Các nghiên cứu về sức mạnh mềm xuất hiện nhiều dưới dạng tác phẩm sách xuất bản, bài nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành của các nước Mỹ, Trung Quốc, Pháp…Về sức mạnh mềm Nhật Bản đ
Trang 1MỤC LỤC 1
DẪN LUẬN 2
1 Lý do chọn đề tài 2
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề: 2
3 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu: 3
4 Phương pháp nghiên cứu: 3
5 Đóng góp của đề tài: 4
6 Cấu trúc của đề tài: 4
CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH MỀM 5
1.1 Khái niệm sức mạnh mềm 5
1.1.1 Sức mạnh và sức mạnh cứng 5
1.1.2 Sức mạnh mềm 6
1.2.3 Mối quan hệ giữa sức mạnh mềm và sức mạnh cứng 7
1.2 Sức mạnh mềm trong quan hệ quốc tế 8
CHƯƠNG 2 SỨC MẠNH MỀM CỦA NHẬT BẢN 12
2.1 Chiến lược về sức mạnh mềm của Nhật Bản 12
2.2 Sự triển khai chiến lược sức mạnh mềm của Nhật Bản 14
2.2.1 Trong ngoại giao kinh tế 14
2.2.2 Trong ngoại giao văn hóa 17
2.3 Xu hướng sức mạnh mềm Nhật Bản trong thế kỷ XXI 21
CHƯƠNG 3 BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM 23
KẾT LUẬN 26
TÀI LIỆU THAM KHẢO 27
Trang 2DẪN LUẬN
1 Lý do chọn đề tài
Văn hóa là động lực của sự phát triển Sức mạnh văn hóa là một sức mạnh tiềm ẩn và sâu sắc Vì vậy nghiên cứu sức mạnh văn hóa của một dân tộc, đặc biệt là Nhật Bản cũng góp phần tạo nên nền tảng cho sự phát triển đất nước Trong đó, sức mạnh mềm là một sức mạnh quan trọng đang được các nhà lãnh đạo của các quốc gia trên thế giới quan tâm Việt Nam là một đất nước nhỏ và nghèo nên thông qua đó có thể học hỏi được kinh nghiệm từ sức mạnh mềm của Nhật Bản để phát triển đất nước cũng như củng cố lại vị thế của quốc gia trên trường quốc tế
Hơn nữa, sức mạnh mềm đã tồn tại từ lâu trong lịch sử và cũng được nhiều nước trên thế giới sử dụng trong việc giải quyết các vấn đề trong quan hệ quốc tế hiện nay Điển hình như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc,…Trên thực tế sức mạnh mềm đã xuất hiện ngày càng nhiều trong chính sách đối ngoại và trở thành xu hướng chủ đạo trong quan hệ quốc tế thế kỷ 21
Vì vậy, nghiên cứu, tìm hiểu sức mạnh mềm là một cơ hội tốt để tôi tìm hiểu một lĩnh vực rất lý thú và có giá trị thực tiễn cao
Để tăng ảnh hưởng sức mạnh trong quan hệ quốc tế, các cường quốc trên thế giới đều chú ý đến sức mạnh mềm, trong đó chủ thể điển hình sở hữu sức mạnh mềm là Nhật Bản Nhật Bản đã và đang gây một ảnh hưởng lớn đối với các nước trong khu vực cũng như các nước trên thế giới bằng văn hóa, xã hội cũng như kinh tế Nghiên cứu và tìm hiểu sức mạnh mềm Nhật Bản sẽ giúp chúng ta nhìn rõ hơn về một yếu tố gây ảnh hưởng quan trọng đến tình hình quan hệ giữa Nhật Bản và Việt Nam cũng như các quốc gia khác
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề sức mạnh mềm đã được quan tâm nhưng chưa có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này Mặc dù ý niệm về sức mạnh mềm đã tồn tại trong các học thuyết chính trị cổ điển, đặc biệt ở phương Đông nhưng đến nửa cuối thế kỷ 20 mới được khái quát đầy đủ thành các khái niệm, tính chất Sau đó
Trang 3lý thuyết sức mạnh mềm đã được giới học giả các nước phát triển mạnh với một
số đặc điểm riêng
Đề tài sức mạnh mềm năm 1990 đã được Joseph S Nye, giáo sư Đại học Havard, đưa ra khái niệm sức mạnh mềm trong một bài báo ấn bản số mùa thu Foreign Policy Các nghiên cứu về sức mạnh mềm xuất hiện nhiều dưới dạng tác phẩm sách xuất bản, bài nghiên cứu trên các tạp chí chuyên ngành của các nước Mỹ, Trung Quốc, Pháp…Về sức mạnh mềm Nhật Bản đã được các nhà lãnh đạo và học giả Nhật Bản quan tâm và có chiến lược phát triển Thêm vào
