Khổng tử nhà giáo dục vĩ đại báo cáo nghiên cứu khoa học

Trong cuốn “Vạn thế sư biểu” của Lương Xuân Hùng, 2003, Nxb Trẻ, tác giả đã đi tìm hiểu về những lời dạy của Đức Khổng Tử và một số môn đệ của ông về những phẩm hạnh mà con người cần ph

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LẠC HỒNG KHOA ĐÔNG PHƯƠNG HỌC

[ \

BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

ĐỀ TÀI:

KHỔNG TỬ - NHÀ GIÁO DỤC VĨ ĐẠI

Sinh viên thực hiện: CHÍ ĐAN HẠ

Giáo viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Lê Tuấn

BIÊN HÒA, THÁNG 12/2010

LỜI CẢM ƠN

FX›WG

Thấm thoát 4 năm đại học đã trôi qua, khóa luận của em cũng hoàn tất Trong quá trình tiến hành làm bài nghiên cứu khoa học này, tuy gặp không ít khó khăn nhưng với sự quan tâm giúp đỡ từ phía nhà trường, quý thầy cô và bạn bè, em hoàn thành khóa luận này một cách thuận lợi nhất

Đầu tiên xin cho em gởi lời cám ơn chân thành nhất đến Tiến sĩ Trần Hành- Hiệu trưởng trường Đại học Lạc Hồng kiêm Trưởng khoa Đông Phương cùng Thạc

sĩ Bùi Thị Thu Thủy- Phó khoa Đông Phương đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp đỡ em hoàn tất khóa luận

Tiếp đến em xin chân thành cảm ơn Giáo viên hướng dẫn của mình thầy Thạc sĩ Nguyễn Lê Tuấn đã cho em những lời khuyên quý báu, luôn nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ và chỉ bảo em trong suốt quá trình làm bài

Con cám ơn bố mẹ đã cho con bước vào giảng đường Đại học, luôn cổ vũ, tiếp sức cho con trong suốt thời gian qua Cám ơn sự yêu thương của gia đình, sự động viên, giúp đỡ của bạn bè đã giúp tôi có thêm được niềm tin vào chính mình

Cuối cùng cho mình gửi lời cám ơn sâu sắc đến các bạn trên cộng đồng mạng QQ đã giúp đỡ mình rất nhiều trong suốt quá trình viết khóa luận Xin chân thành cảm ơn mọi người!

MỤC LỤC

A PHẦN DẪN LUẬN 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 1

3 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Những đóng góp của đề tài 2

6 Cấu trúc của đề tài 3

B NỘI DUNG CHÍNH 4

CHƯƠNG I: CUỘC ĐỜI KHỔNG TỬ 4

1.1 Thân thế 4

1.1.1 Xuất thân 4

1.1.2 Những nét chính trong cuộc đời Khổng Tử 5

1.2 Sự nghiệp 7

1.2.1 Sự nghiệp chính trị 7

1.2.2 Sự nghiệp giáo dục 9

1.3 Học thuật 11

CHƯƠNG II: NỘI DUNG TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA KHỔNG TỬ 13

2.1 Quan điểm về giáo dục của Khổng Tử 13

2.1.1 Giáo dục không phân biệt giai cấp 13

2.1.2 Học không biết chán, dạy không biết mệt 14

2.2 Mục đích giáo dục của Khổng Tử 15

2.2.1 Thành nhân 16

2.2.2 Làm quan giúp nước 17

2.3 Cách nhìn về nghề dạy học của Khổng Tử 18

2.3.1 Lấy mình làm gương 19

2.3.2 Yêu mến học trò 20

2.4 Phương pháp dạy học của Khổng Tử 23

2.4.1 Dạy theo đối tượng 23

2.4.2 Cách dạy gợi mở 25

2.4.3 Học đi đôi với hành 27

2.4.4 Ôn cũ biết mới 28

CHƯƠNG III: THÀNH TỰU VÀ TẦM ẢNH HƯỞNG VỀ TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA KHỔNG TỬ 29

3.1 Thành tựu của tư tưởng giáo dục Khổng Tử 29

3.1.1 Sáng lập trường tư, bồi dưỡng nhân tài 29

3.1.2 Cách dạy khoa học, giúp trò thành danh 31

3.2 Tầm ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Khổng Tử 33

3.2.1 Ảnh hưởng tư tưởng giáo dục Khổng Tử ở Trung Quốc và ở nước ngoài 33

3.2.2 Học viện Khổng Tử và sự truyền bá văn hoá Trung Hoa ở nước ngoài 35

C PHẦN KẾT LUẬN 37

D DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 40

A PHẦN DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

Người xưa nói: “Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân” Như mọi người đã

biết giáo dục là một vấn đề luôn giữ một vai trò vô cùng quan trọng đối với mỗi người, mỗi gia đình, mỗi quốc gia Nó là cơ sở, là nền tảng, là sức mạnh của quốc gia đó Quốc gia nào có một nền giáo dục hoàn thiện thì quốc gia đó có nền xã hội rất phát triển Vậy nền giáo dục như thế nào mới là một nền giáo dục hoàn thiện?

Có lẽ những học thuyết của Khổng Tử hơn hai ngàn năm trước sẽ trả lời được phần

nào câu hỏi này Chính vì thế tôi đã quyết định chọn đề tài “Khổng Tử - Nhà giáo dục vĩ đại” làm khóa luận tốt nghiệp của mình

Khổng Tử là một nhà tư tưởng, nhà giáo dục vĩ đại, là người sáng lập ra phái Nho gia và là một trong những danh nhân văn hoá thế giới Học thuyết của ông lưu truyền cho đến muôn đời sau với những bài giảng vượt qua không gian và thời gian, ông trở thành một vị thầy tiêu biểu của mọi thời đại Điều gì đã khiến học thuyết giáo dục của ông trở nên nổi tiếng như vậy? Chúng ta sẽ thông qua khoá luận nghiên cứu về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử này để tìm ra phần nào đáp án

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Có rất nhiều đề tài nghiên cứu xung quanh Khổng Tử Đa số các công trình nghiên cứu về lịch sử văn hóa Trung Quốc đều dành một phần nhất định để nói về

ông, như là trong các công trình “Lịch sử văn minh Trung Hoa” do Phùng Quốc Siêu chủ biên, Nxb Văn hóa thông tin, 2004; “Đạo nho và văn hóa phương Đông”

do Hà Thúc Minh chủ biên, Nxb Giáo dục, 2001

Trong cuốn “Vạn thế sư biểu” của Lương Xuân Hùng, 2003, Nxb Trẻ, tác giả

đã đi tìm hiểu về những lời dạy của Đức Khổng Tử và một số môn đệ của ông về những phẩm hạnh mà con người cần phải tu dưỡng như: nhân, lễ, nghĩa, trí, tín, hiếu… và một số nội dung liên quan đến việc tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ

Ngoài ra còn có rất nhiều công trình khác như “Đạo nho” của Trần Kim Trọng, Nxb Văn Học, 2003; Cuốn “Sự tái sinh của truyền thống” của Thẩm Thanh Tùng, Nxb Phương Đông, 2005; “Khổng Tử” của Nguyễn Hiến Lê, Nxb Văn hóa

Thông tin, 2006… Những cuốn sách này đã đi sâu nghiên cứu về học thuyết nho giáo của Khổng Tử cũng như các môn đệ của ông

Các đề tài xoay quanh Khổng Tử có rất nhiều nhưng đa số tác giả thường quan tâm đến những học thuyết xoay quanh nho gia, cách đối nhân xử thế… Những

đề tài riêng về mảng tư tưởng giáo dục thì ít được nghiên cứu sâu Vì vậy bằng vốn hiểu biết nhỏ bé của mình, em muốn tìm hiểu sâu thêm về nội dung tư tưởng giáo dục của ông

3 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

Khổng Tử là một đề tài được nhiều người nghiên cứu, các học thuyết triết lý của ông sâu rộng Bằng sự hiểu biết còn nhiều hạn chế của bản thân, tôi chỉ nghiên cứu một phần nhỏ trong tư tưởng của ông, đó là nghiên cứu về vấn đề tư tưởng và

sự nghiệp giáo dục của ông cũng như tầm ảnh hưởng của nó lúc đương thời và mãi

về sau

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về “Khổng Tử - Nhà giáo dục vĩ đại” của tôi chủ yếu là sử dụng hai phương pháp chính là phân tích và tổng hợp Thông qua những tư liệu đã tìm được tôi sẽ tiến hành tổng hợp và hệ thống nó lại để từ đó phân tích và làm rõ vấn đề

5 Những đóng góp của đề tài

Tôi mong rằng với sự hiểu biết còn non hẹp của mình cùng với sự giúp đỡ tận tình của giáo viên hướng dẫn, khóa luận của tôi sẽ có thể đóng góp một phần nào đó về tư liệu cho những người muốn tìm hiểu về sự nghiệp giáo dục của Khổng

Tử cũng như là tầm ảnh hưởng sâu rộng về tư tưởng giáo dục của ông

6 Cấu trúc của đề tài

Phần mở đầu

Phần nội dung

Chương I: Cuộc đời Khổng Tử

Chương II: Nội dung tư tưởng giáo dục của Khổng Tử

Chương III: Thành tựu và tầm ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Khổng Tử

Phần kết luận

Khổng Tử tên là Khâu, tự là Trọng Ni, sinh ngày 27 tháng 8 âm lịch (tức ngày

28 tháng 9 năm 551 tr.CN), đời vua Châu Linh Vương năm thứ 21 nhà Châu, tương ứng với đời vua Lỗ Tương Công năm thứ 22, tại làng Xương Bình, huyện Khúc Phụ, nước Lỗ, bây giờ là tỉnh Sơn Đông nước Trung Hoa Ông mất ngày 11 tháng 2 âm lịch (tức ngày 11 tháng 4 năm 479 tr.CN)

Ông được gọi là Khổng Tử là vì ông họ Khổng, còn “Tử” là cách gọi tôn kính người con trai đã trưởng thành thời cổ đại Thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc con trai trưởng thành, có một vị trí xã hội nhất định đều được gọi là “Tử”, hơn nữa họ cũng

hi vọng người khác gọi mình là “Tử”, vì “Tử” còn là một loại tước vị dùng để chỉ

“Tử” trong “công hầu bá tử nam” Nhưng người thực sự được người khác gọi là

“Tử” thường chỉ có hai loại: một là những người có uy tín tương đối cao trong xã hội như “giáo viên”; hai là những người dòng dõi quý tộc có phẩm chất đạo đức tốt Khổng Tử và Lão Tử thuộc loại người thứ nhất Hơn nữa Khổng Tử còn là một nhà

tư tưởng, nhà chính trị và là một nhà giáo dục vĩ đại trong lịch sử, là người đã sáng lập ra học phái Nho gia

Theo truyền thuyết, tổ tiên của Khổng Tử vốn là hậu duệ Ân Thương Sau khi nhà Chu diệt nhà Ân, Chu Thành Vương phong cho người anh của Thương Trụ vương là Vi Tử Khởi đất Tống, kiến đô ở Thương Khâu (thuộc Thương Khâu, tỉnh

