1 Đặt vấn đề Nói văn hóa, có nhiều định nghĩa khác Trần Ngọc Thêm cho rằng: “Văn hóa hệ thống hữu giá trị vật chất tinh thần người sáng tạo tích lũy qua q trình hoạt động thực tiễn, tương tác người với môi trường tự nhiên xã hội” [15, tr.20] Cịn theo Giáo sư Phạm Đức Dương thì: “Văn hóa tất người sáng tạo (khu biệt với tự nhiên) trình ứng xử với tự nhiên xã hội” [3, tr.15] Căn vào tồn dạng thức văn hóa thực tế, UNESCO phân chia di sản văn hóa thành hai loại: di sản văn hóa vật thể gồm di sản tồn dạng vật chất đình, miếu, đền, chùa, lăng, mộ di sản văn hóa phi vật thể gồm biểu tồn dạng tinh thần lưu truyền biến đổi theo thời gian từ hệ sang hệ khác, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, tơn giáo, lễ hội Nhìn chung, nhà nghiên cứu văn hóa thống văn hóa phức thể tổng hợp gồm hai sản phẩm: vật chất tinh thần người sáng tạo trình hoạt động thực tiễn trải qua thời kì lịch sử khác Như vậy, nội hàm ý nghĩa khái niệm văn hóa địa danh Đồng Nai có yếu tố thuộc văn hóa vật thể phi vật thể Theo Từ Thu Mai, văn hóa người, vùng quê tiềm ẩn bên thể bên ba phương diện văn hóa phương diện văn hóa sinh hoạt, phương diện văn hóa sản xuất phương diện văn hóa vũ trang Vì vậy, nghiên cứu đặc trưng ngơn ngữ - văn hóa địa danh phải quan tâm đến thể ba phương diện văn hóa [9, tr.137] Ngơn ngữ văn hóa có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ phát triển tác động qua lại lẫn Ngôn ngữ thành tố đặc trưng văn hóa dân tộc Chính ngơn ngữ, đặc điểm văn hóa dân tộc lưu giữ lại rõ ràng [17, tr.21] Địa danh phát triển không gian theo thời gian Đặc thù gắn với tính liên tục văn hóa Trên vùng địa lí có nhiều tộc người sinh sống có biểu đan xen văn hóa khác khác phản ánh vào địa danh vùng Nghiên cứu đặc trưng văn hóa - ngơn ngữ thể qua địa danh, trước có số cơng trình đề cập đến luận án tiến sĩ ngữ văn Từ Thu Mai (Nghiên cứu địa danh Quảng Trị, 2004), luận án tiến sĩ ngữ văn Trần Văn Dũng (Những đặc điểm địa danh Dak Lăk, 2004) Tuy nhiên, qua thấy rằng, đặc trưng ngơn ngữ - văn hóa biểu mức độ khác địa danh thuộc vùng miền khác Tìm hiểu vài đặc trưng ngơn ngữ - văn hóa địa danh Đồng Nai nghĩa xem xét địa danh phản ánh đặc điểm văn hóa tượng văn hóa thể qua địa danh Bài viết phát triển dựa luận văn tốt nghiệp thạc sĩ năm 2009 tác giả Vì vậy, sử dụng lại 3019 địa danh sưu tầm để làm đối tượng nghiên cứu Đó địa danh địa hình, địa danh hành chính, địa danh cơng trình xây dựng địa danh vùng đặt tiếng Việt tồn địa bàn chủ yếu có người Việt sinh sống Bài viết trình bày đặc trưng văn hóa thể địa danh Đồng Nai qua mặt: danh từ chung thành tố chung, nguồn gốc ngôn ngữ, dạng tồn văn hóa phương diện văn hóa: sinh hoạt, sản xuất, vũ trang Đặc trưng văn hóa thể qua danh từ chung thành tố chung địa danh 2.1 Danh từ chung thành tố chung Danh từ chung chứa đựng thông tin loại hình địa danh, dùng để địa danh loại, thuộc tính Ví dụ: ấp, huyện, khu ; hồ, núi, sơng, suối ; cầu, chợ, lâm trường, công viên Thành tố chung từ, ngữ có tượng lặp lại, tương tự toàn địa danh, nhân dân quen dùng để tạo địa danh Chúng nằm thành tố đầu địa danh, thể từ đơn tiết hay đa tiết có nghĩa nhiều ý nghĩa khác Thành tố chung chia làm hai loại: loại chuyển hóa từ danh pháp địa lý sang (như sông, suối, hồ, bàu…) loại lặp lặp lại nhiều lần đứng đầu tên riêng Như tên riêng có thành tố chung vốn danh pháp địa lý chuyển hóa Ví dụ: số hồ Suối Bí (TN), Suối Chà (XL), Suối Mơ (ĐQ), Suối Gia Đức (TB)… có