đó trận động đất và sóng thần lớn ở phía Đông Nhật Bản vào tháng 03/2011 đã góp phần làm tăng thêm sự chú ý của thế giới về sức mạnh mềm Nhật Bản Có nhiều bài báo nghiên cứu về nó được đăng trên các tạp chí chuyên ngành tiếng Anh của các học giả quốc tế và cả học giả Nhật Bản Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu, tôi nhìn thấy một thực tế là đề tài sức mạnh mềm chưa thu hút sự quan tâm của giới học giả Việt Nam, do đó nguồn tài liệu nghiên cứu chuyên sâu về sức mạnh mềm Nhật Bản hiện còn rất ít
3 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu
Nhằm cung cấp cho người đọc các khái niệm cơ bản về sức mạnh mềm, khái niệm về lý thuyết sức mạnh mềm nói chung và sức mạnh mềm Nhật Bản nói riêng
Trên thực tế, sức mạnh mềm Nhật Bản được triển khai rất đa dạng trên nhiều lĩnh vực khác nhau, người viết giới hạn phạm vi nghiên cứu sức mạnh mềm Nhật Bản trong hai lĩnh vực: ngoại giao kinh tế và văn hóa Bài nghiên cứu cũng đưa ra xu hướng phát triển sức mạnh mềm Nhật Bản trong tương lai
và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
4 Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu, người viết đã sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành chủ yếu là các ngành: lịch sử, kinh tế học, quan hệ quốc tế, văn hóa học và một số ngành có liên quan Ngoài ra, phương pháp tổng hợp và phân tích, phương pháp logic cũng được người viết sử dụng để làm rõ vấn đề
Trang 45 Đóng góp của đề tài
- Góp phần giới thiệu về vấn đề sức mạnh mềm của Nhật Bản
- Về mặt thực tiễn, nghiên cứu góp phần đưa ra những bài học cho việc vận dụng sức mạnh mềm để làm chiến lược cho ngành quan hệ quốc tế trong bối cảnh lịch sử xuất hiện vấn đề chạy đua vũ trang như hiện nay
6 Cấu trúc của đề tài
Chương 1 :Một số vấn đề lý luận về sức mạnh mềm
1.1 Khái niệm sức mạnh mềm
1.1.1 Sức mạnh và sức mạnh cứng
1.1.2 Sức mạnh mềm
1.1.3 Mối quan hệ giữa sức mạnh mềm và sức mạnh cứng
1.2 Sức mạnh mềm trong quan hệ quốc tế
Chương 2: Sức mạnh mềm của Nhật Bản
2.1 Chiến lược về sức mạnh mềm của Nhật Bản
2.2 Sự triển khai chiến lược về sức mạnh mềm của Nhật Bản
2.2.1 Trong ngoại giao kinh tế
2.2.2 Trong ngoại giao văn hóa
2.3 Xu hướng sức mạnh mềm của Nhật Bản trong thế kỷ XXI
Chương 3: Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
Trang 5CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SỨC MẠNH MỀM
1.1 Khái niệm sức mạnh mềm
1.1.1 Sức mạnh và sức mạnh cứng
Khái niệm sức mạnh đã ra đời cùng với xã hội loài người Không có một tổ chức hoặc trật tự nào có thể tồn tại mà không có sức mạnh Một nhà nước cần sức mạnh để thực hiện chức năng quản lý xã hội Một nhà nước cần sức mạnh để tồn tại và phát triển trong mối quan hệ với các quốc gia khác Do tầm quan trọng của sức mạnh đối với đối với đời sống chính trị và quan hệ quốc tế, khái niệm này đã được quan tâm nghiên cứu từ rất lâu Theo đó, sức mạnh được định nghĩa là khả năng điều khiển, kiểm soát người khác, khiến người khác phải thực hiện những việc mà họ sẽ không làm nếu
