Nghi lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 1931 và xô viết nghệ tĩnh

như những tài liệu, sách báo, tác phẩm mà tôi đã thống kê được thì có thể khẳng định chưa có một công trình nghiên cứu một cách sâu sắc, cụ thể về phong trào cách mạng của nhân dân huyện

NGHI LỘC TRONG PHONG TRÀO CÁCH MẠNG

NĂM 1930 – 1931VÀ XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH

CHUYÊN NGÀNH LỊCH SỬ VIỆT NAM CẬN ĐẠI

những tên đất, tên làng gắn liền với cuộc đấu tranh ấy vẫn còn được lưu truyền đến hôm nay và mãi mãi sau này

Xô Viết Nghệ Tĩnh là một phong trào cách mạng rộng lớn đã làm rung chuyển nền thống trị của đế quốc và phong kiến phản động ở Đông Dương, diễn ra trong nhiều huyện ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Góp phần làm nên thắng lợi đó chúng ta không thể không nhắc địa danh Nghi Lộc, một trong những địa phương của tỉnh Nghệ An đã giành được chính quyền trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 để làm nên cuộc cách mạng đã đi vào lịch sử như những mốc son chói lọi

“Nam Đàn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên Anh Sơn, Hà Tĩnh một phen dậy rồi”

Cùng với nhân dân cả nước, nhân dân Nghi Lộc đã đứng dậy hoà chung vào dòng thác cách mạng, với quyết tâm đánh bại kẻ thù, xây dựng đất nước hoà bình, độc lập tự do

Chính vì lẽ đó mà một thời nhân dân Nghi Lộc đã làm cho đế quốc Pháp và chính quyền tay sai thật điên bát đảo Hoảng sợ trước làn sóng cách mạng của quần chúng kẻ thù đã ra tay khủng bố và đàn áp một cách

dã man Thế nhưng, những âm mưu xảo quyệt, những hòng súng đen ngòm của kẻ thù cũng không lay chuyển được tinh thần đấu tranh trong nhân dân Nghi Lộc

Từ những thắng lợi cũng như những đóng góp của nhân dân Nghi Lộc, trong phong trào cách mạng, tôi muốn lật lại những trang sử vẻ vang của quê hương tôi, để viết về cuộc đấu tranh của nhân dân huyện nhà trong những năm 1930 – 1931

Phong trào cách mạng 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh là một

sự kiện lịch sử trọng đại trong lịch sử dân tộc, bởi vậy nó đã được nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, nhiều tác giả đề cập đến Trong các tác phẩm viết về Xô Viết Nghệ Tĩnh thì Nghi Lộc mới chỉ được nhắc đến với tư cách là những địa danh, trong tỉnh đã làm nên chiến thắng mà thôi Có thể nói nhân dân Nghi Lộc đã có những đóng góp rất lớn để làm nên chiến thắng của Xô Viết Nghệ Tĩnh Tuy nhiên, cho đến nay theo

như những tài liệu, sách báo, tác phẩm mà tôi đã thống kê được thì có thể khẳng định chưa có một công trình nghiên cứu một cách sâu sắc, cụ thể về phong trào cách mạng của nhân dân huyện Nghi Lộc đúng với tầm vóc, sự hy sinh những đóng góp lớn lao của nhân dân Nghi Lộc trong phong trào cách mạng nói trên

Ngày nay đang được sống trong độc lập tự do, vinh dự hơn nữa là đang được sống trên vùng lãnh thổ được mệnh danh là “làng đỏ” của cách mạng Việt Nam, hồi tưởng lại cuộc sống cơ cực dưới chế độ thực dân tàn bạo và phong kiến thối nát phản động, chúng ta càng cảm nhận sâu sắc hạnh phúc vinh dự hôm nay vô cùng to lớn

“Uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây”

Hạnh phúc vinh dự này chính là thành quả của bao công sức, nước mắt, xương máu của nhiều thế hệ đã chiến đấu từ thời kỳ này qua thời kỳ khác

Để ghi nhớ công lao của các thế hệ trước, đồng thời để thế hệ sau

kế tục phát huy tô thắm thêm màu đỏ quê hương Là một sinh viên theo ngành lịch sử, tôi muốn tìm hiểu những chặng đường lịch sử, những chông gai và những thắng lợi của nhân dân Nghi Lộc trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc

Song có một điều tôi muốn nói rằng: Tôi yêu lịch sử Việt Nam nói chung và tôi muốn được tìm hiểu lịch sử mảnh đất quê hương tôi nói riêng Vì vậy thực hiện đề tài này tôi không tham vọng gì lớn, chỉ muốn được góp một phần hiểu biết còn ít ỏi của mình cùng với các công trình nghiên cứu đã, đang và sẽ có về vấn đề này để cung cấp cho chúng ta một cách nhìn toàn diện hơn về phong trào cách mạng năm 1930 – 1931

và Xô Viết Nghệ tĩnh của nhân dân Nghi Lộc

Qua bản luận văn này tôi còn hy vọng nho nhỏ là được góp sức mình vào nghiên cứu lịch sử địa phương Nghi Lộc, góp phần làm phong phú thêm nội dung về lịch sử địa phương, giúp cho việc giảng dạy tốt hơn chương trình lịch sử địa phương trong các nhà trường Phổ thông ở Nghệ An

Xuất phát từ lý do trên tôi đã quyết định chọn nghiên cứu đề tài:

“Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh”

2 Lịch sử vấn đề

Phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh là một sự kiện lịch sử có ý nghĩa trọng đại, đã có không ít người quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau Nhưng về phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 ở Nghi Lộc thì chưa có một công trình chuyên khác nào nghiên cứu Vấn đề này chỉ mới được trình bày ở các góc độ khác nhau như trong sách:

+ “Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam huyện Nghi Lộc” sơ

thảo tập I (1954 trở về trước) nhà xuất bản Nghệ An năm 1991 đã trình bày những nội dung chủ yếu:

- Sự ra đời và hình thành Đảng bộ Nghi Lộc

- Đề cập đến sự hoạt động của Đảgn bộ với phong trào quần chúng

+ “Lịch sử Đảng bộ Nghệ An” tập I năm 1930 – 1945 nhà xuất bản

chính trị quốc gia Hà Nội 1998

Nội dung cũng đã phản ánh một cách trung thực sinh động quá trình đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân Nghệ An trên bước đường đấu tranh cách mạng, bước đầu rút ra được một số bài học kinh nghiệm, bài học thành công cũng như chưa thành ông trong quá trình lãnh đạo của Đảng bộ

+ “Sự kiện lịch sử của Đảng bộ thành phố Vinh” tập I nhà xuất bản

Nghệ An năm 2000 Tác giả giữ nguyên bản quyền chủ yếu là biên niên

sử

+ “Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam” cũng đã đánh giá những thành

quả cách mạng của phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 mà đỉnh cao

là Xô viết Nghệ tĩnh

+ “Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam” tỉnh Nghệ Tĩnh

nghiên cứu phong trào này trong phạm vi hai tĩnh Nghệ An và Hà Tĩnh

Và rải rác trong các tác phẩm về lịch sử, các tạp chí nghiên cứu lịch sử về giai đoạn năm 1930 – 1931 và một số tài liệu ở kho địa chí thư viện Nghệ An, các công trình nghiên cứu của cán bộ bảo tàng Xô viết, một số hồi ký… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nhưng chỉ nhắc đến như một sự kiện để minh họa

Còn để đánh giá một cách có hệ thống sự đóng góp của nhân dân Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 thì chưa có một cuốn sách nào viết một cách toàn diện

Nhìn chung lại từ trước đến nay mảng đề tài nghiên cứu và đánh giá về một giai đoạn lịch sử hào hùng của nhân dân Nghi Lộc vẫn đang

có khoảng trống lớn, chưa được đầu tư đúng mức ở tầm quan trọng của

nó

Với đề tài này tôi hy vọng sẽ đáp ứng một phần nhỏ để chúng ta có thể hiểu thêm giai đoạn lịch sử năm 1930 – 1931 Mà đặc biệt là phong trào cách mạng của nhân dân Nghi Lộc đã đạt đến đỉnh cao – giành chính quyền

Đây là một đề tài còn được ít người nghiên cứu vì vậy trong quá trình tìm hiểu còn gặp nhiều khó khăn và chắc chắn sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết Song trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận được

sự giúp đỡ của thầy giáo hướng dẫn: Lê Đức Thảo và các thầy giáo cô giáo trong khoa lịch sử trường Đại học Vinh Cùng khả năng nổ lực của bản thân tôi sẽ cố gắng hoàn thành đề tài này một cách toàn vẹn và mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn tới sự quan tâm giúp đỡ của thầy

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Từ lịch sử vấn đề trên chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của luận văn là “Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931

và Xô Viết Nghệ Tĩnh”

Về thời gian: Giai đoạn từ năm 1930 đến tháng 10 năm 1931 và

Xô Viết Nghệ Tĩnh Do đó luận văn chỉ nghiên cứu Nghi Lộc trong những năm 1930 – 1931

Về nội dung: Tập trung phân tích đánh giá phong trào cách mạng

của nhân dân Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và

Xô Viết Nghệ Tĩnh như: Đề cập đến điều kiện thiên nhiên, con người Nghi Lộc, đặc biệt đề cập sâu nguyên nhân bùng nổ, diễn biến cao trào, thành quả đạt được, sự ra đời hoạt động của các Xô Viết nông dân và cuộc đấu tranh chống chính sách khủng bố của địch bảo vệ thành quả cách mạng của nhân dân Nghi Lộc

Những vấn đề nằm ngoài khung thời gian và nội dung trên không thuộc phạm vi đối tượng nghiên cứu của đề tài này

4 Nguồn tư liệu

Đây là một đề tài thuộc về lịch sử địa phương, do đó nguồn tài liệu

có phần hạn chế ngoài các tài liệu giáo trình:

+ Đại cương lịch sử Việt Nam tập II NXB

+ Tiến trình lịch sử Việt Nam từ năm 1958 đến nay

Chúng tôi chủ yếu khai thác và dựa vào nguồn tài liệu từ kho địa chỉ Thư viện Nghệ An như:

+ Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam huyện Nghi Lộc

5 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặt nó trong quá trình phát triển cũng như trong từng bối cảnh lịch sử nhất định Vì vậy phương pháp chủ yếu là sưu tầm, thống kê, trích dẫn tài liệu, trên cơ sở đó phân tích mổ xẻ, so sánh và đi đến kết luận đánh giá phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 của nhân dân Nghi Lộc như đề tài đã đặt ra

6 Bố cục luận văn

A - DẪN LUẬN:

1 Lý do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Nguồn tư liệu

5 Phương pháp nghiên cứu

B - NỘI DUNG CHƯƠNG I:

TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ XÃ HỘI NGHI LỘC

ĐẾN NĂM 1930

I.1- Nghi Lộc trong lịch sử dân tộc

I.1.1- vài nét về địa lý Nghi Lộc

I.1.2- Con người Nghi Lộc

I.2- Nghi Lộc trong cuộc vận động giải phóng dân tộc đầu thế kỷ

II.2.1- Thời kỳ mở đầu phong trào: Biểu tình, bãi công

II.2.2 - Phong trào phát triển lên đến đỉnh cao

II.3 - Sự ra đời và hoạt động của các Xô Viết nông dân

CHƯƠNG III:

CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG CHÍNH SÁCH KHỦNG BỐ TRẮNG

CỦA ĐỊCH BẢO VỆ THÀNH QUẢ CÁCH MẠNG

III.1- Âm mưu thủ đoạn của đế quốc và thực dân phong kiến Nam Triều

III.2 - Đảng bộ Nghi Lộc lãnh đạo quần chúng đấu tranh chống khủng bố

C – KẾT LUẬN

***

B - NỘI DUNG

CHƯƠNG I

TÌNH HÌNH CHÍNH TRỊ XÃ HỘI NGHI LỘC ĐẾN NĂM 1930

I.1 - NGHI LỘC TRONG LỊCH SỬ DÂN TỘC

I.1.1 - Vài nét về địa lý Nghi Lộc

Ở về phía đông nam Nghệ An, Nghi Lộc là một trong ba huyện miền biển, bao gồm 26 huyện, vùng đất hạ lưu tả ngạn dòng Nam Giang

Từ xưa nơi đây cũng là “Địa linh nhân kiệt” một vùng đất hẹp được hình thành sớm và có bề dày lịch sử tràn đầy sức sống

Đất linh thiêng sinh ra người hào kiệt, để trường tồn trong lòng dân tộc Từ thuở các Vua Hùng dựng nước trên mảnh đất huyện Nghi Lộc ngày nay đã có cư dân người Việt Cổ sinh sống Thuở ấy nơi đây là lãnh thổ Bộ Việt Thường Qua hàng ngàn năm cai trị của các tập đoàn phong kiến Trung Quốc và các triều đại phong kiến Việt Nam Cũng như các địa phương trong cả nước, địa giới và tên gọi của huyện Nghi Lộc đã nhiều lần thay đổi, tới năm 1889 Vua Thành Thái mới đổi tên huyện thành huyện Chân Lộc dưới triều Tây Sơn thành huyện Nghi Lộc Mười năm sau năm 1899 địa giới giữa Phủ Hưng Nguyên và huyện Nghi Lộc được điều chỉnh Tổng Yên Trường phía Bắc Vinh - Bến Thuỷ trước thuộc huyện Nghi Lộc nay cắt sang Phủ Hưng Nguyên Tổng Vân Trình phía Tây Sông Cấm trước thuộc phủ Hưng Nguyên nay cắt sang huyện Nghi Lộc, tách các làng xã phía Đông Bắc Sông Cấm thành lập ra Tổng La Vân, địa giới này ngày càng ổn định

Nghi Lộc là một huyện đồng bằng của tĩnh Nghệ An nằm sát phía Bắc Thành phố Vinh trên toạ độ từ 18 độ 40 đến 18 độ 55 vĩ độ Bắc, từ

105 độ 28 đến 105 độ 45 kinh Đông, phía Bắc giáp hai huyện Yên Thành và Diễn Châu, đường xe lửa và đường quốc lộ I Hà Nội – Vinh, phía Nam giáp thành phố Vinh và hai huyện Hưng Nguyên, Nam Đàn Phía Đông giáp biển Đông và huyện Nghi Xuân (tĩnh Hà Tĩnh) phía Tây giáp huyện Đô Lương

Vùng phía Bắc và phía Tây Tây Nam, từ tả ngạn Sông Cấm trở lên, núi đồi nối tiếp nhau dạn dày suốt dọc địa giới chung với các huyện Nam Đàn, Đô Lương, Yên Thành, Diễn Châu, lấn sâu vào nội địa lan rộng ra dọc bờ biển phía Bắc Cửa Lò Lớn hơn đó là dãy núi Đại Vạc, bắt đầu từ các làng Cổ Văn, Cổ Lãm (Nghi Văn) địa đầu phía Tây bắc

huyện ven theo địa giới chung các huyện Yên Thành, Diễn Châu, chạy thẳng xuống Sông Cấm đối đầu với Núi Voi ở phía Hữu ngạn tạo thành cửa vào ra của các tuyến đường giao thông Bắc Nam của đất nước Núi đồi ở vùng này hầu hết có độ dốc lớn (350

– 400) và bị xói mòn nặng Vị đất đai bị rửa trôi chỉ còn lại sỏi đá nên thực vật chỉ có loại cây lùn bụi

và hiếm động vật Khoáng sản, tuy có các thứ sắt, mang gan, phốt phát… song trữ lượng ít, chất lượng thấp, giá trị công nghiệp không nhiều Diện tích bản sơn địa chiếm tỷ lệ lớn, bị phủ dày sỏi đá nghèo chất mùn và chất hữu cơ Thung lũng đồng bằng vì tiếp giáp với núi đồi nên khập khểnh bị chia cắt, tỷ lệ sắt độ PH thấp (từ 4,5 – 5%)

Vùng phía Đông và Đông Nam từ hữu ngạn Sông Cấm trở xuống, tuy không có nhiều núi đồi, song địa hình cũng rất phức tạp Sau các đợt biển lùi, cứ cách nhau khoảng trên 1km lại nổi lên một cồn cát cao rộng, kéo dài song song theo bờ biển Trên các dãy cồn cát ấy không có cỏ cây Về mùa hè cát nóng như rang, xen kẻ giữa các dãy cồn cát là các lòng chảo và bàu đầm Thổ nhượng ở các lòng chảo có hiện tượng tích

tụ sắt và nhôm, rất nghèo chất mùn, chất hữu cơ và hàm lượng trao đổi rất thấp Đồng bằng màu mở của huyện phần lớn nằm dọc hai bên Sông Cấm, nhất là phía Hữu ngạn, thổ nhượng ở đây là đất cát pha sét, hàm lượng mùn và NPK tổng hợp cao, thích nghi với nhiều loại cây trồng nhất là lúa

Huyện Nghi Lộc có bờ biển dài và có hai cửa sông lớn là Cửa Lò

và Cửa Hội, hai cửa sông này có vị trí chiến lược cả về quân sự, kinh tế của Quốc gia và Quốc tế thời quốc gia Đại Việt (từ thế kỷ thứ X đến thế

kỷ XIV) Cho nên nơi đây trở thành một trong những cửa lạch, thuyền buôn trong và ngoài nước ra vào tấp nập Các Vương Triều Quốc gia Đại Việt đều quan tâm xây dựng, củng cố vững chắc đồn phòng thủ ở hai cửa sông này để bảo vệ đất nước [11:10] Cửa Lò và Cửa Hội cũng

là nơi giàu khoáng sản có giá trị kinh tế cao như: Tôm, mực, cá thu…

Về khí hậu: Cũng như các vùng đất khác trên đất nước ta, Nghi

Lộc chịu ảnh hưởng sâu sắc của khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm Ở đây có

sự phân biệt rõ rệt giữa các mùa trong năm Do đặc thù về vị trí địa lý nên Nghi Lộc không chỉ là nơi hứng chịu ảnh hưởng của gió mùa đông Bắc mà còn là điểm gần như đón đầu những trận gió Lào, kèm theo nắng nóng trong mùa Hạ Lượng mưa hàng năm ở Nghi Lộc khá lớn!

Nghi Lộc được coi là điểm tiếp nhận ảnh hưởng của hai đường khí hậu ở hai miền, là nơi giao thoa của nhiều chế độ thời tiết, vì thế, khí hậu

ở Nghi Lộc tương đối khắc nghiệt Đây cũng là một trong những nhân tố góp phần hình thành nên nhân cách của con người xứ Nghệ và Nghi Lộc nói riêng

I.1.2 - Con người Nghi Lộc

Trên nền tảng thiên nhiên cơ bản thuận lợi ấy, con người đã bắt đầu định cư dọc ven Sông Cấm và đường Thiên Lý (tên trước khi có đường quốc lộ I) rồi lan rộng ra khắp vùng trong huyện, trước hết là vùng phía Đông và Đông nam theo sự lùi dần của biển

Sau khi biển lùi, nhánh Sông Cấm phía Nam bồi lấp, ông Nguyễn Hội quê làng Cương Gián, huyện Nghi Xuân (Hà Tĩnh) chiêu dân lập ra Hai đồng muối Thượng Xá (Nghi Xá - Nghi Hợp) và Yên Lương (Nghi Thuỷ) Tiếp đó Nguyễn Xí con thứ của ông là một danh tướng nhà Lê lấy tù binh quân minh (Trung Quốc), và quân ChămPa Chiêm Thành (các quốc gia phía Nam) khai phá đất hoang, do bờ biển từ Cửa Lò đến Cửa Hội làm cho ruộng đất canh tác ở vùng này ngày càng mở rộng

Đi đôi với phát triển dân cư và ruộng đất canh tác ven biển, các trang trại, khai khẩn đất hoang ở đồng bằng và bán sơn địa cũng được hình thành ngày càng nhiều Khi được triều đình cử vào trấn thủ ở Nghệ

An, Thái bảo lãng, Quận Công Trần Bá Chúc đã chiêu dân khai phá đất hoang lập nên các làng Tuy nhiên, sự hình thành, phát triển dân cư trong huyện còn mang tính tự nhiên và hết sức chênh lệch giữa các vùng, vùng ven biển xung quanh Cửa Lò và Cửa Hội mật độ dân số rất cao, còn các vùng núi đồi thì thưa dần

Trong huyện các chợ cũng được hình thành theo sự phát triển của từng cụm dân cư Do đặc điểm hình thành và phát triển dân cư trong

huyện nên phần lớn các làng xã là người góp của nhiều địa phương trong

cả nước Nên trong mỗi làng, có nhiều họ và mỗi vùng thậm chí mỗi làng có một giọng nói khác nhau Qua chung sống lâu đời và cùng lao động sản xuất, xây dựng gia đình, làng mạc, đất nước, mọi người đã hoà nhập thành người chủ ở quê hương mới, không còn phân biệt sắc tộc dân cư… Mỗi người dân trong từng làng, từng vùng đã đem hết sức lực, kinh nghiệm, nghề nghiệp của mình, kế tục nhau tự cải tạo và điều chỉnh về mọi mặt nhằm không ngừng khai thác tài nguyên thiên nhiên phát triển ngành nghề, phục vụ cho nhu cầu sinh sống của mình và của xã hội

Từ thâm canh lúa nước trên các thung lũng đồng bằng, con người Nghi Lộc đã từng bước lấn sâu vào khai thác những mảnh đất, thửa ruộng dọc các chân núi, các khe suối để tăng gia sản xuất và lợi dụng đất Bản sơn địa để chăn nuôi trâu, bò đàn Nhân dân vùng phía Đông và phía Nam đã dày công cải tạo “cồn khô, cát bạc đồng chua nước mặn” nơi mà “lúa cấy không có ăn, khoai trồng ra không có ngọn, đậu trồng ra không có ngọi” [11:16] Thành những đồng lúa, đồng rau, đám vườn, và thuần thục những giống cây trồng thích nghi để có thu hoạch dù năng suất thấp

