Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất tại dự án bến đỗ xe buýt yên viên và dự án xây dựng khu thể dục, thể thao xã ninh hiệp

Trong những năm vừa qua, đã có nhiều vấn đề bức xúc do công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất chưa được thực hiện tốt, người dân khiếu nại, tố cáo, biểu tình g

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

MAI HẢI YẾN

ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ,

TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT TẠI DỰ ÁN BẾN ĐỖ XE BUÝT YÊN VIÊN VÀ DỰ ÁN XÂY DỰNG KHU THỂ DỤC, THỂ THAO XÃ NINH HIỆP TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN GIA LÂM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: GVC.TS Phạm Phương Nam

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong Luận văn này là trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong Luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Mai Hải Yến

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận văn, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình và sự đóng góp quý báu của nhiều cá nhân cũng như tập thể, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành bản luận văn này

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo - TS Phạm Phương Nam - Giảng viên Bộ môn Quản lý Đất đai, Khoa Quản lý Đất đai, Học viện Nông nghiệp Việt Nam

đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện Đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô giáo Khoa Quản lý Đất đai, Học viện Nông nghiệp Việt Nam để tôi hoàn thiện luận văn này Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn UBND huyện Gia Lâm, Ban bồi thường giải phóng mặt bằng huyện Gia Lâm, UBND xã Yên Viên, UBND xã Ninh Hiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài tại địa bàn

Cuối cùng tôi xin cảm ơn tới gia đình và những người thân, đồng nghiệp và bạn

bè đã tạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Tác giả luận văn

Mai Hải Yến

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục các hình vii

Trích yếu luận văn ix

Thesis abstract xi

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu của đề tài 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 2

1.4 Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

Phần 2 Tổng quan tài liệu 4

2.1 Cơ sở lý luận về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

2.1.1 Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

2.1.2 Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

2.1.3 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 6

2.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 7

2.2 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước và một số tổ chức trên thế giới 9

2.2.1 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước trên thế giới 9

2.2.2 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng phát triển Châu Á 17

2.2.3 Bài học kinh nghiệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho Việt Nam 17

2.3 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Việt Nam 18

2.3.1 Giai đoạn trước khi Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực 18

2.3.2 Giai đoạn Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực 19

2.3.3 Giai đoạn Luật Đất đai năm 2003 có hiệu lực 21

2.3.4 Giai đoạn từ khi Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực đến nay 24

2.4 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của cả nước và tại một số địa phương 25

2.4.1 Cả nước 25

2.4.2 Thành phố Đà Nẵng 26

2.4.3 Thành phố Hồ Chí Minh 28

2.4.4 Thành phố Hà Nội 30

2.4.5 Nhận xét công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của cả nước 31

Phần 3 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu 35

3.1 Địa điểm nghiên cứu 35

3.2 Thời gian nghiên cứu 35

3.3 Đối tượng nghiên cứu 35

3.4 Nội dung nghiên cứu 35

3.4.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm 35

3.4.2 Thực trạng quản lý, sử dụng đất và công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại huyện Gia Lâm 35

3.4.3 Kết quả thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 35

3.4.4 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của các dự án nghiên cứu 35

3.4.5 Giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện trên địa bàn 35

3.5 Phương pháp nghiên cứu 36

3.5.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 36

3.5.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 36

3.5.3 Phương pháp phân tích và so sánh số liệu 37

3.5.4 Phương pháp xử lý số liệu 37

3.5.5 Phương pháp đánh giá 37

Phần 4 Kết quả và thảo luận 38

4.1 Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Gia Lâm 38

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 38

4.1.2 Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội 39

4.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội 39

4.2 Thực trạng quản lý, sử dụng đất và công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư tại huyện Gia Lâm 41

4.2.1 Thực trạng quản lý, sử dụng đất tại huyện Gia Lâm 41

4.2.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 46

4.3 Kết quả thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 49

4.3.1 Khái quát về các dự án nghiên cứu 49

4.3.2 Căn cứ thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 50

4.3.3 Trình tự thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 53

4.3.4 Đối tượng và điều kiện được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 57

4.3.5 Bồi thường về đất, tài sản, vật kiến trúc và cây cối hoa màu tại 02 dự án nghiên cứu 58

4.3.6 Việc thực hiện chính sách hỗ trợ tại 2 dự án nghiên cứu 62

4.3.7 Việc thực hiện chính sách tái định cư tại 2 dự án nghiên cứu 64

4.4 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 64

4.4.1 Đánh giá của cá nhân, hộ gia đình được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 64

4.4.2 Đánh giá của người thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 67

4.4.3 Đánh giá chung về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại các dự án nghiên cứu 69

4.5 Giải pháp đẩy nhanh tiến độ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 70

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 72

5.1 Kết luận 72

5.2 Kiến nghị 73

Danh mục tài liệu tham khảo 74

Phụ lục 76

Công nghiệp hóa – hiện đại hóa Chính Phủ

Luật đất đai Nghị định Quyết định QSDĐ

Thể dục thể thao Thông tư

Ủy ban nhân dân

DANH MỤC BẢNG

Bảng 4.1 Hiện trạng sử dụng đất huyện Gia Lâm năm 2015 42

Bảng 4.2 Kết quả GPMB huyện Gia Lâm giai đoạn 2011-2015 47

Bảng 4.3 Xác định đối tượng được bồi thường 57

Bảng 4.4 Tổng hợp kết quả bồi thường tại Dự án Bến đỗ xe buýt Yên Viên 59

Bảng 4.5 Tổng hợp kết quả bồi thường tại Dự án Xây dựng Khu thể dục thể thao xã Ninh Hiệp 61

Bảng 4.6 Bảng tổng hợp các tiêu chí phỏng vấn đối tượng bị thu hồi đất 65

Bảng 4.7 Bảng tống hợp ý kiến điều tra cán bộ thực hiện BT, HT, TĐC 68

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Sơ đồ vị trí Dự án 1 và Dự án 2 tại huyện Gia Lâm, TP Hà Nội 2

Hình 4.2 Cơ cấu kinh tế huyện Gia Lâm năm 2015 39

Hình 4.3 Dự án Bến đỗ xe buýt Yên Viên sau khi hoàn thành 49

Hình 4.4 Dự án xây dựng Khu thể dục thể thao xã Ninh Hiệp hoàn thành 50

Hình 4.5 Quy trình thực hiện BT, HT, TĐC trên địa bàn TP Hà Nội 54

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Mai Hải Yến

Tên luận văn: “Đánh giá công bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước

thu hồi đất tại dự án Bến đỗ xe buýt Yên Viên và dự án Xây dựng khu thể dục, thể thao xã Ninh Hiệp trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội”

Ngành: Quản lý đất đai Mã số: 60.85.01.03

Tên cơ sở đào tạo: Học viện Nông nghiệp Việt Nam

1 Mục đích nghiên cứu của đề tài:

- Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số dự án đầu tư xây dựng trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

- Đề xuất một số giải pháp góp phần giải quyết những tồn tại, khó khăn trong quá trình thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện các

dự án đầu tư trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

2 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Luận văn đã sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: các số liệu thứ cấp được thu thập tại các phòng ban chuyên môn nghiệp vụ có liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư trên địa bàn huyện Gia Lâm

- Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp: Lập phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp các

tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong diện bồi thường, hỗ trợ, TĐC và những người thực hiện dự án

- Phương pháp phân tích và so sánh số liệu: Tổng hợp kết quả điều tra của người

bị thu hồi đất và cán bộ thực hiện thu hồi đất từ đó phân tích và so sánh, đánh giá kết quả công tác BT, HT và TĐC

- Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Office Excel 2010 để

xử lý số liệu Tổng hợp kết quả điều tra của người bị thu hồi đất và cán bộ thực hiện thu hồi đất từ đó so sánh, đánh giá kết quả công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Phương pháp đánh giá: Dùng các tiêu chí để đánh giá việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư như: thời gian thực hiện, trình tự thực hiện, đơn giá bồi thường, tiến độ thực hiện…

3 Kết quả nghiên cứu chính và kết luận

- Gia Lâm là một huyện ngoại thành nằm ở cửa ngõ phía Đông Bắc của thành phố

Hà Nội có tổng diện tích tự nhiên 11.472,9 ha Năm 2015, kinh tế duy trì mức ổn định, giá trị sản xuất các ngành kinh tế chủ yếu do huyện quản lý ước tăng 10,75% so với năm 2014

- Công tác quản lý đất đai của huyện Gia Lâm đã thực hiện theo các văn bản quy phạm pháp luật Tính từ năm 2011 đến 2015, để đáp ứng nhu cầu sử dụng đất phục vụ vào phát triển kinh tế, huyện Gia Lâm đã thực hiện thu hồi đất tại 112 dự án với diện tích đất hồi 1.701,09 ha, bố trí 900 suất tái định cư

- Về công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại 2 dự án nghiên cứu Dự án Xây dựng Bến đỗ xe buýt Yên Viên được thực hiện từ năm 2010 đến năm 2013 Tổng diện tích thu hồi đất của dự án là 35.677,3 m2 tại xã Yên Viên với tổng kinh phí bồi thường,

hỗ trợ là: 34.481.225.354 đồng; liên quan đến 130 hộ dân và 1 tổ chức (UBND xã Yên Viên) Dự án xây dựng Khu thể dục thể thao xã Ninh Hiệp được thực hiện từ năm 2014 đến năm 2015 với tổng diện tích đất bị thu hồi 17.310 m2 tại xã Ninh Hiệp với tổng kinh phí bồi thường, hỗ trợ là 11.848.989.630 đồng, liên quan đến 160 hộ gia đình và 1

tổ chức (UBND xã Ninh Hiệp)