Ngoài ra, sức mạnh còn được cho là khả năng tác động đến hành vi của người khác ngược với ý chí của họ để đạt được kết quả mình mong muốn có thể thực hiện bằng 2 cách: ép buộc bằng đe dọa và thuyết phục bằng trả giá xứng đáng Trong một thời gian dài, khái niệm sức mạnh được hiểu đồng nghĩa với sức mạnh cứng; theo đó, hai yếu tố quan trọng nhất để xác định sức mạnh cứng là bạo lực để cưỡng ép (sức
mạnh cứng dưới nhiều hình thức khác nhau như buộc quốc gia khác phải thay đổi bằng cách đe dọa sử dụng quân sự, cấm vận kinh tế hoặc dụ dỗ bằng các ưu đãi về kinh tế và bảo hộ an ninh
Sức mạnh luôn luôn phụ thuộc vào bối cảnh mà trong đó các quan hệ tồn tại
Vì vậy, nguồn sức mạnh sẽ thay đổi khi bối cảnh lịch sử và chủ thể quan hệ thay đổi Trong đó, yếu tố sức mạnh quân sự giữ vị trí thống trị và các quốc gia có vị trí cao trong sức mạnh quân sự sẽ chi phối quan hệ quốc tế
Trang 6Bên cạnh đó, có những biểu hiện của một loại sức mạnh khác sức mạnh cứng
mà không phải chỉ mới xuất hiện trong thời hiện đại Từ thực tế vận động lịch sử đã đưa đến một nhận thức mới cho các nhà lý thuyết chính trị và quan hệ quốc tế về sự tồn
sức mạnh mà có thể nâng cao địa vị quốc tế của một nước, đó là “sức mạnh mềm” Thuật ngữ này vốn được áp dụng trong lĩnh vực ngoại giao, nhưng cũng có thể được áp dụng trong phạm vi rộng hơn để phân tích sức mạnh văn hóa, uy tín quốc tế của một quốc gia, một dân tộc Đó chính là nền tảng cho cách tiếp cận về “sức mạnh mềm” ra đời vào nửa cuối thế kỷ 20
1.1.2 Sức mạnh mềm
Người đầu tiên đưa ra khái niệm “sức mạnh mềm” là Giáo sư Joseph S.Nye của Đại học Havard Ban đầu Giáo sư đưa ra định nghĩa về sức mạnh mềm là “khả năng khiến người khác muốn cái mà bạn muốn, do đó họ sẽ tự nguyện làm theo điều đó mà
hơn “ Sức mạnh mềm là kết quả lý tưởng có được thong quan sức hấp dẫn của văn hóa
và ý thức hệ chứ không phải sức mạnh cưỡng chế của một quốc gia, có thể làm cho
J.S.Nye đã đưa ra khái niệm này như sau: “ Sức mạnh mềm là một loại năng lực có thể đạt được mục đích thông qua sức hấp dẫn chứ không phải uy bức hoặc dụ dỗ Sức hấp dẫn này đến từ quan điểm giá trị về văn hóa, chính trị và chính sách ngoại giao của một
Sau Joseph S Nye, nhiều học giả đã quan tâm nghiên cứu và đưa ra một số khái niệm khác về sức mạnh mềm Một định nghĩa cho rằng: “ Sức mạnh mềm là khả năng một quốc gia thuyết phục và gây ảnh hưởng đối với quốc gia khác không phải bằng đe
Trang 7doạ hay cưỡng ép mà bằng sức hấp dẫn của xã hội, giá trị, văn hóa và thể chế của chính quốc gia đó”6
Qua các định nghĩa trên, ta có thể thấy sức mạnh mềm rộng hơn văn hóa vì văn hóa chỉ là một trong những nguồn quan trọng tạo nên sức mạnh mềm Sức mạnh mềm không chỉ là sức thuyết phục mà còn là khả năng lôi cuốn và hấp dẫn khiến người khác
tự nguyện làm theo Vì vậy, ta có thể đưa ra một định nghĩa khái quát chung về sức mạnh mềm như sau: “Sức mạnh mềm là khả năng bằng sức hấp dẫn hay sức thuyết phục của mình làm cho người khác thay đổi suy nghĩ và hành vi một cách tự nguyện” Qua đó, ta thấy ba từ quan trọng nhất trong định nghĩa về sức mạnh mềm là “hấp dẫn”,
“thuyết phục”, tự nguyện” – đó cũng chính là những tính chất đặc trưng của dạng sức mạnh này
1.2.3 Mối quan hệ giữa sức mạnh mềm và sức mạnh cứng
Theo định nghĩa khái quát, sức mạnh của quốc gia bao gồm các nhân tố: vật chất (phần cứng - sức mạnh cứng); tinh thần và ảnh hưởng trong quan hệ quốc tế (phần mềm - sức mạnh mềm) Người ta thường gọi chung cho hai loại sức mạnh này là sức mạnh tổng hợp của quốc gia hay còn gọi là thực lực quốc gia