thành tố chung “Suối” riêng hóa [2, tr.52 - 56] 2.2 Sự phản ánh địa - văn hóa qua danh từ chung thành tố chung Danh từ chung có vai trị quan trọng việc cung cấp liệu cần thiết để tìm hiểu đặc trưng địa - văn hóa vùng đất Với 73 danh từ chung đối tượng loại hình địa danh, thấy tranh địa hình Đồng Nai với màu sắc văn hóa địa bàn Trong 3019 địa danh, có 147 suối (suối Bà Lúa - BH, suối Cát - XL ), 63 sông (sông Ba Gioi - NT, sông Thao - TN ), 58 rạch (rạch Bà Kí - LT, rạch Lái Bong - BH ), 54 hồ (hồ Suối Mơ - TP, hồ Trị An - VC ), 18 thác (thác Giang Điền - TB, thác Ba Giọt - ĐQ) ; 55 núi (núi Mây Tào - XL, núi Đầu Tây - TXLK ), 13 đồi (đồi Củ Chụp - VC, đồi Rìu - TXLK ), 11 cù lao (cù lao Giấy - NT, cù lao Phố - BH ), đảo (đảo Ó - VC, đảo Dừa Lửa - NT ), rừng (rừng Nam Cát Tiên - ĐQ, rừng Sác - NT) ; 791 ấp (ấp An Viễn - LT, ấp Bàu Sen - TXLK), 189 khu phố (khu phố Bình Dương - BH, khu phố Xuân An - TXLK ), 136 xã (xã Mã Đà - VC, xã Trà Cổ - TP ), 29 phường (phường Hố Nai - BH, phường Phú Bình - TXLK), huyện (huyện Cẩm Mỹ, huyện Tân Phú ) ; 284 đường (đường Bàu Tràm - TXLK, đường Huỳnh Văn Nghệ - BH ), 253 cầu (cầu Hóa An - BH, cầu Chơm Chôm TB ), 221 chợ (chợ Cây Gáo - TB, chợ Việt Kiều - XL ), 91 đập (đập Cây Chanh LT, đập Suối Dê Chạy - VC ), 21 nông trường (nông trường An Viễn - TB, nông trường Ông Quế - CM ), 17 cảng (cảng Thị Vãi - NT, cảng Gò Dầu A - LT ), lâm trường (lâm trường Hiếu Liêm - VC, lâm trường 600 - TP ); 29 khu công nghiệp (khu công nghiệp Amata - BH, khu công nghiệp Loteco - BH) Nhiều danh từ chung địa hình chuyển hóa vào địa danh “Giồng, Cù Lao, Kênh, Hồ, Vũng ”, chủ yếu yếu tố sau: “Sơng, Suối, Rạch” 4 Ví dụ: xã Suối Trầu (TB), ấp Suối Lức (CM), cầu Sông Ray (XL), xã Sông Nhạn (CM), sông Rạch Đông (VC), ấp Rạch Chiếc (LT) Trong địa danh địa hình, yếu tố nước “Đak/ Dak” thuộc tiếng Stiêng, “Đa/ Đar/ Da/ Dar” thuộc tiếng Kơho, “Gia” thuộc tiếng Gia Rai chiếm nhiều Ví dụ: hồ Đa Guy, hồ Đa Tơn, hồ Gia Ui, hồ Gia Ray, sông Da Kiot, sông Gia Lào, sông Da Kinh De, sông Dak Bon Rê, suối Đa Kin, suối Đak Lua Những số cho thấy Đồng Nai vùng đất có nhiều sơng, suối, kênh rạch địa hình thiên nhiên tương đối phẳng Nghề nghiệp chủ yếu người dân nơi nông nghiệp phát triển thương nghiệp Họ định cư, sinh sống tổ chức thành phố - huyện - xã - ấp Đặc trưng văn hóa dân tộc định danh thơng qua nguồn gốc ngôn ngữ Trong 3019 địa danh Đồng Nai, có 1267 địa danh Việt (chiếm 41,97%), 1752 địa danh không Việt (chiếm 58,03%) 3.1 Đối với địa danh Việt Địa danh có nguồn gốc Việt có mặt loại hình địa danh Nếu khơng tính địa danh số đếm địa danh Việt chủ yếu xuất địa danh địa hình (481 địa danh, chiếm 15,93%) Loại địa danh Việt mang tính dân dã, gần gũi, dễ thấy để đặt tên, phù hợp với tính cách chân chất người dân Nam Bộ, thể lối tư trực quan, lối định danh cụ thể, nghĩa nhận thức phản ánh gọi tên Các đối tượng người dân chọn đặt địa danh nhiều tên cỏ (216 địa danh đồi Củ Chụp, hồ Lá Buông, suối Săng Máu, ấp Cọ Dầu ), tên động vật (69 địa danh núi Ngựa, rạch Cá, cầu Vạc, đảo Ó ), vật thể tự nhiên yếu tố khác (196 địa danh rạch Sỏi, suối Đá, vàm Vôi, suối Cát ) Những địa danh vừa phản ánh đặc điểm địa lí tự nhiên vùng đồng Nam Bộ trù phú có nhiều cối, sản vật; vừa biểu ý thức dân tộc cách định danh - nét văn hóa Việt cộng đồng người Việt Đồng Nai xây dựng vùng đất Các yếu tố Việt thường mang tính đơn nghĩa, dễ hiểu Ví dụ: suối Cầu Vạc (Long Thành) cầu