Lịch sử nghiên cứu vấn đề: Đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về lĩnh vực văn hóa và gia đình Nhật Bản như: Tác giả Phạm Khắc Chương với tác phẩm “Văn hóa ứng xử trong gia đình” gợi n
Trang 1A PHẦN DẪN LUẬN
1 Lý do chọn đề tài:
Trong giai đoạn toàn cầu hóa hiện nay, cơ hội gặp gỡ và giao lưu giữa các nền văn hóa của các quốc gia ngày càng gia tăng ở các phương diện hợp tác kinh doanh, hỗ trợ đầu tư… Việt Nam ta đã hội nhập quốc tế và trong quá trình phát triển, bên cạnh sức mạnh nội lực, ta luôn mong muốn sự hợp tác, hỗ trợ của cộng đồng quốc tế; trong đó có Nhật Bản
Nhật Bản không chỉ là một quốc gia giàu mạnh về kinh tế, mà còn là một trong những quốc gia luôn ủng hộ các giải pháp nhằm tăng cường và thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược, cũng như việc viện trợ ODA hiệu quả cho Việt Nam
Để tiếp tục đưa mối quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam - Nhật Bản đi vào chiều sâu, thiết thực và hiệu quả thì việc hiểu rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong văn hóa là điều hết sức cần thiết nhằm để hiểu nhau hơn và giảm thiểu những điều không mong muốn trong sự xung đột văn hóa
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
Đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu về lĩnh vực văn hóa và gia đình Nhật Bản như:
Tác giả Phạm Khắc Chương với tác phẩm “Văn hóa ứng xử trong gia đình”
gợi nhớ và hướng dẫn chúng ta làm thế nào để giữ được mối quan hệ tốt giữa các thành viên trong gia đình với nhau, gìn giữ được những giá trị văn hoá quý giá của cha ông và tiếp tục duy trì những giá trị đó
Tác giả Trần Mạnh Cát với hai tác phẩm “Gia đình Nhật Bản” và “Xu hướng phát triển của gia đình Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ II” Tác phẩm thứ nhất trình bày những vấn đề khái quát về xã hội, gia đình và hôn nhân Nhật Bản và tác phẩm thứ hai thì trình bày về những vấn đề cơ bản về thực trạng gia đình Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ II và xu hướng phát triển của gia đình Nhật Bản
Trang 2Nhìn chung, trong lĩnh vực ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản vẫn chưa được đào sâu tìm hiểu và nghiên cứu Nay người viết muốn dựa trên những nghiên cứu đi trước để làm rõ hơn nữa đời sống tinh thần của người Nhật thông qua văn hóa ứng xử trong gia đình
3 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu:
Mục tiêu nghiên cứu:
- Tìm hiểu những đặc điểm của văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật và người Việt
- So sánh và đối chiếu nét tương đồng và khác biệt về văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật và người Việt
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích tổng hợp (tổng hợp tài liệu)
- Phương pháp so sánh đối chiếu (so sánh đối chiếu văn hóa ứng xử trong gia đình của người Nhật và người Việt)
Trang 3thể tìm hiểu sâu hơn, từ đó làm cho những bài viết sau này sẽ hay và phong phú hơn
Qua bài viết này, người viết mong muốn đem lại cho người đọc một cái nhìn chung hơn và toàn diện hơn về văn hóa truyền thống của người Nhật Bản nói chung và văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản nói riêng
6 Cấu trúc:
Chương I: Giao tiếp và ứng xử trong văn hóa
Văn hóa ứng xử gồm có hai phương diện: văn hóa ứng xử với thiên nhiên