Bên cạnh nghề làm ruộng, đánh cá, làm muối là chủ yếu, nhân dân các làng xã trong huyện còn phải làm nhiều nghề khác như nghề thủ công, nghề trồng bông, dệt vải…

Nghi Lộc là một trong nhiều địa phương ở Nghệ Tĩnh, tuy nghèo đói về đời sống vật chất, nhưng đời sống tinh thần, nhất là tinh thần hiếu học trong nhân dân không ngừng được phát huy, việc học hành, thi cử ở Nghi Lộc từ đầu đã trở thành phong trào thi đua mạnh mẽ trong tầng lớp Nho sỹ, bần hàn cũng không chịu thua kém trên con đường cử nghiệp Mặc dù việc học hành thi cử của họ không phải là con đường tiến thân vào mục đích vào làm quan, mà họ muốn đem những trí thức của mình truyền thụ cho dân, đấu tranh cho công lý, cho lẻ phải…

Rồi phong tục mời nhau uống nước chè xanh, đã trở thành nề nếp sinh hoạt lâu đời, phổ biến của nhân dân trong huyện, tập tục này đã gắn mọi người lại trong “tình làng nghĩa xóm, tối lứa tắt đèn có nhau”

Tất cả vừa mang đặc trưng văn hoá Nghệ Tĩnh Trong nền văn hoá chung của dân tộc Việt Nam, vừa phản ánh đậm đà bản sắc dân tộc của một vùng quê giàu truyền thống đấu tranh, xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Điều đó đã góp phần không ngừng nâng cao những truyền thống tốt đẹp của những người dân nơi đây, tô đậm nhân cách con người Nghệ Tĩnh trong phẩm chất cao quý của con người Việt Nam

I.2 - NGHI LỘC TRONG CÔNG CUỘC VẬN ĐỘNG GIẢI PHÓNG DÂN

TỘC ĐẦU THẾ KỶ XX

Với vị trí địa lý khá đặc biệt, gồm sông núi, biển đồng bằng nên Nghi Lộc bất cứ thời nào cũng được coi là một vị trí chiến lược quan trọng

Năm 1884 thực dân Pháp thiết lập nền cai trị của chúng trên đất nước ta biến Việt Nam thành nước thuộc địa, nửa phong kiến Chúng đã chia nước ta làm ba kỳ, mỗi kỳ có một thủ đoạn cai trị riêng Nghi Lộc

là địa phương nằm trong xứ Trung Kỳ, xứ “bảo hộ” của Pháp, nên mọi mặt về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội trong huyện đều biến đổi theo chính sách cai trị của chúng trong cả xứ

Trước sự áp bức, bóc lột tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc và phong kiến Nam Triều, đời sống của những người dân Nghi Lộc càng rơi vào cảnh bần cùng và lạc hậu Nó đã được phản ánh qua các bài vẽ được phổ

biến truyền miệng trong nhân dân Nghi Lộc thời bây giờ

“ Nạp sưu nạp thuế xong rồi Chỉ đổ vô vốn ba miếng khoai khô” hay là

Ăn toàn cháo cám cháo khoai

Lại thêm tạp dịch phu phen nặng nề”

Vì thế gặp những năm hạn hán, lụt lội, mất mùa thì nhân dân chết đói rất nhiều Chính tình hình này đã gây trong lòng người dân Nghi Lộc những phẩn nộ cao độ, mâu thuẫn giữa nông dân với bọn hào lý Tây đoan, địa chủ phong kiến, đế quốc càng thêm sâu sắc Cho nên bất kỳ ở đâu hay lúc nào hễ có người đứng ra hô hào là nhân dân Nghi Lộc đứng

ra hưởng ứng, tích cực tham gia vào các vụ kiện cáo, tranh chấp ruộng đất và đánh đập bọn Tây đoan chống phục thù làm bộ đã xảy ra thường xuyên, trong nông thôn Nghi Lộc

Những người con ưu tú trong huyện đã nối gót nhau làm rạng danh cho đất nước vẻ vang thêm truyền thống yêu nước của quê hương Truyền thống cách mạng của nhân dân Nghi Lộc bắt nguồn từ những thế

kỷ trước

Nghi Lộc là một trong những địa phương tham gia phong trào Cần Vương mạnh mẽ Hưởng ứng lời kêu gọi cụ Phan Đình Phùng, các sỹ phu yêu nước như Đình Văn Chất, Ngô Quang, Đặng Thọ Ngơi… đã chiêu binh tập luyện và lập căn cứ kháng chiến ngay trên quê hương mình, nhằm ngăn chặn từng bước tiến của kẻ thù

Ngoài ra nhân dân các địa phương còn góp tiền gạo tiếp tế cho nghĩa quân và bảo vệ Văn Thân Sỹ phu tham gia khởi nghĩa

Nghi Lộc cũng là một trong những địa phương của tỉnh hưởng ứng phong trào Đông du do cụ Phan Bội Châu phát động Mặc dù bị chính quyền thực dân và phong kiến kiểm soát ráo riết, nhưng nhân dân Nghi Lộc vẫn tiếp tục vận động con em đi xuất dương Kết quả đã có 28 thanh niên Nghi Lộc sang Nhật theo cụ Phan hoạt động và trong số thanh niên theo cụ Phan sang Nhật đã có không ít người sau này trở thành những cán bộ chủ chốt trong phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX như Trương Văn Lĩnh (xã Nghi Phương)

Phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc ngày một phát triển mạnh mẽ kể từ năm 1900 đến năm 1929 Trong khoảng thời gian này nhân dân Nghi Lộc là một trong những địa phương đi đầu trong công

cuộc đấu tranh chống chính sách áp bức, bóc lột của chính quyền đế quốc và phong kiến Hàng trăm cuộc đấu tranh chống sưu thuế (rượu, muối) chống bọn hào lý tham nhũng, chống địa chủ chiếm đoạt ruộng đất đã diễn ra

Mặc dù các cuộc đấu tranh này chưa thu được kết quả mĩ mãn nhưng phong trào đấu tranh, đã góp một tiếng nói của nhân dân Nghi Lộc chống lại chính sách cai trị, áp bức, bóc lột của thực dân phong kiến

Sống trên mảnh đất có đặc điểm địa lý, địa hình đa dạng, phức tạp, không được thiên nhiên ưu đãi lại nằm ở vị trí chiến lược quốc phòng trọng yếu của đất nước nên từ thuở xa xưa, nhân dân Nghi Lộc đã phải chống chọi ác liệt với hai kẻ thù: Thiên tai và địch hoạ, để không ngừng phát triển sản xuất, duy trì sự sống của mình Cuộc chiến đấu liên tục đầy gian khổ, thử thách và hy sinh đó đã tôi luyện cho người dân Nghi Lộc dạn dày kinh nghiệm trong sản xuất, có ý thức cộng đồng cao, trong chiến đấu và hun đúc nên những phong cách ,nề nếp sinh hoạt bền vững trong cuộc sống

Đó chính là đức tính cần cù, chịu khó, năng động sáng tạo trong lao động sản xuất và xây dựng cuộc sống, đó là tinh thần khảng khái bảo

vệ chân lý, bảo vệ lẽ phải, dũng cảm đấu tranh chống lại mọi điều gian

tà, bất chính trái với đạo lý làm người Đó là ý chí xả thân vì nghĩa lớn,

vì độc lập tự do của tổ quốc

Những phẩm chất đó, những tính cách đó, những truyền thống tốt đẹp đó mãi mãi, là vốn quý của nhân dân Nghi Lộc mà các thế hệ nối tiếp nhau không ngừng phát huy và đóng góp to lớn vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

*

*

*

CHƯƠNG II:

NGHI LỘC TRONG PHONG TRÀO CÁCH MẠNG

1930 – 1931 VÀ XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH

II.1- NGHI LỘC TRƯỚC PHONG TRÀO CÁCH MẠNG 1930 – 1931

Từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất, hoà chung với không khí sôi động của cả nước, phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc cũng ngày một mạnh mẽ hơn Đặc biệt vào cuối năm 1929 đầu 1930 cuộc khủng hoảng kinh tế trong thế giới Tư bản Chủ nghĩa đã tác động đến đời sống chính trị và xã hội Việt Nam, trong đó có cả nhân dân Nghi Lộc, công nhân bị sa thải, nông dân bị bòn vét, bóc lột đến tận xương tuỷ, điều đó càng khắc sâu thêm mối thù đế quốc và phong kiến của nhân dân cả nước nói chung nhân dân Nghi Lộc nói riêng

Mâu thuẫn xã hội nổ ra gay gắt, các cuộc đấu tranh chống đế quốc

và phong kiến của nhân dân cả nước tiếp tục phát triển Lúc này, phong trào đấu tranh cách mạng đã nổ ra ở nhiều nơi như: Đấu tranh của công nhân nhà máy Xi măng Hải Phòng đòi tăng lương, giảm giờ làm, công nhân của hãng dầu Xôcôni ở nhà Bè bãi công đòi yêu sách Nhìn chung

ở Nghệ Tĩnh phong trào đấu tranh của công nhân phát triển mạnh

Trước tình hình đó, vào những năm tháng cuối năm 1929, nhân dân Nghi Lộc càng được thức tỉnh, khích lệ bởi những tư tưởng cách mạng mới và sự hoạt động tích cực khẩn trương của tổ chức Đông dương cộng sản Đảng Nhân dân Nghi Lộc đã đứng dậy đấu tranh, các cuộc đấu tranh liên tiếp diễn ra phong trào này bị dập tắt lại có những phong trào khác nổi lên, cứ như vậy trong các cuộc đấu tranh chung nhân dân Nghi Lộc không hề vắng mặt bất cứ cuộc đấu tranh nào

Trong thời kỳ này để giác ngộ quần chúng, công tác tuyên truyền được tiến hành đầy đủ và thường xuyên Hình thức tuyên truyền rất phong phú, nhưng truyền đơn là hình thức tuyên truyền hàng đầu được các cấp bộ Đảng áp dụng Chính vì thế vào dịp này cứ đến ngày kỷ niệm lịch sử là có truyền đơn của Đảng, nội dung của truyền đơn, không chỉ dừng lại nói ý nghĩa của ngày lễ mà còn kêu gọi quần chúng đứng lên đấu tranh đòi quyền lợi Sự xuất hiện các truyền đơn tạo nên sự bàn luận sôi nổi và khích lệ mạnh mẽ tinh thần cách mạng của các tầng lớp nhân dân