Hà Nam ngày nay) Sau khi Vi Tử Khởi chết, người em trai là Vi Trọng kế vị Vi Trọng chính là tổ tiên của Khổng Tử Cháu đời thứ tư của Vi Trọng là Phất Phụ Hà, cũng chính là ông tổ thứ mười một của Khổng Tử, lẽ ra kế vị làm Tống công thì lại

nhường ngôi cho người em trai Từ đó về sau, hậu duệ của Phất Phụ Hà không kế thừa Vương vị nữa mà được phong làm Khanh Từ đời thứ năm sau Phất Phụ Hà truyền đến ông tổ thứ sáu của Khổng Tử là Khổng Phụ Gia Từ đó con cháu đời sau lấy họ Khổng, đó cũng là cội nguồn họ Khổng Khổng Phụ Gia truyền được ba đời thì đến Khổng Phòng Thúc, là tằng tổ của Khổng Tử, Khổng Phòng Thúc lánh nội loạn ở nước Tống dời đến định cư ở nước Lỗ Cha của Khổng Tử là Thúc Lương Ngột làm quan võ ở nước Lỗ, từng đảm nhiệm chức đại phu Trâu ấp nên được gọi

là “Trâu Thúc Ngột” Thúc Lương Ngột lấy người vợ đầu là Thi Thị, sinh được chín người con gái nhưng không có người con trai nào Sau đó người vợ lẽ của ông sinh được một con trai nhưng bị què một chân, tên là Mạnh Bì, tự là Bá Ni Còn về sự ra đời của Khổng Tử, đó là cả một câu chuyện

Năm Thúc Thương Ngột 70 tuổi, sợ không có người kế tự, mới sai người đến nhà họ Nhan để cầu hôn Họ Nhan có năm người con gái đều chưa gả chồng, có ý

chê Thúc Lương Ngột quá già mới bảo với các con gái rằng: “Có ai trong các con thuận kết duyên với đại phu Trâu ấp đó không?” Bốn người con gái lớn đều làm thinh, chỉ có người con gái út là NhanTrưng Tại đứng dậy thưa rằng: “Phép làm con gái, khi còn ở nhà thì cha đặt đâu con ngồi đó, cần gì cha phải hỏi han chi thêm cho nhọc” Thế là Nhan Trưng Tại kết duyên cùng Thúc Thương Ngột

Theo truyền thuyết, Khổng Tử khi sinh ra trên đầu gồ giữa lõm và cha mẹ Khổng Tử lại đi cầu tự ở núi Ni Khâu mà mang thai Khổng Tử nên họ đặt tên cho ông là Khâu, tự là Trọng Ni

1.1.2 Những nét chính trong cuộc đời Khổng Tử

Thường những người nổi tiếng, những anh hùng xuất chúng hay những người

có học thức tuyệt vời đều có tuổi thơ không mấy hạnh phúc mà phải lao đao lận đận Khổng Tử cũng vậy, năm ông lên ba thì cha ông là Thúc Thương Ngột bị bệnh qua đời Từ đó gia đình ông trở nên nghèo khó chỉ nhờ một mình mẹ tảo tần nuôi dưỡng

Lúc nhỏ Khổng Tử đã thông minh hiếu học Thuở nhỏ đã rất thích lễ nghi Ông thường đến đền thờ tổ ở Khúc Phụ (kinh đô của nước Lỗ) để quan sát các nghi thức ở đây Khi trở về với chúng bạn, ông thường bày ra các trò chơi tế lễ bắt chước các nghi lễ cúng tế của người lớn mà mình là người chủ tọa

Đến khi được vào trường học ông chuyên cần hơn mọi chúng bạn Năm mười một tuổi ông từng học lễ với Lỗ Thái sư Khác với chúng bạn lúc niên thiếu ham chơi, Khổng Tử là một người trầm tĩnh, cần cù, say mê học tập, lấy học làm niềm

vui Trong cuốn Luận ngữ - Vi chính có câu:“子曰：吾十有五而志於学” Âm đọc,

Tử viết: ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học Nghĩa là lúc mười lăm tuổi ông đã tu chí

học tập rồi

Năm Khổng Tử mười bảy tuổi thì mẹ ông mất Ông an táng mẹ chung phần

mộ với cha Năm mười chín tuổi ông cưới Kỳ Quan làm vợ Đến năm hai mươi tuổi

vợ ông sinh được đứa con trai đầu lòng Tương truyền đúng lúc ấy vua Lỗ Chiêu Công tặng cho Khổng Tử một con cá “lý ngư” thế là ông đặt tên con là Khổng Lý,

tự là Bá Ngư (tức con cá đứng đầu trong các loài cá) Về sau, Bá Ngư chết lúc 50 tuổi, chết trước Đức Khổng Tử Con của Bá Ngư tên là Khổng Cấp, tự là Tử Tư, sau theo học với Tăng Sâm, rồi làm ra sách Trung Dung Sau này, Khổng Tử còn có

đứa con gái và được gả cho môn đệ của ông là Công Dã Tràng Trong cuốn Luận ngữ - Công Dã Tràng Khổng Tử có nói:“可妻也。虽在缧绁之中，非其罪也”

Âm đọc: Khả thế dã Tuy lại luy tiết chi trung, phi kì tội dã (Dịch nghĩa: có thể gả

con gái cho trò ấy Tuy trò ấy bị tù nhưng đó không phải là tội của nó)

Khoảng năm Khổng Tử hai mươi mốt tuổi thì ông làm quan chức “ủy lại” (một chức quan nhỏ trông coi việc sổ sách) Sau đó sang làm “thừa điền” (chức quan nhỏ trông coi gia súc) Đến khoảng ba mươi tuổi thì ông bắt đầu mở trường tư, thu nhận môn sinh Năm ông năm mươi mốt tuổi lại làm chức Đại tư khấu ở nước lỗ Năm năm mươi lăm tuổi bắt đầu chu du sang các nước như Vệ, Trần, Tống, Trịnh

Những năm về già ông về lại nước Lỗ, làm quân sư cho vua, tiếp tục giảng dạy

và chỉnh lý Kinh Thi Năm 483 trước Công Nguyên, người con trai duy nhất của

ông lâm bệnh rồi qua đời Năm 481 trước Công Nguyên, người học trò yêu của ông

là Nhan Hồi cũng qua đời Năm 480 trước Công Nguyên, Tử Lộ bị giết trong cuộc nội chiến nước Vệ Năm 479 trước Công Nguyên, Khổng Tử qua đời, hưởng thọ bảy mươi ba tuổi Ông được an táng bên bờ sông Tứ Thủy ở Khúc Phụ Các học trò của ông đều than khóc, thương tiếc và ở bên cạnh mộ ông để túc trực, có người túc trực hương khói đến sáu năm Trong thời gian để tang thầy, họ nhớ và ghi chép lại

những lời nói, việc làm của Khổng Tử để biên soạn thành tập sách Luận ngữ, lưu

truyền cho đến đời nay

1.2 Sự nghiệp

Khổng Tử là nhà chính trị, nhà tư tưởng, nhà giáo dục vĩ đại nhất thời cổ đại Trung Quốc, ông là người sáng lập ra học phái Nho gia và là một trong những nhà văn nổi tiếng nhất trên thế giới Cuộc đời của ông gắn liền với những quan điểm về chính trị và giáo dục

1.2.1 Sự nghiệp chính trị

Từ năm hai mươi tuổi Khổng Tử đã muốn đi vào con đường quan trường, cho nên ông rất quan tâm đến những việc thiên hạ đại sự, thường xuyên suy nghĩ về những vần đề chính trị quốc gia, cũng thường xuyên đưa ra một số kiến giải của mình Mặc dù chỉ ở độ tuổi hai mươi nhưng ông đã nắm được nhiều tri thức văn hóa, được mọi người ca ngợi là “bác học hiếu lễ” Lúc này ông đã từng làm “tướng lễ” (giúp việc cúng tế lễ nghi) Người làm nghề này đều phải có tri thức về văn hóa lễ nhạc nhất định, chuyên giúp việc cúng tế cho các gia đình quý tộc trong các hôn tang tế sự Kế đó Khổng Tử được cử làm “ủy lại”, một chức quan nhỏ trông coi việc

sổ sách (hay gọi là nhân viên quản lí kho) Sau đó sang làm “thừa điền” (trông coi gia súc), nổi tiếng là thông minh liêm khiết Điều này được chứng minh qua câu nói

của Khổng Tử:“吾少也贱，故多能鄙事。” Âm đọc: Ngô thiếu dã tiện, cố đa năng

bỉ sự, dịch nghĩa là: ta hồi nhỏ nghèo khó nên học được nhiều nghề thấp hèn, (Luận ngữ, Tử Hãn, IX, 6)

Đến năm 30 tuổi, Khổng Tử đã ít nhiều có danh tiếng Khi Tề Cảnh Công cùng đại phu Án Anh đi chơi ở nước Lỗ có triệu kiến Khổng Tử và cùng bàn luận về chuyện Tần Mục Công Khổng Tử trả lời hợp ý Tề Cảnh Công thế là từ đó được lòng vua Tề

Năm 517 trước công nguyên, Khổng Tử 35 tuổi, nước Lỗ xảy ra nội loạn Khổng Tử rời nước Lỗ đến nước Tề, ở đây ông được Tề Cảnh Công trọng dụng và hậu đãi, thậm chí vua Tề còn từng chuẩn bị tặng ruộng đất cho Khổng Tử nhưng bị

Án Anh can ngăn Ở nước Tề được vài năm thì Khổng Tử bị những triều thần ở nước Tề đoan tính hãm hại, ông biết được chuyện này liền cầu cứu Tề Cảnh Công

Tề Cảnh Công muốn trọng dụng Khổng Tử nhưng do triều thần phản đối nên lại

thôi, ông nói với Khổng Tử rằng:“吾老矣，弗能用也。” Âm đọc: Ngô lão hĩ bất năng dụng dã Dịch nghĩa là: Ta già rồi không dùng được Khổng Tử nữa.(Luận ngữ,

Vi tử, XVIII, 3) Thế là Khổng Tử đành bỏ về nước Lỗ Đương thời nước Lỗ cũng

đứng trước sự rối loạn về chính trị, quyền lực thực tế đều nằm trong tay bọn triều thần Do đó mặc dù Khổng Tử có hai lần cơ hội được tham chính nhưng ông đều từ

bỏ mà chuyên tâm vào việc chỉnh lý nghiên cứu Kinh Thi, đồng thời mở trường dạy học thu nhận học trò, nỗ lực phát triển sự nghiệp giáo dục

Năm Khổng Tử năm mươi mốt tuổi, ông được phong làm Trung Đô ấp tể, (Trung Đô là ấp ở Sơn Đông ngày nay) nắm giữ công việc hành chính của một vùng đất ở nước Lỗ Một năm sau ông được thăng chức làm Tiểu Tư Không, không lâu sau đó lại được làm Đại Tư Khấu Khổng Tử chịu tránh nhiệm trị an và giữ gìn luật pháp nghiêm minh Trong thời Khổng Tử nhậm quyền, các vụ tội phạm giảm dáng

kể, trị an xã hội được cải thiện Nước Tề sợ Khổng Tử tham chính ở nước lâu sẽ làm nước Lỗ cường thịnh bèn tìm cách phá hoại Nước Tề tuyển chọn 80 cô gái đẹp,

120 cỗ xe ngựa tốt dâng tặng vua nước Lỗ, quả nhiên vua Lỗ chìm trong tửu sắc, nhiều ngày liền không thượng triều vấn chính khiến Khổng Tử vô cùng thất vọng Năm 497 trước công nguyên, Khổng Tử rời khỏi nước Lỗ, bắt đầu chuyến chu du liệt quốc, ông đi qua nhiều nước như Vệ, Tào, Tống, Trần, Sái, Sở nhưng vẫn

không được trọng dụng, đến những năm cuối đời ông lại quay về nước Lỗ nhưng chỉ làm cố vấn chứ vẫn không được tham chính