và văn hóa ứng xử với xã hội Về mặt văn hóa ứng xử trong xã hội ở các môi trường gia đình, xã hội và quốc tế
Chương II: Văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật
Bản và người Việt Nam
Tìm hiểu văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật và người Việt trong hệ quy chiếu gia đình của Nho giáo
Chương III: Điểm tương đồng và khác biệt về văn hóa ứng xử trong gia
đình truyền thống của người Nhật Bản và người Việt Nam
Dựa vào những đặc điểm được tìm hiểu ở mục hai phân tích những điểm tương đồng và khác biệt về văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản và người Việt Nam
Trang 4B NỘI DUNG CHÍNH
Chương I Giao tiếp và ứng xử trong văn hóa
Ứng xử là có thái độ, hành động, lời nói thích hợp trong việc xử sự, là cách xử
sự trong việc cư xử hoặc là chưa biết cách xử sự Ứng xử văn hóa là những tình huống ứng xử theo định hướng (có) văn hóa
Văn hóa ứng xử là khía cạnh giá trị mang yếu tố tích cực, được chắt lọc thành các kinh nghiệm, qui tắc xã hội, chuẩn mực đạo đức thể hiện ở các tình huống ứng
xử văn hóa trong đời sống của một cộng đồng, dân tộc
Ứng xử luôn là một vấn đề được mọi người trong cộng đồng, xã hội quan tâm
Đó là cách đối xử với người khác, với thế giới chung quanh mình và với chính mình Cùng một tình huống, hoàn cảnh nhưng mỗi người có cách ứng xử riêng Ứng xử thể hiện nghệ thuật sống của cá nhân, phản ánh phong tục, trình độ văn hóa, đặc trưng dân tộc và thời đại
Ứng xử thường mang tính chất tình huống và phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan và chủ quan, bên trong, bên ngoài của chủ thể Cụ thể như khí chất, dư luận xã hội, tình huống, tâm lý, học vấn, nhân tố thẩm mỹ, vị thế xã hội… Xã hội càng văn minh thì nhu cầu giao tiếp của con người càng cao, nhiều tình huống xảy
ra cần có cách ứng xử hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, phù hợp với sự tiến bộ và phát triển của con người, xã hội và thiên nhiên
Ứng xử mang tính chất tình huống, còn giao tiếp là một quá trình Để đạt được hiệu quả trong giao tiếp, mỗi người phải có văn hóa giao tiếp và thực hiện giao tiếp văn hóa trong cuộc sống Khi giao tiếp, nhiều tình huống cần phải ứng xử, thì văn hóa ứng xử sẽ là nội lực để chỉ ra cách ứng xử có văn hóa [10]
Trang 5Trong cuộc sống hàng ngày, con người va chạm với nhau để sinh hoạt giao tiếp Vậy để đạt mục đích tốt trong giao tiếp, con người khi ứng xử với nhau phải theo một số quy tắc đơn giản như: quan sát đối tượng, định hướng vào đối tượng giao tiếp… Trong đó, quan sát đối tượng là chú ý đến khuôn mặt, ánh mắt, dáng người, cách ngồi, cử chỉ, điệu bộ - tức là đọc được ý nghĩa của người khác qua khả năng quan sát những biểu hiện của cử chỉ hành vi bên ngoài; định hướng đối tượng sẽ có những phản ứng như thế nào trong suốt quá trình giao tiếp Và một quy tắc không thể bỏ qua nữa là luôn tôn trọng nhân cách của người khác.
Về mặt văn hoá ứng xử gồm có: biết thừa nhận, lắng nghe ý kiến của mọi người, để tìm ra điểm mạnh, điểm yếu, tạo ra sự đồng cảm và niềm tin ở mọi người, sau đó tìm điểm chung để duy trì và phát triển mối quan hệ theo chiều hướng tốt đẹp, đối với gia đình, cộng đồng, xã hội
Và văn hóa ứng xử trong gia đình chúng ta có thể hiểu là ứng xử sao cho đúng phép tắc đối với cha mẹ, anh chị em ruột, ông bà nội, ngoại, chú, bác, cô, cậu Song song đó là cách ứng xử rộng ngoài gia đình như là đối với khách đến nhà, giữa bạn bè với nhau, với thầy cô giáo, với cộng động hàng xóm… [6]
