quy hoạch của xã, thị trấn về cây dược liệu, việc sơ chế sản phẩm còn thực hiện chưa thực sự hiệu quả, quá trình tiêu thụ sản phẩm còn chưa thống nhất Để trả lời cho những câu hỏi trên, tác

giả tiến hành nghiên cứu đề tài: “Giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở

huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định” nhằm tìm hiểu các giải pháp đã và đang triển

khai trên địa bàn huyện Hải Hậu để phát triển sản xuất cây dược liệu, từ đó đánh

giá kết quả thực hiện các giải pháp và đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện các giải pháp này trong thời gian tới nhằm ổn định và phát triển hơn nữa nghề trồng cây dược liệu của Hải Hậu trong thời gian tới

1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở đánh giá việc thực hiện các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định thời gian qua, từ đó đề xuất những giải pháp chủ yếu để mỏ rộng và nâng cao hiệu quả sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định trong thời gian tới

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nâng cao hiệu quả và mở rộng sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu

ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

 Phạm vi nội dung:

Nghiên cứu chỉ tập trung vào nghiên cứu các giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định bao gồm giải pháp quy hoạch vùng sản xuất, giải pháp đầu tư cơ sở hạ tầng, giải pháp về nhân lực, giải pháp về liên kết sản xuất và tiêu thụ dược liệu

Số liệu thu thập thứ cấp được thu thập qua các năm 2015, 2016, 2017, số liệu sơ cấp được tiến hành thu thập trong năm 2018

1.4 Ý NGHĨA KHOA HỌC CỦA LUẬN VĂN

Về lý luận, luận văn tập hợp, hệ thống và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về phát triển sản xuất cây dược liệu trên các khía cạnh: Khái niệm và bản chất phát triển sản xuất cây dược liệu, vai trò của phát triển sản xuất cây dược liệu, đặc điểm phát triển sản xuất cây dược liệu, nội dung phát triển sản xuất cây dược liệu, các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất cây dược liệu và vận dụng vào nghiên cứu phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định Về thực tiễn, luận văn đã trình bày với nhiều dẫn liệu và minh chứng

về các nội dung phát triển sản xuất cây dược liệu ở các nước: Trung Quốc, Thái Lan, cũng như ở Việt Nam nói chung và rút ra một số bài học kinh nghiệm cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định

Luận văn phân tích thực trạng việc thực hiện các giải pháp cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu; đánh giá kết quả và hiệu quả việc thực hiện các giải pháp; phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện các giải pháp, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu phù hợp với thực tiễn và có tính khả thi cao

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN VỀ PHÁT

TRIỂN SẢN XUẤT CÂY DƯỢC LIỆU

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1.1 Một số khái niệm có liên quan

2.1.1.1 Cây dược liệu

Cây dược liệu là những loài thực vật có tác dụng dùng để chữa bệnh hoặc bồi bổ cơ thể khi con người sử dụng Những loại cây này có khả năng tự sản sinh các chất hóa học đa dạng để tồn tại ngoài tự nhiên tránh khỏi mọi đe dọa của côn trùng, nấm hay các động vật ăn thực vật Chính những hợp chất hóa học trong cây lại đem lại các tác động có lợi lên cơ thể người Và có chứa nhiều dược tính tương đương với các phương thuốc Tây tiên tiến ngày nay

Việc dùng cây dược liệu trong nhân dân ta đã có từ lâu đời Từ thời nguyên thủy, tổ tiên chúng ta trong lúc tìm kiếm thức ăn, có khi ăn phải chất độc phát sinh nôn mửa hoặc rối loạn tiêu hóa, hoặc hôn mê có khi chết người,

do đó cần có nhận thức phân biệt được loại nào ăn được, loại nào có độc không ăn được Kinh nghiệm dần dần tích lũy, không những giúp cho loài người biết lợi dụng tính chất của cây cỏ để làm thức ăn mà còn dùng để dùng làm thuốc chữa bệnh, hay dùng những vị có chất độc để chế tên thuốc độc dùng trong săn bắn hay trong lúc tự vệ chống ngoại xâm Lịch sử nước ta cho biết ngay từ khi lập nước nhân dân ta đã biết chế tạo và sử dụng tên độc để chống lại kẻ thù

Có thể thấy, việc phát minh ra thuốc đã có từ thời thượng cổ, trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, tìm tòi thức ăn mà có được Nguồn gốc tìm ra thức ăn, thuốc và cây có chất độc chỉ là một Về sau dần dần con người mới biết tổng kết và đặt ra lý luận Hiện nay đi sâu và tìm hiểu những kinh nghiệm trong nhân dân Việt Nam cũng như nhiều dân tộc khác trên thế giới, con người đã sử dụng hàng vạn loài thực vật để làm thuốc Trong quá trình chữa bệnh bằng kinh nghiệm và hiểu biết của con người, đến ngày nay đã hình thành các khuynh hướng khác nhau, chúng ta có thể phân biệt hai loại người làm thuốc Một loại chỉ có kinh nghiệm chữa bệnh, không biết hoặc ít biết lý luận Kinh nghiệm đó

cứ cha truyền con nối mà tồn tại, mà phát huy Những người có khuynh hướng này chiếm chủ yếu tại các vùng dân tộc ít người Khuynh hướng thứ hai là những

người có kinh nghiệm và có thêm phần lí luận, những người này chiếm chủ yếu ở thành thị và những người có cơ sở lí luận cho rằng vị Thần Nông là người phát minh ra thuốc Truyền thuyết kể rằng: “Một ngày ông nếm 100 loài cây cỏ để tìm thuốc, ông đã gặp phải rất nhiều loài cây có độc nên có khi một ngày ngộ độc đến

70 lần”, rồi soạn ra sách thuốc đầu tiên gọi là “Thần Nông bản thảo” Trong bộ này có ghi chép tất cả 365 vị thuốc và là bộ sách thuốc cổ nhất Đông Y (chừng

4000 năm nay) (Vũ Tuấn Minh, 2009)

Như vậy, trong quá trình chữa bệnh bằng kinh nghiệm từ xưa cho đến

ngày nay chúng ta đã tìm ra rất nhiều loại cây thuốc quý với các tác dụng vừa có

thể bồi bổ tăng cường sức khỏe vừa chữa bệnh Thậm chí nhiều cây thuốc sở hữu dược tính có ích giúp điều trì các bệnh nan y, hiểm nghèo khó chữa Và trong thời đại này do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ với các công cụ

hỗ trợ hiện đại, chúng ta đã có thể nghiên cứu và phân tích chính xác mọi thành phần có trong cây thuốc một cách chuẩn xác

2.1.1.2 Khái niệm phát triển

Có nhiều định nghĩa khác nhau về phát triển, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau

Theo Ngân hàng thế giới (WB): Phát triển trước hết là sự tăng trưởng về kinh tế, nó còn bao gồm cả những thuộc tính quan trọng và liên quan khác, đặc biệt là sự bình đẳng về cơ hội, sự tự do về chính trị và các quyền tự do của con người (World Bank, 1992)

Theo MITRE (2007), Phát triển bao gồm sự tăng trưởng và thay đổi cơ bản trong cơ cấu của nền kinh tế, sự tăng lên của sản phẩm quốc dân do ngành công nghiệp tạo ra, sự đô thị hóa, sự tham gia của các dân tộc của một quốc gia trong quá trình tạo ra các thay đổi trên

Theo Air Force Policy Directive (2012), phát triển là một quá trình thay đổi liên tục làm tăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng những thành quả tăng trưởng trong xã hội

Theo Amartya Sen (1988), Phát triển hay nói một cách đầy đủ hơn là phát triển kinh tế xã hội của con người là phát triển nâng cao về đời sống vật chất và tinh thần bằng phát triển sản xuất, tăng cường chất lượng các hoạt động văn hóa Phát triển kinh tế được hiểu là quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh

tế Phát triển kinh tế được xem như là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất,

nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề kinh tế và

xã hội ở mỗi quốc gia

Tuy có rất nhiều những quan điểm khác nhau về sự phát triển, nhưng tóm chung lại các ý kiến đều cho rằng: Phạm trù của sự phát triển là phạm trù vật chất, phạm trù tinh thần, phạm trù về hệ thống giá trị con người Mục tiêu chung của phát triển là nâng cao các quyền lợi kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội và quyền tự do công dân của mọi người dân