Học thuyết chính trị của ông không cách nào dùng vào thời đó, nhưng điều vĩ

đại ở ông là ở chỗ:“知其不可为而为之” Âm đọc: chi kỳ bất khả hành nhi hành chi,

có nghĩa là: mặc dù biết không thể làm được nhưng vẫn cố hết sức làm Ông đành kí thác tư tưởng chính trị của mình vào hậu thế (tức các học trò của ông) Khi Khổng

Tử trở về nước Lỗ ở những năm cuối đời thì ông đã dừng lại việc trực tiếp tham gia vào những hoạt động chính trị Một mặt ông tiếp tục chuyên tâm vào việc chỉnh lí điểm tịch văn hóa, chuyên tâm vào việc biên soạn Kinh Thi, Kinh Xuân Thu, mặt khác mở rộng quy mô sự nghiệp giáo dục Cuốn Kinh Xuân Thu mà ông biên soạn thể hiện quan điểm của ông về đúng, sai, thiện ác rất rõ ràng Nó được cho là:

“ khiến những bầy tôi bất trung, những kẻ xấu phải sợ hãi” Đến năm 73 tuổi ông lâm bệnh rồi mất

1.2.2 Sự nghiệp giáo dục

Cả cuộc đời Khổng Tử thì hơn một nửa đời ông gắn bó với sự nghiệp giáo dục Ông bắt đầu sự nghiệp giáo dục của mình vào khoảng năm 30 tuổi Lúc này ông mở trường tư, thu nhận môn sinh, bắt đầu hoạt động giáo dục Vào thời bấy giờ trường học chỉ dành cho đại bộ phận con em quý tộc, bình dân không có cơ hội học hành Ông chính là người phá vỡ chế độ giáo dục lũng đoạn lúc bấy giờ bằng việc mở trường tư, thu nhận con em bình dân, giúp họ có cơ hội được đến trường Đây được xem là một bước ngoặt lớn trong lịch sử giáo dục Trung Quốc Tuy nhiên trong lịch

sử Trung Quốc Khổng Tử không phải là người đầu tiên mở trường tư dạy học, trước ông còn có Trịnh Tích, Thiếu Chính Mão, Vương Thai… là những nhà tiên phong trong việc khai sáng trường tư Tuy nhiên quy mô và ảnh hưởng của họ không lớn như Khổng Tử nên ông vẫn được xem là người tiên phong đánh đổ sự lũng đoạn giáo dục trong lịch sử Trung quốc

Do chương trình dạy học của Khổng Tử có nhiều nội dung phong phú, cách dạy lại linh hoạt, các bài học trong trường của ông nhờ thế ngày càng được nâng

cao hơn Học trò đến với ông trên tinh thần tự nguyện ngày càng cao Uy tín của ông lớn lên hàng ngày hàng giờ trong mắt của học trò cũng như trong thiên hạ Giai đoạn từ năm ông ba mươi bảy tuổi đến năm ông năm mươi lăm tuổi, được xem là giai đoạn phát triển nhất trong sự nghiệp giáo dục của ông Vào khoảng thời gian này tuy cũng có tham gia vào việc chính sự song ông vẫn tiếp tục thu nhận môn sinh từ khắp nơi Ngoài những môn sinh ở nước Lỗ, còn có những học trò từ nước Tần, Tề, Sở, Vệ, Trần, Ngô… cùng nhiều quốc gia khác đều đến cầu học Vào khoảng năm ông năm mươi lăm tuổi, ông bắt đầu cuộc hành trình chu du liệt quốc của mình Trong mười bốn năm phiêu bạt, ông vẫn không ngừng hoạt động giáo dục Ông vẫn kiên trì truyền thụ tư tưởng của mình cho các học trò của mình qua những cuộc tranh luận, kể chuyện, bàn luận về âm nhạc và hát xướng, qua

đó giúp họ mở rộng tầm nhìn cũng như mài giũa ý chí của họ Đây được xem là một hoạt động giáo dục rất hay trong giáo dục

Những năm về già ông về lại nước Lỗ làm quân sư, tiếp tục giảng dạy và chỉnh

lý Kinh Thi Có thể nói sự nghiệp giáo dục gắn liền với cả cuộc đời ông Trong thực tiễn giáo dục trường kỳ đó, Khổng Tử đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm phong phú, xây dựng được một hệ thống tư tưởng cũng như sáng tạo ra những phương pháp giáo dục khoa học, giúp xã hội đào tạo ra một số lượng lớn các học trò có tài đức vẹn toàn Môn sinh của ông tương truyền có đến hơn ba nghìn, trong đó có bảy mươi hai người đã lưu danh sử sách hay còn gọi họ là thất thập nhị hiền Có thể nói thành tựu lớn nhất trong sự nghiệp giáo dục của ông chính là tạo ra được một lớp môn sinh tài giỏi và hữu dụng như vậy

Có thể nói trong lịch sử về giáo dục của Trung Quốc, vẫn chưa có một người

vĩ đại nào có thể so sánh với Khổng Tử Ông được người đời sau tôn xưng với nhiều danh hiệu như là “đại thành chí thánh tiên sư”, “vạn thế sư biểu” và nhiều danh xưng khác Khổng miếu thờ Khổng Tử không những được xây dựng ở khắp nơi ở Trung Quốc, Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam mà còn được xây dựng ở những quốc gia Âu Mỹ và Nam Dương

1.3 Học thuật

Những tư tưởng, học thuyết của Khổng Tử được du nhập vào Việt Nam từ thời Bắc thuộc, tuy nhiên nhiều quan niệm về xã hội, con người, đạo đức, giáo dục của Khổng Tử vẫn còn giữ nguyên giá trị và mang tính thời sự nên ảnh hưởng của nó vẫn còn tiếp tục cho đến ngày nay

Có thể nói, mục tiêu đào tạo của Khổng Tử là bồi dưỡng những người có đức

có tài để giúp ích cho xã hội Trong việc giáo dục môn sinh của mình ông rất chú trọng đến việc tu dưỡng đạo đức Ông xây dựng nên hình tượng người quân tử với năm đức tính: Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín

Trong đó chữ Nhân diễn tả ý nghĩa mối liên hệ giữa hai con người, mang ý nghỉa tình cảm, quan tâm chăm sóc giữa người với người Nó còn bao gồm nhiều ý nghĩa khác nhau như lòng nhân ái, tình thương yêu đồng loại, sự kính trọng, sự trung thực, biết quan tâm và không làm những điều mình không muốn đối với người khác;

Còn Lễ là lòng tôn kính, lịch thiệp và có lễ nghi chứ không phải những điều luật hình thức như phép xã giao.Khổng Tử xem chữ Lễ vửa là luật lệ, vừa là mục đích để biểu lộ chữ Nhân;

Nghĩa （義）trong tiếng hoa phồn thể, chiết tự ra gồm phần trên là bộ Dương (羊: dê, cừu), ở dưới là chữ Ngã (我: tôi, ta) Trong chữ Ngã này tượng hình một bàn tay cầm dao Qua đó biểu hiện nên hàm nghĩa của chữ Nghĩa lả: một chú cừu hiền lành vẫn có thể làm một người đang nộ khí xung thiên bị khuất phục Nó mang

ý nghĩa sở thích cá nhân phải đi sau và tuân thủ các nguyên tắc đạo lý Và người quân tử phải lấy chữ Nghĩa làm nguyên tắc nền tảng;

Trí có nghĩa là có ý thức và đắc thủ được học thức, ngoài ra nó còn mang hàm nghĩa khôn ngoan Khổng Tử nói: “Biết thì nói biết, không biết thì nói không biết,

đó là biết (Trí) Ông tin rằng cần trăn trở xem mình đã hiểu người khác chưa chứ không cần lo xem người khác đã hiểu mình chưa;

Tín có nghĩa là sự tin tưởng lẫn nhau giữa người với người Khổng Tử nhấn mạnh đức tính này Ông không tin một người bất tín có thể giữ được địa vị trong xã

hội Còn một người trung thực biết giữ lời bao giờ cũng được lòng mọi người cho

dù ở bất cứ đâu

Trong năm đức tính này, chữ Nhân được Khổng Tử coi là nguyên lý đạo đức

cơ bản quy định bản tính con người và quan hệ giữa người với người từ gia đình cho đến xã hội Nhưng để đạt được “đức Nhân” không phải là chuyện dễ Người đạt được “đức Nhân” ở bậc cao nhất là thánh nhân, điều này ở trên đời khó có thể thấy được; người đạt được “đức Nhân” ở bậc thứ là quân tử, điều này thì có thể thấy được Nhưng nói chung không chỉ “đức Nhân” là quan trọng mà cả năm đức tính đều cần phải tu dưỡng hoàn thiện, thiếu một trong năm đức tính này không thể trở thành người quân tử

Ngoài việc thành công trong việc xây dựng hình tượng người quân tử, Khổng

Tử còn rất thành công trong việc sáng tạo ra một hệ thống tư tưởng giáo dục khoa học Đó là những quan điểm về người dạy và người học, những phương pháp dạy học đa dạng và linh hoạt mang tính khoa học cao…Những tư tưởng ấy sẽ được nói

rõ hơn trong chương tiếp theo của khóa luận này

Chương II: NỘI DUNG TƯ TƯỞNG GIÁO DỤC

CỦA KHỔNG TỬ

2.1 Quan điểm về giáo dục của Khổng Tử

2.1.1 Giáo dục không phân biệt giai cấp

Nói về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử ta không thể nào không nhắc đến chủ

trương“有教无类” Âm đọc: hữu giáo vô loại, tức là giáo dục không phân biệt

cao thấp sang hèn Hồi ấy, văn hóa giáo dục là độc tôn của các bậc quyền quý, còn bình dân không có cơ hội được học hành Khổng Tử đã phá vỡ sự lũng đoạn giáo dục của giai cấp quý tộc lúc bấy giờ bằng việc mở trường tư dạy học, cho tất cả các con em bình dân vào học Đây được xem là một bước ngoặt, một bước tiến quan trọng trong lịch sử giáo dục của Trung Quốc

Khổng Tử cho rằng “con người ta sinh ra vốn bản tính không có gì khác nhau,

sở dĩ có sự khác nhau là do tác động của hậu thiên (những yếu tố ngoại lai tác động đến), tồn tại quyết định ý thức” Ông cho rằng thiên tài và người bình thường khi ra

đời đều giống nhau, điều khác nhau sẽ dần hình thành do sự giáo dục về sau Yếu tố hậu thiên ở đây bao gồm ba nhân tố: gia đình, môi trường sống và giáo dục Những yếu tố này đã quyết định đến việc hình thành tư tưởng ý thức của mỗi người Tư tưởng ý thức và trình độ tri thức của con người được hình thành do hậu thiên, thông qua giáo dục bồi dưỡng mà nên Vì thế ông rất xem trọng việc giáo dục

Đối với Khổng Tử ai cũng có quyền được học, bất luận phú quý bần tiện, ông

từng nói: “những người đến xin học ở chỗ ông, ông chưa từng không dạy” Học trò

đến xin học chỉ cần có mười xâu thịt khô thì ông đã nhận Học trò của ông đến từ khắp mọi nơi, Tần, Tề, Sở, Vệ, Trần, Ngô… với đủ tầng lớp và loại người Có những con em của các quý tộc giàu sang lúc bấy giờ như Nhiễm Cầu, Tư Mã Ngưu hay phú thương như Tử Cống hay những học trò xuất thân từ tầng lớp bình dân như Nhan Hồi, Tử Lộ, Tuyên Nguyên…, cần cù siêng năng như Nhan Hồi hay lười biếng như Tể Mâu Điều này một lần nữa đã chứng minh được rằng Khổng Tử đã

thực sự thực hiện chủ trương “Hữu giáo vô loài” của mình Qua đó cũng thể hiện được phần nào chủ trương nhân ái của ông “Phiếm ái chúng nhi nhân dân” [6,44]