Con người sống và quan hệ chặt chẽ với tự nhiên – cách thức ứng xử với môi trường tự nhiên là thành tố quan trọng thứ ba của mỗi hệ thống văn hóa
Trong quá trình ứng xử với môi trường tự nhiên có thể xảy ra hai khả năng: những gì có lợi cho mình thì con người sẽ chủ động tận dụng, còn những gì có hại thì phải ra sức ứng phó Việc ăn uống là thuộc lĩnh vực tận dụng môi trường tự nhiên Còn mặc, ở và đi lại thì lại thuộc lĩnh vực ứng phó: mặc và ở là ứng phó với thời tiết, khí hậu; đi lại là ứng phó với khoảng cách
Để ứng phó với thời tiết, khí hậu, con người đã chủ động tận dụng các chất liệu
do môi trường tự nhiên xung quanh cung cấp để làm ra vải mặc, để dựng nhà; tận
Trang 6dụng vị trí tự nhiên để đặt và xây dựng ngôi nhà sao cho có lợi nhất Để ứng phó với khoảng cách, con người cũng tận dụng tối đa địa hình địa vật tự nhiên để chọn cho mình những phương tiện giao thông thuận tiện nhất
Sự phát triển của một cộng đồng cư dân không chỉ gói gọn trong quan hệ với môi trường tự nhiên mà còn phải mở rộng giao lưu quan hệ với các dân tộc xung quanh – đó là môi trường xã hội Trong lĩnh vực ứng xử với môi trường xã hội, người Việt Nam ta đã tiếp nhận nhiều giá trị văn hóa của nhân loại Tiếp thu văn hóa Ấn Độ theo cách của mình, ta có được một nền văn hóa Chăm độc đáo và một nền Phật giáo Việt Nam Tiếp thu văn hóa Trung Quốc, ta có Nho giáo và Đạo giáo Văn hóa phương Tây đem lại Kitô giáo cùng những giá trị văn hóa vật chất
Trang 7Chương II Văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật
Bản và người Việt Nam
2.1 Văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản 2.1.1 Sơ lược về gia đình truyền thống của người Nhật Bản
Ở Nhật Bản tồn tại hai mẫu gia đình: Gia đình hạt nhân (nuclear family) hay
còn gọi là mẫu gia đình đơn giản (mẫu gia đình này ngày càng phổ biến ở Nhật Bản), và gia đình mở rộng (extended family) [4]
Trong đó, mẫu gia đình mở rộng là mẫu gia đình truyền thống của Nhật Bản, đây là dạng gia đình mà chủ hộ (Kacho) không những sống chung với vợ con mà còn sống chung với cha mẹ, ông bà, đôi khi còn có cả những người thân khác Gia
đình mở rộng thường có từ ba thế hệ trở lên Với các ưu điểm như: gìn giữ được
truyền thống lâu đời của dòng họ, có điều kiện giúp dỡ lẫn nhau về vật chất và tinh thần; điều kiện chăm sóc người già cũng như trẻ nhỏ cũng được chú trọng để tránh khỏi những tác động xấu của xã hội thì kiểu gia đình này được duy trì trong một thời gian dài và vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay [4]
Bên cạnh những ưu điểm thì cũng tồn tại những khuyết điểm như: tính khép
kín trong nội bộ thân tộc vì vậy những tập tục cổ hủ lạc hậu vô tình cũng được bảo lưu; Do sống chung nhiều thế hệ nên những mâu thuẫn, xung đột xảy ra là điều khó tránh; tự do cá nhân cũng bị hạn chế và gò bó Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện dại hóa thì kiểu gia đình không thích hợp nên co cụm lại và nhường chỗ cho gia đình hạt nhân chiếm ưu thế [4]
Trang 82.1.2 Các tác nhân hình thành văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản
a Ảnh hưởng của Nho giáo
Theo như nhiều sử sách ghi lại thì Nho giáo vào Nhật Bản khoảng cuối thế kỷ