2.1.2.3 Sản xuất và các yếu tố ảnh hưởng đến sản xuất

- Khái niệm sản xuất

Sản xuất là quá trình phối hợp và điều hòa các yếu tố đầu vào (tài nguyên hoặc các yếu tố sản xuất) để tạo ra sản phẩm hàng hóa hoặc dịch vụ (đầu ra) Nếu giả thiết sản xuất sẽ diễn biến một cách có hệ thống với trình độ sử dụng các đầu vào hợp lý, người ta mô tả mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra bằng một hàm số sản xuất:

Q = f(X1,X2,X3,….,Xn )

Trong đó: Q là số lượng một loại sản phẩm nhất định;

X1,X2,X3,….,Xn là lượng của một số yếu tố đầu vào

- Có hai phương thức sản xuất là:

Sản xuất mang tính tự cung tự cấp, quá trình này thể hiện trình độ còn thấp của các chủ thể sản xuất, sản phẩm sản xuất ra chỉ nhằm mục đích đảm bảo chủ yếu cho các nhu cầu của chính họ, không có sản phẩm dư thừa cung cấp cho thị trường

Sản xuất cho thị trường tức là phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, sản phẩm sản xuất ra chủ yếu trao đổi trên thị trường, thường được sản xuất trên quy mô lớn, khối lượng sản phẩm nhiều Sản xuất này mang tính tập trung chuyên canh và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa cao

Phát triển kinh tế thị trường phải hướng theo phương thức thứ hai Nhưng cho dù sản xuất theo hướng nào thì người sản xuất cũng phải trả lời được ba câu hỏi cơ bản là: Sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào?

Theo Mac, Lenin: Sản xuất hàng hóa dùng để chỉ về kiểu tổ chức kinh

tế trong đó sản phẩm được sản xuất ra không phải là để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của chính người trực tiếp sản xuất ra nó mà là để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng

của người khác, thông qua việc trao đổi, mua bán Hay nói một cách khác, sản xuất hàng hóa là kiểu tổ chức kinh tế mà sản phẩm sản xuất ra là để bán

Tóm lại, sản xuất là quá trình tác động của con người và các đối tượng sản xuất, thông qua các hoạt động để tạo ra các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phục vụ đời sống con người

- Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình sản xuất

+ Vốn sản xuất: Vốn đối với quá trình sản xuất là vô cùng quan trọng

Trong điều kiện năng suất lao động không đổi, khi tăng tổng số vốn sẽ dẫn tới tăng thêm sản lượng sản phẩm hàng hóa

+ Lực lượng lao động: Là yếu tố đặc biệt quan trọng của quá trình sản

xuất Mọi hoạt động sản xuất đều do lao động của con người quyết định, nhất là người lao động có trình độ kỹ thuật, kinh nghiệm và kỹ năng lao động Do đó, chất lượng lao động quyết định kết quả và hiệu quả sản xuất

+ Đất đai: Là yếu tố sản xuất không chỉ có ý nghĩa quan trọng với ngành

nông nghiệp, mà còn rất quan trọng trong ngành sản xuất công nghiệp và dịch vụ Đất đai là yếu tố cố định lại bị giới hạn bởi quy mô, nên người ta phải đầu tư thêm vốn và lao động trên một đơn vị diện tích nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai

+ Khoa học và công nghệ: Quyết định đến sự thay đổi năng suất lao động

và chất lượng sản phẩm Những phát minh sáng tạo mới được ứng dụng trong sản xuất đã giải phóng được lao động nặng nhọc, độc hại cho con người lao động và tạo ra sự tăng trưởng nhanh chóng, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội

+ Một số yếu tố khác: Quy mô sản xuất, các hình thức tổ chức sản xuất,

mối quan hệ cân đối tác động qua lại lẫn nhau giữa các ngành, các thành phần kinh tế, các yếu tố về thị trường nguyên liệu, thị trường tiêu thụ sản phẩm… cũng

có tác động đến quá trình sản xuất

2.1.2.4 Phát triển sản xuất cây dược liệu

Với những phân tích khái niệm trên, có thể hiểu phát triển sản xuất cây dược liệu là quá trình tác động của con người nhằm tăng quy mô và chất lượng cây dược liệu đáp ứng cho nhu cầu đời sống của con người

Cây dược liệu được khai thác từ hai nguồn: nguồn khai thác tự nhiên và trồng trọt Với khai thác tự nhiên, dược liệu được xếp vào “lâm sản ngoài gỗ”,

với trồng trọt, cây dược liệu là một loại “nông sản” đặc biệt, bên cạnh những đặc điểm chung của các các sản phẩm nông sản ra nó còn mang những đặc điểm riêng như sau :

Thứ nhất, mục đích sử dụng của cây dược liệu là để điều trị và hỗ trợ

điều trị bệnh

Thứ hai, chỉ tiêu đánh giá chất lượng của cây dược liệu là thông qua các

hàm lượng hoạt chất là những thành phần hóa học thường có tỷ lệ rất nhỏ trong dược liệu nhưng lại quyết định tác dụng của dược liệu

Thứ ba, diện tích trồng dược liệu thường rất nhỏ so với các cây nông sản

khác cũng đủ đáp ứng nhu cầu sử dụng cho ngành Dược

Thứ tư, dược liệu là hàng hóa đặc biệt, khi thiếu thì giá bao nhiêu cũng

phải mua; khi thừa thì rất khó chuyển đổi mục đích sử dụng và tiêu hủy cũng rất khó khăn do ảnh hưởng đến môi trường (Vũ Tuấn Minh, 2009)

2.1.2 Đặc điểm và vai trò của cây dược liệu

2.1.2.1 Đặc điểm của cây dược liệu

Theo Vũ Tuấn Minh, 2009, cây dược liệu có các đặc điểm cơ bản sau:

Đa dạng về hình thức sử dụng: Các cây dược liệu được chia làm ba nhóm

(i) Nhóm cây cỏ được sử dụng trực tiếp để chữa trị bệnh Ví dụ: Rau má, gừng, lá lốt, mã đề, kinh giới, tía tô (ii) Nhóm cây cỏ trước sử dụng qua bào chế Ví dụ: Cây sinh địa (địa hoàng), sâm, gừng, hà thủ ô, tam thất (iii) Nhóm cây cỏ làm nguyên liệu chiết xuất các chất có hoạt tính cao Ví dụ: Thanh cao hoa vàng, bạc

hà, hoa hòe

Đa dạng về chu kỳ sống: (i) Cây 1 năm: gừng, ngải cứu, sinh địa (ii) Cây

2 năm: mạch môn, cát cánh, bạch truột, nga truột (iii) Cây lâu năm: Cam, quýt, hồi, sứ, duối, gáo, thông, xoài…

Đa dạng về dạng cây: (i) Thân thảo mềm yếu: mã đề, lá lốt, ba kích, hà

thủ ô, bồ công anh (ii) Thân bụi: đinh lăng, nhân trần, hoàn ngọc (iii) Thân gỗ nhỏ: nhóm Citrus, hoa hòe, (iv) Thân gỗ lớn: hồi, quế, đỗ trọng, long não, canhkina

Đa dạng về phân bố: (i) Cây dược liệu phân bố trên nhiều địa hình, (ii)

Vùng ven biển: dừa cạn, hương phụ (iii) Vùng đồng bằng: bạc hà, hương nhu, bạch chỉ, sâm đại hành (iv) Vùng giáp ranh đồng bằng và trung du: sả, ngưu tất,

rau má (v) Trung du: quế, hồi, sa nhân (vi) Núi cao: sâm, tam thất, đỗ trọng, sinh địa

Đa dạng về bộ phận sử dụng (phương pháp khai thác, thu hái) (i) Các cây

dược liệu khai thác rễ củ: sinh địa, hoài sơn, tam thất, sâm đại hành, trinh nữ, cỏ tranh, ngưu tất (ii) Các cây dược liệu khai thác thân cành: quế, long não, (iii) Khai thác để chưng cất tinh dầu: bạc hà, xuyên tâm liên, thanh cao hoa vàng (iv) Khai thác nụ hoa quả: hoa hòe, hoa hồi, bồ kết