Có nghĩa là yêu khắp mọi người mà gần gũi người nhân đức

2.1.2 Học không biết chán, dạy không biết mệt

“学而不厌,诲人不倦” Âm đọc: học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện [6,93]

là một trong những câu danh ngôn của Khổng Tử Nó có nghĩa là cần mẫn học tập

mà không chán, toàn tâm dạy dỗ người mà không mệt Thật vậy, cả cuộc đời Khổng

Tử đã theo đuổi sự nghiệp dạy học trên tinh thần đó Ông luôn yêu cầu bản thân mình phải không ngừng cố gắng học hỏi, luôn cần mẫn chỉ dạy cho học trò Chính

vì lẽ đó thông qua việc trải nghiệm trong thực tế lâu dài, ông đã tích lũy được kinh nghiệm dạy học phong phú, sáng tạo những phương pháp giáo dục, lý luận giáo dục một cách khoa học để rồi đào tạo ra được hàng loạt các học trò có đức có tài giúp ích cho xã hội

Theo Khổng Tử “Ta không phải sinh ra đã là người có tri thức mà là người yêu thích điển tịch cổ, siêng năng học hỏi tìm tòi” Bởi thế, là một người thầy giáo,

ông luôn nổ lực học tập không ngừng để bổ sung thêm kiến thức mới để có thể

truyền dạy học trò của mình những kiến thức tốt nhất Ông từng nói: “Cho ta sống thêm vài năm nữa, hoặc năm năm hoặc mười năm, để ta theo đuổi học vấn” [6, 97] Nhưng làm thế nào để “Học không biết chán”? Điều mấu chốt là ở chỗ ta phải yêu

thích nó, để rồi vui với nó Ông từng nói: “知之者不如好之者，好之者不如乐者”

Âm đọc: tri chi giả bất như hiếu chi giả, hiếu chi giả bất như lạc chi giả [6, 89]

Dịch nghĩa là: Đối với bất cứ việc gì, người hiểu nó không bằng người thích nó, người thích nó không bằng người vui với nó Chỉ có người yêu thích việc học tập thì mới có thể tìm thấy niềm vui để rồi thực sự hòa nhập vào nó Như Khổng Tử khi đọc sách thì quên ăn, khi ở nước Tề nghe nhạc Thiều ngay cả mùi vị thịt cũng không biết Bởi thế Khổng Tử luôn khen những học trò có tinh thần lạc quan hiếu học Như khi thấy Nhan Hồi tuy sống trong cảnh nghèo khó nhưng vẫn lạc quan,

ông liền khen: “Một giỏ cơm, một bầu nước, sống trong ngõ hẹp, người khác sẽ ưu

sầu không sống nổi trong cảnh đó Nhan Hồi lại không thay đổi niềm vui của mình, hiền lương thay anh Hồi” [6, 87]

Ngoài ra Khổng Tử còn nhận định rằng con đường học vấn là con đường đầy

gian nan do đó ta cần phải“知难而进” Âm đọc: tri nan nhi tiến, tức là biết khó

nhưng phải luôn biết vượt khó và tiến về phía trước Người đọc sách phải luôn giữ vững lập trường của mình, kiên trì đeo đuổi mục tiêu đến cùng Cũng vì lẽ đó nên khi môn sinh Nhiễm Cầu cho rằng mình không có đủ năng lực để học, Khổng Tử

liền trách mắng: “Những người không đủ sức thì làm việc nửa đường bỏ gánh, còn trò bây giờ vẫn chưa bắt đầu lên đường” [6,87] Như vậy ta có thể thấy rằng theo

Khổng Tử nguyên nhân chính mà Nhiễm Cầu cảm thấy mình không đủ năng lực là

do trò vẫn chưa thật sự hạ quyết tâm, chưa thật sự kiên trì với mục tiêu của mình Khổng Tử trách mắng Nhiễm Cầu để trò biết là mình phải kiên trì hơn, phải biết

“Tri nan nhi tiến”, như vậy mới có thể vượt qua chính mình, mới có thể đạt đạo

Tất cả những điều kể trên rõ ràng đã chứng minh được rằng Khổng Tử quả là

một người “Học nhi bất yếm, hối nhân bất quyện” Ông quả là một nhà giáo yêu

nghề, chỉ có một nhà giáo yêu nghề thì mới có thể tận tụy với nghề như thế Luôn học tập không ngừng để bổ sung thêm kiến thức truyền đạt cho môn sinh, luôn dạy trò không biết mệt Đây quả là một phẩm chất cao đẹp của một nhà giáo vĩ đại mà ta luôn phải tôn vinh và học hỏi

2.2 Mục đích giáo dục của Khổng Tử

Trong lịch sử triết học cổ đại Trung Quốc, Khổng Tử là người đầu tiên mở

trường tư cho mọi người Khổng Tử nói:“有教无类” Âm đọc: hữu giáo vô loại

Nghĩa là: Bất luận hạng người nào (giàu nghèo, sang hèn, thông minh, đần độn …) Khổng Tử cũng dạy [6,189] Ông mở trường cho mọi người, đầu tiên là muốn đào tạo họ thành những con người lương thiện, sống có nghĩa tình; sau đó chọn trong số những người ưu tú để đặc biệt tạo thành một người quân tử có nhân, trí, dũng để làm quan giúp nước Vậy mục đích giáo dục của ông có thể tạm tóm gọn trong hai

điều: một là “Thành nhân”, hai là “học nhi ưu tắc sĩ” (tức là học để rồi ra làm

quan)

2.2.1 Thành nhân

Mục đích giáo dục của Khổng Tử là giúp mọi người hoàn thiện nhân cách hay nói cách khác là ông dạy cách làm người Trong quá trình Khổng Tử dạy học, ông không dạy những nghề như làm ruộng, làm vườn, nên khi Phàn Trì đến xin học những nghề ấy ông đều từ chối (Luận Ngữ, Tử Lộ, XIII, 4) Ông cũng không dạy cách cầm quân đánh giặc Vua Linh công nước Vệ hỏi Khổng Tử về chiến trận

Khổng Tử đáp: “Về việc tế tự, lễ khí thì tôi đã từng nghe, còn về quân lữ thì tôi chưa học” [6, 179] Mà cái ông truyền dạy ở đây là luân lý, đạo lý, triết lý, chính trị

Khổng Tử chủ trương dạy mọi người biết cách cư xử sao cho vẹn hiếu, trọn trung, vẹn tình, trọn nghĩa Khổng Tử dạy học trò của mình rằng khi ở trong nhà thì hiếu thảo với cha mẹ, ra ngoài thì phải kính nhường bậc huynh trưởng, thận trọng trong lời nói mà thành tín, yêu khắp mọi người mà gần gũi với người nhân đức, làm được như vậy rồi mà còn dư sức mới học văn

Khổng Tử luôn chú trọng việc học tập làm người, ông nói: “Người không có đức nhân thì lễ mà làm gì? Người không có đức nhân thì nhạc mà làm gì?” [6, 57] Vậy rốt cuộc đức Nhân là gì? Phàn Trì hỏi về đức Nhân, Khổng Tử đáp: “Ái nhân”

tức là yêu người (Luận Ngữ, Nhan Uyên, XII, 22) Trọng Cung hỏi về đức Nhân,

Khổng Tử đáp: “Cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người.” (Luận Ngữ, Nhan Uyên, XII, 2) Rồi khi Tử Cống hỏi, ông trả lời: “ Phàm là người nhân, mình muốn tự lập thì cũng thành lập cho người; mình muốn thành công thì cũng giúp cho người thành công Mình muốn cái gì thì giúp người được cái đó, đó là phương pháp của người nhân” [6, 92] Nhân là yêu người- yêu người là giúp người, nếu không

giúp người thì không còn được gọi là nhân nữa

Khổng Tử dạy rằng đức nhân là nền tảng của con người, vì nó bao trùm tất cả các đức khác (cung, khoan, tín, mẫn, huệ …) và là gốc của lễ, nhạc Khi Tử Trương

hỏi về đức Nhân, Khổng Tử đáp: “Cung, khoan, tín, mẫn, huệ Cung kính thì không

bị khinh lờn, khoan hậu thì được lòng mọi người, thành tín thì được tín nhiệm, cần mẫn thì thành công; huệ (ban ân) thì sử dụng được người” [6,201] Làm được năm

đức trong thiên hạ ấy thì gọi là Nhân

Nói tóm lại Khổng Tử luôn hướng học trò, dạy học trò thành Nhân, và Nhân chủ yếu là giúp người, là cách đối đãi với người Từ yêu mình, yêu người thân của mình, nên giúp đỡ người thân của mình, tức đối đãi tốt với mình, với người thân của mình; tới yêu mọi người, nên giúp đỡ mọi người, tức là đối đãi tốt với mọi người

2.2.2 Làm quan giúp nước

Tuy Khổng Tử không nói rõ mục đích giáo dục của mình nhưng thông qua câu nói trong Luận Ngữ ta có thể hiểu được phần nào quan điểm của ông Giả dụ như

qua câu:“学以致用”.Âm đọc: học dĩ chí dụng, có nghĩa là Khổng Tử nhận định

rằng việc học tập trước hết phải có mục đích rõ ràng, học để rồi vận dụng nếu không thì cho dù học được nhiều tri thức đi nữa mà không biết vận dụng nó thì cũng chẳng có tác dụng gì Điều này cũng có thể được chứng minh qua câu nói sau của Khổng Tử:“诵诗三百，授之以政，不达；使于四方，不能专对；虽多亦奚以为？” Âm đọc: tụng [Thi] tam bách, thụ chi dĩ chính, bất đạt; sứ chi tứ phương, bất năng chuyên đối, tuy đa, diệc hề dĩ vi? [6, 154] Dịch nghĩa là: Đọc thuộc ba

trăm bài Kinh Thi, giao cho trị chính sự lại không kham nổi; sai đi sứ nước ngoài lại không biết tự ứng đối, như vậy học nhiều để làm gì? Từ đó ta biết rằng Khổng Tử cho rằng mục đích của việc đọc sách không phải chỉ là thuộc làu làu là được, mà đó

là phải biết vận dụng nó, dùng nó vào trong thực tiễn, phải biết vận dụng một cách linh hoạt

Vậy vận dụng việc học vào thực tế là thế nào? Thật ra trong Luận Ngữ cũng không có câu nói nào của Khổng Tử thể hiện rõ điều đó nhưng qua câu nói của học trò Tử Hạ thì ta có thể hiểu được phần nào đó.“仕而优则学，学而优则仕” Âm