IV đến thế kỷ VI thông qua ngã Triều Tiên Thông qua quan hệ với Triều Tiên, Nhật Bản đã mượn chữ Hán của Trung Quốc rồi cải chế thành văn tự riêng để sử dụng Cùng với việc học chữ Hán, hệ thống tư tưởng của Nho giáo cũng đương nhiên được truyền bá vào Nhật Bản
Những nét đặc trưng trong cách ứng xử ở xã hội Nhật Bản đều bị ảnh hưởng từ những tư tưởng của Nho giáo và mang nặng tư tưởng Phong kiến của Phật giáo Điều này có thể thấy rõ nét trong cách ứng xử ở quan hệ giữa vợ chồng và con cái trong gia đình chẳng hạn như: tư tưởng chồng chúa – vợ tôi, trọng nam khinh nữ, người phụ nữ phải chịu cảnh sống phụ thuộc, biết vâng lời cha và chồng như thể thực hiện sự phục tùng và trung thành tuyệt đối theo kiểu các võ sĩ Samurai Và khi mối quan hệ vợ chồng bị rạn nứt thì họ rất tôn trọng đời sống riêng tư của nhau, chia tay rất nhẹ nhàng lịch sự, không ồn ào vẫn sống rất có trách nhiệm với con cái, họ không bao giờ thể hiện cảm xúc của mình ra bên ngoài cho người khác biết, đó là một nét tiêu biểu trong cách ứng xử và cách giao tiếp của người Nhật không chỉ trong gia đình mà còn ở ngoài xã hội
b Ảnh hưởng của Thần đạo
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Nhật Bản có thể xếp vào nhóm các dân tộc vô thần, hoặc là nhóm đồng nhất về tôn giáo Bởi lẽ người Nhật không theo mộ tôn giáo chính thống nào Ngay từ lúc mới sinh ra, tất cả những đứa trẻ được đưa vào đền thờ thần để xin đặt tên, nhưng khi chết đi sẽ được tổ chức tang lễ theo nghi thức Phật giáo, và giữa hai thời kỳ đó, họ có thể trở thành tín đồ của Thiên Chúa
Trang 9giáo Đa số người Nhật Bản đều suy nghĩ: “chúng ta cảm nhận được các vật trong
tự nhiên đều có linh hồn, con người thì sống trong tự nhiên Chính mình và xã hội hiện nay là nhờ nhiều vào tổ tiên, và con người đang sống phải truyền lại cho con cháu điều đó bằng các hình thái tốt hơn Vì thế cho nên, phải cố gắng sống”
Có thể nói, Thần đạo (Shinto) của Nhật Bản phát triển trong lịch sử theo con đường dân tộc chủ nghĩa chứ không theo sứ mệnh tôn giáo mang tính phổ biến như các loại tôn giáo khác Vì thế, Thần đạo gắng liền với lịch sử văn hóa dân tộc Nhật Bản rất sâu sắc
Thần đạo xuất hiện từ trước Công nguyên, nhưng hệ thống tín ngưỡng tôn giáo phát triển khá chậm, các nghi lễ được thực hiện trong hang đá hoặc những địa điểm linh thiêng, và hầu như không có tên gọi Những truyền thuyết bắt đầu được
ghi chép lại trong cuốn Cổ sự ký (古事記 Furukotofumi) và sau đó là Nhật Bản thư kỷ (日本書紀 Nihon Shoki)
Thế kỷ thứ 6, Phật giáo và Nho giáo xâm nhập vào Nhật Bản, tên gọi Thần đạo được đặt ra để phân biệt Trong thời kỳ Asuka (飛鳥時代; 538 - 710), những thần
xã đầu tiên được xây dựng, nhưng Thần đạo nhanh chóng bị áp đảo bởi Phật giáo Đầu thế kỷ thứ 9, đại sư Kōbō (弘法) hợp nhất những tư tưởng Phật giáo và tín ngưỡng xưa để tạo ra Chân ngôn tông (真言宗) Tuy cùng tồn tại với Phật giáo, Thần đạo gần như bị loại bỏ
Thế kỷ 18, thời kỳ Edo (江戸時代; 1603 - 1868), Thần đạo được tách ra khỏi Phật giáo nhờ một số người như Motoori Norinaga ( 本 居 宣 長 ) hay Hirata Atsutane (平田篤胤), những người này đề cao tư tưởng tự hào dân tộc và rất ghét những phong tục du nhập từ nước ngoài vào Tuy nhiên do tầm ảnh hưởng của
Trang 10Phật giáo rất lớn, những nỗ lực để đưa Thần đạo thành quốc giáo không thành công và phải chờ đến cả thế kỷ sau
Đến thời Nhật Hoàng Minh Trị (Meigi 1868-1912), đất nước Nhật được hiện