Cây dược liệu góp phần không nhỏ giúp chăm sóc, tăng cường sức khỏe, bồi bổ cơ thể và cả điều trị nhiều loại bệnh Với các loài cây có sẵn trong tự nhiên, bằng những kinh nghiệm đúc rút từ đời này qua đời khác con người đã để lại cho hiện tại một kho tàng kinh nghiệm sử dụng cây dược liệu hết sức phong phú và hiệu quả Trong phạm vi riêng biệt của ngành dược, các phương thức sử dụng cây dược liệu cũng rất phong phú Ngoài việc sử dụng cổ truyền dùng nguyên dạng hay ở dạng bào chế, càng ngày các cây cỏ càng được sử dụng nhiều

để chiết xuất các chất có tác dụng sinh lý hoặc có thể chuyển thành thuốc Hiện nay 80% thành phần dược tính có trong các cây thuốc được triết xuất để làm một

số phương thuốc Tây như aspirin, mao địa hoàng, quinine… Xu hướng sử dụng các sản phẩm thuốc và thực phẩm chức năng từ thiên nhiên để phòng và chữa bệnh đang dần trở nên phổ biến gần đây Nói chung việc chiết xuất các cây trong

tự nhiên dễ dàng hơn và rẻ tiền hơn việc tổng hợp hoàn toàn các chất đó Trong nhiều trường hợp, người ta tìm đến các phương pháp bán tổng hợp Các cây dược liệu có vô số chất tổng hợp mà việc chiết xuất thì mới bắt đầu được đề cập đến Người ta chỉ mới bắt đầu hướng việc sản xuất (chọn giống, dùng các chất tiền hoạt chất) ở các thực vật hạ đẳng Ở các thực vật thượng đẳng chỉ mới được nghiên cứu ở một số ít loài Mặt khác việc thống kê phân loại hệ thực vật ứng dụng trong y học còn thiếu tính hệ thống, trong tương lai sẽ có nhiều triễn vọng

và đem lại hiệu quả cao

Ngày nay, chúng ta không thể phủ nhận được tầm quan trọng của việc điều trị bằng hoá học nhưng đồng thời chúng ta vẫn phải công nhận rằng việc điều trị bằng cây cỏ theo nghĩa rộng có giá trị gần bằng hoá trị liệu ngay ở những nước được coi là tiên tiến nhất Và cho dù thuốc tân dược được dùng chủ yếu trong việc điều trị bệnh hiện nay, thì vai trò của dược liệu trong việc chăm sóc sức khỏe cũng quan trọng không kém từ xưa cho đến nay Chúng ta có thể dễ

dàng tìm thấy những cây thuốc trong tự nhiên và có thể sử dụng hàng ngày để

tăng cường sức đề kháng, đồng thời có thể phòng và chữa bệnh Do vậy, việc điều trị bệnh bằng phương pháp kết hợp đông, tây dưỡng đang được áp dụng ở hầu hết các châu lục, đặc biệt ở các nước Châu Á có hiệu quả rất cao Và ở Việt Nam cũng vậy, sử dụng các cây thuốc dược liệu trong việc hỗ trợ chữa bệnh giúp giảm thiểu tác dụng phụ của các liệu trình thuốc Tân dược

2.1.2.2 Vai trò của phát triển sản xuất cây dược liệu

Theo Nguyễn Hoàng Sơn (2014), phát triển sản xuất dược liệu và sản phẩm từ dược liệu tại Việt Nam là cần thiết bởi nó có nhiều vai trò quan trọng cả

về kinh tế, văn hóa và xã hội bao gồm :

Thứ nhất, Đất nước ta, với một vị trí tự nhiên hiếm có, một mặt gắn liền

với lục địa, mặt khác lại thông với đại dương và nằm trong vành đai nhiệt đới gió mùa, khí hậu có nhiều nét độc đáo và đa dạng, thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở vùng núi thấp phía Nam, đến khí hậu mang tính chất Á - nhiệt đới vùng núi cao ở các tỉnh phía Bắc Điều kiện tự nhiên đó đã thực sự ưu đãi cho đất nước và con người Việt Nam một hệ sinh thái phong phú và đa dạng, một tiềm năng to lớn về tài nguyên cây thuốc nói riêng và tài nguyên d-ược liệu nói chung

Theo kết quả điều tra khảo sát của các nhà nghiên cứu khoa học đa ngành khác nhau cho biết, Việt Nam có được sự giầu có về đa dạng sinh học bao gồm 275 loài có vú, 800 loài chim, 180 loài bò sát, 80 loài vừa ở cạn vừa

ở nước, 2.500 loài cá, 5.500 loài côn trùng Việt Nam có khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch (đã xác định tên của 8.000 loài), 600 loài nấm, 800 loài rêu và hàng trăm các loài tảo lớn Trong đó có tới gần 4.000 loài thực vật bậc cao và bậc thấp được dùng làm thuốc, chúng được phân bố rộng khắp cả nước Với chiều dài hơn 3.260 km bờ biển, có nguồn tài nguyên sinh vật biển nhiệt đới rất phong phú đa dạng về số lượng, giàu về hàm lượng Môi trường biển là cái kho ngoại hạng cung cấp các hoạt chất thiên nhiên có hoạt tính sinh học cao, mà nhiều chất cho thấy những đặc điểm cấu trúc chưa hề gặp ở các hợp chất thiên nhiên trên cạn

Thứ hai, Việt Nam có một nền y học dân tộc lâu đời với các tri thức sử

dụng các loại dược liệu, các bài thuốc có giá trị dùng để chữa các bệnh thông thường và nan y Nền y học cổ truyền độc đáo đó bảo vệ sức khỏe cho dân tộc ta

suốt chiều dài lịch sử với phương châm "Nam dược trị nam nhân", nếu chúng ta biết phát huy thì có thể nói có một nền tảng vững chắc để phát triển

Thứ ba, hiện nay không chỉ Việt Nam mà trên thế giới, với xu hướng "Trở

về thiên nhiên" thì việc sử dụng các thuốc từ dược liệu của người dân ngày càng gia tăng, ít có những tác động có hại và phù hợp với qui luật sinh lý của cơ thể hơn Theo tổ chức y tế thế giới (WHO), khoảng 80% dân số hiện nay trên thế giới vẫn dựa vào thuốc có nguồn gốc tự nhiên trong chăm sóc sức khoẻ cộng đồng (Akérelé) Trong tuyên ngôn Alma Alta năm 1978 và "Hướng dẫn đánh giá

y học cổ truyền" năm 1991, WHO luôn khuyến nghị dùng các thuốc cổ truyền vào chăm sóc sức khoẻ ban đầu, đánh giá mức độ an toàn và hiệu quả cũng như bảo đảm nguồn cung cấp những thuốc này

Thứ tư, dược liệu nói chung, cây thuốc nói riêng có giá trị kinh tế to lớn

hơn bất kỳ cây lương thực, thực phẩm nào (Có thể thu nhận trên 100 triệu đồng/ha) Trong mấy thập niên qua, hàng chục ngàn tấn dược liệu đã được khai thác tự nhiên và trồng trọt hàng năm, đem lại lợi nhuận lớn Cây thuốc được phát triển có thể giúp cho nhiều vùng nông thôn, miền núi xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế, đảm bảo an sinh xã hội, bảo vệ môi trường

Thứ năm, dược liệu nói chung, cây thuốc nói riêng tồn tại cùng với thế hệ

sinh thái rừng, nông nghiệp và nông thôn, lại có mối tương quan chặt chẽ giữa đa dạng sinh học cây thuốc và đa dạng văn hóa, y học cổ truyền, gắn với tri thức y dược học của 54 dân tộc, là bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam

Thế kỷ 21 là thế kỷ sinh học và công nghệ sinh học Dược liệu và tài nguyên di truyền – tài nguyên tái tạo Nắm được, phát huy được tài nguyên di truyền là nắm kinh tế, nắm tương lai; dùng thế mạnh dược liệu đẩy mạnh công nghiệp dược trở thành ngành kinh tế kỹ thuật mũi nhọn, làm cho nhân dân ta

có đủ thuốc tốt, khỏe mạnh và giàu có, đất nước ta kinh tế - xã hội phát triển, tạo nên hình ảnh Việt Nam – một cường quốc về dược liệu đó là ý nguyện của Dân tộc