Mỗi dạng sức mạnh có ưu điểm và khuyết điểm riêng Sức mạnh cứng phát huy tác dụng nhanh và mạnh, cho kết quả ngay tức thời, đặc biệt có hiệu quả trong trường hợp khẩn cấp, bất ngờ Nhưng khuyết điểm lớn nhất của sức mạnh cứng là đối tượng chịu sự đe dọa, ép buộc của sức mạnh cứng đáp lại một cách miễn cưỡng, không khuất phục thậm chí có thể bùng phát thành hành động phản kháng Ngược lại, sức mạnh mềm lại có những ưu điểm mà sức mạnh cứng không có Sức mạnh mềm đánh vào tâm
lý, trái tim do đó tác động đến cảm xúc – yếu tố ảnh hưởng mạnh đến việc ra quyết định của con người Vì thế, điểm yếu dễ nhận thấy của sức mạnh mềm là nó thường tạo
ra ảnh hưởng chung và không tạo được kết quả có thể nhìn thấy ngay lập tức Do những đặc trưng riêng như vậy, sức mạnh mềm và sức mạnh cứng không những không đối lập nhau mà còn có thể kết hợp với nhau để hạn chế những khuyết điểm và tận
6 Joshua Kurlantzich, “ The decline of American soft power”, Current history, tháng 12/2005, trang 15.
Trang 8dụng tối đa những ưu điểm của mỗi loại sức mạnh nhằm nâng cao tính hiệu quả của hai dạng sức mạnh này
Ngoài ra, sức mạnh cứng còn có khả năng tạo ra sức mạnh mềm Một quốc có thể làm hấp dẫn người khác bằng những huyền thoại về sức mạnh quân sự và tính bền vững không gì có thể lay chuyển nổi của hệ thống quốc phòng cực mạnh Sức mạnh cứng còn là nền tảng của sức mạnh mềm và ngược lại sức mạnh mềm sẽ tạo ra môi trường thuận lợi để thực thi sức mạnh cứng Người lãnh đạo quốc gia thành công khi phối hợp nhuần nhuyễn giữa sức mạnh cứng và sức mạnh mềm Sức mạnh của quốc gia là tổng hợp của “sức mạnh cứng” và “sức mạnh mềm” được tạo nên từ cả bên trong lẫn bên ngoài mỗi quốc gia Việc kết hợp và sử dụng khéo léo hai loại sức mạnh này sẽ tạo ra một sức mạnh lớn (Ngoại trưởng Mỹ Hilary Clinton gọi là “sức mạnh thông minh”) giúp quốc gia có vị thế quốc tế tốt hơn và có khả năng thực hiện mục tiêu theo đuổi một cách hiệu quả hơn Một khi quốc gia đã tạo được thiện cảm và lòng tin của các quốc gia khác thì quốc gia đó sẽ nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình về mặt tinh thần
và vật chất hơn các quốc gia khác trong quan hệ quốc tế
Sức mạnh cứng là lựa chọn tối ưu khi quốc gia rơi vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng Sức mạnh mềm có hiệu quả hơn trong các mục tiêu khác như quảng bá hình ảnh, xây dựng uy tín cho quốc gia
Do mối quan hệ gắn bó như vậy nên nếu sức mạnh cứng không được vận dụng thích hợp sẽ gây ảnh hưởng xấu, thậm chí làm tổn hại đến sức mạnh mềm Thêm vào
đó, một khi sức mạnh mềm bị suy yếu nó sẽ làm cho sức mạnh tổng thể của một quốc gia cũng bị suy yếu theo
Song, có một điểm chung là quốc gia nào càng có ảnh hưởng sâu rộng, cả về chính trị, văn hóa và kinh tế, thì quốc gia đó càng cần phải sử dụng song song hiệu quả
cả sức mạnh cứng và sức mạnh mềm
1.2 Sức mạnh mềm trong quan hệ quốc tế
Thực tiễn lịch sử chính trị - xã hội cho thấy ý nghĩa của sức mạnh mềm phụ thuộc vào mục đích sử dụng của từng quốc gia, nhằm tranh giành ảnh hưởng bên ngoài với các quốc gia khác hay đấu tranh xây dựng và bảo vệ đất nước