- Đánh giá chung việc thực hiện công tác BT, HT, TĐC các hộ gia đình bị mất đất

về cơ bản đồng tình, ủng hộ với chủ trương thu hồi đất của dự án

- Để góp phần hoàn thiện hơn công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cần thực hiện đồng bộ các giải pháp sau: hoàn thiện quy định xác định giá đất, giá tài sản để tính bồi thường, hỗ trợ; hoàn thiện chính sách tạo việc làm, chuyển đổi nghề nghiệp

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Mai Hai Yen

Thesis title: “Assessment of compensation, support and resettlement when the

State recovers land in The project Yen Vien bus stop and The project Building sport Ninh Hiep commune, in Gia Lam district, Ha Noi city”

Major: Land management Code: 60.85.01.03

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA)

1 The purpose of the research:

- Evaluation of compensation, support and resettlement when the State recovers land in several construction projects in the district of Gia Lam, Hanoi

- Propose some solutions contribute to solving existing problems and difficulties in the implementation process of compensation, support and resettlement

in order to accelerate the implementation of investment projects in the district of Gia Lam, Hanoi City

2 Research Methodology:

Dissertations have used these methods:

- Method of collecting secondary data: Secondary data was collected in the professional departments related to the compensation, support and resettlement in the district of Gia Lam

- Methods of primary data collection: Make the questionnaire, direct interview organizations, households and individuals in the area of compensation, support, resettlement, and the project implementation

- Methods of analysis and comparison of data: Summary results of the survey and land acquisition officer shall recover the land from which to analyze and compare, evaluate the results of the work of compensation, support and resettlement

- Data Processing Method: Using Microsoft Office Excel 2010 software to process data Synthesis of the survey and land acquisition officer shall recover the land from which comparison, reviews the results of compensation, support and resettlement

- Assessment Method: Use of criteria to evaluate the implementation of the compensation, support and resettlement, such as execution time, the order of execution, the compensation rate, progress made

3 Key findings and conclusions

- Gia Lam is a suburban district located at the gateway to the northeast of the city of Hanoi, with a total area of 11,472.9 hectares natural In 2015, the economy maintained a stable production value of major economic sectors managed by the district

is estimated to increase 10.75% compared with 2014

- The management of Gia Lam district land has to follow the legal text Calculated from 2011 to 2015, to meet the demand for land for economic development

in Gia Lam District land acquisition was implemented in 112 projects with a land area

of 1.701,09 hectares recovery, productivity layout 900 resettlement

- In terms of compensation, support and resettlement in two research projects Project Construction Yen Vien Station bus stop is performed from 2010 to 2013 The total area of the project is recovered 35.677,3 m2 in Yen Vien commune with the total cost of compensation and assistance is: 34.481.225.354 billion Vietnam dong; involving

130 households and 01 organization (CPC Yen Vien) The project to build the sport Ninh Hiep commune is made from 2014 to 2015 with a total area of agricultural land 17.310 m2 in Ninh Hiep commune with the total cost of compensation and support is 11.848.989.630 billion Vietnam dong, involving 160 households and 01 organization (Ninh Hiep commune People's Committee)

- Overall assessment of the implementation of compensation, support and resettlement of landless households basically concurred, with the policy in favor of the project land acquisition

- To contribute to excellent work of compensation, support and resettlement when the State recovers land should implement the following measures in sync: complete regulations determining land prices, asset prices to calculate the compensation, support; improvement of policies to create jobs, career change

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là điều kiện tồn tại của con người và các sự vật khác trên trái đất Đất đai tham gia vào tất cả các hoạt động của đời sống kinh tế, xã hội Trong hoạt động kinh tế của mỗi quốc gia, đất đai là

cơ sở không gian, là kho tàng dự trữ trong lòng đất và là yếu tố đầu vào không thể thiếu Mặt khác diện tích đất đai lại có hạn vì vậy việc sử dụng một cách tiết kiệm, hợp lý, có hiệu quả nguồn tài nguyên này có ý nghĩa rất quan trọng đối với công cuộc phát triển của đất nước

Thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cùng với Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới toàn quốc, nhiều dự án đầu tư xây dựng, cải thiện cơ sở hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, cơ sở sản xuất,

mở rộng khu dân cư… đang được triển khai một cách mạnh mẽ Do nhu cầu sử dụng đất cho các ngành ngày càng cao, Nhà nước phải thu hồi đất của người dân

Để đảm bảo tiến độ các dự án, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư càng trở nên cấp thiết

Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất hết sức nhạy cảm và phức tạp, đòi hỏi phải giải quyết hài hòa giữa lợi ích của Nhà nước, của nhà đầu tư và của người dân bị thu hồi đất Trong những năm vừa qua, đã có nhiều vấn đề bức xúc do công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất chưa được thực hiện tốt, người dân khiếu nại, tố cáo, biểu tình gây mất trật tự xã hội, việc giải quyết kéo dài, tốn nhiều thời gian Để khắc phục những tồn tại đó, Nhà nước ta đang từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật về đất đai, ban hành các văn bản pháp lý để công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ngày một hiệu quả

Gia Lâm là một huyện ngoại thành nằm ở phía Đông của Thủ đô Hà Nội Thời gian qua, cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương đang cố gắng phấn đấu quyết liệt nhằm thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng để hướng đến năm 2020 có thể thành lập quận Gia Lâm Chính vì vậy, tốc độ phát triển các khu công nghiệp, khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng xã hội, các công trình công cộng diễn ra rất nhanh, đi liền với việc thu hồi đất, bao gồm cả đất nông nghiệp và đất ở của một

bộ phận dân cư Giải quyết việc làm, ổn định cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất là nhiệm vụ của cấp ủy Đảng, chính quyền huyện Gia Lâm, tuy nhiên cũng như nhiều địa phương khác trong cả nước, Gia Lâm cũng gặp phải nhiều khó

khăn trong việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Trong bối cảnh trên, để đánh giá đúng thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và đề xuất những giải pháp hoàn thiện

công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì việc thực hiện “Đánh giá công tác bồi

thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại Dự án bến đỗ xe buýt Yên Viên và Dự án xây dựng khu thể dục, thể thao xã Ninh Hiệp trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội” là cần thiết

1.2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

- Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số dự án đầu tư xây dựng trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

- Đề xuất một số giải pháp góp phần giải quyết những tồn tại, khó khăn trong quá trình thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhằm đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện tại Dự án xây dựng Bến đỗ xe buýt Yên Viên (Dự án 1) và Dự án xây dựng Khu thể dục thể thao xã Ninh Hiệp (Dự án 2) trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội (Hình 3.1)

Hình 1.1 Sơ đồ vị trí Dự án 1 và Dự án 2 tại huyện Gia Lâm, TP Hà Nội

Dự án 1

Dự án 2

1.4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

- Đây là hai dự án có thu hồi đất với diện tích lớn Qua đó, khi nghiên cứu và đánh giá 02 dự án này có thể khái quát và nhận định về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên toàn huyện Gia Lâm

- Các số liệu thu thập được phân tích, đánh giá một cách khách quan, phản ánh đúng tình hình thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại một số dự án trên địa bàn huyện Gia Lâm

- Các giải pháp phù hợp với thực tế của địa phương và đúng quy định của pháp luật hiện hành

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ

2.1.1 Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Bồi thường là đền bù những tổn hại đã gây ra Đền bù là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao Như vậy bồi thường là trả lại tương xứng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể bị thiệt hại vì hành vi của một chủ thể khác (Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, 1998)

- Theo Khoản 12, Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị QSDĐ đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”

- Theo Khoản 14, Điều 3, Luật Đất đai 2013: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất bị thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”

- Tái định cư là những chính sách, biện pháp của Nhà nước nhằm thông qua các hoạt động hỗ trợ để giúp đỡ những người bị thu hồi đất ở nằm trong diện phải

di dời khi có dự án đầu tư, đến nơi ở mới được ổn định đời sống, ổn định sản xuất để phát triển kinh tế-xã hội (Phạm Phương Nam và cs., 2013)

Theo ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) định nghĩa: “TĐC là xây khu dân

cư mới, có đất để sản xuất và đủ cơ sở hạ tầng công cộng tại một địa điểm khác Hình thức TĐC bao gồm: bằng nhà ở, bằng đất ở hoặc bằng tiền”

2.1.2 Vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Đảm bảo lợi ích công cộng: Thông qua việc thu hồi đất Nhà nước tạo được một quỹ đất sạch cần thiết để phục vụ vào phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đảm bảo an ninh quốc phòng, an sinh xã hội và phát triển kinh tế; phát triển các

cơ sở kinh tế, các khu công nghiệp, các cơ sở sản xuất – kinh doanh, khu đô thị, khi vui chơi giải trí, công viên cây xanh Qua đó làm tăng thêm khả năng thu hút đầu tư từ các nhà đâu tư trong nước và ngoài nước, phục vụ phát triển kinh tế (Trần Quang Huy, 2010)

Việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tốt làm tăng tiến độ thu hồi đất góp phần gián tiếp vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm tỷ trọng sản xuất nông nghiệp, tăng tỉ trọng sản xuất công nghiệp, dịch vụ Khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp, Nhà nước thực hiện

các biện pháp hỗ trợ cho người nông dân bị mất đất sản xuất trong việc đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm mới Qua đó, góp phần rút bớt một lực lượng lao động ở nông thôn chuyển sang làm việc trong khu vực sản xuất phi nông nghiệp và dịch vụ

- Đảm bảo giải quyết hài hòa lợi ích của Nhà nước và của người thu hồi đất: Việc thu hồi đất của Nhà nước đối với người sử dụng đất để sử dụng vào các mục đích khác nhau sẽ gây ra những thiệt hại và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của những người bị thu hồi đất Nếu không thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi đất sẽ dẫn đến tình trạng là trong khi các công trình phúc lợi được xây dựng trên những diện tích đất bị thu hồi mang lại lợi ích cho cộng đồng thì trái ngược lại người bị thu hồi đất lại rơi vào tình trang khó khăn về sản xuất và đời sống do bị mất đất sản xuất hoặc mất nhà ở