Nhân ngày 1/8/1929 kỷ niệm ngày Quốc tế chống chiến tranh Đế quốc hay ngày 7/11/1929 kỷ niệm ngày cách mạng tháng 10 Nga thành công là dịp truyền đơn, cờ đỏ xuất hiện nhiều nơi, kêu gọi thợ thuyền, dân cày, binh lính, học sinh và các tầng lớp nhân dân bị áp bức ở Nghi Lộc đoàn kết lại noi gương cách mạng Nga, đánh đổ đế quốc Chủ nghĩa

và Tư bản chủ nghĩa, đánh đổ Nam Triều và chế độ phong kiến, lập chính quyền Xô Viết công nông binh Đông Dương, giao nhà máy cho thợ thuyền, giao ruộng đất cho dân cày, công nông chuyên chính thực hiện Chủ nghĩa cộng sản” Đây là một sự kiện lịch sử quan trọng, nó thúc đẩy quá trình đấu tranh của quần chúng Nghi Lộc bước vào một thời kỳ mới, đồng thời sự kiện này cũng thúc đẩy sự ra đời của các Chi

bộ cộng sản trong huyện Nghi Lộc

Ngày 10/3/1930 Đảng cộng sản Việt Nam phát truyền đơn kêu gọi các tầng lớp nhân dân gia nhập các hội quần chúng để cùng tranh đấu đòi quyền lợi Truyền đơn đã vạch ra nội dung, mục tiêu đấu tranh thiết thực cho các giới như bỏ thuế, chống bắt phu…

Những nội dung mới mẻ mà truyền đơn của Đảng đề cập trong dịp này đã khơi dậy một niềm tin cách mạng to lớn cho nhân dân Nó không những chí cho nhân dân biết ý nghĩa chống chiến tranh Đế quốc và ý nghĩa của cách mạng tháng 10, mà còn nêu ra mục tiêu đấu tranh thiết thực, phù hợp với nguyện vọng lâu đời của mọi ngành mọi giới Truyền

đơn không chỉ đề cập đến nguyện vọng về kinh tế mà yêu cầu cả về chính trị như: Tự do lập hội, đòi lập chính quyền Xô Viết như nước Nga

Bên cạnh việc sử dụng truyền đơn làm công cụ để tuyên truyền, tổ chức quần chúng thì một số hình thức đấu tranh tuyên truyền mới cũng

đã xuất hiện Đó là sự ra đời của một số tờ báo bằng chữ quốc ngữ đã đực phổ biến rộng rãi ở Nghi Lộc như: Báo “Nhà Nông” của tổ chức nông hội, báo “Tân Tiến” của thanh niên, báo “Bạn gái” của phụ nữ… Nội dung chính của các tờ báo này đều nói lên sức mạnh vô địch của sự đoàn kết và chỉ có đấu tranh mới giành được quyền lợi

Có thể nói ngay từ những ngày đầu tiên của năm 1930, hoà chung với phong trào đấu tranh của nhiều nơi trong tỉnh Phong trào cách mạng của nhân dân Nghi Lộc bắt đầu nổ ra Kể từ ngày 01/5/1930 ngày mà Đảng cộng sản Việt Nam phát động phong trào đấu tranh nhân kỷ niệm ngày quốc tế lao động 01/5 Từ đấy cuộc đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc bước vào một thời kỳ mới, thời kỳ mà Đảng bộ Nghi Lộc trực tiếp lãnh đạo cuộc đấu tranh

II.2 - PHONG TRÀO CÁCH MẠNG CỦA QUẦN CHÚNG

II.2.1 - Thời kỳ mở đầu phong trào: Biểu tình, bãi công

Ngày 3/2/1930 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời Đây là thời kỳ phong trào cách mạng Việt Nam bước sang một giai đoạn mới, thời kỳ Đảng lãnh đạo triệt để và toàn diện cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân cả nước nói chung và Nghi Lộc riêng Ở địa phương dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ một phong trào đấu tranh chống áp bức, bóc lột của bọn thực dân, phong kiến đã nổ ra đòi quyền Tự do, dân chủ của công nông, nông dân, học sinh và các tầng lớp khác trong xã hội

Để ngăn chặn phong trào đấu tranh của nhân dân ngày một lên cao, thực dân Pháp và tay sai đã tiến hành truy nã, khủng bố, tiêu diệt các tổ chức yêu nước cùng các chiến sỹ cách mạng Và cũng chính từ đây các phong trào cách mạng đấu tranh lại diễn ra một cách quyết liệt

hơn Thực dân Pháp không chỉ tiến hành truy nã các tổ chức yêu nước

mà thâm độc hơn chúng còn rải truyền đơn, viết báo xuyên tạc chủ nghĩa Cộng sản, bài bác cách mạng Tháng mười Nga và hăm doạ quần chúng Những hành động đó không những không lừa bịp được quần chúng đã được giác ngộ cách mạng mà ngược lại càng thổi bùng lên ngọn lửa căm thù và quyết tâm cách mạng của nhân dân

Ngày 18/3/1930 phân cục Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam ở Trung Kỳ (đóng tại vinh) phát truyền đơn kêu gọi các giới gia nhập các

tổ chức quần chúng của Đảng để đấu tranh đòi quyền lợi, chống lại âm mưu thủ đoạn của địch

Ngay sau đó dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Nghệ An vào đầu tháng 4/1930 tại nhà thờ cử nhân Nguyễn Thức Tự, ông nội của Nguyễn Thức Mẫn, gồm các đồng chí Nguyễn Thức Mẫn, Nguyễn Hữu Cơ, Nguyễn Đình Xuân, Hoàng Văn Tâm Họp hội nghị đã cử ra ban chấp hành hyuện uỷ lâm thời Đảng cộng sản Việt Nam ở Nghi Lộc và đồng chí Nguyễn Thức Mẫn được cử làm chỉ huy Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của phân cục Trung kỳ, tỉnh uỷ Vinh và hoạt động tích cực của huyện uỷ lâm thời thì các chi bộ ở Nghi Lôc lần lượt được thành lập như:

Chi bộ Ân Hậu (Nghi Ân) do đồng chí Phạm Duy Thanh làm bí thư

Chi bộ Đức Hậu (Nghi Đức), Yên Đại (Nghi Phú) do đồng chí Nguyễn Thành Đại làm bí thư

Chi bộ Kim Khê Thượng (Nghi Long) do đồng chí Nguyễn Viết Thiện làm bí thư

Chi bộ Phan Thôn, Xuân Liệu (Nghi Kim) do đồng chí Cao Trọng Nựu làm bí thư

Chi bộ Long Trảo, Khánh Duệ (Nghi Khánh); Mỹ Xã (Nghi Xá),

do đồng chí Hoàng Văn Can làm bí thư

Chi bộ Lò bao gồm các làng phía Bắc Tống Thượng Xá (Nghi Quan, Nghi Tân); Trung Kiên (Nghi Thiết) do đồng chí Hoàng Văn Tâm làm bí thư

Chi bộ Văn Trung, Đông Quan (Nghi Hương); Xuân Đình (Nghi Thạch) do đồng chí Hoàng Mạnh Kha làm bí thư

Chi bộ Mỹ Chiêm, Phú ích, Phượng Cương (Nghi Phong) do đồng chí Nguyễn Văn Pháng làm bí thư

Chi bộ Cố Đan, Cố Bái, Phúc Lợi, Phúc Thọ (Nghi Thái) do đồng chí Trương Xuân Hải

Chi bộ Song Lộc (Nghi Hải, Nghi Hoà); Tân Hợp (Nghi Xuân) do đồng chí Nguyễn Đức Bình làm bí thư

Chi bộ Vân Trình, thuộc tổng Vân Trình do đồng chí Nguyễn Phúc Hoà làm bí thư

Từ các chi bộ ghép này, tổ chức cơ sở Đảng mở rộng ra nhiều làng

xã trong huyện Song song với sự phát triển hệ thống tổ chức của cấp uỷ Đảng thì nông hội đỏ, các tổ chức quần chúng khác như hội phụ nữ giải phóng, đoàn thanh niên cộng sản, hội tán trợ cách mạng, hội quốc tế đỏ… cũng lần lượt được thành lập Sự ra đời của các tổ chức này đã chấm dứt giai đoạn hoạt động phân tán, mò mẫm thiếu đường lối của các lực lượng yêu nước trong huyện, đưa phong trào đấu tranh yêu nước và cách mạng của nhân dân tiến lên dưới sự lãnh đạo thống nhất tuyệt đối của Đảng ta - Đảng của giai cấp công nhân do đồng chí Nguyễn Ái Quốc sáng lập và rèn luyện

Sự ra đời của các cơ sở Đảng bộ Nghi Lộc có ý nghĩa quyết định đối với phong trào cách mạng của quần chúng từ nay trở đi phong trào của nhân dân Nghi Lộc đã một bộ tham mưu có đầy đủ trí tuệ, năng lự hoạt động Ngày 25/4 dưới sự lãnh đạo của Đảng, Đảng bộ Nghi Lộc đã đứng ra tổ chức quần chúng các làng, Ân Hậu, Đức Hậu, Song Lộc, Tân Hợp… tham gia biểu tình chống áp bức của chính quyền thực dân phong kiến

Ngày 1/5/1930, cùng với hoạt động treo cờ búa liềm, rải truyền đơn, kêu gọi quần chúng đấu tranh ở nhiều nơi trong toàn tỉnh, một số cuộc mít tinh biểu tình lớn đã nổ ra ở Thành phố Vinh và huyện Thanh Chương Ở Nghi Lộc, dưới sự chỉ huy của Nông hội đỏ nông dân các

làng nô nức ngược đường Cửa Hội – Vinh kéo đến tập trung ở làng Lộc

Đa (Hưng Lộc) Sau khi nghe đại biểu của Đảng diễn thuyết về ý nghĩa ngày Quốc tế lao động và nội dung biểu tình mọi người ghép thành hàng ngũ, theo ngọn cờ dẫn đạo của người tổng chỉ huy tiến vào Vinh phối hợp với nông dân các làng Yên Dũng, Lộc Đa, Đức Thịnh cùng với công nhân các nhà máy biểu tình lên toà Công sứ Tỉnh Nghệ An đưa yêu sách đòi tăng lương giảm giờ làm cho công nhân, giảm sưu hoàn thuế cho nông dân…

Đoàn biểu tình vừa kéo đến thì tri Phủ Hưng Nguyên đưa lính đến ngăn chặn Bất chấp lời hăm doạ của hắn, đoàn biểu tình vẫn giữ vững hàng ngũ, gạt hàng rào ngăn cản của lính theo đường quốc lộ I tiến xuống Bến Thuỷ phối hợp với công nhân các nhà máy Diêm, Cá hộp, rượu, và khu phân gác ở cảng… nhưng bị địch khủng bố, cuộc biểu tình

bị tan rã

Những hoạt động kỷ niệm ngày 01/5 của nhân dân Nghi Lộc đã chứng tỏ được sức mạnh lớn lao của khối công - nông liên minh dưới sự lãnh đạo của Đảng Lần đầu tiên công nhân, nông dân, binh lính và học sinh đã gặp nhau trên trận tuyến đấu tranh chống áp bức bóc lột, đòi quyền tự do, dân chủ và góp phần mở đầu cho phong trào cách mạng ở nước ta do Đảng cộng sản tổ chức và lãnh đạo