Trang 9Từ xa xưa, trong quan hệ quốc tế, bên cạnh việc sử dụng “sức mạnh cứng” được xem là biện pháp chính yếu và truyền thống, các nước cũng đã biết sử dụng “sức mạnh mềm” Đặc biệt, các cường quốc thường sử dụng “sức mạnh mềm” để thực hiện mục tiêu nô dịch, trói buộc các nước khác trong vòng ảnh hưởng của mình Ngày nay, trong bối cảnh xu thế hòa bình hợp tác và xu thế toàn cầu hóa trở thành những dòng chảy chính của quan hệ quốc tế, việc sử dụng “sức mạnh cứng” ngày càng không còn là lựa chọn tối ưu của các quốc gia, “sức mạnh mềm” được quan tâm và nhấn mạnh nhiều hơn, không những bởi nó phù hợp với xu thế thời đại, mà còn bởi tính chất “lạt mềm buộc chặt” và ít tốn kém hơn để đạt đến mục đích thông qua sử dụng công cụ này
Những năm gần đây, Mỹ và Trung Quốc đặc biệt quan tâm phát huy và sử dụng
“sức mạnh mềm”
Từ sau Chiến thế giới lần thứ hai, Mỹ đã từng bước thiết lập và củng cố một trật
tự thế giới mới do Mỹ chi phối Đặc biệt, từ sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, với sự sụp đổ của Liên xô và khối các nước Xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu, Mỹ càng mạnh hơn
và gần như không còn đối thủ cạnh tranh xứng tầm trong một thời gian dài Sức mạnh toàn diện và vượt trội của Mỹ đã tạo cho họ một vị thế “bá chủ” có ảnh hưởng sâu rộng đến trật tự quốc tế và nhiều nước trên thế giới Nhìn ở góc độ “sức mạnh mềm”, Mỹ đã tạo dựng và sử dụng khá thành công sức mạnh này trong thực hiện mục tiêu duy trì vị thế siêu cường thế giới của mình và đặc biệt là trong quan hệ với các nước Những yếu
tố “sức mạnh mềm” chủ yếu được Mỹ đặc biệt phát huy gồm: thứ nhất, các giá trị Mỹ
về tư tưởng chính trị và kinh tế (tự do, dân chủ, đa nguyên, nhân quyền, nhà nước pháp quyền, thị trường tự do, kinh tế mới…), thứ hai, các giá trị của nền văn hóa và giáo dục tiên tiến, hiện đại có tính phổ quát của Mỹ (lối sống tự do, chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa thực dụng, văn hóa ẩm thực nhanh như McDonal, KFC với humberger, gà chiên Kentucky, khoai tây chiên giòn và Coca Cola, quần bò Levis, điện ảnh Hollywood, nhà hộp chọc trời…) Những yếu tố “sức mạnh mềm” này đã lan tỏa trên thế giới, góp phần tạo dựng hình ảnh một nước Mỹ hùng cường, hiện đại, tiên tiến, và cùng với các yếu tố của “sức mạnh cứng”, góp phần củng cố, duy trì vị thế số một của Mỹ trong trật tự thế giới mà Mỹ đang tiếp tục chi phối
Nhận thức rõ thực tế đó, Tổng thống Barack Obama, ngay từ khi bước vào Nhà Trắng, đã thể hiện quyết tâm cải biến nhằm khôi phục lại sức mạnh, uy tín và vị thế của
Trang 10nước Mỹ Trong Chiến lược An ninh quốc gia công bố gần đây, Nhà Trắng nêu rõ ưu tiên sử dụng các biện pháp ngoại giao, đặc biệt là ngoại giao đa phương để giải quyết các vấn đề về an ninh, kể cả đối với các cuộc chiến tranh ở Irak và Afghanistan hiện nay Chiến lược này đã loại cuộc chiến chống khủng bố khỏi chương trình nghị sự và đặt mục tiêu phục hồi và thịnh vượng kinh tế là một ưu tiên hàng đầu Chiến lược cũng khẳng định “bốn lợi ích quốc gia vĩnh viễn có sự liên kết chặt chẽ” của Mỹ là an ninh, thịnh vượng, giá trị và trật tự quốc tế Điều này cho thấy chính quyền Obama quan tâm
và chú trọng đặc biệt tới sử dụng và phát huy “sức mạnh mềm” để bảo đảm an ninh quốc gia và thúc đẩy quan hệ đối ngoại