Khi thay đổi nơi ở đó là phải chuyển đến khu tái định cư, việc quy hoạch khu tái định cư không quan tâm đến phong tục tập quán sinh hoạt của người dân dẫn đến nhiều khó khăn hơn cho người dân phải tái định cư, chất lượng công trình tái định cư cũng là một trong những nỗi ám ảnh của người dân phải tái định

cư Do đó, vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải giải quyết hài hòa các mối quan hệ về lợi ích của Nhà nước, của xã hội vừa để đảm bảo nhu cầu sử dụng đất đai phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; vừa bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, bồi hoàn cho họ những thành quả lao động, kết quả đầu tư bị thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra (Nguyễn Thị Kim Ngân, 2002)

- Góp phần vào duy trì ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội: Bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất có vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước Các công trình phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, mục đích phát triển kinh tế đều cần tới mặt bằng Có thể nói công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện nhanh chóng, hiệu quả thì công trình thực hiện đã hoàn thành được một nửa Quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người dân tại thời điểm bị thu hồi đất và sau này Do diện tích đất sản xuất của người dân bị thu hồi dẫn đến tình trạng thiếu việc làm, người dân không có thu nhập làm ảnh hưởng đến kinh tế của mỗi hộ gia đình cá nhân Thiếu việc làm là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng mất tình hình trật tự an ninh Đời sống của nhân dân sau khi bị thu hồi đất có thể được nâng cao một cách nhanh chóng nhưng không bền vững

do người dân không biết sử dụng khoản tiền hỗ trợ để chuyển đổi nghề nghiệp dẫn đến tình trạng ăn tiêu lãng phí dễ dàng mắc phải các tệ nạn xã hội

Việc thu hồi đất không đúng mục đích, các dự án treo dẫn đến mất đất sản xuất, người dân không có việc làm đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng người dân bị kích động bởi các thế lực chống đối gây mất trật tự an ninh quốc phòng, mất niềm tin của Nhân dân vào Đảng và Nhà nước Chính vì vậy, vai trò của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư rất quan trọng, công tác bồi thường hỗ trợ, tái định cư với mục tiêu không chỉ là làm thế nào để thực hiện thu hồi đất một cách nhanh chóng mà phải tạo ra được bài toán ổn định và phát triển bền vững cho người dân sau khi bị thu hồi đất (Anh Phương 2008)

Việc giải quyết các tranh chấp, khiếu kiện từ việc thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất cho thấy nếu không giải quyết tốt việc bồi thường tổn thất, hỗ trợ, tái định cư nhằm hỗ trợ họ vượt qua khó khăn trước mắt để nhanh chóng ổn định đời sống và sản xuất thì sẽ phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, vượt cấp với số đông người dân tham gia, đây là một thực trang đang diễn ra Đây cũng là nguyên nhân cơ bản phát sinh những tụ điểm gây mất trật tự ổn định về chính trị, trật tự an toàn xã hội và dễ bị kẻ xấu lợi dụng kích động Do vậy thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần vào ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tránh nguy cơ nảy sinh các xung đột xã hội

2.1.3 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư mang tính đa dạng và phức tạp

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội, dân cư khác nhau Đối với khu vực đô thị, mật

độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn dẫn đến quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có những đặc trung nhất định Đối với khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân

cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ…quá trình giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng có đặc trưng riêng của nó Còn đối với khu vực nông thôn, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp Do đó giải phóng mặt bằng và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt (Phạm Phương Nam, Nguyễn Thanh Trà, 2013)

- Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giái trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế-xã hội đối với mọi người dân Ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê Trước tình hình đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn và việc hỗ trợ di chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng, không được tập trung một loại nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường (Phạm Phương Nam, Nguyễn Thanh Trà, 2013)

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau:

+ Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán của người dân là ngại di chuyển chỗ ở;

+ Do yếu tố lịch sử để lại nên nguồn gốc sử dụng đất phức tạp và do cơ chế chính sách chưa đáp ứng được với nhu cầu thực tế sử dụng đất nên chưa giải quyết được các vướng mắc và tồn tại cũ:

+ Thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu…

+ Dân cư một số vùng sống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhỏ và sống bám vào các trục đường giao thông của khu dân cư làm kế sinh nhai nay chuyển đến ở khu vực mới thì điều kiện kiếm sống bị thay đổi nên họ không muốn di chuyển

2.1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

2.1.4.1 Chính sách áp dụng

Chính sách áp dụng là yếu tố quan trọng nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, đó là chính sách về giá đất và chính sách về tái định cư Đối với người dân Việt Nam, coi nhà và đất

là tài sản quan trọng nhất của một gia đình Do đó khi bắt buộc phải di dời khỏi ngôi nhà của mình, cũng tức là gia đình mất đi tài sản quan trọng nhất, người dân luôn yêu cầu một sự đền bù thỏa đáng Khi lập kế hoạch về chính sách giá đất bồi thường, nếu cơ quan quản lý không đưa ra một phương án chính xác về giá đất thì rất dễ gây ra sự phản đối từ phía người dân Trong thực tế đã có không ít vụ

việc gây xôn xao dư luận liên quan đến những người trong diện giải phóng mặt bằng, đã có hành vi biểu tình, chống đối, khiếu kiện cấp cao, tố cáo cơ quan quản

lý giải phóng mặt bằng đưa ra giá đền bù không thỏa đáng Quan trọng hơn, việc đưa ra giá đền bù không thỏa đáng sẽ dẫn tới việc người dân cho rằng, cơ quan quản lý giải phóng mặt bằng có hành vi quan liêu, tham nhũng Như vậy, ta thấy rằng, bước quan trọng nhất khi tiến hành giải phóng mặt bằng, đó là xác định được mức bồi thường thỏa đáng cho những người trong diện bị giải tỏa Làm tốt điều này sẽ giúp cho việc giải phóng mặt bằng tránh được những rắc rối phát sinh

từ phía người dân, giúp giảm thời gian và công sức khi tiến hành giải phóng mặt bằng (Trương Khánh Duy, 2015)

2.1.4.2 Yếu tố tâm lý người dân

Văn hóa của người Việt Nam dù ở nông thôn hay thành thị, đều mang ít nhiều tính chất của văn hóa làng xã Điểm nổi bật trong văn hóa làng xã, đó là việc tâm lý của người dân bị tác động rất nhiều từ phía những người sống xung quanh mình Ta có thể thấy trên thực tế đã xảy ra những tình huống như thế này: Một hộ gia đình trong diện giải tỏa không đồng ý với mức bồi thường, đã quyết định khiếu nại để được bồi thường với mức giá cao hơn Hàng xóm của gia đình này, những

hộ dân cũng trong diện giải tỏa, thấy hộ gia đình kia có khả năng được đền bù với mức giá cao hơn, cũng đâm đơn khiếu nại Kết quả là tất cả các hộ dân thuộc diện giải tỏa đều có đơn khiếu nại, khiếu kiện về mức giá bồi thường Mặc dù những rắc rối này có thể giải quyết bằng con đường pháp lý và biện pháp cưỡng chế Tuy nhiên, các phương pháp này mất nhiều thời gian và gây mất lòng tin của người dân vào các dự án thu hồi đất của nhà nước sau này Để hạn chế những rắc rối phát sinh từ tâm lý của người dân, chúng ta nên có những biện pháp hạn chế trước khi chúng phát sinh, ví dụ như là việc mở các buổi tuyên truyền, gặp gỡ trực tiếp những người dân trong diện giải tỏa Nâng cao công tác tuyên truyền đến cơ sở, đặc biệt là tuyên truyền, phổ biến tính đúng đắn của việc thu hồi đất, bàn giao mặt bằng đến những người có uy tín trong khu vực giải tỏa, ví dụ như trưởng thôn, tổ trưởng dân phố… (Trương Khánh Duy, 2015)

2.1.4.3 Mục đích thu hồi đất

Mục đích thu hồi đất được quy định rất rõ trong các văn bản pháp luật về đất đai Tuy đã được quy định trong pháp luật nhưng không phải cứ thu hồi theo đúng pháp luật là được người dân ủng hộ Trong một số trường hợp, người dân tự

nguyện bàn giao đất, thậm chí hiến đất nếu mục đích thu hồi để sử dụng cho các mục đích công cộng phục vụ chính những người đã bàn giao lại đất Nhưng cũng

có nhiều trường hợp, mặc dù thu hồi đúng theo mục đích mà pháp luật quy định nhưng vẫn vấp phải sự phản đối gay gắt từ phía những người dân, ví dụ như nhiều dự án thu hồi đất ruộng của người nông dân để làm sân gôn Đây rõ ràng là những dự án nhằm phục vụ và phát triển ngành du lịch, nhưng những dự án này

đã vấp phải vô số những luồng dư luận chỉ trích Như vậy ta thấy rằng, mục đích khi thu hồi đất đúng pháp luật là chưa đủ Để người dân hiểu và tự nguyện làm theo kế hoạch thu hồi đất cần phải có kế hoạch, giải thích cho người dân hiểu về mục đích đúng đắn của việc thu hồi đất, từ đó việc thu hồi và bàn giao đất mới có thể tiến hành được thuận lợi (Trương Khánh Duy, 2015)

2.2 QUY ĐỊNH VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CỦA MỘT

SỐ NƯỚC VÀ MỘT SỐ TỔ CHỨC TRÊN THẾ GIỚI

2.2.1 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước trên thế giới

2.2.1.1 Trung Quốc

Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với Việt Nam về chế độ sở hữu và các hình thức sử dụng đất Ở Trung Quốc, đất đai thuộc chế độ công hữu: chế độ sở hữu toàn dân và chế độ sở hữu tập thể Đất đai ở khu vực thành thị và đất xây dựng thuộc sở hữu toàn dân (sở hữu nhà nước) Trong khi đó, đất ở thuộc khu vực nông thôn và đất nông nghiệp thuộc sở hữu của tập thể nông dân lao động Vấn đề bồi thường cho người có đất bị thu hồi được pháp luật đất đai Trung Quốc quy định như sau:

- Thứ nhất, về thẩm quyền thu hồi đất: Chỉ có chính phủ và chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương mới có thẩm quyền thu hồi đất Quốc vụ viện (Chính phủ) có thẩm quyền thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên và 70 ha trở lên đối với các loại đất khác Dưới hạn mức đất này, chính quyền cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ đất thuộc sở hữu tập thể thành đất thuộc sở hữu nhà nước

- Thứ hai, về trách nhiệm bồi thường: Pháp luật đất đai Trung Quốc quy định người nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Phần lớn tiền bồi thường do người sử dụng đất trả Khoản tiền bồi thường này bao gồm:

Lệ phí sử dụng đất phải nộp cho Nhà nước và các khoản tiền trả cho người có đất

bị thu hồi Lệ phí sử dụng đất phải nộp cho nhà nước là 70% mức lệ phí này được giữ lại ở ngân sách nhà nước cấp tỉnh và 30% còn lại nộp vào ngân sách nhà nước cấp trung ương

Lệ phí sử dụng đất bao gồm: 1) Lệ phí khai khẩn đất đai, tuỳ theo vị trí các

lô đất mà các địa phương có mức quy định khác nhau Ví dụ: Ở Bắc Kinh quy định 1 ha đất nông nghiệp phải nộp 375.000 nhân dân tệ và 1 ha các loại đất khác phải nộp 300.000 nhân dân tệ; 2) Lệ phí chống lụt, mức nộp được quy định là 20 nhân dân tệ; 3) Lệ phí chuyển mục đích sử dụng đất: mức nộp là

32 nhân dân tệ/1m2 đối với khu vực đồng bằng; 17 nhân dân tệ/1m2 khu vực miền núi, xa xôi, hẻo lánh Ngoài ra, pháp luật Trung Quốc còn quy định mức nộp lệ phí trợ cấp đời sống cho người bị thu hồi đất là nông dân cao tuổi không thể chuyển đổi sang ngành nghề mới khi bị mất đất nông nghiệp

từ 442.000-1.175.000 nhân dân tệ/1 ha

Các khoản bồi thường cho người sử dụng đất bị thu hồi: Theo quy định, khi thu hồi đất phải trả cho người bị thu hồi các loại tiền sau đây: 1) Tiền bồi thường đất đai; 2) Tiền trợ cấp về tái định cư; 3) Tiền trợ cấp bồi thường hoa màu trên đất đai Theo đó, cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn

cứ theo giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với một

hệ số do Nhà nước quy định Còn đối với tiền bồi thường hoa màu và tài sản trên đất thì xác định theo giá thị trường tại thời điểm thu hồi đất Ví dụ: Ở Bắc Kinh, khoản tiền bồi thường hoa màu được tính bằng 06 - 10 lần sản lượng trung bình của 3 năm trước đó cộng lại; tiền tái định cư được xác định bằng 4 - 6 lần sản lượng bình quân của 3 năm trước đó Tuy nhiên, tổng 2 khoản tiền này không được vượt quá 30 lần sản lượng bình quân của 3 năm trước của mảnh đất đó

- Thứ ba, về nguyên tắc bồi thường: Theo pháp luật Trung Quốc, khoản tiền bồi thường cho giải toả mặt bằng phải đảm bảo cho đối với người dân bị thu hồi đất có chỗ ở bằng hoặc cao hơn so với nơi ở cũ Ở Bắc Kinh, phần lớn các gia đình sử dụng số tiền bồi thường đó cộng với khoản tiền tiết kiệm của họ có thể mua được căn hộ mới Còn đối với người dân thuộc khu vực nông thôn có thể dùng khoản tiền bồi thường này mua được 2 căn hộ ở cùng một nơi Tuy nhiên, ở thành thị, cá biệt cũng có một số gia đình sau khi được bồi thường cũng không mua nổi một căn hộ để ở Những đối tượng trong diện giải toả mặt bằng được hưởng chính sách mua nhà ưu đãi của Nhà nước song trên thực tế họ thường mua

nhà bên ngoài thị trường Thứ tư, về thời điểm bồi thường: Thời điểm được xác định bồi thường cho người sử dụng đất bị thu hồi đất được tính theo ngày cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất

- Thứ năm, cơ quan quản lí giải toả mặt bằng: Cục quản lí tài nguyên đất đai tại các địa phương thực hiện việc quản lí giải toả mặt bằng Người nhận khu đất thu hồi sẽ thuê một đơn vị xây dựng giải toả mặt bằng khu đất đó (thông thường là các đơn vị chịu trách nhiệm thi công công trình trên khu đất giải toả)

- Thứ sáu, về đối tượng được bồi thường khi GPMB: Trường hợp phá nhà

ở, nhà riêng của người dân nào thì người đó được bồi thường thiệt hại Đối với nhà tập thể, nhà không có người ở, nhà ở của tập thể hoặc của thôn, xã nhưng không thuộc sở hữucủa cá nhân thì số tiền bồi thường được sửdụng để xây dựng

xí nghiệp hương, trấn (thôn) Khoản tiền này được xác định là phần vốn góp cổ phần của thôn trong xí nghiệp Người đầu tư xây dựng xí nghiệp trên mảnh đất giải toả nhà phải trả tiền bồi thường cho thôn có mảnh đất đó

- Thứ bảy, vấn đề quản lí đất đai sau khi giao đất, cho thuê đất: Đất được giao, chuyển nhượng quá thời hạn hoặc quá giới hạn quy định sẽ bị nhà nước

ra quyết định thu hồi Nếu diện tích đất này không bị giải toả hoặc nhận đất

mà không sử dụng trong một thời gian ngắn thì Nhà nước có thể thu phí không đảm bảo thời hạn Trường hợp sử dụng sai mục đích thì nhà đầu tư phải thay đổi mục đích sử dụng đất phù hợp với mục đích đã ghi trong quyết định giao đất, cho thuê đất; đồng thời, họ phải có nghĩa vụ trả tiền chuyển mục đích sử dụng đất cho Nhà nước

- Thứ tám, về cách thức bồi thường về nhà ở: Trung Quốc giải quyết vấn đề nhà ở cho dân sau khi giải toả mặt bằng thông qua việc trả tiền bồi thường về nhà

ở Số tiền này được xác định bao gồm: 1) Giá cả xây dựng lại nhà ở, sự chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; 2) Giá đất tiêu chuẩn; 3) Trợ cấp

về giá cả Giá xây lại nhà ở mới được xác định là khoản chênh lệch giữa giá trị còn lại của nhà cũ và chi phí xây dựng lại nhà mới Còn giá đất tiêu chuẩn do nhà nước xác định căn cứ theo giá đất của những nhà thương phẩm trong cùng một khu vực, rồi quyết định Việc trợ cấp về giá cả do chính quyền xác định Khoản tiền bồi thường này được tính theo m2 diện tích xây dựng của nhà ở Trường hợp nhà nước có diện tích nhà ở tái định cư thì nếu người được bồi thường có nhu cầu

sẽ được phân nhà với diện tích tương đương số tiền họ đã được nhận bồi thường (Nguyễn Quang Tuyến và Nguyễn Ngọc Minh, 2010)

Do có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở khu vực thành thị và khu vực nông thôn, nên có sự khác biệt bồi thường về nhà ở giữa hai khu vực này Đối với trường hợp bồi thường nhà ở cho người dân ở thành thị chủ yếu nhà nước tiến hành bồi thường bằng tiền Giá tiền bồi thường do các tổ chức tư vấn

về giá đất xác định căn cứ vào giá thị trường bất động sản tại thời điểm thu hồi Ngược lại, việc bồi thường nhà ở cho người dân ở khu vực nông thôn có những đặc điểm riêng như sau:

- Thứ nhất, nhà nước quan tâm tới người nông dân, tạo điều kiện cho họ được hưởng những thành quả của quá trình CNH, đô thị hoá khi thu hồi đất: Đất nông nghiệp ở Trung Quốc thuộc sở hữu tập thể của nông dân Vì vậy, người nông dân sử dụng đất nông nghiệp theo hình thức nhận khoán ruộng đất của tập thể Khu vực nông thôn thường thành lập các xí nghiệp hương, trấn Các xí nghiệp này có quyền sử dụng đất đai Còn đối với đất xây dựng nhà ở của người nông dân thì họ có quyền sử dụng đất Khi chính quyền thu hồi đất nông nghiệp

để sử dụng vào mục bồi thường khác nhau: 1) Tiền bồi thường về sử dụng đất đai Khoản tiền này chỉ bồi thường cho tập thể; 2) Tiền bồi thường về hoa màu Khoản tiền này, người nông dân hoặc người nhận khoán ruộng đất được hưởng; 3) Tiền khác, phải chú ý đến lợi ích của nông dân và có sự bồi thường hợp lí Thứ hai, cách thức bồi thường linh hoạt: Nếu nhà nước cần thu hồi ruộng đất của nông dân thì tuỳ đối tượng mà áp dụng cách thức bồi thường về tài sản cho tập thể như tường, kho tàng của thôn Khoản tiền này, thôn hoặc tập thể người lao động được hưởng