đại hóa theo hình mẫu phương Tây, Thần đạo được Nhật Hoàng tuyên bố là quốc
đạo Năm 1890, Thần đạo được canh tân với nội dung chủ yếu là “trung” với Thiên Hoàng, hy sinh cả cuộc đời vì Thiên Hoàng; đồng thời đề cao chữ “hiếu”,
thờ cúng linh hồn người đã khuất, đặc biệt là người chết vì đạo nghĩa Sau khi Nhật bại trận vào cuối năm 1945, Thần đạo không còn được coi là quốc đạo nữa nhưng vẫn được chính quyền đương thời coi trọng và ăn sâu vào đời sống người dân[2]
Thần Đạo có thể xem là một tôn giáo mà của riêng Nhật Bản Nó có sự hoà trộn nhiều yếu tố Nho, Phật trên nền tín ngưỡng Nữ Thần Mặt Trời Chính việc
Thần đạo đề cao hai chữ “Trung” và “Hiếu” Lấy đó làm cốt lỗi giúp cho ứng xử
của con người với con người thêm sâu sắc hơn Đối với Thiên Hoàng thì phải
“Trung”, còn đối với Ông bà – Cha mẹ thì con cái trong gia đình phải hiếu thảo và
lễ phép trong cách ứng xử
c Ảnh hưởng của tầng lớp võ sĩ đạo – Samurai
Tinh thần võ sĩ đạo Nhật Bản luôn coi trọng và đề cao chữ “Trung” “Trung”
ở đây mang nghĩa trung thành tuyệt đối với chủ chứ không phải là trung quân nói chung Tính trung thành đó bất kỳ lúc nào cũng được đề lên hàng đầu và người
Nhật gọi nó là: “Trung thành tâm - 忠誠心”, và quan hệ bề tôi với chủ được gọi
là: “Quan hệ chủ tòng - 主従関係” Người Nhật xem trọng danh dự, khi cần bảo
vệ danh dự họ có thể tự vận Seppaku hay Hari Kiri, mổ bụng cho mọi người thấy ruột gan ngay thẳng của họ Nhiều nhà xã hội học đã chỉ ra cấu trúc xã hội Nhật
Trang 11Bản ưu tiên quan hệ hàng dọc và đơn tuyến, dựa trên lòng trung thành với người chủ trực tiếp của mình: Vũ sĩ – Lãnh chúa đại danh – Tướng quân – Thiên hoàng Tinh thần trung với chủ đó của các võ sĩ Samurai phần nào ảnh hưởng đến cấu trúc gia đình Nhật Bản truyền thống và được khoanh định bởi các khái nhiệm về
hệ thống có nguồn từ tầng lớp Samurai Nếu xét về thứ bậc giữ chủ - tớ thì khi ứng
xử phải tuân theo một khuôn pháp tôn kính và khiêm nhường Tức tôn kính bề trên
(chủ) và khiêm nhường với bề dưới (tớ), và gia đình truyền thống người Nhật Bản
cũng chịu ảnh hưởng không ít từ tinh thần đó Một gia đình với nếp sống đặc biệt coi trọng tôn ty và thứ bậc Trên dưới ứng xử với nhau như theo một khuôn phép
Đó cũng là một văn hóa ứng xử đặc trưng của xã hội Nhật Bản nói chung và của các thành viên trong một gia đình chịu sự ảnh hưởng của tầng lớp Samurai nói riêng
2.1.3 Đặc điểm văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của người Nhật Bản
Về quy phạm đạo đức và đời sống tâm linh, người Nhật Bản đề cao tính cần
cù, nhẫn nại, trọng sức mạnh cộng đồng Do cuộc sống luôn bất trắc (động đất và
sống thần luôn rình rập và xảy đến bất cứ lúc nào) nên có tính cứng rắn, tôn trọng
kỷ luật, tiết kiệm, biết lo xa và tính toán tỉ mỉ; Coi trọng bổn phận, nghĩa vụ, trọng kinh nghiệm, tuổi tác; Đề cao vai trò của thủ lĩnh, trọng chữ tín.Đề cao Thần Đạo
- một tôn giáo của riêng Nhật Bản có sự hoà trộn nhiều yếu tố Nho, Phật trên nền tín ngưỡng Nữ Thần Mặt Trời; Ảnh hưởng sâu sắc bởi tinh thần võ sĩ Samurai trọng danh dự, trung thành với chủ tử [9]
Với những đặc trưng trong tính cách và tinh thần như trên của người Nhật phần nào xây dựng nên văn hóa ứng xử trong gia đình truyền thống của họ mang sắc
thái: kính trọng người trên (ông bà, cha mẹ…), đoàn kết (các thành viên trong một