Trung Quốc trong những năm gần đây cũng đặc biệt tăng cường công cụ “sức mạnh mềm” trong quan hệ quốc tế Họ tuyên bố công khai và tích cực triển khai chính sách “trỗi dậy hoà bình” Nhờ sự phát triển ngoạn mục về kinh tế trong ba thập kỷ qua, Trung Quốc đang vươn lên thành nền kinh tế thứ hai thế giới sau Mỹ và hiện là nước dẫn đầu thế giới về xuất khẩu và dự trữ ngoại tệ Trung Quốc ra sức thể hiện mình là một dân tộc hoà bình, có nền văn hóa lâu đời giàu bản sắc và là một cường quốc đang lên, cố gắng hành xử có trách nhiệm với cộng đồng quốc tế Họ đặc biệt chú trọng dùng các biện pháp kinh tế (thông qua viện trợ, đầu tư, mở mang thương mại), văn hóa, giáo dục và khoa học công nghệ để xây dựng và mở rộng ảnh hưởng của mình ở nhiều nơi trên thế giới Với những công cụ này, trong những năm qua, lợi dụng Mỹ tập trung sức lực chống khủng bố, bị sa lầy ở Afghanistan và Irak, bị suy yếu tương đối về kinh
tế và uy tín chính trị, Trung Quốc đã tranh thủ xâm nhập mạnh và tạo dựng được những vị trí đứng chân vững chắc ở châu Phi, Mỹ La-tinh, Đông Nam Á, và do vậy, cũng đã có được một thế chiến lược tốt hơn so với trước đây
Đông Nam Á là địa bàn Trung Quốc đặc biệt quan tâm Từ hơn một thập kỷ trở lại đây, Trung Quốc tích cực tranh thủ và lôi kéo các nước trong khu vực này thông qua các biện pháp ngoại giao, kinh tế, văn hóa và kể cả quân sự nữa Tuy nhiên, công
cụ “sức mạnh mềm” vẫn được Trung Quốc sử dụng là chính Trung Quốc cố gắng thể hiện mình như là một người bạn, một láng giềng và một đối tác tốt của các nước trong khu vực Họ chủ động tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hữu nghị của ASEAN, lập quan hệ đối tác chiến lược với ASEAN, đề cao các giá trị và nguyên tắc lớn như tôn trọng độc lập, chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, tương trợ và
Trang 11hợp tác khu vực; ủng hộ vai trò dẫn dắt của ASEAN trong nhiều cơ chế hợp tác khu vực; ký Hiệp định Khu vực mậu dịch tự do với ASEAN; tăng cường giao lưu kinh tế
và viện trợ cho một số nước ASEAN; đẩy mạnh kết nối hạ tầng và phát triển du lịch với ASEAN Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng hết sức quan tâm khai thác ngoại giao văn hóa để tăng cường ảnh hưởng của mình ở khu vực
Nói tóm lại, vai trò của sức mạnh mềm trong quan hệ quốc tế rất quan trọng Trong lịch sử, sức mạnh được sử dụng trong quan hệ quốc tế phần lớn là dạng sức mạnh cứng Trong thời hiện đại, sức mạnh cứng vẫn là cái gì đó có tính phổ biến Mỹ
là nước điển hình trong việc sử dụng sức mạnh cứng khi dùng lực lượng quân sự để ép buộc Nam Tư trong cuộc chiến tranh Kosovo (1999), Taleban ở Afganistan ( 2001), Iraq (1991, 2003), Lybia (2011) Sức mạnh mềm chủ yếu là sản phẩm của thời hiện đại Nhật Bản là một ví dụ điển hình về việc tìm cách xây dựng cho mình sức mạnh mềm kinh tế to lớn, vai trò nước Châu Á duy nhất trong G7 và những cố gắng hòa bình như hòa giải xung đột quốc tế ở Campuchia, tham gia có tính toán vào các chiến dịch gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc,…
Trong tương lai, khi thế giới trở nên văn minh hơn, khi điều kiện chiến tranh bị hạn chế hơn, vai trò của sức mạnh mềm sẽ tăng lên đáng kể Sự xuất hiện sức mạnh mềm vẫn là một nét mới trong quan hệ quốc tế đương đại so với lịch sử
Trang 12CHƯƠNG 2 SỨC MẠNH MỀM CỦA NHẬT BẢN
2.1 Chiến lược về sức mạnh mềm của Nhật Bản
Nhật Bản là một đất nước nhỏ về diện tích, nghèo về tài nguyên nên không thể phát huy được sức mạnh của mình nếu chỉ dựa vào những đặc điểm tự nhiên ấy, mặt khác lại là nước thường xuyên bị thiên tai, động đất nên Nhật Bản tự nhận thức được hướng đi của riêng mình để trở thành một cường quốc trên thế giới Tuy nhiên, còn một nguồn sức mạnh khác cũng có thể nâng cao địa vị quốc tế của một quốc gia, đó là sức mạnh mềm