- Thứ ba, gắn công tác bồi thường với việc giải quyết các vấn đề xã hội Khi

bị thu hồi ruộng đất, thông thường người nông dân khó tìm được việc làm thích hợp với khả năng của mình Để giải quyết vấn đề này, Trung Quốc thực hiện chính sách như sau: - Đối với người già thì thực hiện chế độ dưỡng lão cho họ Theo quy định, phụ nữ từ 45 tuổi và nam giới từ 50 tuổi trở lên được trả từ 90.000 - 110.000 nhân dân tệ/1 lần cho Cục bảo hiểm xã hội Cục BHXH có trách nhiệm trả tiền dưỡng lão hàng năm cho những người này - Đối với những người trong độ tuổi lao động thì trả cho họ một khoản tiền khoảng từ 100.000 - 120.000 nhân dân tệ để các đối tượng này tự đi tìm việc làm mới

- Thứ tư, đối với việc bồi thường về tái tạo đất canh tác: Trường hợp nhà đầu tư sử dụng ruộng đất vào các mục đích phi nông nghiệp, theo quy định họ phải bồi thường phần đất nông nghiệp tương đương với diện tích đất bị thu hồi

Tuy nhiên, họ cũng có thể bồi thường bằng tiền với giá trị tương đương với phần đất nông nghiệp sử dụng vào mục đích khác để tái tạo đất canh tác (Nguyễn Quang Tuyến và Nguyễn Ngọc Minh, 2010)

Nhìn chung hệ thống pháp luật về bồi thường và tái định cư của Trung Quốc đều xuất phát từ quyền lợi lâu dài của người dân, luôn đảm bảo cuộc sống của người dân sau khi bị trưng thu đất bằng hoặc cao hơn trước

2.2.1.2 Singapore

Ở Singapore có hai hình thức sở hữu khác nhau về đất đai: sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân Phần lớn đất đai thuộc sở hữu nhà nước (khoảng 90% diện tích đất tự nhiên) Phần diện tích đất đai còn lại thuộc sở hữu tư nhân Cho

dù đất đai thuộc hình thức sở hữu nào thì việc quản lí, sử dụng đất đều phải tuân theo các quy định về quy hoạch đất đai do nhà nước ban hành Luật pháp Singapore cho phép người nước ngoài được mua nhà ở (bao gồm căn hộ chung

cư hoặc ngôi nhà gắn liền với đất ở) Phần lớn đất đai được sử dụng theo hình thức nhà nước cho thuê đất với thời hạn thuê từ 10-20 năm (đối với đất nông nghiệp) hoặc thời hạn thuê kéo dài đến 99 năm (đối với đất ở, đất sử dụng vào mục đích thương mại)

- Thứ nhất về thu hồi đất: Luật pháp Singapore (theo Luật về thu hồi đất - Land Acquisition Act) quy định nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất Người dân

có nghĩa vụ chấp hành quyết định thu hồi đất của nhà nước

Việc thu hồi đất được thực hiện dựa trên quy hoạch tổng thể đã được cơ quan có thẩm quyền xét duyệt và tuân thủ các nguyên tắc chủ yếu sau đây: + Thu hồi đất bắt buộc để sử dụng đất vào mục đích công cộng như phát triển cơ sở hạ tầng, xây dựng công trình phúc lợi xã hội và chỉnh trang đô thị; + Hạn chế việc thu hồi đất thuộc sở hữu tư nhân Loại đất này, nhà nước chỉ thu hồi trong các trường hợp cần thiết;

+ Việc thu hồi đất phải được sự đồng ý của chính phủ và các thành viên Nội các chính phủ, sau khi đã thảo luận và tham khảo ý kiến của cộng đồng;

+ Việc thu hồi đất được thực hiện theo quy trình chặt chẽ do pháp luật quy định Nhà nước thông báo cho người bị thu hồi đất biết trước từ 2 đến 3 năm trước khi ra quyết định thu hồi đất Trường hợp người bị thu hồi đất không thực hiện quyết định thu hồi đất sẽ bị nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế hoặc

bị phạt theo Luật xâm chiếm đất công (State Lands Encroachment Act)

Về chính sách bồi thường: Chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất

ở Singapore có những điểm đáng lưu ý sau đây: Thứ nhất, về mức bồi thường thiệt hại: Mức bồi thường thiệt hại được xác định căn cứ vào giá trị thực tế bất động sản của chủ sở hữu; các chi phí tháo dỡ, di chuyển chỗ ở hợp lí; chi phí mua nguyên liệu xây dựng nhà ở mới; thuế nhà ở mới… Trường hợp người bị thu hồi đất không tán thành với phương án bồi thường thiệt hại do nhà nước xác định, họ

có quyền thuê một tổ chức định giá tư nhân để tiến hành định giá lại các chi phí thiệt hại Nhà nước trả tiền cho việc làm này Việc xác định bồi thường được Nhà nước Singapore thực hiện căn cứ vào giá trị bất động sản do người bị thu hồi đất đầu tư chứ không căn cứ vào giá trị thực tế của bất động sản Phần giá trị tăng thêm do sự đầu tư cơ sở hạ tầng của nhà nước được bóc tách khỏi giá trị bồi thường của bất động sản Điều này có nghĩa là nhà nước không bồi thường theo giá bất động sản hiện tại mà bồi thường theo giá thấp hơn do trừ đi phần giá trị bất động sản tăng thêm từ sự đầu tư cơ sở hạ tầng của nhà nước Bên cạnh đó, nhà nước cũng xem xét bồi thường cho người bị thu hồi đất các thiệt hại sau đây: Trường hợp công trình công cộng đi ngang qua bất động sản gây ảnh hưởng xấu đến lợi ích của người sử dụng đất như tiếng ồn, khói bụi, người đi đường có thể nhìn vào nhà…, trường hợp công trình công cộng gây chia cắt manh mún mảnh đất hiện hữu; chi phí để hoàn tất thủ tục đứng tên chủ sở hữu hoặc chủ sử dụng đối với phần diện tích đất còn lại

Những yêu cầu sau đây của người bị thu hồi đất sẽ không được xem xét để bồi thường:

+ Yêu cầu đòi được thưởng cho việc di chuyển chỗ ở sớm hoặc cố tình không chịu thực hiện quyết định thu hồi đất để đòi mức giá bồi thường cao hơn; + Yêu cầu đòi bồi thường đối với phần chi phí đầu tư thêm vào ngôi nhà sau khi Nhà nước đã có quyết định thu hồi đất;

+ Trường hợp cố tình xây dựng nhà sau khi Nhà nước ra quyết định thu hồi đất trong thời hạn 02 năm kể từ ngày có quyết định thu hồi;

+ Yêu cầu bồi thường theo giá mua bán, chuyển nhượng đất đai thực tế; + Trường hợp thu hồi bất động sản đối với hoạt động kinh doanh không có giấy phép;

+ Thu hồi đất trong trường hợp người sử dụng đất không có căn cứ pháp lí

để bồi thường;

+ Thu hồi đất của tổ chức, cá nhân sử dụng bất động sản bất hợp pháp

- Thứ hai, về phương thức thanh toán: Nhà nước chi trả 20% tổng giá trị bồi thường khi chủ nhà thực hiện việc tháo dỡ nhà ở Phần giá trị bồi thường còn lại được thanh toán khi người bị thu hồi đất ở hoàn tất việc di chuyển chỗ ở Trường hợp hộ gia đình, cá nhân có nhu cầu cấp bách về chỗ ở sẽ được Nhà nước cho thuê nhà ở với giá thuê phù hợp

- Thứ ba, trường hợp người bị thu hồi đất không nhất trí với mức giá bồi thường, họ có quyền khiếu kiện về giá trị bồi thường Hội đồng bồi thường là người có thẩm quyền quyết định về giá trị bồi thường và đưa ra câu trả lời đối với người khiếu kiện Nếu người bị thu hồi đất không đồng ý với câu trả lời của hội đồng bồi thường thì có quyền khởi kiện vụ việc ra Toà thượng thẩm

Thứ tư, chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất của Singapore được tiến hành thận trọng (đặc biệt đối với đất thuộc sở hữu tư nhân) trên cơ sở các quy định chặt chẽ của pháp luật Nguyên tắc công bằng, minh bạch được đề cao trong quá trình thực hiện nên đã nhận được sự đồng thuận của người dân Tỉ lệ cưỡng chế khi thu hồi đất thấp (dưới 1% tổng số các trường hợp thu hồi đất) Vấn đề tái định cư cho người bị thu hồi đất: Chính phủ Singapore rất chú trọng đến việc giải quyết vấn đề tái định cư cho người bị thu hồi đất ở Chính sách này được thực hiện gắn với việc bố trí nhà ở do nhà nước xây dựng (được gọi là nhà ở công) và cung cấp với giá rẻ đi kèm với một số điều kiện Cục phát triển nhà (HDB) được thành lập năm 1960 có nhiệm vụ cung cấp nhà ở công cho người dân, trong đó chủ yếu phục vụ công tác tái định cư Tính từ khi thành lập đến nay, HDB đã cung cấp nhà ở cho 85% dân số; trong đó có 2% người dân được thuê căn hộ (Nguyễn Quang Tuyến và Nguyễn Ngọc Minh, 2010)

Công tác TĐC ở Singapore được thực hiện theo trình tự cụ thể sau đây:

- Thứ nhất, tiến hành các bước chuẩn bị thực hiện TĐC: Các nhân viên của HDB tiến hành điều tra xã hội học một cách cẩn thận, tỉ mỉ về hộ gia đình bị thu hồi đất ởtrước khi thực hiện tái định cư Việc điều tra nhằm thu thập, xác minh các thông tin sau: 1) Số lượng thành viên trong hộ gia đình; 2) nguồn thu nhập; 3) nghề nghiệp; 4) nơi làm việc; 5) tình trạng pháp lí của bất động sản… Bên cạnh đó, người bị thu hồi đất là cơquan, nhà thờ, cơ sở công nghiệp - thương mại cũng được điều tra cẩn thận để đưa vào danh sách đối tượng được hưởng chính sách tái định cư Việc điều tra tỉ mỉ, thận trọng sẽ tạo căn cứ vững chắc cho quá trình thực hiện tái định cư chính xác, công bằng