Các cuộc biểu tình có tiếng vang lớn đã thúc đẩy, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh của nhân dân và giáng một đòn mạnh đầu tiên vào bọn thống trị ở Nghệ An Sự kiện này đã được Trung ương Đảng thời ấy đánh giá “thật là một thắng lợi lớn lao cho công nông Nghệ An mà cũng

là cho công nông khắp nơi trong cả nước” [1:23]

Ngay sau đó, phân cục Trung ương Trung kỳ phát truyền đơn và cho đăng trên báo “lao khổ” bài tường thuật về cuộc biểu tình này Bài báo ca ngợi tinh thần đấu tranh oanh liệt của nhân dân, vạch trần tội ác của bọn thực dân và tay sai, kêu gọi quần chúng tiếp tục đấu tranh, và khẳng định “cuộc đấu tranh ở An Nam đã đến ngày phải kịch liệt, mỗi người trong anh em, chị em phải chết thì lại có hàng trăm hàng vạn

người khác kế tiếp Dù đế quốc chủ nghĩa Pháp giở thói hung ác đến đâu cũng không thể ngăn trở trong phong trào cách mạng được…” [21:2]

Lời kêu gọi thợ thuyền, dân cày, binh lính, thanh niên, học sinh và các tầng lớp nhân dân bị đè nén theo gương hy sinh của dân cày Nghệ

An hăng hái đấu tranh phản đối vụ bắn giết quần chúng ở Bến Thuỷ, phản đối đem lính đàn áp các cuộc biểu tình, bãi công Đã giúp các cán

bộ, Đảng viên nhanh chóng ổn định tư tưởng trong nội bộ Đảng cũng như đối với quần chúng nông dân, động viên mọi người vững niềm tin vào cách mạng tiếp tục đấu tranh dưới sự lãnh đạo của Đảng

Trong lúc này các cuộc bãi công của công nhân nhà máy Diêm 10/5/1930, công nhân nhà máy Cưa và nông dân các huyện Thanh Chương, Anh Sơn… diễn ra mạnh mẽ thì ngày 2/6/1930 dưới sự lãnh đạo của huyện uỷ Nghi Lộc gần 500 nông dân các làng thuộc ba tổng Đăng Xá , Thượng Xá, Kim Nguyên, kéo lên huyện đường biểu tình phản đối chính quyền thực dân đàn áp phong trào đấu tranh ở Bến Thuỷ

và đòi giảm sưu hoàn thuế Trước áp lực của đoàn biểu tình tên Tri Huyện chẳng những không giám đàn áp mà còn hứa chuyển yêu sách của dân lên cấp trên Thái độ này của tri huyện đã làm tăng thêm lòng tự tin quyết tâm đấu tranh của nhân dân tạo điều kiện cho các cán bộ Đảng viên đẩy mạnh phát triển tổ chức và vận động mọi người đấu tranh đòi các quyền lợi hàng ngày

Phong trào đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng ở Nghệ An nói chung Nghi Lộc nói riêng đã đẩy chính quyền thực dân Pháp và phong kiến tay sai vào thế lúng túng bị động Chúng đã nhận ra rằng nếu lúc này cứ dùng súng đạn đàn áp phong trào đấu tranh, khác nào như đổ thêm dầu vào lửa cho nên khâm sứ Trung kỳ đã ra lệnh cho các quan lại

và lính đồn ở Nghệ Tĩnh “không dùng vũ khí, bắn giết dân biểu tình, bỏ thuế vãng lai, bỏ thuế tuần canh, cấm đánh đập thợ thuyền, tăng lương cho thợ, đuổi những tên cai hành hạ thợ, thả những người bị bắt trong cuộc biểu tình” [19:67]

Có thể nói cuộc biểu tình ngày 02/6/1930 của nhân dân Nghi Lộc

là một bước chuyển biến lớn trong phong trào cách mạng Bởi trong ngày này quần chúng đã được tổ chức thành đội ngũ có lãnh đạo chỉ huy thống nhất Đây là sự kiện chứng minh rằng: Phong trào đấu tranh của quần chúng dưới sự lãnh đạo của Đảng đã thu được thắng lợi, kẻ thù buộc phải nhượng bộ mặc dù không nằm trong tính toán của chúng

Sự kiện ngày 02/6/1930 đã thể hiện rõ sức mạnh đoàn kết của nhân dân Nghi Lộc Đây xứng đáng là sự kiện mở đầu cho phong trào cách mạng ở huyện Nghi Lộc Thúc đẩy phong trào cách mạng của quần chúng nhân dân ngày một phát triển rộng khắp Ngày 25/6 thực hiện chủ trương của huyện, các Chi bộ Đảng lãnh đạo các tiêu tổ nông hội đỏ Vận động hàng ngàn nông dân các làng xá tập trung ở cồn Mã Nường (Nghi Ttrường) dự mít tinh, hưởng ứng các cuộc biểu tình của nông dân

Sa Đéc (Nam Bộ) và nông dân Tiền Hải (Bắc Bộ), đòi thực dân Pháp và phong kiến Nam Triều thả những người bị bắt, bồi thường cho gia đình những người bị chết, bị thương trong cuộc biểu tình ở Bến Thuỷ

Giữa lúc đó ngày 6/7/1930 cuộc tổng bãi công của công nhân nhà máy Diêm - Bến Thuỷ bùng nổ Hưởng ứng lời “Báo cần kíp” của tổng công hội Nghệ An, cùng với các Đảng bộ trong tỉnh, huyện uỷ Nghi Lộc

đã lãnh đạo các cấp uỷ Đảng, các Chi bộ và các Hội quần chúng tổ chức quyên tiền, bạc, gạo, khoai… ủng hộ các gia đình tổng bãi công Cuộc vận động ủng hộ công nhân và các cuộc mít tinh, biểu tình đấu tranh đòi quyền lợi hàng ngày của nông dân các làng kết hợp chặt chẽ với nhau đưa phong trào cách mạng trong huyện càng lan rộng lên cao

Trước tình hình đó chính quyền thực dân và phong kiến một mặt nhượng bộ thực hiện một số yêu sách của cách mạng để xoa dịu tinh thần đấu tranh trong nhân dân, mặt khác lùng bắt cộng sản, đánh phá cách mạng Phân cục Trung ương Đảng ở Trung kỳ họp hội nghị các bí thư tỉnh uỷ, huyện uỷ tỉnh, tại Thành phố Vinh bàn kế hoạch đối phó, tiếp tục đưa phong trào tiến lên Tháng 7 năm 1930 khi đang dự cuộc họp đồng chí Nguyễn Thức Mẫn bí thư huyện uỷ Nghi Lộc bị bắt, để

báo vệ tổ chức, huyện uỷ chuyển cơ quan từ nhà đồng chí Nguyễn Đình Xuân ở làng Đồng Chữ xuống nhà thờ họ Hoàng ở Vạn Lộc (Nghi Tân) giữ vững sự lãnh đạo của mình

Hơn nữa nhằm uốn nắn những tư tưởng sai lầm, mất cảnh giác không thấy được thủ đoạn thâm độc của kẻ thù nhân nhượng, mị dân để xoa dịu tinh thần đấu tranh trong nhân dân của một bộ phận cán bộ Đảng viên Ngày 13/7/1930 báo “người lao khổ” của xứ uỷ Trung kỳ ra bài bình luận vạch rõ âm mưu thủ đoạn xảo quyệt của địch và chỉ cho mọi người thấy rằng cuộc đấu tranh vừa qua “tuy thắng lợi, nhưng anh em, chị em còn bị bóc lột… rồi đây đế quốc sẽ cải lương cho anh chị em ít nhiều quyền lợi, song chỉ là để anh chị em đừng phản đối nó thôi” [22:3]

Nội dung của bài báo đã chỉ ra cho quần chúng, Đảng viên thấy được âm mưu xảo quyệt của kẻ thù, cần phải cảnh giác và nâng cao tinh thần cách mạng tiến công Phong trào đấu tranh của quần chúng dưới sự lãnh đạo của Đảng tiếp tục dâng cao Công nhân các nhà máy Vinh - Bên Thuỷ kế tiếp nhau biểu tình, bãi công trừng trị những tên cai đội, những tên tay sai đắc lực cho chủ, đánh đập, ức hiếp, bòn rút, bóc lột cúp phạt công nhân, họ đã đưa yêu sách buộc chủ phải sa thải bọn cai đội này để cho công nhân tự cai quản công việc của mình Cùng lúc phong trào đấu tranh của nông dân các huyện Thanh Chương, Nam Đàn

đã nổ ra liên tiếp, quần chúng kéo đến đánh phá huyện đường, trừng trị bọn tống lý, tri huyện và giành được quyền làm chủ ở các làng, xã Như vậy được phong trào đấu tranh của quần chúng trong tỉnh cổ vũ, phong trào đấu tranh chống đế quốc và phong kiến, ở Nghi Lộc ngày càng mạnh mẽ

Đến thời điểm này, phong trào cách mạng ở Nghệ An đã bước vào thời kỳ quyết liệt Bãi công của công nhân, biểu tình của nông dân, bãi khoá của học sinh nổ ra liên tiếp các hình thức đấu tranh đã kết hợp với nhau nhịp nhàng, và đã tạo được sức mạnh tấn công dồn dập vào chính quyền thực dân và phong kiến Đặc biệt thời kỳ này, kết hợp đấu tranh

chính trị đưa yêu sách của nhân dân Nghệ Tĩnh chuyển dần sang tính chất “tiểu bạo động” làm tan rã từng mảng bộ máy chính quyền thực dân, phong kiến ở các làng xã

Khi chính quyền của địch tan rã thì các Chi bộ Cộng sản đã thành lập ra các Xô Viết nông dân làm rung động nền cai trị của thực dân Pháp

ở nước ta kẻ địch bắt đầu hoang mang lo sợ khâm sứ Trung kỳ đã thừa nhận trong bài báo gửi chính phủ Pháp ngày 5/7/1930, “Lâu nay chúng

ta chỉ mới biết những phương pháp hoạt động của các Đảng cách mạng

cũ, lần này các quan lại hình như lúng túng, bối rối về sự tổ chức hoàn hảo của Cộng sản theo kiểu Châu Âu Tình thế ấy đã bắt chúng ta vào tình trạng đôi đường khó xử, hoặc là nghiêm trị thì không sao tránh khỏi

bị phản đối và có thể bị cô lập, hoặc có thể có thái độ khoan hồng thì bị

dư luận cho chúng ta là bất lực yếu đuối” [10:63]

Những thắng lợi này là kết quả của cả một quá trình đấu tranh bền

bỉ, gay go, ác liệt nhưng cũng rất sáng tạo của quần chúng dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Nghi Lộc Phong trào đấu tranh ngày càng phát triển lên cao