Không chỉ đến bây giờ người Nhật mới ý thức được điều này, mà từ sau thế chiến thứ hai, gượng dậy từ đống tro tàn, Nhật Bản đã muốn nâng cao tầm ảnh hưởng toàn cầu của mình và họ đã vạch ra một chiến lược để quảng bá, để nâng cao vị thế của mình trên toàn thế giới gọi là “Chiến lược về sức mạnh mềm” trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, ngoại giao, văn hóa, nghệ thuật, thể thao Việc sử dụng sức mạnh mềm của Nhật Bản, được nhận thấy rõ nhất như là một công cụ của chính sách quốc gia có một vai trò quan trọng trong những nỗ lực của họ để thúc đẩy hòa bình và an ninh quốc tế
Tạp chí Time cho rằng hiện Nhật Bản đang ra sức gây ảnh hưởng bằng văn hóa,
xã hội và kinh tế Nhưng người Nhật thường không muốn cho người khác biết về những nỗ lực của mình
Theo tạp chí Time, Heizo Takenaka, cựu Bộ trưởng Kinh tế và Chính sách tài chính Nhật Bản, từng phát biểu: “Sức mạnh mềm là loại vũ khí rất hữu hiệu Nếu chúng tôi có những nhà lãnh đạo chính trị phù hợp, nó còn có thể có hiệu quả mạnh hơn nữa” Hiện Nhật Bản đang triển khai loại “vũ khí êm ái” này trên nhiều mặt trận Các ngân hàng Nhật nhiều tiền lắm của đã rót vốn vào các doanh nghiệp nước ngoài đang thoi thóp như Tập đoàn Morgan Stanley của Mỹ Nhiều công ty Nhật Bản đang đầu tư mạnh ra nước ngoài, xây dựng nhà máy và mở văn phòng đại diện khắp châu Phi, châu Á Trong tháng 10.2008, Ngân hàng Trung ương Nhật Bản thậm chí còn trích một phần trong số gần 1.000 tỉ USD dự trữ ngoại tệ để hỗ trợ cho các nước đang thiếu
Trang 13tiền như Iceland Trong tháng 11.2008, Nhật cũng ngỏ ý sẵn sàng cho Quỹ Tiền tệ
Nhưng vấn đề không đơn thuần chỉ là mạnh tay vung tiền Kotaro Tamura, một nghị sĩ Nhật Bản, nói với tạp chí Time rằng nhờ hệ thống tài chính ít bị khủng hoảng tài chính toàn cầu ảnh hưởng nên Nhật Bản có cơ hội giúp sức thế giới và qua đó đề cao trách nhiệm xã hội Đây là điểm mới Các quốc gia đang phát triển như Việt Nam cũng học hỏi cách thức Nhật Bản phục hồi nền kinh tế sau chiến tranh, trở thành một nước công nghệ cao nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa Các quốc gia đang tiến hành công nghiệp hóa thì tìm hiểu cách thức bảo vệ môi trường của Nhật Bản - một nước đã phát triển kinh tế ở trình độ cao, nhưng vẫn gìn giữ được môi trường
Tuy nhiên, một số quốc gia khác lại hướng về Nhật vì tiềm lực tài chính hùng mạnh của nước này Cho dù trong vài năm gần đây, Nhật Bản đã cắt giảm ngân sách viện trợ ra nước ngoài, họ vẫn là nhà tài trợ song phương hàng đầu cho nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Campuchia và Nepal
Theo một cuộc khảo sát gần đây của đài BBC về việc quốc gia nào có hình ảnh toàn cầu tích cực, Nhật Bản đứng ở vị trí thứ 2 Đức, với tỷ lệ chênh lệch không đáng
kể về phiếu bầu, đã vượt qua Nhật để giành lấy vị trí số 1, Mỹ đứng hàng thứ 7
Có hai nhân tố khác buộc Nhật phải xem xét lại vai trò của mình đối với thế giới Thứ nhất, nước này thiếu nhân lực Để bù đắp cho số dân đang ngày một già đi và đáp ứng nhu cầu nhân lực của các nhà máy, Nhật sẽ phải nhập khẩu một lượng lớn nhân lực nước ngoài Có cách nào thu hút những người nước ngoài có tay nghề tốt hơn tuyên truyền các giá trị Nhật?