đọc: sĩ nhi ưu tắc học, học nhi ưu tắc sĩ [6, 220], nghĩa là: người làm quan nếu là

quan giỏi thì luôn học Học mà giỏi thì ra làm quan Quan điểm này thực chất cũng thể hiện rõ được mối liên hệ giữa học và hành, muốn làm quan tốt trước hết phải

học, và mục đích của học chính là để làm quan tốt Nó cũng thể hiện được mục đích của việc Khổng Tử mở trường tư dạy học, đó chính là thông qua giáo dục để bồi dưỡng người hiền tài để họ có thể trực tiếp bước lên vũ đài chính trị, giúp ích cho

xã hội Bởi thế khi dạy học ông không dạy môn toán nhưng lại chú trọng đến môn

ăn nói, tức Kinh Thi, vì môn này vào thời nào cũng cần cho chính trị, cho nên ông

mới nói “ Bất học Thi vô dĩ ngôn” Và dĩ nhiên ông không dạy các nghề như làm

ruộng, làm vườn Khi Phàn Trì xin học làm ruộng, Khổng Tử bảo ông không bằng lão nông Phàn Trì lại xin học làm vườn ông cũng từ chối nói mình không bằng ông lão làm vườn Khi Phàn Trì đã bước ra về rồi, ông lại chê Phàn Trì thấp kém Khổng Tử bảo rằng người trên mà chuộng lễ thì dân không dám không cung kính; người trên chuộng nghĩa thì dân không dám không phục; người trên chuộng thành kính thì người dân không dám không trung thực

Một điều khác chứng minh thêm luận điểm trên nữa là khi Quý Khang hỏi Tử Cống, Trọng Du có thể tham gia chính sự được chăng thì ông liền trả lời là có thể (Luận Ngữ, Ung Dã, VI, 8) Trong thực tế, trong số hàng ngàn để tử của ông thì số người tham gia chính sự không phải là ít Như vậy chúng ta có thể thấy rằng việc ông đào tạo nhân tài lúc bấy giờ hoàn toàn phù hợp với nhu cầu xã hội lúc bấy giờ Vậy tại sao Khổng Tử lại không trực tiếp bước lên vũ đài chính trị mà lại gián tiếp đào tạo nhân tài để thực hiện mục đích đó Trong thực tế lúc bấy giờ Khổng Tử

đã bôn ba mười bốn năm đi khắp các nước chư hầu nhưng không tìm được vũ đài để

có thể thi hành nguyện vọng chính trị của mình Do vậy ông chỉ đành dồn hết tâm sức để mở trường tư dạy học với hi vọng rằng những người hiền tài trong hàng đệ

tử sẽ có thể giúp ông thi hành được chủ trương của mình, thực hiện đại đồng thế giới một cách tốt đẹp nhất

2.3 Cách nhìn về nghề dạy học của Khổng Tử

Trong tư tưởng giáo dục của Khổng Tử, dạy học chiếm một ví trí vô cùng quan trọng Rèn luyện đạo đức cho học trò, truyền đạt kiến thức cho học trò, giúp học trò phát triển năng lực bản thân… tất cả những điều đó đều là trách nhiệm của

một người thầy Từ trong thực tiễn dạy học của mình ông đã dưa ra yêu cầu ở nhiều mặt đối với một người thầy giáo

2.3.1 Lấy mình làm gương

Khổng Tử từng nói: 其身正，不令而行，其身不正，遂令不从” Âm đọc: kỳ thân chính, bất kim nhi thành, kỳ thân bất chính, tuy kim bất tòng Nghĩa là tác

phong của một người bậc trên (người thầy) luôn phải đứng đắn, như vậy thì cho dù không ra lệnh đi nữa thì bậc dưới (học sinh) cũng làm theo; Tác phong của người bậc trên mà không đứng đắn thì cho dù có ra lệnh đi nữa người bậc dưới cũng

không nghe theo Qua câu nói này ta có thể thấy được quan điểm “lấy mình làm gương” của Khổng Tử và quan điểm ấy càng được thể hiện rõ hơn qua câu nói sau của Khổng Tử:“不能正其身，如正人何？” Âm đọc: bất năng chính kỳ thân, như chính nhân hà? Có nghĩa là nếu bản thân không đứng đắn thì làm sao dạy người

khác đứng đắn? Những lời nói này của Khổng Tử đã nói lên được tính quan trọng

và cần thiết của việc làm gương

Người thầy là tấm gương của học sinh, mọi lời nói việc làm của người thầy đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến học sinh Bởi vậy bản thân là một người thầy giáo, ông luôn nhận thức được rằng mình phải làm sao để làm tấm gương tốt cho học trò Ông luôn là một người say mê với việc học tập Khi Khổng Tử ở nước Tề, ông đã nghe nhạc Thiều và học trong ba tháng, khi dùng cơm ngay cả mùi vị thịt

cũng không biết Ông nói rằng “Ta không ngờ học âm nhạc mà khiến người ta đến mức này” [6, 96] Rồi khi Diệp Công hỏi Tử Lộ về Khổng Tử, Tử Lộ không trả lời được Khổng Tử mới nói “Sao trò không trả lời thế này, ông ấy là người lúc say sưa đọc sách thì quên ăn, lúc vui thì quên cả lo âu, mà không biết tuổi già đã đến rồi”

[6, 98] Khổng Tử không chỉ là một người học quên cả ăn mà ở ông còn có tinh thần

không ngừng học hỏi “Cho ta sống thêm vài năm nữa, hoặc năm năm, hoặc mười năm, để ta theo đuổi học vấn, thế thì ta sẽ không mắc sai lầm gì lớn” [6,97] Tinh

thần học tập này giống như là tinh thần học tập của Lênin vậy “Học, học nữa, học mãi” Đây quả là điều đáng cho chúng ta phải học hỏi và noi theo

Khổng Tử luôn say mê với học tập chẳng lẽ chỉ để làm gương cho học trò thôi sao? Không Để có kiến thức truyền thụ cho học trò bản thân là người thầy giáo ông

luôn phải“温故而知新可以为师矣” Âm đọc: ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hĩ

Tức là cần phải luôn thường xuyên ôn tập những kiến thức cũ, phát hiện, tìm hiểu thêm và lĩnh hội những kiến thức mới, có như vậy mới có thể luôn nắm được kiến thức để truyền dạy cho học trò, có như vậy mới có thể làm đúng chức trách của một người thầy Trong Luận Ngữ, Thái Bá Khổng Tử lại nói: “学如不及，犹恐失之”

Âm đọc: học như bất cập, do khủng thất chi Dịch nghĩa là học tập cần có tâm lý sợ

không theo kịp, lại luôn luôn phải sợ mai một những điều mình đã học Điều này một lần nữa khẳng định sự say mê học tập của Khổng Tử Đối với Khổng Tử là một người thầy giáo không chỉ truyền dạy kiến thức đã biết cho học trò là được, mà bản thân người thầy cũng phải không ngừng nắm vững lại kiến thức đã có, không ngừng suy ngẫm và học hỏi thêm kiến thức mới, không ngừng tu dưỡng bản thân để có thể làm sao truyền đạt được những kiến thức tốt nhất cho học trò, làm một tấm gương tốt cho học trò noi theo Đây cũng là một trong những lý do mà học trò phải nể phục ông từ đó luôn muốn học ở ông Trong Luận Ngữ, Tử Hãn, học trò Nhan Huyên bùi

ngùi khen thầy mình: “Học vấn và nhân đức của thầy càng ngẩng lên càng trông thấy cao, càng khoan vào càng thấy rắn; nhìn có vẻ như trước mặt, thoắt bỗng cảm thấy sau lưng Thầy tuần tự mà khéo từng bước dẫn dụ chúng ta, dùng văn hóa điển tịch đề mở mang trí tuệ chúng ta, dùng chế độ lễ nghi để ước thúc hành vi chúng ta, muốn thôi học cũng không thể, ta đã vắt kiệt sức mình nhưng dường như vẫn thấy

có cái gì cao lớn sừng sững phía trước Tuy muốn làm được như thầy, nhưng lại không biết bắt đầu từ đâu” [6, 115] Ta có thể thấy rằng Nhan Huyên ngưỡng mộ

Khổng Tử như thần tượng của mình, ông đã cố gắng theo học ở thầy và đã có những tiến bộ vượt bậc Đây có thể được xem là một trong những thành công của

quan điểm “lấy mình làm gương” của Khổng Tử

2.3.2 Yêu mến học trò

Yêu quý, quan tâm học trò là một trong những bí quyết thành công của một người thầy giáo Và đây cũng là một trong những đức tính của nhà giáo dục Khổng

Tử Ông luôn quan tâm đến phẩm chất, sự nghiệp, sự tiến bộ và cả đời sống của những học trò của mình Cách cư xử của ông với học trò làm cho họ yêu quý ông như cha Có lẽ cũng vì đức ấy mà học trò không những chỉ đi theo ông học tập mà còn luôn theo cạnh ông chăm sóc ông như Tử Lộ, Nhan Hồi, Tăng Sâm …

Khổng Tử luôn hiểu và nắm rõ được trình độ tiếp thu của mỗi học trò của mình Mặc dù ông nói là Nhan Hồi nhìn có vẻ như là một người đần độn vì cậu ta luôn thích thú với bài giảng của ông mà không hề có ý kiến phản bác gì, nhưng ông

cũng nhận xét rằng: “Đến khi trò ấy lui về nghiên cứu thì ta thấy rằng trò ấy có khả năng phát triển những ý tưởng sâu xa từ điều ta giảng dạy Điều này chứng tỏ Nhan Hồi chẳng ngu chút nào” [6, 51] Không những thế ông còn biết rõ trình độ lĩnh hội của từng học trò, ông từng nói:“颜回学一知十，子贡学一知二” Âm đọc: Hồi dã văn nhất tri thập, Tứ dã văn nhất dĩ tri nhị Dịch nghĩa Nhan Hồi học một biết mười,

Tử Cống học một biết hai Vì hiểu rõ được từng học trò như vậy nên khi Quý

Khang hỏi: “ Có thể để cho Trọng Do trị lí chính sự được chăng?”

Khổng Tử có thể trả lời một cách cặn kẽ: “Trọng Do làm việc quả đoán, để anh ấy trị lí chính trị có khó gì?.”

Quý Khang tử lại hỏi: “Có thể để cho Đoan Mộc Tứ trị lí chính sự được chăng?”

Khổng Tử đáp: “Tứ thông hiểu sự lí, để anh ấy trị lí chính trị có khó đâu?” Hỏi: “Có thể để Nhiễm Cầu trị lí chính sự được chăng?”

Trả lời: “Nhiễm Cầu có tài cán, để anh ấy trị lí chính sự có gì khó đâu?” [6,

85]

Trọng Do quyết đoán, Đoan Mộc Tứ hiểu lí sự, Nhiễm Cầu thì có tài cán, có quan tâm, để ý và hiểu học trò thì mới có thể đưa ra những lời nhận xét rõ ràng như vậy

Không chỉ dừng lại ở việc hiểu học trò của mình mà Khổng Tử còn luôn quan tâm đến cả cuộc sống của từng học trò Trong Luận Ngữ, Ung Dã có kể rằng khi học trò Bá Ngư bị bệnh, ông đến thăm, đứng bên ngoài cửa sổ nắm lấy tay Bá Ngư

mà nói: “Chẳng được rồi, đây là mệnh chăng! Người thế này mà bệnh thế này!

Người thế này mà bệnh thế này!” Từ đó ta có thể thấy rằng đối với ông làm một

người thầy giáo không đơn thuần là chỉ quan tâm đến việc truyền thụ kiến thức cho học trò mà còn nên quan tâm đến cả đời sống sức khỏe của học trò mình Hành động nắm tay trò Bá Ngư đã thể hiện sự quan tâm ân cần của ông Rồi lời nói cảm

thông như than thở được lập lại đến hai lần: “Người thế này mà bệnh thế này! Người thế này mà bệnh thế này!” thêm lần nữa đã sâu sắc thể hiện lên sự yêu

thương, đồng cảm, quan tâm của một người thầy hết lòng đối với học trò Lúc học trò Nguyên Hiến gia cảnh khó khăn, ông lại thường xuyên tiếp tế cho trò ấy Sự yêu thương học trò của ông càng được thể hiện rõ nét khi học trò ông mất ông đau xót than khóc Như khi học trò cưng Nhan Hồi mất, ông thương tiếc than khóc rằng trò

đoạn mệnh Học trò Nhan Huyên mất Khổng Tử đau xót than khóc: “Ôi! Trời làm

ta mất trò! Trời làm ta mất trò!”