- Thứ hai, điều kiện để được TĐC: Người bị thu hồi đất ở muốn được tái định cư tại các căn hộ do HDB cung cấp phải thoả mãn điều kiện sau: Họ phải được Cơ quan quản lý đất đai Singapore (SLA) bảo lãnh và làm thủ tục giới thiệu

là các hộ thuộc diện tái định cư được mua hoặc thuê nhà của Cục phát triển nhà (HDB) với điều khoản ưu đãi về thủ tục mua và thuê nhà; được miễn thế chấp Công tác TĐC được thực hiện trên cơ sở có sự phân biệt đối với từng trường hợp

cụ thể Người bị thu hồi đất ở là công dân Singapore được ưu tiên tái định cư trong các căn hộ do HDB quản lí Trường hợp người bị thu hồi đất ở không sử dụng nhà do HDB cung cấp sẽ được nhà nước hỗ trợ thêm một khoản tiền (khoảng 1.200 đô la Singapore)

- Thứ ba, cung ứng nhiều loại nhà ở khác nhau để đáp ứng nhu cầu đa dạng của đối tượng thuộc diện TĐC: Chương trình cung cấp nhà ở công có nhiều loại nhà ở nhằm thoả mãn nhu cầu đa dạng của người dân Các toà nhà cao tầng chủ yếu được HDB cung cấp trong việc tái định cư Bên cạnh đó, loại căn hộ hạng sang (Executive) hoặc loại căn hộ dành cho người già (Studio Apartment) cũng được HDB cung cấp để đáp ứng nhu cầu phong phú của hầu hết người dân Singapore Để hạn chế tình trạng mua bán, đầu cơ nhà ở kiếm lời, Chính phủ Singapore quy định người dân khi mua nhà ở của HDB phải sử dụng để ở sau 05 năm mới được bán và sau 10 năm (kể từ thời điểm bán căn nhà đầu tiên) mới được mua căn nhà thứ 2 của HDB

- Thứ tư, chính sách tài chính trong việc giải quyết nhà ở: Chính phủ Singapore có chính sách tài chính để hỗ trợ việc phát triển nhà ở đáp ứng nhu cầu của người dân Việc huy động nguồn vốn để phát triển nhà ở được thực hiện thông qua các phương thức chủ yếu sau: 1) HDB huy động vốn thông qua việc vay tiền của Nhà nước, của các ngân hàng hoặc tự phát hành trái phiếu sử dụng vào việc xây dựng các khu nhà ở mới Sau đó, HDB tiến hành bán cho người dân có nhu cầu về nhà ở để thu hồi vốn và hoàn trả lại vốn vay cho Nhà nước hoặc cho các ngân hàng; 2) Người dân mua nhà theo hình thức trả góp của HDB (có thế chấp nhà) được Nhà nước hỗ trợ vốn, thông qua phát hành trái phiếu kho bạc từ Quỹ tiết kiệm trung ương; 3) HDB vay vốn từ thị trường vốn (trái phiếu trung hạn) và các thể chế tài chính khác (Nguyễn Quang Tuyến và Nguyễn Ngọc Minh, 2010)

2.2.2 Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng phát triển Châu Á

Các dự án do Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) cho vay phải được các Bộ chủ quản dự án thông qua như chương trình TĐC đặc biệt và khi tổ chức thực hiện cũng thường gặp các khó khăn nhất định, đặc biệt trong việc gây ra sự bất bình đẳng giữa các cá nhân và hộ gia đinh trong cùng một địa phương nhưng lại ảnh hưởng các chính sách bồi thường khác nhau của các dự án khác nhau

Mục tiêu chính sách bồi thường TĐC của Ngân hàng thế giới và Ngân hàng phát triển Châu Á là việc bồi thường, TĐC sẽ được giảm thiểu càng nhiều càng tốt và đưa ra những biện pháp khôi phục để giúp người bị ảnh hưởng cải thiện hoặc ít ra vẫn giữ được mức sống, khả năng thu nhập và mức độ sản xuất như trước khi có dự án (Đào Trung Chính, 2014)

2.2.3 Bài học kinh nghiệm về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho Việt Nam

- Đối với trường hợp thu hồi đất ở, cần quy định rõ việc bồi thường cho người bị thu hồi đất dựa trên nguyên tắc bảo đảm cho người dân nhanh chóng có chỗ ở mới để ổn định cuộc sống Phương thức bồi thường trong trường hợp này bao gồm: bồi thường bằng tiền và bồi thường bằng việc giao đất ở mới có diện tích tương đương Việc bồi thường bằng tiền phải đảm bảo cho người bị thu hồi đất ở có khả năng tự lo chỗ ở mới hoặc đủ khả năng để mua hay thuê nhà ở của Nhà nước

- Quy định rõ người nào sử dụng đất thì người đó có trách nhiệm bồi thường Điều này giúp làm giảm gánh nặng ngân sách nhà nước trong việc bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất

- Cần đặc biệt quan tâm đến các điều kiện ăn, ở sinh hoạt của người dân tại khu tái định cư thông qua quy định điều kiện của khu tái định cư phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ Có như vậy mới tạo được sự đồng thuận của người dân trong việc chấp hành quyết định thu hồi đất và nhanh chóng bàn giao mặt bằng cho Nhà nước để sử dụng vào mục đích chung

- Nhà nước cần quan tâm đến lợi ích của người nông dân khi bị thu hồi đất nông nghiệp Để đảm bảo công ăn, việc làm cho người nông dân bị mất đất sản xuất, nên phân biệt rõ hai nhóm đối tượng bị thu hồi đất: 1) Nhóm đối tượng những người nông dân trong độ tuổi lao động sẽ được bồi thường một khoản tiền

đủ để họ tự tìm kiếm việc làm mới; 2) Nhóm đối tượng người nông dân hết tuổi lao động, khi bị thu hồi đất nông nghiệp sẽ được bồi thường một khoản tiền dưỡng lão đủ để họ duy trì cuộc sống

- Việt Nam một nước xuất khẩu gạo đứng đầu thế giới, cần ý thức sâu sắc tầm quan trọng của đất nông nghiệp trong việc bảo đảm vấn đề an ninh lương thực quốc gia Do vậy, pháp luật về bồi thường khi nhà nước thu hồi cần quy định rõ trường hợp nhà đầu tư sử dụng ruộng đất vào các mục đích phi nông nghiệp, theo quy định họ phải bồi thường phần đất nông nghiệp tương đương với diện tích đất bị thu hồi Điều này giúp cho nhà nước có thêm nguồn vốn đầu tư, bồi bổ cải tạo và mở rộng diện tích đất nông nghiệp bù đắp cho phần đất nông nghiệp bị chuyển sang sử dụng vào mục đích khác; bảo đảm giữ vững sự ổn định

về lương thực quốc gia

- Nhà nước ban hành những quy định khoản tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm tiền bồi thường về đất, tiền bồi thường thiệt hại về tài sản trên đất, tiền chuyển mục đích sử dụng đất Điều này sẽ giúp bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất

2.3 QUY ĐỊNH VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CỦA VIỆT NAM

2.3.1 Giai đoạn trước khi Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực

Sau cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, lần đầu tiên nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ban hành Hiến pháp vào năm 1946 Bản Hiến pháp này chỉ nói đến đất đai một cách khái quát như sau: “ Nhiệm vụ của dân tộc ta trong giai đoạn này là phải bảo toàn lãnh thổ, giành độc lập hoàn toàn và kiến thiết quốc gia trên nền tảng dân chủ ”

Đến năm 1953, Nhà nước ta thực hiện cuộc cải cách ruộng đất nhằm phân chia lại ruộng đất thực hiện khẩu hiệu: “Người cày có ruộng” và Luật Cải cách ruộng đất được ban hành Một trong những mục tiêu đầu tiên của cuộc cải cách là: Thủ tiêu quyền chiếm hữu ruộng đất của thực dân Pháp và đế quốc xâm lược

ở Việt Nam, xoá bỏ chế độ phong kiến, chiếm hữu ruộng đất của giai cấp địa chủ, thực hiện chế độ sở hữu ruộng đất của nông dân Luật này quy định các điều khoản về tịch thu ruộng đất, trưng thu, trưng mua ruộng đất tuỳ thuộc vào từng trường hợp cụ thể Trên thực tế, việc trưng mua, tịch thu là chủ yếu còn việc trưng mua ít xảy ra với giá cả thị trường và được Nhà nước trả dần Khi cuộc cải cách ruộng đất hoàn thành, Đảng và Nhà nước đã đem ruộng đất cho nông dân,

hộ nông dân được Nhà nước cấp giấy chứng nhận quyền sở hữu ruộng đất - hình thức sở hữu tư nhân Sau đó Đảng và Nhà nước ta đã vận động nông dân vào làm

ăn tập thể, đồng thời Nhà nước thành lập các nông trường quốc doanh, các trạm trại nông nghiệp - hình thức sở hữu tập thể

Ngày 14/4/1959, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 151 - TTg quy định về thể lệ tạm thời trưng dụng ruộng đất, sau đó Uỷ ban kế hoạch Nhà nước

và Bộ nội vụ ban hành thông tư liên bộ số 1424/ TTLB ngày 06/ 7/1959 quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất để làm địa điểm xây dựng các công trình kiến thiết cơ bản, đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất Đất thuộc sở hữu tư nhân hoặc tập thể khi bị trưng dụng thì thuộc sở hữu của Nhà nước Theo Nghị định 151/TTg, việc đền bù thiệt hại do lấy đất gây nên phải bồi thường hai khoản: về đất thì bồi thường từ

1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trưng thu Ngoài ra, còn được bồi thường những tài sản bị thiệt hại có trên đất như nhà, công trình phục

vụ sinh hoạt, mồ mả, hoa màu bị thiệt hại

Ngày 11/01/1970, Thủ tướng Chính phủ ban hành Thông tư số 1792/TTg quy định một số điểm tạm thời về bồi thường nhà cửa, đất đai và cây cối lâu năm, hoa màu cho nhân dân xây dựng vùng kinh tế mới, mở rộng thành phố trên nguyên tắc: "Phải đảm bảo thỏa đáng quyền lợi hợp pháp của Hợp tác xã

và của nhân dân"