mà vạc ăn đêm thường đậu nơi 5 Dưới cầu có dịng suối chảy qua nên gọi suối Cầu Vạc Gọi gò Chiêu Liêu (Nhơn Trạch) trước gị có nhiều Chiêu Liêu mọc, loại gỗ lớn, họ Bàng, cao tới 30 mét Hòn Ba Chồng (Định Quán) gọi Đá Ba Chồng hay Đá Chồng, tạo nên ba hịn đá nằm chồng lên chơng chênh, độ cao 36 mét so với mặt đường 3.2 Đối với địa danh Hán Việt Loại địa danh cấu tạo yếu tố Hán Việt chiếm tỉ lệ lớn (37,53%), phân bố chủ yếu địa danh hành Các yếu tố Hán Việt xuất đầu tên riêng địa danh hành Đồng Nai chiếm tỉ lệ cao thành tố chung Tân, Bình, An, Long, Phú, Phước, Quảng, Thanh Trong đó, yếu tố Tân (mang nghĩa mới) sử dụng nhiều với 105 địa danh, yếu tố Bình, An, Phú, Phước Nếu địa danh hành Bắc Bộ Trung Bộ thể mong mỏi sống vùng đất bền vững, lâu dài địa danh Nam Bộ đánh dấu vùng đất Vì vậy, người dân thường sử dụng từ Hán Việt để đặt địa danh để qua gửi gắm ước mơ, nguyện vọng bắt đầu sống vùng đất Đồng Nai Dần dần, cách đặt địa danh trở thành thói quen người khiến cho số lượng yếu tố Hán Việt địa danh Đồng Nai ngày nhiều Qua thấy ảnh hưởng lớn mặt ngôn ngữ - văn hóa nước Trung Hoa Việt Nam Các địa danh thể ước mơ bình an chẳng hạn như: phường An Bình, phường Hịa Bình, khu phố Thái Hòa, thành phố Biên Hòa ; hay thể nguyện vọng giàu có: ấp Hưng Long, ấp Thọ Lộc, ấp Quảng Lộc, xã Phú Túc ; ước muốn đổi đời: phường Tân Phong, phường Tân Mai, huyện Tân Phú, ấp Tân Thành Như vậy, cách đặt tên sản phẩm mang dấu ấn văn hóa ngơn ngữ người đặt tên người sử dụng tên 3.3 Đối với địa danh khác Loại địa danh có nguồn gốc khác (khơng kể địa danh cấu tạo yếu tố Hán Việt) bao gồm: địa danh có nguồn gốc hỗn hợp (chiếm 14,08%) phân bố chủ yếu địa danh công trình xây dựng địa danh hành Ví dụ: xã Lộ 25, cầu Kênh Xáng, đập Vũng Gấm Những địa danh thuộc ngôn ngữ dân tộc thiểu số (chiếm 4,93%) gồm có ngơn ngữ địa (Mạ, Stiêng, Kơho, Chơ ro) ngôn ngữ dân tộc người khác (Ba Na, Mnơng, Khmer, Chăm ) Ví dụ: suối Bà Rá (Stiêng), sơng La Ngà (Kơho), núi Chứa Chan (Chăm), xã Tà Lài (Khmer), sông Da Chanh, sông Da Dam (Ba Na, Mnông) Một số địa danh chưa xác định nguồn gốc (chiếm 1,26%), ví dụ: hồ Cản Đu, suối Ram Và cuối số địa danh vay mượn từ tiếng Pháp tiếng Mã Lai (chiếm 0,23%) ấp Cấp Rang (tiếng Pháp, phiên âm từ Caporal, nghĩa viên cai), thành Săng Đá (tiếng Pháp, phiên âm từ Soldat nghĩa “lính”, thành lính Pháp); ấp Cù Lao (tiếng Mã Lai, Pulaw nghĩa cồn, đảo) Những địa danh kiểu xử lí cho phù hợp với tranh ngơn ngữ giới tiếng Việt Chẳng hạn, địa danh nơng trường Cà Phê Châu Thành (CM) Cà Phê vốn Việt hóa đường phiên âm từ café [kafe] theo mẫu dãy từ mà tưởng chúng thuộc loại cấu tạo nhau: cà chua, cà pháo, cà dái dê, cà gai, cà bát Cấu trúc từ gốc cấu trúc hình vị cấu tạo từ gồm hai âm tiết âm tiết khơng thể tách khỏi để hoạt động độc lập Nhưng tiếng Việt, điều hồn tồn Trước hết, từ gốc phân chia thành âm tiết tách rời thêm điệu cho phù hợp: cà phê Đó Việt hóa bình diện ngữ âm chữ viết Cịn bình diện ngữ pháp, người Việt dễ dàng tách âm tiết café theo vài cách khác như: cà phê cà pháo, cà cà phê phê gì, cà phê cà phiếc Rõ ràng, “cà” “phê” hai âm tiết vô nghĩa trường hợp chúng lại có ý nghĩa ngữ dụng đó, ví dụ thái độ tiêu cực việc uống cà phê Vì lí đó, từ ngoại lai du nhập từ tiếng Ấn Âu (chủ yếu tiếng Pháp) hoạt động khơng khác từ Việt Một ví dụ khác, địa danh hành ấp Tân Bản (BH), ấp Tân Bình (TB), xã Tân An (VC) ta thấy yếu tố “tân” dùng với nghĩa “mới”, từ Hán