2.1.3 Nội dung nghiên cứu giải pháp phát triển sản xuất cây dược liệu

2.1.3.1 Giải pháp quy hoạch vùng sản xuất cây dược liệu

Nghiên cứu nội dung này nhằm chỉ rõ hiện nay huyện đã có quy hoạch gì, nội dung quy hoạch về diện tích đất trồng cây dược liệu, diện tích đất theo loại cây,

diện tích đất theo xã, quy hoạch vùng sản xuất tập trung được thực hiện ra sao Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhất để có thể đưa phát triển dược liệu trên địa bàn huyện Hải Hậu thích hợp với sự phát triển của thị trường Nghiên cứu cũng sẽ tìm hiểu kết quả thực hiện quy hoạch sản xuất cây dược liệu: Diện tích sản xuất cây dược liệu nằm trong quy hoạch; diện tích sản xuất cây dược liệu nằm ngoài quy hoạch từ đó có thể thấy được kết quả công tác quy hoạch sản xuất cây dược liệu của huyện Hải Hậu hiện nay đang ở giai đoạn nào

và cần phải điều chỉnh ra sao để đạt hiệu quả trong thời gian tới, đồng thời nhận diện các vấn đề bất cập về quy hoạch sản xuất cây dược liệu từ kết quả phân tích thực trạng quy hoạch, kết quả thực hiện quy hoạch và kết quả điều tra, phỏng vấn nông dân - cán bộ xã -cán bộ huyện

2.1.3.2 Giải pháp về đầu tư tăng cường hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu

Cơ chế chính sách của huyện, tỉnh, doanh nghiệp, về khuyến khích, hỗ trợ đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng cho phát triển sản xuất cây dược liệu là một trong những giải pháp có vai trò vô cùng quan trọng quyết định đến việc phát triển sản xuất dược liệu, đặc biệt là thu hút đầu tư của các doanh nghiệp, cơ sở thu gom, chế biến và tiêu thụ dược liệu trên địa bàn các xã, thị trấn Thực trạng cơ sở hạ tầng cho phát triển sản xuất cây dược liệu của huyện Hải Hậu bao gồm các nhân tố như Giao thông, thuỷ lợi cho vùng sản xuất cây dược liệu, phương tiện vận chuyển, khu tập kết sản phẩm cây dược liệu, kho chứa,

hệ thống phơi, sấy; thiết bị bảo quản, Nếu như cơ sở hạ tầng cho phát triển sản xuất cây dược liệu được phát triển tốt, đầy đủ sẽ tạo điều kiện thuận lợi thúc đẩy đầu tư, nhân rộng các hình thức sản xuất dược liệu nhất là các cây dược liệu chính, từ đó góp phần tăng thu nhập cho người dân và phát triển kinh tế địa phương

2.1.3.3 Giải pháp về đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng lao động cho phát triển sản xuất cây dược liệu ở huyện Hải Hậu

Nhân lực có vai trò là động lực cũng là nhân tố quyết định việc phát triển cây dược liệu cả về số lượng và chất lượng Nếu nhân lực cho sản xuất dược liệu đông đảo, có trình độ, tay nghề cao thì sẽ hạn chế được rủi ro và tăng giá trị sản xuất của các loại cây trồng dược liệu và ngược lại Do đó, nghiên cứu

sẽ tiến hành tổng hợp các chương trình, dự án có liên quan đến đào tạo nhân

lực, tập huấn kỹ thuật sản xuất cây dược liệu, hội nghị đầu bờ, đã được triển khai ở huyện Hải Hậu (chương trình của Hội nông dân, Sở Nông nghiệp và PTNT, Các doanh nghiệp liên kết sản xuất, tiêu thụ cây dược liệu) từ năm 2015-2017 từ đó làm rõ kết quả và hiệu quả các chương trình, dự án này trong thực tế triển khai tại các xã, thị trấn trên địa bàn huyện Bên cạnh đó, cần đánh giá được thực trạng tay nghề, trình độ kỹ thuật sản xuất cây dược liệu, số năm kinh nghiệm sản xuất cây dược liệu; nguồn thông tin để học hỏi kỹ thuật sản xuất cây dược liệu trong các hộ điều tra; mức độ ứng dụng KHCN trong sản xuất cây dược liệu, để làm rõ hiệu quả của sản xuất cây dược liệu hiện nay

2.1.3.4 Giải pháp về liên kết sản xuất - tiêu thụ sản phẩm cây dược liệu ở huyện Hải Hậu

Liên kết trong sản xuất và tiêu thụ dược liệu nói riêng, nông sản hàng hóa nói chung là nhu cầu thiết yếu trong giai đoạn hiện nay để đảm bảo cho sự ổn định của cả thị trường đầu vào và đầu ra cho sản xuất dược liệu, các loại nông sản khác Vì vậy, nó có vai trò rất lớn trong ổn định sản xuất, tiết kiệm chi phí và

hỗ trợ cho người sản xuất dược liệu cũng như ổn định nguồn cung cấp dược liệu cho các doanh nghiệp, cơ sở thu gom chế biến Nghiên cứu sẽ tiến hành thu thập, tổng hợp các thông tin về việc triển khai giải pháp ở huyện Hải Hậu về liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm cây dược liệu như: Tổ chức hội nghị thu hút doanh nghiệp sản xuất và tiêu thụ cây dược liệu huyện; Thành lập các HTX, THT chuyên ngành về sản xuất và tiêu thụ cây dược liệu; vai trò của chính quyền địa phương trong việc thực hiện các giải pháp này và hiệu quả của nó đối với phát

triển sản xuất dược liệu nói chung trên địa bàn xã, thị trấn của Hải Hậu

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất cây dược liệu

2.1.4.1 Yếu tố về cơ chế chính sách phát triển sản xuất nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới

Sự hỗ trợ của nhà nước cho việc phát triển ngành nông nghiệp nói chung

và phát triển dược liệu nói riêng luôn là điều được các cá nhân, tổ chức kinh doanh mong muốn Ngoài ra cây dược liệu là ngành truyền thống, có giá trị kinh

tế cao, góp phần lớn vào sự phát triển của kinh tế nông thôn, vì thế sự hỗ trợ đó lại càng quan trọng hơn bao giờ hết

Phát triển khu trồng dược liệu tại địa phương gắn liền tới đất đai khu vực

đó, nên những chính sách về đất đai rất quan trong cho việc phát triển dược liệu

Chính sách vể chuyển đổi mục đích sử dụng đất kém hiệu quả sang trồng dược liệu, chính sách về đơn giản hóa các thủ tục hành chính liên quan đến chuyển đổi mục đích sử dụng đất, thuế đất nông nghiệp, chính sách về khuyến nông, khuyến công… đều có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của loại cây trồng này

Nói tóm lại, một chính sách được ban hành có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của ngành nông nghiệp nói chung và lĩnh vực sản xuất dược liệu nói riêng

Việc quy hoạch vùng sản xuất dược liệu nói chung của Việt Nam phụ thuộc vào quy hoạch phát triển nông nghiệp của địa phương và toàn huyện Như vậy việc mở rộng, phát triển sản xuất cây dược liệu đều phụ thuộc rất lớn vào quy hoạch chung phát triển nông nghiệp địa phương Quy hoạch cấp xã, huyện

về dược liệu không được mâu thuẫn với quy hoạch chung của tỉnh và ngành về phát triển nông nghiệp (Khuyết danh, 2016)

2.1.4.2 Yếu tố về năng lực của các hộ sản xuất cây dược liệu

- Vốn: Bất kỳ một ngành sản xuất nào cũng cần đến vốn để đầu tư và mở

rộng quy mô sản xuất Các hộ nông dân cũng không nằm ngoài quy luật này, đủ vốn

họ sẽ có đủ điều kiện để đầu tư mua sắm các yếu tố đầu vào như giống, máy móc, trang thiết bị, đầu tư cho nhân công, nhà xưởng Vốn mà hộ nông dân bỏ qua không nhất thiết là vốn hộ tự có mà đó có thể là vốn đi vay từ bạn bè, anh chị em hàng xóm, người thân; vốn chung với các thành viên khác hoặc hộ nông dân khác đối với các hộ liên kết với nhau cùng tiến hành sản xuất; vốn vay ngân hàng hoặc vốn được

hỗ trợ từ các công ty mà hộ trực tiếp liên kết như công ty, cơ sở kinh doanh

- Quy mô và phương thức sản xuất: Các hộ nông dân khác nhau có diện

tích, quy mô sản xuất khác nhau Đất có thể là đất được giao, đất cho thuê giữa các hộ hoặc đất thổ cư được hộ nông dân san lấp, cải tạo nên Diện tích đất càng lớn thì lượng vốn bỏ ra cho giống, trụ cột, nhân công lao động,… càng lớn nhưng