Khi học trò đã tự đứng trên đôi chân của mình rồi, đã xa rời lớp học của ông, ông vẫn dõi theo từng bước đi của học trò mình để khi thấy trò làm sai ông lại trách mắng để trò có thể đi đúng đường Trong Luận Ngữ, Quý Thị có kể cả một câu chuyện: Họ Quý sắp đánh nước Chuyên Du Nhiểm Hữu và Quý Lộ vào yết kiến

Khổng Tử, thưa: “Họ Quý sắp đem quân đánh Chuyên Du” Khổng Tử nói: “Cầu (Nhiễm Hữu) đó chẳng phải là lỗi của anh sao? Nước Chuyên Du, tiên vương đã cho làm chủ tế ở núi Đông Mông, mà lại ở trong khu vực nước nhà, vậy là bề tôi của xã tắc sao lại đem quân đi đánh người ta?” Nhiễm Hữu thưa: “Thầy Quý muốn vậy chứ hai đứa con là gia thần đâu muốn” Khổng Tử mắng: “Sử thần Chu Nhâm thời xưa bảo: ‘Tận tâm tận lực làm tròn chức vụ của mình, nếu không được nên từ chức đi’ Nước nguy hiểm mà không biết bảo vệ, nước nghiêng ngả mà không biết chống đỡ, thì ai cũng dùng mình để giúp đỡ làm gì? Và anh lại nói bậy rồi, con hổ, con trâu rừng sổ cũi, mai rùa và ngọc quý để nát trong rương thì lỗi thuộc về ai?” Nhiễm Hữu thưa: “Nước Chuyên Du đó thành quánh kiên cố mà lại gần ấp Phí (của

họ Quý) Nay họ Quý không chiếm lấy sẽ là mối nguy cho con cháu đời sau” Khổng Tử nói: “Này Cầu, người quân tử rất ghét kẻ viện lẽ này lẽ nọ để biện hộ cho lòng tham của mình Khâu này nghe nói người ta có nước có nhà, không lo nghèo

thiếu mà lo sự phân phối không quân bình, không lo ít dân mà lo xã tắc không yên Phân phối quân bình thì dân không nghèo; hòa thuận thì dân sẽ không ít; xã tắc không yên ổn thì chính quyền không yên ổn Nay anh Do và anh Cầu giúp phu tử họ Quý, người ở xa không phục mà không biết làm cho họ đến với mình, nước nhà chia cắt lìa tan mà không biết bảo vệ, lại tính gây chiến ở nước, ta e rằng mối lo con cháu họ Quý không phải ở nước Chuyên Du đâu mà là ở ngay sau tấm bình phong đấy” [6,191] Một ví dụ khác chứng minh thêm luận điểm này cũng liên quan đến

Nhiễm Hữu, đó là khi Họ Quý đã giàu hơn Chu Công mà Nhiễm Hữu còn thu thuế

giúp cho chủ giàu thêm, Khổng Tử nổi giận bảo môn sinh: “Nó không phải là học trò ta nữa, các trò hãy nổi trống công kích nó đi” Tất cả những điều đó đã giúp

chúng ta thấy rằng: theo Khổng Tử một người thầy không phải chỉ cần truyền đạt kiến thức cho trò là hết nghĩa vụ mà còn phải biết quan tâm, thương yêu, dẫn dắt chỉ lối cho học trò khi trò làm điều sai Ông đã làm được điều ấy Khổng Tử quả không

hổ là một trong những người thầy nổi tiếng của nhân loại

2.4 Phương pháp dạy học của Khổng Tử

Khổng Tử là một trong những nhà giáo dục vĩ đại của lịch sử Trung Quốc Cả đời ông gắn với sự nghiệp giáo dục, ông đã đào tạo được vô số nhân tài giúp ích cho

xã hội Điều gì đã khiến ông làm được như vậy? Kinh qua thực tiễn lâu dài ông đã tích lũy được kinh nghiệm dạy học phong phú, tổng kết được vô số những nguyên tắc, chủ trương, hình thành nên một hệ thống giáo dục hoàn chỉnh với phương pháp dạy học hiệu quả Vậy phương pháp giáo dục ấy là gì?

2.4.1 Dạy theo đối tượng

Trải qua thời gian dài giảng dạy, Khổng Tử đã sáng tạo nên phương pháp: “因材施教” Âm đọc: nhân tài thi giáo, tức là dạy theo từng đối tượng Đây là một phương pháp giảng dạy xuất phát từ tình hình thực tế về sự khác biệt giữa các học trò Ông vận dụng phương pháp gợi mở để hướng dẫn phát huy tính chủ động sáng tạo của học trò, từ đó đảm bảo được việc bồi dưỡng nhân tài của mình

Trong quá trình giảng dạy, Khổng Tử rất quan tâm, chú ý và tìm hiểu học trò của mình Ông quan sát từng học trò, đưa ra những phân tích, kết luận để rồi tìm ra phương pháp dạy học hiệu quả Có lúc ông quan sát và phân tích từ góc độ ưu điểm của trò, như khi ông từng nói Tử Lộ quả cảm quyết đoán, Tử Cống thông tình đạt lý, Nhiễm Cầu đa tài đa nghệ Có lúc ông lại phân tích từ những khuyết điểm, ông từng

nói: “Cao Sài ngu dốt, Tăng Sâm chậm chạp, Chuyên Tôn Sư thiên lệch, Tử Lộ lỗ mãng” [6, 135] Có lúc ông lại phân tích so sánh từ sự khác biệt giữa các học trò Như khi Tử Cống hỏi Khổng Tử: “Tử Trương và Tử Hạ ai hơn ai kém?” Khổng Tử trả lời: “Tử Trương thì thái quá, Tử Hạ thì bất cập” Tử Cống lại hỏi: “Vậy chẳng phải là Tử Trương giỏi hơn sao?” Khổng Tử đáp: “Làm việc thái quá và làm việc bất cập đều giống nhau” [6, 135] Lần khác Khổng Tử lại hỏi Tử Cống: “Anh tự xét với anh Hồi, ai hơn ai kém?” Tử Cống đáp: “Con đâu dám so sánh với anh Hồi, anh Hồi nghe một biết mười, còn thì nghe một chỉ biết được hai” Khổng Tử nói:

“Phải, con không bằng anh Hồi Ta công nhận vậy” [6, 76] Khổng Tử còn quan sát

và phân tích trên phương diện sở trường và tài năng của học trò, ông biết được học

trò nào có sở trường gì Trong Luận Ngữ, Tiên Tiến có viết: “Trong hàng học trò của Khổng Tử, đức hạnh tốt có Nhan Uyên, Mẫn Tự Khiêm, Nhiễm Bá Ngưu, Trọng Cung; giỏi ăn nói có Tể Ngã, Tử Cống; giỏi về chính sự có Nhiễm Hữu, Quý Lộ; nắm vững văn hóa điển tịch có Tử Du, Tử Hạ”[6, 130]

Có thể nói Khổng Tử là một người thầy am tường tâm lý sâu sắc, thấu hiểu tâm tư, nguyện vọng cũng như trình độ đạo đức và tri thức của học trò Từ đó ông mới đưa ra những đề tài và lời dạy dỗ thích hợp cho từng học trò Ông dạy cho mỗi người một khác, tùy từng tư cách trí tuệ của mỗi người mà giảng dạy Người bậc trung trở lên thì mới đem những điều cao xa ra nói, người ở dưới bậc trung thì không nên Luận Ngữ, Ung Dã viết:“中人以上，可以语上也；中人以下，不可以语上也” Âm đọc: trung nhân dĩ thượng, khả dĩ ngứ thượng dã; trung nhân dĩ hạ, bất khả ngữ thượng dã Nghĩa là có thể truyền đạt những kiến thức cao thâm cho

những người có trình độ cao, còn đối với người có trình độ từ bậc trung trở xuống thì không cần nói đến học vấn cao thâm với họ

Rồi khi hai môn đệ của ông cùng hỏi một câu hỏi nhưng ông lại có những đáp

án khác nhau Như khi Tử Lộ hỏi Khổng Tử: “Nghe được điều gì thì thi hành ngay sao thầy?” Khổng Tử đáp: “Ở trên còn cha anh, mình làm sao làm liền được?” Đến khi Nhiễm Hữu hỏi cùng câu hỏi ấy, Khổng Tử lại trả lời: “Đúng, nghe rồi thì làm liền ngay” Học trò khác của Khổng Tử thấy vậy liền đâm ra nghi hoặc rồi hỏi ông tại sao Ông trả lời: “Bản tính của Nhiễm Hữu nhút nhát nên ta phải thúc cho tiến tới, còn Tử Lộ tính dũng mạnh muốn hơn người nên ta phải kéo lui lại”

Trong Luận Ngữ, Vi Chính các học trò ông cùng nêu một câu hỏi về Hiếu

nhưng Khổng Tử lại có các câu trả lời khác nhau Khi Mạnh Ý Tử hỏi: “Như thế nào mới gọi là hiếu?”, Khổng Tử trả lời: “Khi cha mẹ còn sống thì phụng dưỡng cha mẹ cho hợp lễ, cha mẹ mất rồi thì mai táng và cúng tế cha mẹ theo quy định của lễ” Mạnh Vũ Bá hỏi về hiếu, Khổng Tử đáp: “Một người mà có thể làm được cái điều chỉ khi ốm đau mới khiến cha mẹ lo âu thì có thể gọi là hiếu rồi” Cùng với câu hỏi như thế Khổng Tử trả lời Tử Du: “Người đời nay nuôi sống được cha mẹ thì có thể gọi là hiếu rồi Nhưng chó ngựa cũng được người ta nuôi sống; nếu nuôi dưỡng cha mẹ mà không cung kính thì có khác gì nuôi chó ngựa nào?” Trả lời Tử Hạ, ông đáp: “sắc nan” Ý nói là khó nhất là việc giữ được thái độ thân thiết vui vẻ trước

mặt cha mẹ Chứ còn như có việc gì nặng nhọc thì con em đi gánh vác; có thức ngon rượu quý gì thì mời cha anh dùng, như vậy chưa gọi là hiếu

Nói tóm lại cách dạy “nhân tài thi giáo” của Khổng Tử là một phương pháp

giảng dạy rất hiệu quả đáng để chúng ta học hỏi và suy ngẫm Trong việc giảng dạy cần phải hiểu rõ đối tượng giảng dạy, quan sát tìm hiểu từng học trò để rồi tìm ra cách giảng dạy thích hợp vời từng học trò, từ đó mà có thể đạt được kết quả giảng dạy tốt nhất

2.4.2 Cách dạy gợi mở

Nói đến những phương pháp giảng dạy căn bản của Khổng Tử chúng ta không thể nào không nhắc đến cách dạy gợi mở của ông Trong quá trình giảng dạy của mình, ông đòi hỏi ở học trò của mình phải có lòng thành khẩn cầu học và chủ động sáng tạo trong quá trình học tập

đó lớp học sẽ trở nên hăng hái hơn chứ không phải là một lớp học chỉ có lời giảng của thầy giáo