Việt vốn có 20 nghĩa khác Tương tự vậy, nhiều địa danh mang yếu tố bình (n ổn), an (bình an), phú (giàu có) vốn có nhiều nghĩa cấu tạo địa danh, thường giữ lại vài nghĩa Như vậy, định danh yếu tố Việt yếu tố thường mang tính bình dân mộc mạc có ý nghĩa phản ánh tri nhận cụ thể vật, tượng định danh Nếu định danh yếu tố Hán Việt yếu tố thường mang tính chất “học thuật”, phản ánh tâm lí, nguyện vọng người định danh gửi gắm qua tên gọi đối tượng địa lí Cịn sử dụng yếu tố vay mượn để định danh yếu tố thường Việt hóa chịu chi phối hệ thống ngữ âm - ngữ pháp tiếng Việt Các kiểu định danh tạo nên tính tầng bậc, tính đan xen địa danh - văn hóa phát triển địa danh Đồng Nai Bên cạnh đó, địa danh có nguồn gốc khác phản ánh có mặt, giao thoa văn hóa thuộc dân tộc khác Đồng Nai Sự thể dạng tồn văn hóa địa danh Văn hóa vật thể phi vật thể thể dạng tồn văn hóa địa danh Đồng Nai vùng đất chịu nhiều ảnh hưởng văn hóa khu vực quốc gia khác Địa danh Đồng Nai phản ánh tồn văn hóa vật thể văn hóa phi vật thể 4.1 Đặc trưng văn hóa địa danh Đồng Nai phản ánh qua tồn văn hóa vật thể Sự tồn di sản văn hóa vật thể địa danh thể rải rác loại hình địa danh khác thơng qua thành tố Đình, Chùa, Miếu, Miễu, Am, Nhà Thờ Trong đó, có địa danh mang yếu tố “Chùa” (hồ Núi Chùa BH, đường Chùa Gia Lào - XL, suối Chùa - BH), địa danh mang yếu tố “Miếu” (trạm bơm Miếu Vạn - VC, dốc Miếu Quan Âm - XL), địa danh mang yếu tố “Nhà Thờ” (ngã ba Nhà Thờ - VC, rạch Nhà Thờ - BH), địa danh mang yếu tố “Miễu” (ấp Miễu - LT), địa danh mang yếu tố “Am” (chợ Hội Am - BH), địa danh mang yếu tố “Đình” (ấp Bến Đình - NT)) Đồng Nai có nhiều chùa, đình, miếu, nhiên, di sản văn hóa vật thể lại khơng người dân sử dụng nhiều để đặt tên cho địa danh Đồng Nai Đó tư định danh đối tượng địa lí người dân Đồng Nai chủ yếu dựa vào vật, tượng thiên nhiên gần gũi với đời sống người động thực vật; hay thường sử dụng tên người Tuy số lượng địa danh không nhiều phần ghi lại dấu vết di sản văn hóa tồn đất Đồng Nai 4.2 Đặc trưng văn hóa địa danh Đồng Nai phản ánh qua tồn văn hóa phi vật thể Về mặt văn hóa phi vật thể, địa danh Đồng Nai phần lớn thể thơng qua dấu ấn tín ngưỡng tơn giáo địa danh, tâm lí, nguyện vọng người sống, quê hương a Đối tượng tín ngưỡng địa danh Đồng Nai thể tâm lí linh thiêng hóa nhân vật, đối tượng mà cư dân Đồng Nai gửi vào đức tin Chẳng hạn quan niệm tín ngưỡng bốn vật Long, Lân, Quy, Phụng vốn vật linh thiêng thần thoại Trung Quốc với đặc tính xuất chúng Long (rồng) thường mượn danh dùng cho bậc đế vương, tượng trưng cho uy quyền Lân vật đại diện cho bình Quy (rùa) đại diện cho tướng quý, sống thọ Phụng (phượng hồng) đại diện cho hạnh phúc lứa đơi Việt Nam chịu ảnh hưởng từ quan niệm nước bạn Đất Đồng Nai ví vùng đất địa tứ linh bao gồm có bốn vật Vì vậy, số địa danh Đồng Nai phản ánh rõ nét ý nghĩa tín ngưỡng núi Bửu Long (rồng quí), hồ Long Ẩn (xuất xứ từ hình thể Long bàn, ẩn chịm núi Bửu Phong); địa danh Lân Thành thuộc phường Tân Tiến - BH, đất nên đặt ra, Lân mà thành; núi Quy (có hình dáng rùa), cầu Phụng Kiều… Trong địa danh, dấu ấn tín ngưỡng cịn thể qua tâm lí thờ vị anh hùng dân tộc, người có công việc chống giặc ngoại xâm Địa danh Đồng Nai thể rõ nét tín ngưỡng qua hàng loạt địa danh cơng trình xây dựng mang tên người: đường Hai Bà Trưng, đường Nguyễn Hữu Cảnh, đường Ngô Quyền, chợ Nguyễn Huệ, công viên Nguyễn Văn Trị b Về ý nghĩa tôn giáo, Đồng Nai hội tụ nhiều tôn giáo lớn nước: Thiên Chúa giáo, Phật giáo, Hồi giáo, Tin Lành, Cao Đài, Hịa Hảo Trong có số lượng đơng tín đồ Thiên Chúa giáo, chiếm 34, 81%, tập trung nhiều Biên Hòa, Hố Nai, Gia Kiệm; đứng hàng thứ hai Phật giáo, chiếm 29,7% dân số tồn tỉnh Thiên Chúa giáo có ảnh hưởng lớn đến cư dân địa bàn Điều minh chứng qua 106 giáo xứ tồn Đồng Nai (giáo xứ Gia Cốc, giáo xứ Kẻ Sặt, giáo xứ Sài Quất, giáo xứ Phúc Hải ) số địa danh phản ánh sinh hoạt tôn giáo (rạch Nhà Thờ, ngã ba Nhà Thờ, giáo xứ Đức Mẹ ) Tuy nhiên, tín đồ Thiên Chúa giáo có số lượng đơng địa danh Đồng Nai lại có nhiều thành tố chung loại đối tượng mang tín ngưỡng dân gian Việt Nam chuyển hóa vào địa danh chợ Hội Am, ấp Miễu, ấp Bến Đình, núi Chùa, suối Chùa, đường Chùa Bửu Long, dốc Miếu Quan Âm… Như vậy, Phật giáo có sức chi phối lớn đời sống tinh thần cư dân địa bàn nét văn hóa tâm linh quí báu c Những biểu di sản văn hóa phi vật thể cịn thể qua tâm lí kiêng kị địa danh Trong địa danh Đồng Nai có hai tượng kiêng kị kiêng gọi tên vật coi thiêng liêng, có ảnh hưởng, đe dọa đến sống người kiêng húy hồng tộc Tâm lí kiêng kị biểu văn hóa ứng xử người Việt Nam Lí người thường dùng tên khác để gọi tên vật coi linh thiêng người dân tin làm giúp họ có sống tốt hơn, tránh điều rủi ro Bởi vì, đến vùng Đồng Nai khai phá, người gặp nhiều thú đe dọa, đặc biệt cọp, sấu voi Con người, mặt tiêu diệt chúng, mặt khác lại “sợ” chúng Cho nên, họ xem vật vật có tính thần thánh, ma quái, ảnh hưởng đến sống họ Chẳng hạn, thay gọi voi, người dân lại sử dụng từ “Bồ” “Tượng” để vật này: núi Bồ (ĐQ), núi Tượng (TP) Trong rạch Ông Kèo (NT), từ Kèo nghĩa chuyên kèo (lôi) 10 người ghe xuồng té xuống sông để ăn thịt Người ta dùng từ Ông trước để thể thái độ kiêng dè, đề cao vật to lớn, cọp cá sấu chốn sơn lâm vùng sông nước [2, tr.114] Sự kiêng kỵ thể kiêng húy hoàng tộc gia tộc quan lại để tránh phạm húy đến bậc bề Đây tượng phổ biến thời kì phong kiến người Việt chịu ảnh hưởng văn hóa Hán cách đặt địa danh Chẳng hạn nói “phúc” (Nguyễn Phúc Ánh) thành “phước”: ấp Phước Hịa (LT), xã Phước Khánh (NT) ; “kính” (Nguyễn Hữu Kính) thành “cảnh”: đường Nguyễn Hữu Cảnh (BH)…; “bảo” (Trương Tiến Bảo) thành “bửu”: phường Bửu Hòa, phường Bửu Long (BH) Sự thể phương diện văn hóa địa danh Đồng Nai Các phương diện văn hóa địa danh văn hóa sinh hoạt, văn hóa sản xuất văn hóa vũ trang 5.1 Sự thể phương diện văn hóa sinh hoạt Văn hóa sinh hoạt thể qua địa danh phản ánh cách lựa chọn vị trí quần cư, lập làng người dân Đồng Nai Ở Đồng Nai, người Châu Ro, Mạ, Stiêng xem cư dân địa Dân cư Đồng Nai bao gồm nhiều thành phần dân tộc, người Việt dân tộc khác Đó kết q trình hợp cư đợt di dân qua thời kì Người miền Trung, miền Bắc vào Đồng Nai mang theo phong tục tập quán quê mình, đến vùng đất giao lưu với người Hoa chịu tác động nhân tố Âu hóa khiến cho đời sống văn hóa cư dân Đồng Nai mang nhiều màu sắc Quá trình hình thành dân cư khiến cho làng xã Đồng Nai khác với làng xã Bắc Làng Đồng Nai phân bố theo tuyến sông nước, tuyến lộ giao thông tỏa rộng vùng cao gắn với nhiều hệ sinh thái: sông nước, vườn ruộng, núi rừng, không khép kín lũy tre làng, tổ chức hành - xã hội đơn giản, dễ tiếp nhận thành viên Như trình bày trên, Đồng Nai có nhiều sơng, rạch Vì vậy, người đến khai hoang lập ấp vùng đất mới, họ chọn cho nơi 11 thuận tiện để sinh sống, làm ăn Đó khơng phải rừng hoang với nhiều hiểm nguy mà địa bàn cù lao, gị, giồng, ven sơng rạch, nơi có nguồn