đi cùng với đó là lợi nhuận cũng sẽ lớn theo Do vậy quy mô sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển sản xuất cây dược liệu của hộ nông dân

Một trong những nhân tố có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển sản xuất cây dược liệu đó là vị trí và chất đất Vị trí có ảnh hưởng rất lớn tới việc có thể phát triển mô hình sản xuất dược liệu trên quy mô lớn được hay không, có thuận lợi trong việc mở rộng diện tích trồng cây dược liệu hay không Chất đất có ảnh hưởng lớn tới việc chất lượng cây dược liệu so với nhu cầu của thị trường và nhà sản xuất dược liệu như thế nào

- Kỹ thuật sản xuất: các hộ nông dân với kỹ thuật sản xuất áp dụng

trong việc trồng dược liệu khác nhau sẽ đem lại kết quả và hiệu quả khác nhau Nếu hộ áp dụng kỹ thuật sản xuất mới, tiến bộ, tuân thủ theo các quy chuẩn kỹ thuật mới, khắt khe của thị trường trong và ngoài nước sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho cây dược liệu phát triển vươn ra thị trường rộng hơn và ngược lại

- Trình độ chyên môn năng lực của các chủ thể sản xuất: Đây là yếu tố

có ảnh hưởng trực tiếp quan trọng đến quá trình và quyết định sản xuất của hộ nông dân Năng lực của các chủ thể quản lý được thể hiện qua: trình độ quản lý tài sản, nhân công lao động; khả năng áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất ; khả năng ứng xử trước các biến động về thị trường, các rủi ro; khả năng về vốn và trình độ trang bị cơ sở vật chất kỹ thuật…

Trình độ chuyên môn của các hộ nông dân sản xuất dược liệu phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khách quan và chủ quan như về việc hộ có tham gia đầy đủ các lớp tập huấn của xã về trồng và chế biến bảo quản cây dược liệu hay không ? kinh nghiệm sản xuất của hộ ,… Đây là yếu tố ảnh hưởng “tỷ lệ thuận” với việc phát triển sản xuất dược liệu của hộ, trình độ càng cao, áp dụng tiến bộ khoa học

kỹ thuật càng tốt thì hộ càng có cơ hội và khả năng phát triển sản xuất mô hình của mình và ngược lại

2.1.4.3 Yếu tố về năng lực của cán bộ địa phương và cơ sở về tổ chức thực hiện các giải pháp

Từ những chính sách của Đảng và nhà nước đã đề ra nhằm hỗ trợ sự phát triển ngành nghề thì năng lực của các cán bộ địa phương là một trong những yếu

tố ảnh hưởng lớn tới hoạt động giải pháp phát triển sản xuất dược liệu cũng như những lĩnh vực Nông nghiệp- Thủy sản khác

Đội ngũ cán bộ địa phương có tuổi đời trẻ, có trình độ văn hóa và chuyên môn cao cũng là một yếu tố rất quan trọng trong việc học hỏi và nâng cao kinh nghiệm quản lý, sáng tạo đổi mới cách làm phù hợp với xu thế chung, và đặc điểm của địa phương

Năng lực của cán bộ khuyến nông: đây là bộ phận luôn đi đầu về việc tuyên truyền, vận động cũng như giải đáp các thắc mắc của người dân trong quá trình sản xuất Họ là người sẽ chuyển giao khoa học công nghệ, ứng dụng tiến bộ mới tới người dân, vì vậy yêu cầu đối với cán bộ khuyến nông là rất cao, đặc biệt trong thời đại mới này, khi mà công nghệ đổi mới từng ngày thì nhiệm vụ của họ

càng quan trọng là cập nhật những công nghệ phù hợp giúp người dân trong việc sản xuất, sơ chế

Do vậy, việc đào tạo bồi dưỡng năng lực tổ chức, quản lý cho đội ngũ cán

bộ địa phương là cực kỳ quan trọng, đây là đội ngũ thường trực tại địa phương, hiểu rõ hơn cả thực trạng của vùng, vì vậy cần có sự đào tạo, nâng cao trình độ cho họ để việc triển khai thực hiện nhiệm vụ tại địa phương có hiệu quả

2.1.4.4 Yếu tố về nguồn lực của địa phương trong tổ chức thực hiện các giải pháp

Việc triển khai thực hiện các giải pháp phát triển dược liệu thành công hay không trên địa bàn các xã, thị trấn phụ thuộc rất lớn vào nguồn lực tài chính của các địa phương Nguồn lực này phụ thuộc vào hai nguồn chính: ngân sách địa phương và khoản đầu tư của các doanh nghiệp trong việc triển khai các hoạt động cho sản xuất nông nghiệp nói chung cũng như cho việc phát triển sản xuất dược liệu nói riêng trong địa bàn nghiên cứu Nhân tố này đóng vai trò vô cùng quan trọng trong triển khai thực hiện các giải pháp ở các xã, thị trấn bởi vì nếu nguồn lực tài chính dồi dào, nhân lực triển khai giải pháp có hiểu biết về phát triển cây dược liệu thì sẽ giúp cho việc triển khai thực hiện các giải pháp diễn ra nhanh hơn, thuận lợi hơn và ngược lại

2.1.4.5 Các yếu tố khác

Nhóm các yếu tố khác ảnh hưởng tới việc triển khai các giải pháp phát triển cây dược liệu gồm rất nhiều yếu tố có ảnh hưởng khác nhau tới sự phát triển cây dược liệu như điều kiện tự nhiên khí hậu, vị trí địa lý, cơ sở hạ tầng cho phát triển dược liệu…ngoài ra còn các nhân tố khác như phong tục tập quán trong sản xuất nông nghiệp nói chung và sản xuất dược liệu nói riêng, việc tham gia vào các tổ chức hợp tác trên địa bàn để chia sẻ kinh nghiệm trong sản xuất và kinh doanh dược liệu của các tổ chức, cá nhân trên địa bàn

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.1 Thực tiễn phát triển sản xuất cây dược liệu ở một số quốc gia trên thế giới

2.2.1.1 Liên kết trong sản xuất cây dược liệu tại Trung Quốc

Trung Quốc là quốc gia có nền Y học cổ truyền lâu đời nhất thế giới (hơn

4000 năm phát triển) và cũng là quốc gia xuất khẩu dược liệu lớn nhất thế giới

Nhà nước Trung Quốc đã chủ trương quy hoạch những vùng, miền mà điều kiện thiên nhiên phù hợp nhất với cây dược liệu đồng thời có những chính sách quản lý và thúc đẩy phát triển bền vững nguồn dược liệu như:

- Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cho người dân địa phương

về tầm quan trọng sử dụng bền vững nguồn dược liệu và giá trị kinh tế

- Thu hoạch nguồn tài nguyên dược liệu một cách bền vững trên cơ sở có kế hoạch quản lý, dự trữ, bảo quản lâu bền và quy định xuất khẩu hàng năm hợp lý

- Phát triển những chương trình nghiên cứu khoa học về trồng trọt, thu hái,

sơ chế, bảo quản, sử dụng dược liệu

Từ những năm 1980, lượng gieo trồng cây dược liệu đã tăng lên nhanh chóng tại Trung Quốc Hiện nay có khoảng 340.000 nông dân tham gia vào canh tác cây dược liệu trên diện tích khoảng 137.594 ha với 250 loài cây dược liệu

Về xuất khẩu, Trung Quốc đứng đầu danh sách 12 nước xuất khẩu dược liệu nhiều nhất thế giới Tổng sản lượng xuất khẩu cây dược liệu trung bình một năm giai đoạn 1991-2003 của Trung Quốc đạt khoảng 150.600 tấn, chiếm 1/3 tổng giá trịxuất khẩu toàn cầu