Khổng Tử cho rằng một người thực sự phát huy tính chủ động là khi họ đặt ra

câu hỏi “Phải làm sao?”, bởi vì có động não suy nghĩ thì mới có thể đưa ra câu hỏi được Ông từng nói: “Người nào không tự hỏi ‘Phải làm sao? Phải làm sao?’ Thì ta cũng chẳng có cách nào chỉ bảo cho được” [6, 183] Có lần ông giảng bài cả ngày

cho Nhan Hồi nhưng Nhan Hồi lại chẳng có ý kiến phản bác gì, trông như là một thằng ngốc vậy Nhưng khi quan sát biết là đến khi Nhan Hồi lui về nghiên cứu, thì thường có những phát kiến mới, ông thấy Nhan Hồi chẳng ngốc chút nào Rồi lúc

Tử Cống suy ra được rằng con người cũng như viên ngọc, miếng ngà cần phải được trau chuốt mài giũa thì mới trở nên đáng quý, trở thành thanh lịch Khổng Tử liền

khen: “Tứ, như anh mới đáng giảng Kinh Thi cho Vì bảo điều trước mà anh biết điều sau vậy” [6, 48].Qua những điều ấy ta có thể thấy được rằng Khổng Tử rất coi

trọng việc tư duy của học trò, ông cảm thấy rất vui khi nhận ra được học trò mình

có những phát kiến mới, hay nói cách khác đó là sự tiến bộ của học trò qua việc họ

tự suy ngẫm

Khổng Tử vận dụng cách dạy gợi mở vào trong việc giảng dạy cho học trò

Như khi Tử Hạ hỏi: “Kinh Thi nói rằng: ‘Miệng xinh chúm chím cười, mắt đẹp sáng long lanh, trên nền trắng vẽ màu sặc sỡ’ nghĩa là gì?” Khổng Tử đáp: “Có sẵn nền trắng rồi mới vẽ” Tử Hạ lại hỏi tiếp: “Như vậy có nhân đức rồi mới nảy sinh lễ

chăng?” Khổng Tử trả lời: “Người phát khởi được ý ta chính là anh Thương đó! Bây giờ ta có thể cùng trò giảng luận về kinh thi được rồi!” [6, 59]

Cách dạy của ông là gợi mở, vén một góc để học trò tự suy ra ba góc kia Đây

là một cách dạy rất khoa học khơi gợi lên tiềm năng của học trò từ đó giúp học trò

có thể lĩnh hội bài học một cách sâu sắc nhất Học trò Nhan Uyên cũng bùi ngùi

khen thầy mình: “Thầy tuần tự mà dẫn dụ người một cách khéo léo Dùng văn học

mà mở mang tri thức ta, dùng lễ mà ước thúc hành vi ta, dù ta có muốn thôi cũng không thôi được” Khổng Tử thường dùng những câu trả lời đơn giản để trả lời các

câu hỏi của học trò Ông làm cho họ thắc mắc tự đặt câu hỏi Đây chính là cách dạy

“cử nhất phản tam” của ông Có thể thấy được cách dạy khơi gợi này của ông là

một cách dạy hết sức sinh động và linh họat

2.4.3 Học đi đôi với hành

Khổng Tử từng nói: “学而不思则罔，思而不学则殆”.Âm đọc: học nhi bất

tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi [6, 53] Có nghĩa là: Học mà không chịu suy nghĩ

thì mờ mịt, suy nghĩ mà không chịu học là vẩn vơ Điều đó nói rõ một chân lý là việc học tập không thể tách rời việc suy nghĩ, kiến thức học được mà không biết suy nghĩ, chiêm nghiệm ra thì nó cũng chẳng có ích gì Nhưng nếu chỉ suy nghĩ mà không học tập thì nó sẽ trở thành một suy nghĩ rỗng tuếch, có hại chứ không có lợi ích gì Quan điểm đó cho ta thấy rằng việc học và việc suy nghĩ đều rất quan trọng Nhưng khi so sánh hai điều đó thì việc học vẫn chiếm vị trí quan trọng hơn Ông

từng nói: “Ta từng cả ngày không ăn, cả đêm không ngủ để suy nghĩ nhưng chẳng ích gì, chi bằng ngồi xuống mà học”

Việc học không chỉ là phải kết hợp với suy nghĩ mà thôi, mà điều quan trọng khi học rồi là ta còn phải biết thực hành nữa Khổng Tử từng nói: “学而时习之，不亦说乎？” Âm đọc: học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ?, có nghĩa là học rồi

thường xuyên thực hành nó chẳng phải là một thú vui trên đời sao? Rồi ông lại nói:

“诵诗三百，授之以政，不达；使于四方，不能专对；虽多，亦奚以为？” Âm

đọc: tụng [Thi] tam bách, thụ chi dĩ chính, bất đạt; sứ chi tứ phương, bất năng chuyên đối, tuy đa, diệc hề dĩ vi? [6, 154] Dịch nghĩa là: Đọc thuộc ba trăm bài

Kinh Thi, giao cho trị chính sự lại không kham nổi; sai đi sứ nước ngoài lại không biết tự ứng đối, như vậy học nhiều để làm gì? Qua đó ta thấy được phần nào quan

điểm “học dĩ chí dụng” của Khổng Tử, ông rất xem trọng việc học rồi thực hành

điều đã học

2.4.4 Ôn cũ biết mới

Khổng Tử có một câu danh ngôn thế này:“知之为知之，不知为不知，是知也”.Âm đọc: tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri dã [6, 53], dịch nghĩa ra là điều gì biết thì bảo rằng biết, điều gì không biết thì bảo rằng không biết, thế mới là biết Đây chính là điều đầu tiên mà người cầu học cần phải biết

Khi học ta phải biết học ở mọi người xung quanh ta:“三人行必有我师” Âm

đọc: tam nhân hành, tất hữu ngã sư, ba người cùng đi đường ắt có một người là

thầy ta Đúng vậy, những người xung quanh ta đều có điểm đáng để cho ta học Ở người tốt ta học được điều tốt ở họ là lẽ đương nhiên, còn người không tốt thì sao? Theo quan điểm của Khổng Tử ta vẫn có thể học hỏi ở họ, đó chính là việc ta học cách tránh những điều không tốt ở họ

Ngoài ra đối với việc học ta phải có tâm lý sợ không theo kịp, lại sợ mai một

những điều đã học được.“学入不及，犹恐失之” Âm đọc: học như bất cập, do khủng thất chi [6, 109] Chính vì vậy mà người học luôn phải biết ôn cũ biết mới Khổng Tử từng nói:“温故而知新可以为师矣” Âm đọc: ôn cố nhi tri tân, khả dĩ

vi sư hĩ Ý nói là ôn tập lại kiến thức đã học khiến ta có thêm lĩnh hội mới về nó, từ

đó chẳng phải là ta đã học được thêm kiến thức mới ở nó sao Đây có thể được xem

là một cách nhìn mới về quan điểm giữa kiến thức cũ và kiến thức mới Và nó hoàn toàn phù hợp với quy luật giáo dục hiện nay

CHƯƠNG III: THÀNH TỰU VÀ TẦM ẢNH HƯỞNG VỀ TƯ

TƯỞNG GIÁO DỤC CỦA KHỔNG TỬ

3.1 Thành tựu của tư tưởng giáo dục Khổng Tử

Cả cuộc đời Khổng Tử nhiệt huyết với sự nghiệp chính trị nhưng sự thành công của ông lại về sự nghiệp giáo dục Ông không chỉ là nhà giáo dục vĩ đại của Trung Quốc mà là nhà giáo dục, nhà tư tưởng được cả thế giới công nhận Đó không phải là thành tựu một sớm một chiều là có thể có được, mà đó là nhiệt huyết hơn nửa đời người của ông Những cống hiến của ông về sự nghiệp giáo dục ta phải

kể đến những thành tựu sau:

3.1.1 Sáng lập trường tư, bồi dưỡng nhân tài

Khổng Tử là một nhà giáo dục vĩ đại của Trung Quốc, chính ông là người đã khai sáng trường tư, giúp cho con em tầng lớp bình dân có cơ hội được học hành Ở Trung Quốc, vào lúc trước khi Khổng Tử thành công trong việc mở trường tư dạy học, tức trước thời Xuân Thu, chế độ giáo dục lúc bấy giờ là chế độ giáo dục quan vương, chỉ có những con em quý tộc mới có cơ hội học hành Chế độ giáo dục quan vương này thoạt đầu có những thành công nhất định, nó truyền thụ những kiến thức văn hóa, giúp đào tạo không ít nhân tài để phục vụ cho chế độ cai trị của xã hội lúc bấy giờ Nhưng rồi theo dòng chảy thời gian, chế độ giáo dục ấy bắt đầu xuất hiện những mặt trái của nó Chế độ giáo dục quan vương này chỉ dành riêng cho đại bộ phận con em quý tộc, con em tầng lớp bình dân thì không có được cơ hội đó Chế

độ giáo dục ấy hoàn toàn tước đoạt quyền được học của tầng lớp bình dân, thêm vào

đó nội dung giáo dục đơn thuần chỉ là truyền dạy những kinh nghiệm, những phương pháp cũng như thủ đoạn để cai trị tầng lớp nhân dân Chế độ giáo dục lũng đoạn ấy ngày càng không phù hợp với sự phát triển của xã hội, những tri thức truyền dạy ấy không đủ để giúp cho xã hội phát triển hơn Chế độ giáo dục quan vương ấy đã bắt đầu đi đến hồi kết

Đến giai đoạn cuối thời kỳ Xuân Thu, xã hội phát triển, lực lượng chư hầu tăng lên Các ngành nghề như nông nghiệp, thương nghiệp, tiểu thủ công nghiệp đều có những bước phát triển nhất định Mức sống của nhân dân cũng ngày một cao,

từ đó kéo theo nhu cầu tiếp thu tri thức ngày càng cao ở người dân Lúc này Khổng

Tử bắt đầu mở trường học, thu nhận môn sinh từ khắp nơi Ông dạy học với phương châm “hữu giáo vô loại”, tức là ông cho rằng mọi người đều có quyền được tiếp nhận giáo dục, ai cũng có cơ hội được học hành Bất kể là ai, người nước nào, hạng người nào, dù phú quý hay bần tiện, phàm là người muốn học, ông đều thu nhận Học trò của ông có người rất giàu như học trò Tử Cống, cũng có người rất nghèo như Nhan Hồi Nhưng nói chung học trò ông đại đa số đều xuất thân từ tầng lớp bình dân đến từ nhiều nước như nước Tần, Tống, Vệ, Ngô…

Không những phương châm dạy học của Khổng Tử phù hợp với tình hình thực

tế mà nội dung dạy học của ông cũng hết sức phong phú Nội dung dạy học của ông bao gồm tứ giáo, lục nghệ, lục kinh Ông chú trọng nhất vẫn là việc tu dưỡng đạo đức, phải biết nhân, lễ, nghĩa, trí, tín Nội dung giáo dục của ông bao gồm những tri thức văn hóa lịch sử, luân lý đạo đức, tư tưởng chính trị lẫn những kỹ năng căn bản nhất Nói chung nội dung giáo dục của Khổng Tử tương đối hoàn thiện, và được xem là rất phong phú so với nội dung giáo dục trước đó Thêm vào đó ông lại sáng tạo ra những phương pháp dạy học khoa học như “nhân tài thi giáo” (dạy theo đối tượng), “cử nhất phản tam” (vén một góc phải tự suy ra ba góc), “học dĩ chí dụng” (học đi đôi với hành)… Những phương pháp này của Khổng Tử làm cho học trò phát huy tính chủ động sáng tạo, nâng cao hiệu quả học tập, từ đó giúp ông đào tạo

ra những học trò có đức lẫn tài phục vụ cho sự thiếu hụt nhân tài của xã hội lúc bấy giờ