II.2.2 - Phong trào phát triển lên đỉnh cao

Sau khi xem xét tình hình ở Thành phố Vinh, các huyện Nam Đàn, Thanh Chương, Anh Sơn, Hưng Nguyên, Nghi Lộc Chính quyền thực dân phong kiến và tay sai tìm mọi cách lập lại trật tự Từ nhượng bộ hoà hoãn chúng chuyển sang khủng bố trắng đàn áp phong trào ở Nghệ Tĩnh Tuy nhiên không vì thế mà phong trào cách mạng lắng xuống Ngược lại

kẻ thù càng điên cuồng đàn áp, khủng bố thì tinh thần cách mạng của quần chúng càng nâng cao Từ tháng 7/1930 trở đi phong trào cách mạng của nhân dân Nghi Lộc đã bước vào thời kỳ cao trào, nếu như trước đây thực dân Pháp thường dùng thủ đoạn hoà hoãn để xoa dịu tinh thần đấu tranh của quần chúng, thì giờ đây đứng trước tình hình nguy khốn nhất thực dân Pháp bắt đầu cuộc khủng bố đàn áp một cách khốc liệt Bởi vậy cuộc đấu tranh của nhân dân Nghệ An, trong đó có nhân dân Nghi Lộc sẽ cam go và áp liệt hơn gấp bội

Cùng lúc thực dân Pháp và bọn tay sai tiến hành khủng bố ác liệt cũng là lúc phong trào của nhân dân Nghệ Tĩnh lên đến đỉnh cao Nhân dân các huyện trong tỉnh như Nam Đàn, Thanh Chương, Anh Sơn, Nghi Lộc đã đứng lên Có thể coi đây là thời kỳ “tiền khởi nghĩa” của phong trào cách mạng năm 1930 – 1931

Từ tháng 8 năm 1930, các cuộc biểu tình của nhân dân đã dùng đến bạo lực Quần chúng nhân dân không thừa nhận chính quyền của đế quốc phong kiến nữa, phong trào đang tiến đến thời kỳ đỉnh cao nó được thể hiện bằng những sự kiện, những cuộc đấu tranh quyết liệt và quy mô

to lớn, của hàng chục vạn nhân dân Nam Đàn, Thanh Chương, Diễn Châu, Anh Sơn, Nghi Lộc, Hưng Nguyên, Đô Lương… Ở Nghệ An và của hàng chục vạn nhân dân các huyện Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên,

Kỳ Anh - Hà Tĩnh nhất là ở các huyện xung quanh thị xã, Vinh Phong trào đấu tranh của nhân dân đã kết hợp với cuộc đấu tranh bãi công của công nhân các nhà máy Diêm Cưa - Bến Thuỷ, các nhà máy Xe Lửa trường thi công nhân nhà máy Cá hộp… Vì vậy nó tạo nên một liên minh chiến đấu và tạo ra sức mạnh to lớn làm cho chính quyền thực dân phải hoảng sợ Ngày 12/9/1930 đã đi vào lịch sử cách mạng Việt Nam nói chung lịch sử phong trào cách mạng của quần chúng Nghệ An và Hà Tĩnh nói riêng Hoảng sợ trước phong trào của nhân dân chính quyền thực dân đã thẳng tay đàn áp Để quốc Pháp đã cho máy bay ném bom vào cuộc biểu tình của hàng ngàn nông dân và công nhân Hưng Nguyên, làm hàng trăm người bị chết và hàng trăm người bị thương, có những làng hầu như nhà cửa đã bị đốt cháy, bị phá huỷ…

Vụ thảm sát này mở đầu chính sách khủng bố trắng của thực dân Pháp, làm chấn động dư luận trong và ngoài nước, gây nên sự bất bình cao trong nhân dân Song vụ tàn sát đẩm máu đó của kẻ thù không làm nhụt ý chí của nhân dân Lòng dân ta như lửa đổ thêm dầu, căm thù sục sôi kẻ thù, ngọn lửa đấu tranh càng bốc lên ngùn ngụt Nhân dân các tĩnh trong huyện nén đau thương làm lễ truy điệu những người hy sinh ở Hưng Nguyên, sau đó đã tổ chức phá nhà lao đốt huyện đường, tấn công

vào các đồn lính khổ sanh phá các trạm điện tín, trừng trị bọn địa chủ gian ác và bọn cường hào phản động Nhân dân Nghi Lộc dưới sự lãnh đạo của Chi bộ Đảng như Kim Khê, Nghi Long, Nghi Hoa đã tổ chức lễ truy điệu những người dân vô tội bị tàn sát ở Hưng Nguyên Trên 200 người đã tập trung tại đình chợ Xâm mít tinh với biểu ngữ và khẩu hiệu

“không được đụng đến công nông Nghệ Tĩnh, không được tàn sát dân biểu tình bồi thường cho gia quyết những người bị hy sinh ở Thái Láo” Các cuộc biểu tình thị uy trừng trị cảnh cáo bọn tay sai, phong kiến nổ ra liên tiếp, trong huyện Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng, Tổng Đặng

Xá vận động nhân dân mít tinh ở Cồn Mô, Cố Bái - Phúc Thọ, bắt những tên tổng lý phản cách mạng ra cảnh cáo, rồi kéo đến Cửa Hội đập phá sở đại lý bán rượu của Pháp, đòi tên chủ sự sở “xi nhan” không được nhũng nhiễu nhân dân, đòi tên quan võ phụ trách đồn trấn thủ bỏ việc kiểm soát

và thu thuế các thuyền của nhân dân ra vào Cửa Hội ngày 20/9/1930

Thực hiện chỉ thị của huyện uỷ, ngày 28/9 Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng xã trong huyện, biểu tình kéo đến trấn an trừng trị tên Đỗ Toàn chủ thầu thu thuế chợ ở Long Trảo - Nghi Khánh về tội hống hách,

ức hiếp nhân dân Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng xã thuộc tổng thượng xá liên tiếp vận động nhân dân hợp lực với tự vệ đỏ trừng trị những tên hào lý phản cách mạng ở các làng: Lý Trưởng Mỹ Xã (Nghi Xá), lý trường Xuân Tình (Nghi Thịnh)… Về tội chống phá cách mạng

Nếu như những ngày đầu tháng 9 phong trào mới chỉ nổ ra ở một

số xã thì đến cuối tháng 9 năm 1930 phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân đã lan rộng ra quy mô toàn huyện Đặc biệt, vào tháng

10 năm 1930 phong trào đấu tranh của nhân dân nổ ra hầu hết các làng,

xã trong huyện, quần chúng các làng Xuân Lý Nghi Quang, Nghi Tân, Xuân Định gồm hàng trăm người tham gia biểu tình ở Đồng Chử có hơn

300 quần chúng tập trung tổ chức mít tinh diễn thuyết, quần chúng ở tổng Đặng Xá - Nghi Thái và các làng lân cận biểu tình tuần hành trấn

áp tên mật độ ở làng Bường ngày 5/10 Ở làng Mỹ Xá, Văn Xá quần chúng tập trung ở núi Đọng Đinh - Nghi Khánh trấn áp tên Võ Văn Lưu

một tên địa chủ gian ác, phản cách mạng Ngày 8 tháng 10 năm 1930 các chi bộ Đảng và nông hội đỏ tổng kim nguyên vận động nhân dân hợp lực với tự vệ đỏ trừng trị tên cựu lý trưởng chống cách mạng ở làng Kim Khê Thượng, Nghi Long và đập phá một số điểm canh của hào lý lập ra

để chống cộng sản

 Ngày 10/10/1930 quần chúng các làng Mỹ Chiêm, Văn Trạch, Phượng Cương, Yên Lạc (Nghi Phong) có khoảng trên hai trăm người tập trung tại chùa Hoà Bình, biểu tình phản đối đế quốc tàn sát quần chúng biểu tình Cùng ngày quần chúng tập trung tại bốn địa điểm kéo đến mít tinh tại bãi cát Kỳ Trân Nghi Trường diễn thuyết rồi tuần hành trấn áp phá máy nhà lý trưởng Nguyễn Hữu Cơ Thượng Xã [20:105]

 Ngày 18/10/1930 quần chúng toàn huyện biểu tình giải vây cho các cán bộ Đảng viên bị đế quốc bắt giam tại đồn chợ Thượng - Thượng Xá Nghi Hợp, bọn chúng đã xả súng vào đoàn biểu tình làm khoảng gần 10 người bị chết, một số người bị thương Đây cũng là cuộc

đổ máu đầu tiên của nhân dân Nghi Lộc, cuộc biểu tình buộc phải giải tán Các cán bộ Đảng viên đã cùng với nông hội đỏ, ở các làng có người

bị nạn, lượm xác mai táng những người hy sinh, chạy chữa thuốc men cho những người bị thương, ổn định tư tưởng cho mọi người tiếp tục đấu tranh

 Như vậy chỉ trong vòng hai tháng, tháng 9 và tháng 10 đã có trên 20 cuộc biểu tình, tuần hành, thị uy, trấn áp bọn hào lý ở địa phương Qua đây chúng ta có thể thấy được ngay từ những ngày đầu cách mạng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Nghi Lộc đã liên tục đứng dậy đấu tranh hầu hết các ngày trong tháng ngày nào đâu đâu cũng

có những cuộc đấu tranh của quần chúng với quy mô khác nhau

 Phong trào cách mạng của nhân dân ngày càng phát triển mạnh mẽ đồng thời đây cũng là lúc những hành động đàn áp của kẻ thù càng tàn khốc Song sự tàn bạo của kẻ thù không làm nhụt ý chí của

nhân dân Nghi Lộc Ngược lại ngọn lửa cách mạng trong lòng quần chúng càng được thổi bùng lên, tinh thần quật cường ý chí một lòng cách mạng đánh đổ kẻ thù giành độc lập cho dân tộc ngày một lên cao

 Lúc này cơ quan huyện uỷ Nghi Lộc ở làng Vạn Lộc, Nghi Tân bị địch bắn phá nên chuyển lên làng Ông La (Nghi Long), tới đây đồng chí Nguyễn Hữu Cơ đã cùng với đồng chí Hoàng Văn Tâm triệu tập hội nghị bổ sung thêm 3 uỷ viên mới vào huyện uỷ là: Nguyễn Hữu

Bá, Nguyễn Thị Xân (Làng Kỳ Trân) và Nguyễn Đình Hiến ở làng Song Lộc Hội nghị quyết định tổ chức truy điệu những chiến sỹ đã hy sinh, vạch tội ác dã man của thực dân Pháp và phong kiến Nam Triều, quyên góp tiền bạc cứu giúp gia đình những người bị nạn, kêu gọi mọi người gia nhập các tổ chức quần chúng cách mạng chuẩn bị đấu tranh nhân kỷ niệm cách mạng tháng 10 Nga (7/10) và Quãng Châu Công Xá (11/12)