2.2.1.2 Thực tiễn trong sản xuất cây dược liệu tại Thái Lan

Chính phủ Thái Lan đã phê duyệt kế hoạch Chiến lược phát triển công nghiệp sản phẩm dược liệu giai đoạn 2005 - 2009 thành kế hoạch quốc gia vào 29/6/2004 Kế hoạch đã chỉ định một số Văn phòng Chính phủ thuộc các Bộ Ngành và trường Đại học khác nhau chịu trách nhiệm thực hiện và hoàn thành những mục tiêu trong mỗi giai đoạn phát triển

Cơ quan phát triển Y học cổ truyền và Y học thay thế Thái Lan (DTAM) phối hợp với các tổ chức liên quan khác chịu trách nhiệm thực thi các chính sách của nhà nước thông qua các hoạt động: củng cố kiến thức y học cổ truyền, dược liệu thông qua nghiên cứu phát triển; chuyển giao kiến thức cho cộng đồng và nhân viên

y tế thông qua đào tạo, triển lãm và nhiều kênh truyền thông khác; phát triển nhiều sản phẩm từ dược liệu và dịch vụ chăm sóc sức khỏe từ y học cổ truyền; sản xuất dược liệu trong ngành công nghiệp dược phẩm và trong các bệnh viện

Trong khoảng 10 năm trở lại đây, nhu cầu dược liệu và thuốc từ dược liệu tại Thái Lan tăng lên rõ rệt Tồng số lượng các nhà máy sản xuất thuốc từ dược liệu tăng lên 39,6% từ con số 616 năm 1997 lên 861 năm 2003

Thái Lan cũng chủ trương sản xuất cây dược liệu tại các bệnh viện, năm

2000 có 168 bệnh viện cộng đồng, 22 trung tâm y tếvà 7 bênh viện đa khoa cấp vùng tiến hành trồng cây dược liệu và sản xuất thuốc từ dược liệu để phục vụ nhu cầu sử dụng của cộng đồng trong vùng Bệnh viện có những hợp đồng sản xuất với những nông dân ở các vùng lân cận để trồng cây dược liệu Điều này không những cung cấp dược dược liệu cho bệnh viện mà đồng thời tạo ra công ăn việc làm cho người lao động

Tuy nhiên, so với thuốc Tân dược, thuốc từ dược liệu tại Thái Lan chỉ chiếm con số rất nhỏ (năm 2001 khoảng 2%) Một phần nguyên nhân là do hầu hết các nhà máy sản xuất thuốc từ dược liệu tại Thái Lan đều hoạt động trên quy

mô nhỏ và vừa, rất ít phát triển thành công nghiệp quy mô lớn

2.2.2 Thực tiễn sản xuất cây dược liệu tại Việt Nam

Việt Nam là nước được thiên nhiên ưu đãivới 5000 loài cây làm thuốc Trong khoảng 50 năm trở lại đây, Việt Nam đã tiến hành nhập nội khoảng 300 loài cây thuốc từ nhiều nước trên thế giới, trong đó có khoảng 60 loài trở thành hàng hóa như Actiso, Đương quy, Bạch chỉ

Theo số liệu báo cáo tại Hội nghị dược liệu Toàn quốc lần thứ II (2007), nhu cầu dược liệu tại Việt Nam hàng năm khoảng 120.000 tấn, trong đó phục vụ cho công nghiệp dược khoảng 50.00 tấn, cho Y học cổ truyền khoảng 50.000 tấn

và xuất khẩu khoảng 20.000 tấn Tuy nhiên, lượng dược liệu nhập khẩu hàng năm tại nước ta khoảng 90% và chủ yếu từ Trung Quốc

Nguồn dược liệu ở nước ta được khai thác từ hai nguồn là thu hái tự nhiên

và trồng trọt Trong đó, có khoảng 136 loài cây thuốc được trồng trọt với khả năng cung khoảng 15.500 tấn

Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích thúc đẩy phát triển cây dược liệu như quyết định 1976/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030; Chỉ thị25/1999/CT-TTg về đẩy mạnh công tác phát triển Y dược học cổ truyền; Quyết định 35/2001/QĐ-TTg về việc phê duyệt Chiến lược chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân giai đoạn 2001-2010

Tuy nhiên, trên thực tế, diện tích trồng dược liệu trên cả nước còn rất nhỏ Mặc dù chưa có những thống kê, nhưng nguồn dược liệu trồng hầu như chưa

phục vụ đủ nhu cầu sản xuất trong nước mà vẫn phải nhập khẩu như Cúc hoa, Đương quy, Ngưu tất Các mô hình trồng dược liệu còn nhỏ lẻ, mang tính tự phát hoặc do đặt hàng của doanh nghiệp với quy mô nhỏ

2.2.2.1 Trồng cây dây thìa canh tại huyện Nho Quan, Ninh Bình

Không có kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, hơn 1 năm qua từ năm 2016, người dân Nho Quan đã đi đến nhiều địa phương để tham quan học hỏi các mô hình, nắm bắt quy trình trồng chăm sóc các loại cây dược liệu, đặc biệt là kỹ thuật trồng cà gai leo; tìm thuê đất; thương thảo với các đối tác để tạo chuỗi liên kết bao tiêu sản phẩm đầu ra…Anh Trịnh Xuân Tiên một trong những thành viên tham gia vào mô hình chia sẻ: Để đáp ứng nhu cầu về sản lượng lớn và chất lượng sản phẩm theo đúng tiêu chuẩn chúng tôi đã khá vất vả Trước tiên là lựa chọn vùng trồng để đảm bảo có nước nguồn sạch để tưới và xa khu dân cư, nhà máy, bệnh viện để tránh ô nhiễm Cũng may mắn là nhóm đã chọn được khu đất tại xã Đồng Phong này, tuy chất đất không được tốt lắm nhưng đảm bảo liền vùng, liền khoảnh, hơn nữa chính quyền, người dân địa phương cũng ủng hộ và tạo rất nhiều điều kiện thuận lợi để chúng tôi triển khai mô hình

Ngoài ra, trong quá trình sản xuất, chúng tôi cũng phải đảm bảo để cây sinh trưởng, phát triển gần giống với tự nhiên nhất, không phân hóa học, không thuốc trừ sâu hay hóa chất độc hại Ngay từ cây giống đã phải lựa chọn kỹ càng, không có mầm bệnh; toàn bộ diện tích đất được phủ kín bằng nilon để tránh cỏ dại, sâu bệnh; phân bón hoàn toàn bằng phân hữu cơ; cỏ được làm bằng tay, do vậy rất tốn công lao động…Ông Bùi Xuân Trường, Kiểm soát HTX Nông nghiệp Đồng Phong cho biết: Vùng trồng dược liệu này trước đây bà con HTX chủ yếu trồng lúa và một số cây màu khác, tuy nhiên đây là vùng đất cao, chất đất kém nên năng suất cây trồng thấp, hiệu quả kinh tế kém dẫn đến tình trạng nhiều hộ bỏ hoang không gieo cấy rước thực trạng này, HTX đã đứng ra truyền thông về mục đích, ý nghĩa của mô hình trồng dược liệu này để bà con hiểu và đồng ý cho thuê lại diện tích cấy, trồng kém năng suất đó với mức 1 tạ thóc/sào, thời hạn 6 năm Bước đầu, chúng tôi đánh giá mô hình triển khai khá tốt, bà con nông dân đồng thuận, phấn khởi vì vừa có được tiền cho thuê ruộng, vừa có thêm thu nhập từ việc làm thêm cho đơn vị

Bà Trần Thị Mùi, thôn Phong Lai 2 cho hay: Nhà tôi có 7 sào ở vùng này, trước đây cấy lúa, vụ được, vụ mất, làm chẳng có công, giờ mỗi năm gia đình cầm chắc 1 tạ thóc, đã vậy chúng tôi còn có thêm công ăn việc làm, ngày 130-