Hiến pháp 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân, việc thực hiện đền

bù về đất không được thực hiện mà chỉ đền bù những tài sản có trên đất hoặc những thiệt hại do việc thu hồi đất gây nên Sau đó Luật Đất đai năm 1988 ban hành cũng dựa trên những điều cơ bản đó Ngày 31/5/1990, Hội đồng Bộ trưởng ban hành quyết định số 186/HĐBT về việc đền bù thiệt hại đất nông nghiệp, đất

có rừng khi bị chuyển sang sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường thiệt hại Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào mục đích khác thì phải bồi thường về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Khoản tiền này được nộp vào ngân sách Nhà nước và được sử dụng vào việc khai hoang, phục hoá, trồng rừng, cải tạo đất nông nghiệp, ổn định cuộc sống định canh, định cư cho vùng bị lấy đất

2.3.2 Giai đoạn Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực

Hiến pháp 1992 ra đời thay thế Hiến pháp 1980 đã quy định: “Nhà nước phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa” Tại Điều 17 quy định: “Đất đai

thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý” Và Điều 18 quy định:

“Các tổ chức và cá nhân được Nhà nước giao đất sử dụng lâu dài và được chuyển nhượng quyền sử dụng đất theo quy định của pháp luật” Đặc biệt, tại Điều 23 quy định : “Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức không bị quốc hữu hoá Trong trường hợp thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, Nhà nước trưng mua hoặc trưng dụng có bồi thường tài sản của cá nhân hoặc tổ chức theo thời giá thị trường Thể thức trưng mua, trưng dụng do luật định” Những quy định trên đã tạo điều kiện củng cố quyền hạn riêng của Nhà nước trong việc thu hồi đất đai cho mục đích an ninh, quốc phòng và các lợi ích quốc gia

Luật Đất đai năm 1993 có hiệu lực từ ngày 15/10/1993 thay thế cho Luật Đất đai năm 1988 Đây là văn kiện chính sách quan trọng nhất đối với việc thu hồi đất và đền bù thiệt hại của Nhà nước Luật Đất đai quy định các loại đất sử dụng, các nguyên tắc sử dụng từng loại đất, quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất Người sử dụng đất được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất làm căn cứ cho quyền được đền bù khi Nhà nước thu hồi đất Sau luật đất đai 1993, Nhà nước đã ban hành rất nhiều các văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư và các văn bản pháp quy khác về quản lý đất đai như đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, khung giá các loại đất nhằm cụ thể hoá các điều luật để thực hiện các văn bản đó

Năm 1998, Luật sửa đổi một số điều của Luật Đất đai 1993 được ra đời Về

cơ bản, Luật Đất đai sửa đổi năm 1998 vẫn dựa trên nền tảng cơ bản của Luật cũ, chỉ một số điều được bổ sung thêm cho phù hợp với thực tế Vấn đề định giá đất và công tác đền bù thiệt hại chưa được đề cập nhiều và các chính sách chưa rõ ràng Tháng 10/1999, Cục quản lý Công sản - Bộ tài chính đã tiến hành dự thảo lần thứ nhất về việc sửa đổi bổ sung Nghị định 22/CP về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất Trong đó, một số điều cơ bản đã được đề nghị sửa đổi như xác định mức đất để tính đền bù, giá đền bù, lập khu tái định cư, quyền và nghĩa

vụ của người bị thu hồi đất phải chuyển đến nơi ở mới, các chính sách hỗ trợ và các điều kiện bắt buộc phải có của khu tái định cư, Hội đồng đền bù giải phóng mặt bằng và thẩm định phương án đền bù giải phóng mặt bằng

Năm 2001, Luật Đất đai sửa đổi được ban hành, cơ bản các nội dung về thu hồi, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất không có gì thay đổi so với Luật Đất đai 1993, Luật sửa đổi năm 1998 và cụ thể là Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/4/1998 của Chính phủ về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào các mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

2.3.3 Giai đoạn Luật Đất đai năm 2003 có hiệu lực

Luật Đất đai năm 2003 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2004 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được quy định rất chi tiết và kèm theo các văn bản dưới luật được ban hành, hướng dẫn thực hiện:

- Nghị định 181/2004/NĐ-CP ngày 29/10/2004 của Chính phủ về thi hành Luật đất đai

- Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất

- Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27/7/2007 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 về phương pháp xác định giá đất và khung các loại giá đất

- Thông tư số 114/2004/TT-BTC ngày 26/11/2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ về phương pháp xác định giá đất và khung giá các loại đất

- Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính về hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP

- Nghị định 17/2006/NĐ-CP ngày 27/01/2006 của Chính phủ về sửa đổi bổ sung một số Điều của các Nghị định hướng dẫn thi hành Luật đất đai và Nghị định 187/2004/NĐ-CP về việc chuyển công ty Nhà nước thành công ty cổ phần

- Thông tư số 69/2006/TT-BTC ngày 02/8/2006 của Bộ Tài chính sửa đổi,

bổ sung Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư số 145/2007/TT-BTC ngày 06/12/2007 của Bộ Tài chính Hướng dẫn thực hiện Nghị định số 188/2004/NĐ-CP ngày 16/11/2004 của Chính phủ và Nghị định số 123/2007/NĐ-CP ngày 27/7/2007 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 188/2004/NĐ-CP

- Nghị định số 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ quy định bổ

sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Thông tư số 06/2007/TT-BTNMT ngày 02/7/2007 của Bộ Tài nguyên Môi trường hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định số 84/2007/NĐ-

CP ngày 25 tháng 5 năm 2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất đai

- Thông tư liên tịch số 14/2008/BTC-BTNMT ngày 31/01/2008 của Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn thực hiện một số Điều của Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày 25/5/2007 của Chính phủ

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư

- Thông tư liên tịch số 02/2010/TTLT-BTNMT-BTC ngày 08/11/2010 của BTNMT hướng dẫn xây dựng, thẩm định, ban hành bảng giá đất và điều chỉnh bảng giá đất thuộc thẩm quyền của UBND tỉnh, TP trực thuộc TW

- Thông tư liên tịch số 04/2010/TTLT-BTNMT-BNV ngày 02/02/2010 hướng dẫn nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức, biên chế của Sở TNMT và phòng TNMT về công tác định giá đất

Các Nghị định và Thông tư trên đã quy định cụ thể về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư như sau:

- Quy định những trường hợp Nhà nước thu hồi đất để phát triển kinh tế, trách nhiệm của UBND các cấp đối với những trường hợp nhà đầu tư thoả thuận với người sử dụng đất

- Quy định phạm vi, loại đất để tính bồi thường:

+ Quy định về giải quyết các trường hợp đang sử dụng đất nhưng không có một trong các loại giấy tờ về đất đai

+ Phạm vi, giới hạn đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư và đất vườn,

ao liền kề với đất ở để được hỗ trợ về đất khi Nhà nước thu hồi đất

- Quy định về giá đất, phương pháp xác định giá đất:

+ Xác định lại giá đất cho phù hợp với thị trường đối với trường hợp giá đất

do UBND cấp tỉnh quy định và công bố chưa sát với giá chuyển nhượng quyền

sử dụng đất thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường

+ Quy định mở rộng khung giá, nâng mức giá tối đa của khung giá một số loại đất như: đất nông nghiệp, đất ở và đất sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp tại nông thôn tăng thêm 50%

- Quy định về hỗ trợ, giải quyết việc làm cho người bị thu hồi đất:

+ Trường hợp hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất có mức sống thuộc diện

hộ nghèo thì được hỗ trợ để vượt qua hộ nghèo

+ Trường hợp hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp bị thu hồi trên 30% diện tích đất nông nghiệp không được Nhà nước bồi thường bằng đất nông nghiệp tương ứng được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm bằng cách giao đất để làm mặt bằng sản xuất hoặc kinh doanh dịch

vụ phi nông nghiệp

- Quy định hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi được giao đất TĐC mà có nguyện vọng ghi nợ thì được ghi nợ tiền sử dụng đất trên giấy chứng nhận quyền

sử dụng đất

Nghị định số 69/2009/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 13/9/2009 đã quy định nhiều chính sách nhằm giải quyết các vướng mắc trong bồi thường giải phóng mặt bằng trong đó tập trung nâng cao mức hỗ trợ cho người có đất nông nghiệp bị thu hồi như: đất vườn, ao xen kẽ khu dân cư hoặc trong cùng thửa đất

có nhà ở riêng lẻ, việc bên ngoài được thu hồi theo giá đất nông nghiệp trồng cây lâu năm còn được hỗ trợ thêm 30 - 70% giá đất ở trong khu vực; đất nông nghiệp xen kẽ khu dân cư được hỗ trợ thêm 20 - 50% giá trị đất ở trong khu vực Ngoài

ra nông dân bị thu hồi đất sẽ được hỗ trợ chuyển nghề bằng 1,5 - 5 lần đất nông nghiệp đồng thời, Nghị định cũng quy định việc lập Quỹ phát triển đất trên cơ

sở trích từ 30 - 50% nguồn thu hàng năm từ tiền sử dụng đất, đấu giá quyền sử dụng đất bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; phát triển khu tái định cư nhằm đảm bảo vai trò của Nhà nước trong việc ổn định xã hội thông qua chính sách điều tiết tài nguyên đất đai sẽ góp phần làm hài hoà các lợi ích giữa Nhà nước và các chủ thể

sử dụng đất theo quy định của pháp luật đất đai Nhà nước có thể chủ động mua lại diện tích đất của các doanh nghiệp thuộc diện phải được di dời ra khỏi các đô thị do quá trình sản xuất gây ô nhiễm môi trường để bổ sung vào quỹ đất phục vụ mục tiêu chính sách xã hội