nước để tưới tiêu, phù hợp với điều kiện trình độ sản xuất nông nghiệp nhân dân Việt Nam Đây xem loại hình cư trú phổ biến cư dân Việt Đồng Nai Theo số liệu khảo sát, Đồng Nai có 11 cù lao, giồng gị Ngồi cịn có nhiều tên cù lao, gị, giồng chuyển hóa vào địa danh khu du lịch Cù Lao Phố (BH), khu du lịch Cù Lao Giấy (NT), khu du lịch Cù Lao Ba Xê (BH), ấp Giồng Ơng Đơng (NT), núi Gò Dập (VC), tắt Gò Đá (NT) Có phần khác với thị Hà Nội, Huế hay Hội An đô thị miền Nam bước đầu hình thành mang tính chất trung tâm trị - hành quân thiếu yếu tố trung tâm kinh tế Có thể nói tính chất chủ yếu thị Nam Bộ thương mại dịch vụ, “đô thị sông nước” với bến - chợ tiếng, có hàng hóa phong phú, có giao lưu trao đổi buôn bán tấp nập [5] Đồng Nai có nhiều bến - chợ khác Do Đồng Nai có vị trí giao thơng thuận lợi đường sơng nên hình thành bến Ban đầu bến chỗ có đủ điều kiện thuận tiện cho thuyền ghe ghé vào bờ Sau, bến chỗ nhiều ghe thuyền thường xuyên đậu lại yêu cầu chuyên chở, lên xuống hàng Về sau, bến dần quản lí dựng lên Ví dụ: bến Giồng Sắn (NT), bến Mương Điều (NT), bến đò Kho (BH), bến đị Trạm (BH), bến đị Bình Thới (VC), bến phà 107 (ĐQ) Cịn chợ búa, theo Đại Nam thống chí, vào kỉ XIX, Nam Bộ có 93 chợ lớn nhỏ, hai tỉnh có nhiều chợ tỉnh Biên Hịa (19 chợ) tỉnh Vĩnh Long (19 chợ) Sở dĩ có nhiều chợ trước đây, thương cảng Cù lao Phố hoạt động sầm uất, trung tâm giao dịch với giao thông thuận tiện nên nhiều lái tập trung đây, thu mua địa phương hay rải rác điểm khác, từ hình thành nên chợ Một số chợ hình thành sớm trù mật chợ Đồng Nai, chợ Bến Cá, chợ Lị, chợ Đị, chợ Đồng Mơn thuộc trấn Biên Hòa [7, tr.90] Chợ Bến Cá (VC) nơi tập kết loại cá cá đặc sản tươi sống rộng ghe bầu từ tỉnh miền Tây mang lên bán cá 12 cá nước Còn chợ Bến Gỗ (LT) trước bến chở gỗ lạt Hiện nay, cịn có chợ tự phát vào buổi chiều để phục vụ cho nhu cầu công nhân làm chợ chiều Bàu Hàm (TN), chợ chiều Cầu Xéo (LT), chợ chiều Phú Bình (TP); hay chợ đêm Biên Hùng (BH) Chúng tơi tìm thấy địa bàn Đồng Nai có 221 chợ Ví dụ: chợ Bửu Long (BH), chợ Cây Gáo (TB), chợ Dốc Mơ (TN) Đây nét văn hóa sinh hoạt người dân Đồng Nai Như vậy, cư dân địa cư dân Việt Đồng Nai tập trung thành xóm làng sống sinh hoạt vị trí ven sơng rạch với nhiều ngành nghề khác 5.2 Sự thể phương diện văn hóa sản xuất Cơ sở kinh tế - xã hội Đồng Nai nông nghiệp đa hệ sinh thái: biển sông rạch - vườn ruộng - bán sơn địa với thương nghiệp phát triển sớm Do đặc điểm mơi trường tự nhiên có nhiều sơng rạch bao quanh nghề nghiệp cư dân Đồng Nai buổi đầu lập làng nghề làm nông với văn minh lúa nước Đây phương diện văn hóa sản xuất phản ánh đặc trưng chung văn hóa Đơng Nam Á Dấu hiệu văn minh lúa nước nhận thấy qua địa danh Đồng Nai Chẳng hạn, địa danh ghi lại cơng trình dẫn thủy tưới tiêu phục vụ cho nghề trồng lúa là: 322 hồ, sông, suối, rạch, 91 đập, 25 trạm bơm, 12 kênh, đường thủy Các cơng trình thủy lợi đan xen với ruộng đồng kênh mương tạo nên dấu hiệu văn minh lúa nước cảnh quan Đồng Nai Số lượng địa danh mang tên trồng xuất nhiều loại địa hình địa danh Đồng Nai: núi Le, cầu Rạch Bàng, khu Cam Xe, nông trường Cà Phê Châu Thành, cầu Chôm Chôm, cầu Chùm Bao Và số địa danh có chứa yếu tố “đồng”, “ruộng” xuất rải rác loại hình địa danh: đảo Đồng Trường, núi Đồng Bắc, sông Đồng Tranh, sông Đồng Nai, suối Đồng Hươu, cầu Đồng Tràm; đập Ruộng Lớn, ấp Ruộng Hời (ruộng người Hời, tức người Chăm), ấp Ruộng Tre cho thấy dấu ấn văn minh