140 nghìn đồng, tháng nào đi làm đều thì được 3-4 triệu đồng, công việc lại nhẹ

nhàng, chỉ nhặt cỏ, vun cây, tưới thì có máy móc rồi Bà con chúng tôi rất vui mừng Sau bao nhiêu khó khăn, vất vả hiện nay 6,5 ha cà gai leo đã bắt đầu cho lứa thu hoạch đầu tiên Năng suất dự kiến khoảng 3 tấn khô/ha/lứa, tương đương sản lượng 18-19 tấn Sản phẩm được Công ty Cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Thăng Long ở Hà Nội bao tiêu toàn bộ Trước đó, Công ty đã hướng dẫn quy trình làm đất, trồng cây và cách chăm sóc, lấy mẫu để kiểm nghiệm dược tính ở Viện dược liệu Việt Nam cho kết quả rất khả quan, hàm lượng dược tính cao Với giá 40 nghìn đồng/kg dự kiến riêng đợt thu đầu tiên này sẽ cho doanh thu khoảng 700 triệu đồng Ngoài ra, giống cây cà gai này cho thu hoạch 3 lần/năm

và thu khoảng 10 lứa mới phải trồng lại Như vậy, cây dược liệu này sẽ cho thu nhập cao hơn hẳn so với các cây trồng khác

Được biết, để đáp ứng nhu cầu sản xuất lâu dài, hiện nay, nhóm hộ trồng dược liệu này đang tiếp tục đầu tư xây dựng nhà sơ chế, mua sắm hệ thống lò sấy, máy cắt và băm Họ cũng đang có dự định mở rộng vùng nguyên liệu, ngoài cây cà gai leo sẽ đưa vào trồng một số cây dược liệu khác Tuy nhiên, qua thực tế sản xuất, họ gặp khá nhiều khó khăn về vốn, khoa học công nghệ Ngoài

ra, hiện tại, ở ngay vùng đang sản xuất hệ thống tiêu nước không được nạo vét thường xuyên, vào mùa mưa, nước không tiêu thoát kịp dẫn tới một số diện tích trồng cà gai leo bị thối rễ Anh Trịnh Xuân Tiên cho biết: Cái khó nhất là vấn đề đất đai, hiện nay chúng tôi vẫn đang phải tự tìm kiếm, thương thảo với người dân, HTX để thuê đất mà thời gian thuê được rất ngắn (Dân Việt, 2018)

2.2.2.2 Trồng cây dược liệu tại huyện Khoái Châu, Hưng Yên

Để nâng cao hiệu quả sử dụng quỹ đất trồng cây ăn quả, nhiều nông dân của huyện Khoái Châu đã trồng xen canh các loại cây dược liệu, rau, màu ngắn ngày dưới tán cây ăn quả Đây được xem là cách làm “lấy ngắn nuôi dài”, góp phần tăng thêm thu nhập cho nhiều hộ gia đình trong huyện, nhất là ở những diện tích cây ăn quả mới trồng Hiện nay, huyện Khoái Châu có trên 3.500ha trồng các loại cây ăn quả như: nhãn, chuối, cam, bưởi, táo… Trong đó, diện tích trồng xen canh cây dược liệu, cây ngắn ngày dưới tán các cây ăn quả khoảng 350ha, tập trung chủ yếu ở các xã Tân Dân, Dạ Trạch, Bình Minh, Tứ Dân, Tân Châu… Đối với cây dược liệu được lựa chọn trồng xen chủ yếu là cây địa liền và tam thất; cây ngắn ngày chủ yếu là lạc, đỗ tương, rau, màu các loại

Cách đây 5 năm, anh Nguyễn Văn Lưu ở xã Tân Dân chuyển đổi gần 6 sào ruộng sang trồng cam đường canh, cũng từ đó anh bắt đầu trồng xen thêm cây địa

liền bên dưới cam Địa liền thường xuống giống vào tháng Giêng đến tháng Chạp mới cho thu hoạch Năng suất củ địa liền của gia đình anh Lưu trung bình đạt 7 - 8 tạ/sào (đạt 80% so với năng suất địa liền trồng thuần), được thương lái đến tận nơi thu mua với giá 17.000 - 18.000 đồng/kg, trừ mọi chi phí cho thu lãi từ 9 - 10 triệu đồng/sào/năm Những năm mới trồng, cam đường canh chưa cho thu hoạch thì nguồn thu từ củ địa liền đã giúp gia đình anh có thêm thu nhập để “lấy ngắn nuôi dài” Sau khi trồng 3 năm, cam đường canh cho quả, năm nay gia đình anh ước thu 4,5 - 5 tấn quả Tính ra, tổng thu nhập từ cam và địa liền đạt 120 - 130 triệu đồng/năm, sau khi trừ mọi chi phí Cây nghệ có đặc tính củ giống có thời gian “ngủ” trong đất khá dài, thường sau trồng 35 – 45 ngày mới mọc lên khỏi mặt đất, tranh thủ thời gian này nông dân xã Chí Tân đã trồng xen thêm vụ lạc xuân, nhưng lạc trồng trước nghệ 20 - 30 ngày Sang tháng 2 âm lịch, khi cây lạc

đã phát triển được 3 - 5 lá, người dân tiến hành trồng nghệ vào giữa các hàng lạc Không những vậy, nông dân ở đây còn trồng xen thêm hai hàng đỗ tương vào mỗi luống nghệ Đậu tương là giống cây trồng ngắn ngày nên cho thu hoạch đầu tiên Mỗi sào đậu tương trồng xen cho năng suất khoảng 40kg Sau khi thu hoạch, thân, rễ cây đậu tương nông dân dùng để phủ vào gốc cây nghệ, còn hạt đậu tương được nghiền nhỏ hoặc ngâm, ủ thành phân hữu cơ để bón cho cây nghệ Đến cuối tháng 5, đầu tháng 6, nông dân Chí Tân bắt đầu thu hoạch lạc Mặc dù trồng xen nhưng năng suất lạc vẫn bằng 80% năng suất so với lạc trồng thuần, nguồn thu từ lạc đủ chi phí các loại vật tư cho trồng nghệ

Lạc, đậu tương trồng xen trong nghệ được coi là cây trồng phụ vừa tăng thêm thu nhập, vừa hạn chế cỏ dại phát triển, giữ ẩm, hạn chế rửa trôi dinh dưỡng, xói mòn đất và còn có vai trò hỗ trợ đáng kể làm phân bón cho cây trồng chính – cây nghệ, bởi lạc, đậu tương đều là cây họ đậu nên trong rễ, thân, lá có chứa vi khuẩn cố định đạm có thể bổ sung lượng đạm cho cây nghệ

Từ nhiều năm nay, chị Bùi Thị Nguyệt ở thôn Tân Hưng, xã Chí Tân đã trồng nghệ theo cách như vậy Chị Nguyệt cho biết: “Gia đình tôi có 8 sào nghệ trồng xen lạc, đậu tương, cách làm này không chỉ tận dụng được quỹ đất mà còn giúp tận dụng được nguồn phân hữu cơ vi sinh bón cho nghệ, tiết kiệm được chi phí, công chăm sóc, nâng cao hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích Chính vì thế nên dù giá lạc cao hay thấp thì chúng tôi vẫn trồng xen với nghệ” (Hương Giang, 2017)

2.2.3 Bài học rút ra từ thực tiễn sản xuất cây dược liệu trên thế giới và tại Việt Nam

Thông qua nghiên cứu việc sản xuất cây dược liệu ở các nước trên Thế giới và tại Việt Nam thời gian qua, nghiên cứu rút ra một số bài học cho doanh nghiệp khi liên kết với các "nhà" còn lại khi phát triển cây dược liệu như sau:

Thứ nhất, việc hoàn thiện chủ trương, chính sách thúc đẩy sản xuất cây

dược liệulà rất cần thiết và cấp bách Nhà nước cần xây dựng hành lang pháp lý nhằm quy định rõ cơ chế ràng buộc trách nhiệm gắn với cơ chế chia sẻ lợi ích giữa các bên tham gia quá trình sản xuất một cách hài hòa

Thứ hai, vai trò của cơ quan Nhà nước địa phương là nhân tố quan trọng

đảm bảo thành công Thể hiện rõ nhất là vai trò của Nhà nước trong việc quy hoạch, đầu tư và phát triển các vùng dược liệu

Thứ ba, các địa phương,vùng nên xác định thúc đẩy tiêu thụvà phát triển

cây dược liệu qua hợp đồng văn bản trước tiên đối với một số sản phẩm chủ lực, mang tính đặc trưng cho việc sản xuất

Thứ tư, để thúc đẩy sản xuất hiệu quả thì việc tuyên truyền và phổ biến lợi

ích cho các hộ nông dân trồng dược liệu là hết sức cần thiết

Thứ năm, cần tăng cường vai trò và có biện pháp cụ thể hỗ trợ sự phát

triển của HTX nông nghiệp, tổhợp tác, trang trại Các tổ chức này có vai trò là nhân tố trung gian, làm cầu nối giữa doanh nghiệp và hộ nông dân trong sản xuất, phát triển cây dược liệu