Việc thực hiện thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Nhà nước chỉ thực hiện thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích như xây dựng khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế và các dự án đầu tư lớn theo quy định của Chính phủ; đối với các dự án sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ phù hợp với quy hoạch sử dụng đất đã được xét duyệt thì nhà đầu tư được nhận chuyển nhượng, thuê quyền sử dụng đất, nhận góp vốn bằng giá trị chuyển quyền sử dụng đất của

tổ chức, gia đình, cá nhân mà Nhà nước không thực hiện thủ tục thu hồi đất, khuyến khích các nhà đầu tư thoả thuận với người có đất

Về chính sách bồi thường, hỗ trợ cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất được quy định như sau:

- Bồi thường hoặc hỗ trợ đối với toàn bộ diện tích đất Nhà nước thu hồi

- Bồi thường hoặc hỗ trợ về tài sản hiện có gắn liền với đất và các chi phí đầu tư vào đất bị Nhà nước thu hồi

- Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề

và hỗ trợ khác cho người bị thu hồi đất

- Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư

Như vậy chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo Luật Đất đai năm

2003 đã kế thừa những ưu điểm của chính sách trong thời kỳ trước, đồng thời có những đổi mới nhằm góp phần tháo gỡ các vướng mắc còn tồn tại

2.3.4 Giai đoạn từ khi Luật Đất đai năm 2013 có hiệu lực đến nay

Hiện nay, việc thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng được áp dụng theo Luật đất đai năm 2013 và được cụ thể hoá tại các Nghị định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật đất đai 2013; Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; Nghị định số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về giá đất;

Theo đó, khi Nhà nước thu hồi đất để phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh, mục đích công cộng thì phải bồi thường cho người sử dụng đất bằng đất, nếu không có đất thì phải bồi thường bằng giá trị đất tại thời điểm và kèm theo

đó là thực hiện các chính sách về hỗ trợ như hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp và hỗ trợ tái định cư Còn những dự án phục vụ cho việc sản xuất kinh doanh của các tổ chức, cá nhân cơ bản chủ đầu tư phải tự thoả thuận với người có đất trên cơ sở giá thị trường

Về cơ bản Luật Đất đai năm 2013, quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất giống như các văn bản luật cũ Tuy nhiên, có điều chỉnh, bổ sung một số nội dung cho phù hợp với tình hình thực tế và điều kiện phát triển của đất nước bằng những biện pháp hỗ trợ như hỗ trợ ổn định đời sống, sản xuất, chuyển đổi nghề nghiệp và hỗ trợ tái định cư

2.4 CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ CỦA CẢ NƯỚC VÀ TẠI MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG

2.4.1 Cả nước

Ở nước ta, các quy định của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ngày càng phù hợp hơn với yêu cầu của thực tế cũng như yêu cầu của các quy luật kinh tế Sự quan tâm tới lợi ích của những người bị thu hồi đất được cụ thể hóa ngay trong Luật đất đai năm 2013, ngoài ra các Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật đất đai; Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất; số 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 quy định về giá đất cũng thể hiện sự quan tâm đặc biết đối với người bị thu hồi đất và tính minh bạch trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Vì thế, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong thời gian qua đã đạt được các kết quả khá khả quan, thể hiện trên một số khía cạnh chủ yếu sau:

Về đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư: ngày càng được xác định đầy đủ chính xác, phù hợp với tình hình thực tế của đất nước, giúp cho công tác quản lý đất đai của Nhà nước được nâng cao, người nhận bồi thường, hỗ trợ cũng thấy thỏa đáng

Về mức bồi thường, hỗ trợ: ngày càng cao tạo điều kiện cho người dân bị thu hồi đất có thể khôi phục lại tài sản bị mất Một số biện pháp hỗ trợ đã được

bổ sung và quy định rất rõ ràng, thể hiện được tinh thần đổi mới của Đảng và Nhà nước nhằm giúp cho người dân ổn định về đời sống và sản xuất

Về trình tự thủ tục tiến hành: bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã được tiến hành theo trình tự thủ tục ngày càng chặt chẽ, tối giản, giải quyết được nhiều vướng mắc trong khi tiến hành thu hồi đất giúp cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện công tác bồi thường, tái định cư đạt hiệu quả

Áp dụng tại các địa phương: bên cạnh việc thực hiện các quy định của Luật Đất đai năm 2013, các Nghị định hướng dẫn thi hành, đã dựa trên sự định hướng

chính sách của Đảng và Nhà nước, tình hình thực tế tại địa phương để ban hành các văn bản pháp luật áp dụng cho địa phương mình, làm cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện hợp lý và đạt hiệu quả cao hơn Do vận dụng các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thỏa đáng nên việc thu hồi đất đã tiến hành khá thuận lợi, mặc dù vẫn còn những khiếu nại nhưng con số này ít và không gây trở ngại đáng kể trong quá trình thực hiện

Việc nhận thức về tầm quan trọng, ý nghĩa cũng như tính chất phức tạp của vấn đề thu hồi đất, tái định cư của các nhà quản lý, hoạch định chính sách, của chính quyền địa phương được nâng lên Chính phủ đã có nhiều nỗ lực để tạo điều kiện vật chất và kỹ thuật trong việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có năng lực và

có nhiều kinh nghiệm ngày càng đông đảo Sự chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư giữa các bộ, ban, ngành có các dự án đầu

tư ngày càng được mở rộng và có hiệu quả

Nhờ bổ sung, sửa đổi các quy định pháp luật về phương pháp tổ chức, về năng lực cán bộ thực thi thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, tiến độ giải phóng mặt bằng trong các dự án đầu tư gần đây đã được rút ngắn hơn so với các

dự án cũ, góp phần giảm bớt tác động tiêu cực khi tiến hành thu hồi đất Việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã giúp cho đất nước ta xây dựng cơ sở vật chất, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng khu chế xuất, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, các dự án trọng điểm của Nhà nước, cũng như góp phần chuyển đổi cơ cấu nền kinh tế, ổn định đời sống sản xuất cho người dân có đất bị thu hồi

2.4.2 Thành phố Đà Nẵng

Ngày 14/3/2015, UBND thành phố Đà Nẵng ban hành Quyết định số 06/2015/QĐ-UBND về việc ban hành quy định về trình tự, thủ tục thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố

Đà Nẵng

- Để công tác GPMB, bồi thường, hỗ trợ, TĐC thực hiện đúng quy định, Thành phố giao cho Sở Tài chính, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Xây dựng thường xuyên tổ chức tập huấn và triển khai các Quyết định của UBND thành phố và có hướng dẫn cụ thể cho các đơn vị thực hiện

- Thành phố cũng đã có những vận dụng cụ thể phù hợp với tình hình sử dụng đất thực tế tại địa phương, tập quán sinh sống của người dân từng vùng để đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của nhân dân trên cơ sở đảm bảo sự công bằng, khách quan và có tính chất động viên, khuyến khích người bị thu hồi đất nhanh chóng thực hiện giải tỏa, bàn giao mặt bằng đúng tiến độ

- Thường hỗ trợ đối với những hộ bàn giao mặt bằng sớm, đúng tiến độ

- Đối với người dân sản xuất nông nghiệp bị thu hồi đất, ngoài việc được bồi thường, hỗ trợ về đất, cây cối, hoa màu còn được hỗ trợ tiền chuyển đổi nghành nghề, tạo điều kiện học nghề mới hoặc chuyển sang nghề khác

- Thành phố Đà Nẵng luôn chú trọng công tác tái định cư đối với các hộ giải tỏa, lãnh đạo UBND thành phố thường xuyên đôn đốc để đẩy nhanh việc giao đất tái định cư cho các hộ giải tỏa

Hầu hết các dự án trên địa bàn thành phố đều do các Ban giải tỏa bồi thường thực hiện giải phóng mặt bằng theo quy định của UBND thành phố Do

đó công tác giải tỏa bồi thường được chuyên môn hóa nên các chính sách giả tỏa bồi thường được quán triệt đầy đủ và nhất quán đối với tất cả các dự án Nhờ vậy, việc thực hiện giải tỏa bồi thường được công bằng, nhanh chóng và giảm tình trạng khiếu kiện

Từ sau khi Luật Đất đai năm 2003 đến 31/12/2013, thành phố đã thực hiện việc thu hồi đất để giao đất và cho thuê đất tổng cộng 803 dự án với tổng diện tích 13.827,74 ha Trong đó giao đất 652 dự án với diện tích 9.558,33 ha; cho thuê đất 151 dự án với diện tích 4.269,4 ha Đặc biệt đã chuyển mục đích sử dụng trên 300,0 ha đất quốc phòng để giao cho các dự án phục vụ phát triển kinh

tế -xã hội của thành phố để sử dụng có hiệu quả hơn

Một số dự án trong quá trình triển khai thực hiện, do tình hình thực tế về năng lực của chủ đầu tư cũng như sự điều chỉnh quy hoạch chung của thành phố cho phù hợp và sử dụng đất có hiệu quả hơn, UBND thành phố đã điều chỉnh chủ đầu tư hoặc có kế hoạch triển khai theo từng giai đoạn của dự án Thành phố đã đầu tư xây dựng 242 khu, điểm dân cư với tổng diện tích được phê duyệt là 3.658,63 ha (đã đưa vào sử dụng hơn 1000,0 ha)

- Công tác bố trí TĐC: Thành phố đã bố trí 4.690 lô đất TĐC thực tế cho các hộ giải tỏa đã bàn giao mặt bằng, trong đó: có 548 lô bố trí cho các hộ bàn giao mặt bằng từ năm 2008 trở về trước; 1.531 lô bố trí cho các hộ bàn giao mặt