nông nghiệp 13 Yếu tố văn hóa sản xuất cịn thể qua địa danh có liên quan đến làng nghề Những địa danh ghi lại làng nghề thường gặp tên đơn vị dân cư số tên địa hình tự nhiên Nghề làm gốm nghề truyền thống Biên Hịa Gọi làng nghề, nghề tập trung quy mô khu vực dân cư rộng Có nghĩa làng làm nghề Lúc đầu nghề gốm bó hẹp phạm vi nhỏ cộng đồng, người dân thuộc xóm ấp làm vật dụng phục vụ cho sống hàng ngày Dần dần nghề gốm phát triển mạnh thương cảng cù lao Phố hoạt động sầm uất Nét độc đáo sản phẩm gốm kết hợp hài hịa sinh động gốm truyền thống gốm đại, Đông Tây Đó kết giao lưu văn hóa Hiện nay, Đồng Nai, chủ yếu thành phố Biên Hòa lưu giữ địa danh phản ánh làng nghề truyền thống, nhiều ngành nghề khác thời “làm mưa làm gió” vùng Nam Bộ: rạch Lò Gốm (BH, dọc rạch có lị gốm người Chăm, Việt, Hoa đời trước năm 1698), chợ Rạch Lò Gốm (BH) (có lẽ chợ bến, nơi ghe xuồng đến mua lu, hũ, trã, trách mà ngày quanh cịn lưu lại nhiều dấu tích gạch xây lị mảnh vỡ), bến Đá (BH) (đây nơi ngày trước ghe thuyền khắp xứ Nam Kỳ đến mua đá Đá góp phần xây thành đắp lũy sáu tỉnh thời nhà Nguyễn, góp phần xây dựng kiến trúc khác, kể vùng đồng sông Cửu Long), chợ Chiếu (BH), chợ Bến Cá (VC), chợ Bến Gỗ (LT) Ngồi cịn có: chợ Lị Bị (BH), xóm Mạch Nha (BH), xóm Lị Nồi (BH), xóm Lị Heo (BH), rạch Lái Bong (BH), núi Lị Gạch (BH) Các địa danh: xóm Lị Than (nay thuộc khu phố 3, phường Trung Dũng, ấp Lò Than (CM) cho biết Biên Hịa xưa có nhiều rừng, nghề hầm than nghề phát triển hồi Hiện làng nghề truyền thống tồn phát triển theo thời gian Điều cho thấy, văn hóa cũ giữ gìn bảo lưu, đồng thời người tiếp cận phát triển với Sử dụng địa danh để tạo nên nhãn hiệu thương mại nét văn hóa sản xuất người Đồng Nai Trên giới, việc dùng địa danh để tạo dựng nhãn hiệu phổ biến có lịch sử lâu đời “Thậm chí 14 văn minh cổ đại đế chế La Mã đóng vai trị thương hiệu theo giá trị văn hóa, nét đồng quyền lực Thỉnh thoảng, hình ảnh nhân tạo địa danh xây dựng nên thống xuyên suốt lịch sử Những địa danh đóng vai trị nhãn hiệu người muốn tự hào nơi xuất xứ mình” [10] Chẳng hạn, quần Jean Pepe London, Custo Barcelona nước khoáng Evian (đặt theo thị trấn Evian-lesBains) Trong ngành rượu vang, người ta thường nói mua chai Roija (một nhãn hiệu địa danh) chai Ramon Bibao (một nhãn hiệu thương mại) Người Đồng Nai tự hào nơi xuất xứ nhiều sản phẩm tiếng lấy tên địa danh vùng làm thương hiệu Mối quan hệ hai chiều nhãn hiệu địa danh vừa làm bật địa danh tỉnh, vừa cho biết nhiều loại đặc sản có Đồng Nai bị sữa Long Thành, bưởi Tân Triều, trầu bai Bến Cá, thuốc Tân Huệ, gạo thơm Phước Khánh, tôm Tam An, trà Phú Hội, sầu riêng An Lợi, chuối già Long Tân, cá bi sị huyết Phước An… Bản thân tên “Đồng Nai” có sức hấp dẫn riêng tham gia vào vai trò nhãn hiệu thương mại không riêng địa danh Người ta đến tỉnh Đồng Nai, cầu Đồng Nai, sơng Đồng Nai mà người ta cịn biết báo Đồng Nai, báo Lao Động Đồng Nai, nhà sách Đồng Nai… 5.3 Sự thể phương diện văn hóa vũ trang Đồng Nai vùng đất ghi dấu nhiều kiện lịch sử diễn địa bàn Có địa danh núi Đầu Tây (TXLK) khoảng năm 1936, đồng bào dân tộc Chơro Suối Tre (An Lộc) dậy đấu tranh, bắt chặt đầu tên Pháp gian ác Đờ-Lăng-Xoa đến cướp đất đuổi dân mở rộng đồn điền cao su An Lộc Sau đó, đồng bào đem đầu tên Tây cắm bên núi nhỏ sau làng Cấp Rang để cảnh báo bọn giặc đặt tên núi Đầu Tây [1, tr.19] Ngã ba Thái Lan (LT) nơi mà thập niên 1960, có quân đội Thái Lan đóng gần ngã ba Ngã ba