 Thực hiện nghị quyết của Hội nghị, các chi bộ Đảng lần lượt

tổ chức mít tinh truy điệu những chiến sỹ hy sinh Các chi bộ đã tổ chức quần chúng rải truyền đơn, treo cờ búa liềm, cổ động cho ngày kỷ niệm cáh mạng tháng 10 Ở một số nơi dưới sự lãnh đạo của các Chi bộ Đảng, ban chấp hành nông hội đỏ đã phát động hội viên đấu tranh buộc bọn tổng, lý phải thực hiện những yêu sách của mình như: Hoãn thu sưu thuế, đem lúa nghĩa thương ra giúp dân bị đói, hàng chục tổng lý, mật thám chống phá cách mạng đều bị nhân dân nghiêm trị trong dịp này

 Ngày 28/12/1930 các cấp uỷ Đảng trong huyện lãnh đạo nông hội đỏ, Hội phụ nữ giải phóng, Thanh niên cộng sản đoàn… vận động nhân dân dự lễ truy điệu các chiến sỹ đã hy sinh, do xứ uỷ Trung

kỳ phối hợp với tỉnh uỷ Vinh, tổ chức tại dặm Mụ Nuôi tại làng Lộc Đa (Hưng Lộc) Hàng ngàn nhân dân Nghi Lộc cùng với công nhân các nhà máy, nhân dân Thành phố Vinh Bến Thuỷ và phủ Hưng Nguyên tập trung về đây dự lễ Cuộc vận động này đã được đồng chí Nguyễn Ái

Quốc phản ánh trong bài Nghệ Tĩnh đỏ gửi Bộ Phương Đông của quốc

tế cộng sản ngày 19/2/1931 Người viết “…ở làng Lộc Đa cách Vinh 20

km, 4000 công nhân Thành phố Vinh và nhân dân Nghi Lộc, Hưng Nguyên đã đến dự truy điệu những chiến sỹ đã hy sinh…một lá cờ búa liềm được chăng ra trên một chiếc bàn thờ đầy hương hoa, người chủ trì

lễ đọc điếu văn, sau đó đại biểu công hội, nông hội và đại biểu các làng lên nói chuyện Một đại biểu đề nghị ngày hôm sau tất cả các chợ ở Hưng Nguyên và Nghi Lộc đều bãi thị Đề nghị đó được mọi người nhiệt liệt hưởng ứng Ngày hôm sau đúng như lời cam kết tất cả các chợ đều vắng tanh Trong lúc buổi lễ đang tiến hành, anh em công nhân cắt điện làm cho cả Thành phố Vinh Bến Thuỷ chìm ngập 10 phút trong bóng đêm Cuối cùng người kết luận “Bom đạn, súng máy, đốt nhà dồn binh, tuyên truyền của chính phủ, báo chí… đều bất lực không dập tắt nổi phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh” [3:310]

 Sau sự kiện này, Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng Song Lộc- Nghi Hải Nghi Hoà, Tân Hợp - Nghi Xuân nhân dân phát động phong trào đấu tranh buộc hào lý không được thu thuế chợ mới trang và thuế đò qua hội thống (Nghi Xuân) Tiếp đó Tổng uỷ Đặng Xá họp các

bí thư Chi bộ Đảng tại làng Lộc Châu Nghi Xuân thảo luận kế hoạch vay lúa cứu đói cho dân

 Sáng ngày 2/01/1931 trong lúc Chi bộ Đảng Kim Khê đang

tổ chức họp tại đình chợ Xâm, Chi bộ Đảng tổng Đặng Xá, Thượng Xá, Kim Khê tổ chức họp tại Đền Phượng Cương, cùng với các đồng chí xứ

uỷ Trung kỳ, huyện uỷ Nghi Lộc, Nguyễn Thúc Mẫu, Hoàng Văn Tâm, Nguyễn Duy Trinh, Nguyễn Thị Phúc, Nguyễn Hữu Cơ…[13:241] Bàn

kế hoạch vay lúa của địa chủ, của nhà giàu cứu đói cho dân, chống lại mọi thủ đoạn cưỡng bức rước cờ vàng, nhận thẻ quy thuận của chính quyền bảo hộ Hội nghị đang họp, tri huyện Tôn Thất Hoan đưa lính đến nhà lý trưởng làng Song Lộc đàn áp quần chúng và bắt hai gia đình cách mạng Nghe tin tổng uỷ Đặng Xá ngừng hội nghị, cấp tốc vận động nhân dân các làng biểu tình giải thoát cho hai gia đình này Phong trào đấu tranh của nhân dân ngày càng lớn mạnh, chỉ sau hai, ba tiếng đồng

hồ có hơn 400 quần chúng làng Mỹ Chiêm, Văn Trạch, Phượng Cương, Yên Lạc (Nghi Phong) tập trung tại chùa Kỳ Tu và hơn 200 quần chúng nhân dân các xã Kim Khê tập trung tại đình chợ Xâm, kẻ gậy người giáo mác, trống mỏ, ngũ liên ào ạt kéo xuống phối hợp với đoàn biểu tình tổng Đặng Xá, Thượng Xá, Song Lộc… với lòng căm thù cao độ khí thế cách mạng sục sôi quần chúng đã vùng lên giết tri huyện Tôn Thất Hoan cùng tay sai của hắn trước bến sông Chính Vị

 Hành động này của nhân dân đã vượt ra ngoài chủ trương của lãnh đạo vì vậy ngay sau khi xảy ra tình hình, tổng uỷ Đặng Xá đã lãnh đạo các Chi bộ Đảng, ban chấp hành nông hội đỏ họp hội nghị khẩn cấp bàn biện pháp đối phó Thực hiện chủ trương của chi bộ Đảng các đội tự vệ đỏ, canh gác các ngã đường, phá các cầu trên đường Cửa Hội - Vinh, Cửa Hội – Cửa Lò để cản cuộc hành quân đàn áp của địch từ Vinh xuống và từ đồn Thượng Xá kéo lên Tiếp đó, huyện uỷ cứ cán bộ đến chỉ đạo các Chi bộ Đảng, một mặt đưa số cán bộ, Đảng viên đã bị lộ mặt

đi họat động nơi khác, họp hội viên nông hội đỏ thảo luận kế hoạch đối phó khi địch đến đàn áp, mặt khác họp mít tinh chuẩn bị tinh thần đấu tranh cho nhân dân Đến tối, nhận lệnh của công sứ và tổng đốc Nghệ

An giám binh Pơty đưa 16 lính khổ xanh đến làng Song Lộc Lý trưởng

và hào, lý trong làng đã đưa gia đình đi lánh nạn Nông hội đỏ nổi trống

mỏ, nhân dân già, trẻ, gái trai lại kẻ dao người đòn gánh gậy gộc, đổ ra đường biểu tình đấu tranh Nhìn thấy cảnh tượng đã và đang xảy ra suốt đêm hôm ấy, từ giám binh đến lính tráng đều “án binh bất động”

 Sáng hôm sau ngày 3/1/1931 công sứ Pháp và Tổng đốc Nghệ An lại cử Hà Xuân Hải bố chánh Nam Triều đưa thêm 60 lính khổ xanh đến hợp lực với giám binh Pơty tiến hành cuộc đàn áp Bọn chúng đóng quân tại nhà Thánh làng Song Lộc, ngày đêm chúng cho lính vào làng gặp người nào bắt người ấy đem ra tra hỏi truy tìm tội phạm, chúng còn cướp lương thực, thực phẩm trâu bò lợn gà của nhân dân…Dưới sự lãnh đạo của tỉnh uỷ và huyện uỷ các Chi bộ Đảng đã phát động nhân

dân họp mít tinh, biểu tình phản đối những hành động giả man của chúng

 Tri huyện và một số lính vừa bị nhân dân đánh chết, chưa có người thay, Nha lại ở huyện đường và tống lý, hương chức ở các làng xã hốt hoảng, tan tác như gà mất mẹ Bọn chúng ngày đêm sống nơm nớp trong lo âu sợ hại Mỗi khi nghe trống mỏ, cổ động mít tinh, biểu tình là bọn chúng tìm nơi ẩn trách Trong lúc đó, Chi bộ Đảng, nông hội đỏ làng Song Lộc và Tân Hợp đưa những người già nua bệnh tật, trẻ em và của cải sơ tán sang các làng lân cận Còn các hội viên nông hội đỏ, hội viên phụ nữ giải phóng, đoàn thanh niên cộng sản… ở lại cùng với tự vệ

đỏ đối phó với địch

 Nhận được báo cáo, xứ uỷ Trung Kỳ liền phát truyền đơn,

và cho đăng bài trên báo công nông binh, giải thích việc Tôn Thất Hoan

bị nhân dân trừ khử “là vì quần chúng khổ sở quá mà tự động làm” xứ

uỷ nhắc nhở các cấp uỷ Đảng vận động nhân dân đấu tranh nhưng tránh bạo động như ở Nghi Lộc “vì làm liều như vậy là đem thân nạp cho súng đạn của địch” và đặt trách nhiệm cho các cấp uỷ Đảng bằng mọi cách

“bênh vực anh em ta ở Nghi Lộc và đánh đổ chính sách khủng bố của đế quốc Pháp”

 Hưởng ứng lời kêu gọi của xứ uỷ, phong trào đấu tranh bênh vực nhân dân Nghi Lộc bùng lên khắp nơi trong tỉnh Nghệ An và một số tỉnh trong xứ Ngoài rải truyền đơn, tổ chức mít tinh, biểu tình, biểu thị tình đoàn kết chiến đấu, nhiều nơi Chi bộ Đảng lãnh đạo nông hội đỏ quyên tiền bạc thóc gạo, chăn chiếu giúp các gia đình ở Song Lộc

và Tân Hợp bị địch đốt phá Đồng bào các làng nương tựa vào nhau cùng duy trì hoạt động cách mạng

 Dưới sự lãnh đạo của Đảng và được khích lệ bởi phong trào đấu tranh của nhân dân trong tỉnh, phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc không chỉ đơn thuần là truyền đơn, diễn thuyết mà các cuộc biểu tình rầm rộ thu hút nhân dân toàn huyện tham gia Họ không chỉ

đấu tranh đòi yêu sách mà còn tấn công vào cả chính quyền đế quốc đang bị lung lay Phong trào đấu tranh của quần chúng đã chứng tỏ sức mạnh đoàn kết của toàn dân làm cho chính quyền thực dân phong kiến hoang mang đến cực điểm

 Phong trào đấu tranh của nhân dân đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc đã kết hợp với phong trào đấu tranh của nhân dân ở các huyện

đã tạo nên làn sóng đấu tranh vô cùng mạnh mẽ Đặc biệt thắng lợi của cuộc đấu tranh đã góp phần cũng cố thêm niềm tin ý chí quyết tâm, khí thế cách mạng, tất cả vì nước, vì dân, đứng lên hoà vào làn sóng cách mạng để đập tan, chôn vùi ách thống trị của bọn phong kiến thực dân, phong kiến tay sai…