Thứ sáu, công tác quy hoạch sản xuất và vùng dược liệu phải đi trước

một bước

Thứ bảy, các doanh nghiệp phải đi tiên phong trong ký và thực hiện hợp

đồng tiêu thụ dược liệu kết hợp đầu tư ứng trước cho nông dân về giống, vật tư phân bón, hướng dẫn kỹ thuật để nông dân sản xuất đúng quy trình kỹ thuật tạo

ra sản phẩm có chất lượng theo yêu cầu của hợp đồng

PHẦN 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phía Bắc Giáp Với Huyện Trực Ninh Và Huyện Xuân Trường,

Phía Đông Giáp Huyện Giao Thủy Và Vịnh Bắc Bộ,

Phía Tây Giáp Huyện Nghĩa Hưng Và Huyện Trực Ninh,

Phía Nam Giáp Vịnh Bắc Bộ

Cực nam của huyện là cửa Lạch Giang của sông Ninh Cơ, nằm ở thị trấn Thịnh Long Bờ biển Hải Hậu dài dọc theo thị trấn Thịnh Long và các xã Hải Hòa, Hải Triều, Hải Chính, Hải Lý, Hải Đông và giáp với huyện Giao Thủy Huyện Hải Hậu có 2 mặt giáp sông và một mặt giáp biển tạo cho huyện có lợi thế

về giao thông đường thủy và phát triển kinh tế biến

Hình 3.1 Bản đồ huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định

Trên địa bàn huyện có 2 tuyến đường chính đi qua là Quốc lộ 21 từ thành phố Nam Định chạy dọc từ phía Bắc xuống phía Nam huyện và đường tỉnh lộ

56 chạy từ các huyện Vụ Bản, Ý Yên, qua huyện Nghĩa Hưng, Hải Hậu, sang Giao Thủy Đây là điều kiện thuận lợi cho việc giao thương, buôn bán cây dược liệu của huyện với các huyện khác trong tỉnh hoặc với các thương nhân ở tỉnh ngoài tới địa bàn để tham gia hoạt động chế biến, kinh doanh sản phẩm dược

liệu trên địa bàn các xã, thị trấn trong huyện

3.1.1.2 Thời tiết, khí hậu, thủy văn

Hải Hậu là một vùng đặc trưng cho kiểu vùng sinh thái ven biển của đồng bằng Sông Hồng, do vậy đặc điểm khí hậu của huyện là khí hậu gió mùa, một năm có hai mùa rõ rệt:

- Mùa khô bắt đầu từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau: Thời tiết vào mùa này chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc, mưa phùn, thiếu ánh sáng và ẩm ướt

- Mùa mưa bắt đầu từ tháng 4 đến hết tháng 9: mùa này chịu ảnh hưởng của gió Đông Nam, nhiệt độ nóng, mưa nhiều và có bão (UBND huyện Hải Hậu, 2012) Nhìn chung, khí hậu của huyện Hải Hậu thuận tiện cho sản xuất nông nghiệp,

là một vùng ven biển với hệ thống ruộng chủ yếu là vàn cao và vàn thấp, chỉ có một

số diện tích nhỏ bị nhiễm mặn vì vậy rất thuận lợi cho sự phát triển sản xuất nông nghiệp đặc biệt là các loại cây trồng Với đặc điểm này Hải Hậu có điều kiện thâm canh sản xuất, tăng vụ với điều kiện được bố trí các loại cây trồng thích hợp cho từng hệ thống canh tác Tuy nhiên, do vị trí ven biển nên với điều kiện thời tiết hiện nay thì cũng gặp không ít khó khăn trong phát triển của sản xuất như thiên tai thường xuyên xảy ra do đó khó có thể điều chỉnh lịch thời vụ cho phù hợp, đặc biệt

là khó khăn trong tưới tiêu nước khi vào mùa mưa và tình trạng nhiễm mặn xảy ra ngày càng thường xuyên Bên cạnh đó là tình trạng nước biển dâng, lấn vào bờ làm cho diện tích đất của huyện suy giảm 80ha từ năm 2014-2015

Điều kiện tự nhiên khí hậu thuận lợi cho phát triển nông nghiệp nhưng đồng thời yêu cầu Hải Hậu cần phải có kế hoạch sản xuất thích hợp cũng như bố trí hệ thống cây trồng vật nuôi thích hợp để tận dụng lợi thế tự nhiên

Hải Hậu là vùng đất cửa sông và giáp biển, được bao bọc bởi hệ thống sông Ninh Cơ và sông Sò, ngoài ra với 32km đê biển, 31km đê sông lớn với hàng chục sông đào như sông Múc, sông Trệ, sông Cửa Khúc, sông Xẻ Giữa, sông Xẻ Tây, Xẻ Đông đã tạo nên cho huyện một hệ thống thuỷ lợi rất tốt thuận lợi cho việc phát

triển sản xuất nông nghiệp Huyện còn có hệ thống thuỷ lợi tương đối hoàn chỉnh với hệ thống sông xương cá đã tạo nên hệ thống tưới tiêu hoàn toàn bằng trọng lực với 100% diện tích được tưới tiêu chủ động Ngoài ra huyện còn có hệ thống đầu mối cầu cống tưới tiêu đảm bảo tiêu thoát nhanh, tiếp nước tốt, hàng năm tiếp từ 17 -

18 lần thuỷ triều vào các chân ruộng giúp cải tạo đất Với hệ thống thuỷ lợi như vậy, sản xuất nông nghiệp của huyện có được điều kiện để đẩy mạnh thâm canh tăng năng suất và phát triển đa dạng hoá (UBND huyện Hải Hậu, 2016)

3.1.1.3 Tài nguyên đất đai

Hải Hậu có tổng diện tích đất tự nhiên là 22.895,59 ha, về thổ nhưỡng đất đai Hải Hậu là vùng đất trẻ, nhóm đất có diện tích lớn nhất là nhóm đất phù sa trẻ (Fluvisols) chiếm 56,1% diện tích tự nhiên, tiếp đến là nhóm đất mặn chiếm 19,4%, các loại đất khác có đất cát, đất phèn, đất có sản phẩm Feralitic chiếm diện tích nhỏ

Đánh giá chất lượng môi trường đất

Tiến hành lấy 14 mẫu đất của 8 xã trong toàn huyện đại diện cho 03 loại hình đất sản xuất có thể chuyển đổi sang trồng các loại cây trồng có giá trị kinh

tế cao nói chung và cây dược liệu theo định hướng của UBND huyện:

- Đất chuyên lúa: Đất trồng 2 vụ lúa hoặc 1 lúa – 1 màu Đây là diện tích

nằm trong vùng quy hoạch chuyển đổi sang các loại cây trồng khác của các xã

- Đất chuyên màu: Đất trồng màu được chia thành 2 nhóm: (i) Đất trồng

màu trong vườn nhà Đây là diện tích đất vườn của các hộ, trên diện tích này có nhiều loại rau màu, cây ăn quả cùng được trồng xen canh với nhau; (ii) Đất chuyên màu ngoài đồng: là vùng đất vàn cao, không chủ động tưới tiêu, được người dân chuyên canh rau màu các loại

- Đất gò vườn (vượt ao): Tại các khu vực chuyển đổi từ trồng lúa hiệu quả

thấp, - chủ yếu là vùng trũng Các xã đã quy hoạch thành vùng chuyển đổi sang nuôi trồng thủy sản Diện tích đất gò được hình thành sau khi hệ thống ao nuôi trồng thủy sản được hình thành Diện tích gò và diện tích ao sau khi chuyển đổi thường là 40 – 60% diện tích

Kết quả phân tích cho thấy 100% số mẫu đất đều có hàm lượng các kim loại dưới ngưỡng giới hạn tối đa cho phép theo QCVN 03:2008/BTNMT về Quy

chuẩn kỹ thuật Quốc gia về giới hạn cho phép của Kim loại nặng trong đất Đây

là một trong những thuận lợi ban đầu cho các doanh nghiệp muốn phát triển vùng trồng dược liệu theo tiêu chuẩn GACP – WHO

Hiện trạng sử dụng đất