Chốt Mỹ (CM) nơi binh lính nước ngồi theo chân lính Mỹ đánh thuê chiến Việt Nam đóng 15 Sân bay Biên Hịa (BH) thực dân Pháp xây dựng trước năm 1945 Sau này, đế quốc Mỹ mở rộng thêm, biến nơi thành sân bay quân chiến lược miền Nam Nơi gắn liền với kiện quân dân cách mạng Đồng Nai tập kích sân bay Biên Hịa gây nhiều thiệt hại cho Mỹ - ngụy Chiến khu Rừng Sác (NT) địa cách mạng từ đầu năm kháng chiến chống Pháp Nơi gắn liền với chiến tích vẻ vang hai kháng chiến chống Pháp chống Mỹ: đánh chìm tàu quân Pháp, trận tiến công tiêu diệt hai đội lính quận Cần Giờ, đánh chìm tàu Victory Mỹ rạch Thiềng Liềng Bên cạnh đó, nhiều nhân vật lịch sử địa phương sinh sống vùng đất Đồng Nai vào địa danh: đường Trịnh Hoài Đức, đường Huỳnh Văn Nghệ, đường Dương Tử Giang, đường Võ Tánh, đường Bùi Văn Hòa Lữ Mành nguyên chiến sĩ đội xung phong cảm tử quận Châu Thành, tỉnh Biên Hòa thành lập cuối năm 1945 Ông hi sinh năm 1948 Ông liệt sĩ cách mạng người Hoa hi sinh kháng chiến chống thực dân Pháp Biên Hịa Chính quyền địa phương dùng tên ơng để đặt tên đường Những địa danh mang dấu ấn lịch sử phản ánh văn hóa vũ trang trình dựng nước giữ nước thời kì khác Đồng nai Những dấu ấn phần nói lên mảnh đất Đồng Nai vùng quê hương cách mạng, nơi ghi dấu nhiều kiện lịch sử trọng đại dân tộc Ba phương diện văn hóa sản xuất, văn hóa sinh hoạt, văn hóa vũ trang thể rõ địa danh Đồng Nai Chúng có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau, giao thoa lẫn nhau, phản ánh nét văn hóa riêng địa danh Đồng Nai Kết luận Thông qua yếu tố nguồn gốc ngôn ngữ, địa danh Đồng Nai thể rõ nét đặc trưng tư người dân Đồng Nai định danh đối tượng địa lí: thường dựa vào vật, tượng gần gũi với người để đặt địa danh vật, tượng xử lí phù hợp với tâm lí, văn hóa cư dân Việt Các đặc trưng chọn làm sở đặt địa danh gắn với phương diện 16 văn hóa khác Đồng Nai Đó vùng đất có nhiều sơng rạch, người dân chủ yếu làm nơng phát triển hoạt động công thương nghiệp, họ thể mong ước giản dị sống bình yên, tươi đẹp Dấu ấn văn hóa vật thể, phi vật thể phương diện sinh hoạt, sản xuất vũ trang xuất loại hình địa danh Đồng Nai phản ánh thơng tin văn hóa vật chất văn hóa tinh thần cộng đồng cư dân Đồng Nai Qua địa danh, thói quen sinh hoạt, sản xuất, phong tục tập quán, tín ngưỡng dân gian người dân Đồng Nai thể cách chân thực; dấu ấn lịch sử thể sinh động Kết trình di dân tiếp xúc với văn hóa khác cư dân địa cư dân vùng khác khiến cho Đồng Nai có đa dạng, phong phú màu sắc văn hóa Các nét văn hóa Việt, văn hóa Hán, văn hóa dân tộc thiểu số văn hóa Ấn Âu kết hợp hài hòa với địa danh Đồng Nai Địa danh Đồng Nai phản ánh yếu tố địa lí, lịch sử, tín ngưỡng, tơn giáo, tâm lí ửng xử người nơi Nó giống bia lịch sử ghi lại dấu ấn văn hóa mang sắc riêng vùng Đồng Nai Qua đó, thấy ảnh hưởng văn hóa ngơn ngữ nói chung, địa danh nói riêng  ... hưởng văn hóa khu vực quốc gia khác Địa danh Đồng Nai phản ánh tồn văn hóa vật thể văn hóa phi vật thể 4.1 Đặc trưng văn hóa địa danh Đồng Nai phản ánh qua tồn văn hóa vật thể Sự tồn di sản văn. .. diện văn hóa địa danh Đồng Nai Các phương diện văn hóa địa danh văn hóa sinh hoạt, văn hóa sản xuất văn hóa vũ trang 5.1 Sự thể phương diện văn hóa sinh hoạt Văn hóa sinh hoạt thể qua địa danh. .. lượng địa danh không nhiều phần ghi lại dấu vết di sản văn hóa tồn đất Đồng Nai 4.2 Đặc trưng văn hóa địa danh Đồng Nai phản ánh qua tồn văn hóa phi vật thể Về mặt văn hóa phi vật thể, địa danh Đồng