 Như vậy cùng với sự lớn mạnh trong phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân Nghi Lộc và nhân dân cả nước, ngay từ buổi đầu cũng là các quá trình Xô Viết nông dân ra đời, đã lãnh đạo nhân dân Nghi Lộc đứng lên đấu tranh giành thắng lợi Hơn hết nhờ quá trình hoạt động Xô Viết nông dân mà phong trào đấu tranh trong những năm 1930 – 1931 đạt tới đỉnh cao

 Trước bảo táp cách mạng của quần chúng, hệ thống chính quyền của thực dân phong kiến ở Nghệ Tĩnh bị rối loạn, các quan lại và viên chức người Pháp đã chuẩn bị sẵn cho mình một nơi trú ẩn phòng khi bị tấn công, bọn quan lại phong kiến Nam Triều, số xin nghĩ việc, số

xin đổi đi nơi khác, còn các quan lại được cử tra thay thế cũng dè dặt trong khi làm nhiệm vụ

 Trong vòng 6 tháng cuối năm 1930 khâm sứ Trung kỳ và triều đình Huế đã phải thay đổi ba tổng đốc ở Nghệ An và hai tuần phủ ở

Hà Tĩnh Bộ máy chính quyền ở cơ sở hết sức rối ren, tại Thanh Chương tri huyện, nha lại, không dám trở lại làm việc, đặc biệt ở Nghi Lộc sau khi chi huyện Tôn Thất Hoan bị giết thì các chi huyện khác mất tinh thần, binh lính các đồn không dám hoạt động, một số ngã theo cách mạng, chính quyền địch ở các làng xã bị tê liệt hoặc tan rã

 Cũng như các huyện khác, ở Nghi Lộc từ tháng 6 năm 1930 bằng đòn tấn công đầu tiên ngày 2/6/1930 của toàn huyện đòi hoãn sưu thuế buộc tên đứng đầu bộ máy chính quyền ngoan ngoãn chấp nhận các yêu sách của quần chúng, cho đến hàng loạt cuộc tấn công liên tiếp sau

đó làm cho bộ máy chính quyền thực dân phong kiến ở đây đã bị rối loạn và tan rã từng mảng Bằng bạo lực phản cách mạng kẻ thù lầm tưởng có thể đè bẹp sự vùng dậy của nhân dân, song chúng đã nhầm, càng bị đàn áp lòng căm thù đế quốc và phong kiến càng cao, phong trào đấu tranh của nhân dân như lửa đổ thêm dầu, ngọn lửa cách mạng của quần chúng ngày một bốc cao sẵn sàng thiêu đốt bọn đế quốc phong kiến Lòng quyết tâm cách mạng đó làm cho kẻ thù lúng túng hoang mang đến cực độ, nhìn thấy cảnh tri huyện Tôn Thất Kiều bị bắt, Tôn Thất Hoan bị giết, thì các tri huyện khác lúng túng, do dự, không dám bước chân ra ngõ Nha lại, lính tráng bối rối, hoang mang, tên thì nằm chờ thời cơ, tên thì bỏ việc…

 Tình hình này đã làm cho bộ máy chính quyền các làng xã tê liệt mà khi nói về tình trạng tê liệt bất lực của chính quyền phong kiến ở địa phương toàn quyền Rô banh (Rô bin) than thở: “Họ hoàn toàn bất lực, chẳng làm được điều gì để ngăn cản sự mở rộng của phong trào Chính quyền bản xứ thuộc mọi cấp trong tỉnh đều tê liệt, không thể không nêu tên một người cầm đầu nào, không thể nhờ cậy vào một sự

trợ giúp nào của các chức tranh cấp tổng và xã, khiến người ta có cảm giác rằng mất hết tất cả uy quyền trên đầu quần chúng mà họ cai trị [12:260]

 Nhận xét của toàn quyền Rô banh cũng phản ảnh đúng thực trạng ở Nghi Lộc các tên phó tổng ở các làng đã bị trừng trị, một số sợ hại bỏ trốn không ra hoạt động, tri huyện Nghi Lộc bất lực và liên tiếp bị thay đổi, tuy vậy bọn mới lên cũng chẳng giám làm gì trước phong trào cách mạng đang dâng lên cuồn cuộn Và một điều khá thú vị ở Nghi Lộc trước sự lớn mạnh của phong trào quần chúng, một số hương hào, lý trưởng có cảm tình với cách mạng, Hoàn Văn Đinh, Tổng Đoàn, Nguyễn Văn Hưu Banh tá Phạm Tiên, Hương Đoàn Chương, Hương Chính… họ

đã tham gia vào nông hội, đi rải truyền đơn treo cờ Đảng lên nóc đền Phượng Cương, chùa Hoà Minh, đình làng Mộc, và nơi cán bộ…

 Trong lúc phong trào cách mạng đang cao và khi bộ máy chính quyền của thực dân và phong kiến tan rã, tê liệt thì các Chi bộ Đảng và tổ chức nông hội đỏ đứng ra đảm nhiệm chức năng của chính quyền, tuy nhiên do nhiều yếu tố nên mức độ đảm nhiệm công tác quản

lý điều hành công việc lại có sự khác nhau Những làng nào thôn bộ thực

sự thay thế các công việc của bộ máy Hào, Lý gọi là “Xô Viết” Song cũng có làng chính quyền địch vẫn tồn tại, nhưng làm theo ý kiến của nông hội và có cả những làng bên cạnh nông hội lúc điều hành công việc, bộ máy hào, lý vẫn hoạt động bình thường Ở các làng Xô Viết thôn bộ, nông hội đỏ thực sự lãnh đạo của các Chi bộ Đảng đứng ra giải quyết mọi công việc theo những hiểu biết qua sách báo của Đảng, qua truyền đơn, nghe diễn thuyết

 Các “xã bộ”đã mặc nhiên “không công nhận lý dịch trong làng, không công nhận chính quyền của bọn phong kiến thực dân trong huyện” công khai tổ chức và lãnh đạo nhân dân thực hiện các công việc như: Canh gác bảo vệ cơ sở Đảng, bảo vệ các cuộc biểu tình, giữ gìn trật

tự an ninh trị an trong thôn xóm, đồng thời giám sát và trừng trị bọn làm

tay sai cho bọn thực dân Pháp Chính quyền còn tuyên bố bỏ thuế thân, thuế chợ, thuế muối, trịch thu hơn 100 mẫu ruộng, gần 2000 quan tiền, hàng chục tạ thóc của địa chủ chia cho dân nghèo

 Từ thực tế trên đây lần đầu tiên đất nước ta xuất hiện một hình thức mới về chính quyền của những người lao động đó là Xô Viết nông thôn, mặc dù hình thức còn thô sơ, nhưng thực chất Xô Viết nông thôn đã làm chức năng của chính quyền cách mạng do giai cấp công nhân lãnh đạo

 Các Xô Viết nông thôn ở Nghi Lộc cũng đã làm nhiệm vụ điều hành mọi công việc trong huyện Trước hết chính quyền đã ban bố

và thực hiện các quyền tự do dân chủ trong nhân dân, đồng thời kêu gọi các tầng lớp nhân dân tham gia nhiệt tình các tổ chức chính trị như nông hội đỏ, đội tự vệ, đoàn thanh niên cộng sản, phụ nữ giải phóng, hội cứu

tế đỏ… Đặc biệt quần chúng tích cực phát huy vai trò làm chủ trong công tác xây dựng, và bảo vệ chính quyền Xô Viết quản lý xã hội…

 Như vậy từ giữa năm 1930 cho đến những tháng cuối năm

1931 dưới ánh sáng chủ trương, chính sách của Đảng với sự cố gắng vượt bậc của các cấp bộ, nông hội đỏ, ở Nghi Lộc đã có những chuyến biến căn bản trên mọi mặt đời sống xã hội Trong thời gian ngắn ngủi đó hàng loạt các chủ trương, chính sách mới được thực hiện, cán bộ, Đảng viên hăng hái nhiệt tình hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân, quần chúng tin tưởng quyết tâm thực hiện các công việc được giao, danh từ “đồng chí” “xã bộ” “đồng bào” trở thành thân quen và như lối cuốn mọi người đoàn kết hăng hái nổ lực cống hiến cho sự nghiệp chung

 Thôn xóm ngày đêm rộn lên tiếng đánh vần của những lớp học chữ quốc ngữ, tiếng hô đi đều của tự vệ, tiếng hát của thanh niên, các buổi họp làng thu hút mọi người, bởi ai cũng muốn được nghe, được nói, được làm những việc có ích Tình cảm láng giềng, chòm xóm thêm khăng khít bởi công việc của từng nhà có bà con đoàn kết chung lo mỗi người đều có ý thức lo cho mọi nhà, mọi người

 Những quyền lợi về kinh tế, chính trị, xã hội giành được trong những ngày được sống dưới sự quản lý, điều hành của cách mạng thật biết bao ý nghĩa đối với quần chúng bị áp bức Họ nhận thức sâu sắc rằng phải qua đấu tranh, phải đổ xương máu, phải chịu cảnh nhà cửa tan nát mới có thành quả này Chính vì vậy mà họ sẵn sàng hy sinh để bảo

vệ, duy trì thành quả đó, ý chí niềm tin ấy cháy bỏng trong lòng quần chúng

 Song lúc này Trung ương Đảng lại nhận định: Bạo động lại chưa phù hợp nên ban thường vụ Trung ương đã ra chỉ thị cho xứ uỷ Trung kỳ

“song việc đã như vậy rồi thì bây giờ phải tìm cách mà duy trì ảnh hưởng của Đảng của Xô Viết trong quần chúng để đến khi thất bại thì ý nghĩa của Xô viết đã ăn sâu vào trong óc của quần chúng và lực lượng của Đảng, của nông hội vẫn được duy trì” [23:59]

 Đối với tổ chức nông hội đỏ ban thường vụ Trung ương Đảng hướng dẫn: Tổ chức nông hội đỏ đang hoạt động công khai có thành phần hội viên rất phức tạp đến khi trở lại hoạt động bí mật thì có hại cho cách mạng nên “ngay bây giờ phải tổ chức cho ban chấp hành bí mật, thu góp lực lượng chắc chắn, căn bản lập ra tổ chức nông hội bí mật rồi họp đại hội quần chúng lấy lý do đã có Xô Viết thì không cần có nông hội nữa” [23:60] Để tuyên bố giải tán tổ chức nông hội công khai

 Đối với tổ chức Đảng ban thường vụ Trung ương Đảng cũng hướng dẫn phải lập ra huyện uỷ, Chi bộ bí mật, còn các cấp uỷ đã công khai cứ tiếp tục hoạt động Trong bộ phận bí mật phải có người biết hết các công việc của Đảng, nông hội phải thường xuyên liên lạc với bộ phận công khai Khi bộ phận công khai bị địch phá vỡ thì bộ phận bí mật thay thế giữ vững sự lãnh đạo liên tục của Đảng và phong trào cách mạng Từ đó ban thường vụ Trung ương Đảng thường xuyên theo dõi phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh để rút kinh nghiệm chỉ đạo phong trào chung