Tất cả những tư tưởng giáo dục Khổng Tử đề ra đều rất linh hoạt và khoa học, giúp khắc phục dường như hoàn toàn những nhược điểm của chế độ giáo dục quan vương trước đó, giúp ông thành công trong việc khai sáng trường tư Điều này đánh một cột mốc hết sức quan trọng trong lịch sử giáo dục Trung Hoa Từ đây con em bình dân có cơ hội được học hành, có cơ hội thăng tiến, làm quan, một điều mà chế

độ giáo dục trước kia không thể nào làm được Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử giúp xã hội đào tạo ra những nhân tài, những lực lượng lãnh đạo với kiến thức được trang bị khá đầy đủ và hoàn chỉnh về mọi mặt, đưa giáo dục Trung Quốc bước sang một trang mới

3.1.2 Cách dạy khoa học, giúp trò thành danh

Khi nhắc đến thành tựu về mặt giáo dục của Khổng Tử ngoài việc thành công trong việc mở trường tư, ta không thể nào không nhắc đến và công nhận những cách dạy học sáng tạo và khoa học của Khổng Tử vào thời bấy giờ Đầu tiên ta phải kể đến nội dung dạy học của Khổng Tử Trước thời Khổng Tử dạy học, đại đa số các trường dạy của các con em quý tộc chỉ truyền dạy những kiến thức, những kinh nghiệm, thủ đoạn để cai trị tầng lớp bình dân Nội dung học chỉ gói gọn trong phạm

vi ấy Còn trường học của Khổng tử truyền dạy những kiến thức hết sức phong phú Ông dạy học trò của mình trên mọi phương diện Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín Dạy cho học trò của mình cách đối nhân xử thế, cách làm người

Trường học của ông không phải chỉ thu hút bởi nội dung truyền đạt mà quan trọng ở đây là ông có những cách dạy học rất sáng tạo và khoa học Đó là cách dạy

“nhân tài thi giáo” tức dạy theo từng đối tượng Ông quan sát, tìm hiểu từng học trò

của mình để rồi đưa ra phương pháp phù hợp với đặc điểm của mỗi học trò.Với cùng một câu hỏi nhưng ông lại có cách trả lời khác nhau Như khi Tử Lộ hỏi

Khổng Tử“Nghe được điều gì thì thi hành ngay sao thầy?” Khổng Tử đáp: “Ở trên còn cha anh, mình làm sao làm liền được?” Đến khi Nhiễm Hữu hỏi cùng câu hỏi

ấy Khổng Tử lại trả lời: “Đúng, nghe rồi thì làm liền ngay” Học trò khác của Khổng Tử thấy vậy liền đâm ra nghi hoặc rồi hỏi ông tại sao Ông trả lời: “Bản tính của Nhiễm Hữu nhút nhát nên ta phải thúc cho tiến tới, còn Tử Lộ tính dũng mạnh muốn hơn người nên ta phải kéo lui lại”

Cách dạy học tiếp theo ta phải kể đến là cách dạy gợi mở Ông đưa ra một vấn

đề rồi bắt học trò mình phải suy nghĩ, không đến lúc ấm ức muốn nói nhưng không biết nói thành lời như thế nào thì ông mới dạy cho Những người mà ông vén một

góc mà không biết tự vén mở ba góc kia thì ông sẽ không chỉ dạy Ông đòi hỏi người đọc phải suy nghĩ, phải động não, từ đó phát huy tính chủ động trong học tập Đây là cách dạy hay và rất khoa học, đến giờ thì cách dạy này vẫn được sử dụng rộng rãi ở hầu hết các trường học

Theo Khổng Tử, trong việc học cần phải có tâm lí sợ không theo kịp, lại sợ mai một những kiến thức đã học, từ đó phải thường xuyên ôn tập kiến thức đã học

và điều quan trọng hơn là phải thực hành những điều đã học Ông nói “Học rồi thường xuyên hành đó chẳng phải là điều vui sao?”

Trong quá trình dạy học của mình, ông cho các học sinh mình rèn luyện và tiếp xúc với thực tế, nhất là trong khoảng thời gian ông chu du liệt quốc, các học trò theo ông và được rèn luyện rất nhiều điều bổ ích trong quá trình ấy Họ được ông truyền dạy kiến thức qua những bài giảng, những câu chuyện sinh động Hay những kiến thức có được sau buổi tranh luận giữa trò và trò hay giữa thầy và trò Nói chung những phương pháp dạy học của Khổng Tử rất sáng tạo và khoa học, giúp học trò phát huy được tính chủ động, sáng tạo Do tính tích cực và hiệu quả của cách đào tạo đó, ông đã đào tạo ra được hàng loạt những nhân nhân tài phục vụ cho

xã hội Tương truyền ông có 3000 học trò, trong đó có 72 người đuợc lưu vào sử sách Trung Quốc, còn được gọi là Thất thập nhị hiền Trong đó bốn học trò sau được vinh dự cùng thờ ở Khổng miếu với Khổng Tử

Người học trò đầu tiên ta phải nhắc đến là Nhan Uyên hay còn gọi là Nhan Hồi Ông là người học trò cưng của Khổng Tử Tuy sống trong cảnh nghèo khổ nhưng vẫn giữ tinh thần lạc quan, ông là một học trò rất mực tôn kính và sùng bái Khổng

Tử, luôn tôn trọng thầy hết mực, được xếp vào hạng người có phẩm chất đạo đức tốt nhất trong số các học trò của Khổng Tử Nhưng bất hạnh mất sớm, ông là người được xếp vào vị trí đầu bảng trong số thất thập nhị hiền và cùng được thờ chung với Khổng Tử tại Khổng miếu

Người kế tiếp phải kể đến là Trọng Do, tức Tử Lộ, nhỏ hơn Khổng Tử 9 tuổi Cũng là một trong những học trò cưng của Khổng Tử Ông hiếu dũng, tính tình ngay thẳng, ngoài việc học thi lễ, ông còn biết đánh xe, là một vệ sĩ trung thành và

cánh tay đắc lực nhất của Khổng Tử Ông đã theo hộ tống Khổng Tử suốt những năm chu du liệt quốc

Tăng Sâm, tự là Tự Dư, người ở thành Nam Vũ nước Lỗ, được mọi người tôn xưng là Tăng Tử.Ông là người trầm tĩnh, khiêm nhường, là một người rất xem trọng chữ hiếu, chú trọng tu dưỡng đạo đức Mỗi ngày tự phản tỉnh mình nhiều lần “làm việc cho người khác đã tận tâm tận lực chưa? Kết giao với bạn bè đã thành thực thư tín chưa? Tri thức truyền đạt cho người khác đã tốt chưa? Sau khi Khổng Tử mất ông không tòng chính mà tiếp tục theo sự nghiệp giáo dục như Khổng Tử

Người học trò cuối cùng được thờ chung trong Khổng miếu là Tử Cống Ông

họ Đoan Mộc, tên Tứ, người nước Vệ Được liệt vào người có tài ăn nói trong số Thất thập nhị hiền Ông là người có tài về ngoại giao và buôn bán trở thành phú thương nổi tiếng thời Xuân Thu và được người sau tôn làm ông tổ của nghề buôn Ông là môn sinh giàu có nhất trong số các học trò của Khổng Tử lúc bấy giờ Ông

có phẩm chất tốt, có tài về chính trị, văn hoá ngoại giao hơn người, lại có tài về buôn bán vì thế ông được xem là đệ tử biết kết hợp giữa học với hành giỏi nhất trong các học trò của Khổng Tử

3.2 Tầm ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Khổng Tử

3.2.1 Ảnh hưởng tư tưởng giáo dục Khổng Tử ở Trung Quốc và ở nước ngoài

Những tư tưởng của Khổng Tử, từ phương pháp giáo dục, nội dung giáo dục, đối tượng giáo dục đến nhiều mặt khác trong hệ thống tư tưởng của ông không chỉ giữ một vai trò quan trọng trong hệ thống tư tưởng giáo dục Trung Quốc mà còn giữ một vị trí không nhỏ trong hệ thống tư tưởng giáo dục trên thế giới Mặc dù một số

tư tưởng của ông không không còn phù hợp với nhịp độ phát triển sôi động của xã hội ngày nay nhưng những nguyên tắc căn bản trong hệ thống tư tưởng của ông vẫn tồn tại mãi với thời gian Vì thế mà những học thuyết tư tưởng giáo dục của ông không chỉ ảnh hưởng vào thời cổ đại mà sức ảnh hưởng của nó sau 2500 năm vẫn sâu rộng, thâm thuý đi vào lòng người Ngày nay hầu như khắp các sân trường tại

các trường tiểu học, trung học, đại học ở Khúc Phụ quê hương ông và hàng ngàn vạn các trường học khác ở Trung Quốc đều đặt bức tượng điêu khắc Khổng Tử Đó như một lời tri ân của những học trò với người thầy vĩ đại - Khổng Tử

Ở trường tiểu học, trung học trực thuộc học viện Khổng Tử tại Thượng Hải ngày nay vẫn dùng Kinh Thư của Khổng Tử để làm giáo trình dạy học Hằng ngày các thầy cô đều mang những đạo lý, học thuyết của ông để truyền thụ cho các học trò Các trường học khác tại Trung Quốc tuy không đem sách kinh thi vào làm giáo trình giảng dạy nhưng hoặc ít hoặc nhiều đều đưa những học thuyết của ông vào trong quá trình giảng dạy, vận dụng cách dạy học của ông vào thực tế, như cách dạy

“nhân tài thi giáo”, “cử nhất phản tam”, “học đi đôi với hành”, “ôn cũ biết mới”

v.v… Các giáo viên noi theo tấm gương của nhà giáo Khổng Tử luôn yêu mến, quan tâm đến học trò, không ngừng phấn đấu, học tập, tu dưỡng đạo đức, trau dồi

kiến thức như lời ông vẫn dạy “học không biết mệt, dạy không biết mỏi”

Trong thực tế, ngoài việc vận dụng những học thuyết của ông vào trong giáo dục, trong cuộc sống hằng ngày cái tên “Khổng Tử” được mọi người sùng bái và xuất hiện hầu hết ở mọi phương diện của cuộc sống Những sản phẩm ở Khúc Phụ chỉ cần gắn thêm tên ông hoặc những đặc điểm liên quan đến ông đều có một sức hút đặc biệt Như “rượu nhà Khổng Môn”- một trong những loại rượu trắng xuất khẩu với số lượng lớn nhất ở Trung Quốc Hay “đậu phụ Khổng Môn”, “quýt ngân thi lễ” một trong những món đặc sản mà bất cứ khách du lịch nào đặt chân đến Khúc Phụ đều không thể bỏ qua Chỉ riêng ở Khúc Phụ những nhà hàng khách sạn

có cái tên liên quan đến Khổng Tử lên đến con số 76 Ngoài ra hằng năm Khúc Phụ thu hút hơn ba triệu lượt khách đến tham quan, cúng tế, giúp Trung Quốc thu về không ít ngoại tệ

Tầm ảnh hưởng của Khổng Tử không chỉ dừng lại Trung Quốc, ở các nước Đông Nam Á mà nó đã vươn xa ra thế giới Ông được cả thế giới công nhận là nhà

tư tưởng, nhà giáo dục của nhân loại, được người đời sau tôn xưng là “vạn thế sư biểu” tức vị thầy của mọi thời đại Khổng Tử được liệt vào hàng thứ năm trong cuốn “100 nhân vật ảnh hưởng nhất lịch sử ” của phương Tây, là người được liệt