Thứ nhì, các doanh nghiệp Nhật cần không gian phát triển để duy trì tăng trưởng
Do đó, họ phải mở rộng hoạt động ra nước ngoài Theo nghiên cứu của Recof Data Corp, 10 tháng đầu năm nay, các tập đoàn Nhật đã ra sức mua lại công ty nước ngoài, tăng gần bốn lần so với cuối năm ngoái với tổng giá trị lên tới gần 67 tỉ USD Và trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế hiện nay, chiến lược “sức mạnh mềm” của người Nhật Bản vẫn được triển khai một cách ráo riết
7
Hằng Nga(gt)(12/7/2011), “ Nhật Bản tìm kiếm sự cân bằng giữa quyền lực mềm và quyền lực cứng”,
http://nghiencuubiendong.vn/nghien-cuu-dong-bac-a/1806-1806
Trang 142.2 Sự triển khai chiến lược sức mạnh mềm của Nhật Bản
Sau khi xây dựng “Chiến lược về sức mạnh mềm”, Nhật Bản không ngừng triển khai và phát huy tối đa những thế mạnh bằng cách gia tăng sự ảnh hưởng của mình tới các nước khác thông qua viện trợ kinh tế, quảng bá văn hóa, khoa học kỹ thuật, giáo dục, thể thao.v.v…theo những hướng sau:
là việc quảng bá đất nước ra thế giới nhanh nhất
- Tập trung phát triển công nghệ hiện đại, xây dựng những thương hiệu mạnh Chính tinh thần dân tộc đó đã tạo nên nhưng tập đoàn kinh tế hùng mạnh bậc nhất thế giới như Toyota, Sony, Honda, Mitsubish, Panasonic, Canon… là cách thể hiện sức mạnh mềm của Nhật ra bên ngoài
- Phát triển viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho các nước đang phát triển nhằm tranh thủ sự ủng hộ của các nước này đối với Nhật Bản trên trường quốc tế
- Tham gia tích cực vào các tổ chức quốc tế, thể hiện vai trò một cường quốc với thế giới và là một thành viên quan trọng, có trách nhiệm với các nước khác, đó cũng là chiến lược sức mạnh mềm, nhằm quảng bá vị thế của mình
- Gìn giữ những nét văn hóa truyền thống, độc đáo của Nhật, bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống cũng như cập nhật những tinh hoa, chọn lọc của thế giới
2.2.1 Trong ngoại giao kinh tế
Trước hết, Nhật Bản đã trở thành một hình mẫu phát triển kinh tế độc đáo đối với các nước châu Á Đầu những năm 1990, nhờ nguồn tài chính hùng mạnh có được từ một thời kỳ phát triển kéo dài, Nhật đã trở thành nhà cung cấp viện trợ lớn nhất thế giới Giờ đây Nhật chỉ đứng ở vị trí thứ 5, bởi suốt thập kỷ qua Chính phủ Nhật đã cắt giảm ngân sách viện trợ ra nước ngoài Thủ tướng Nhật đang muốn đưa nước mình quay trở lại vị trí hàng đầu
Trong chiến lược triển khai sức mạnh mềm, Nhật Bản chú tâm tăng cường sức ảnhh hưởng tại châu Á thông qua sự phát triển sôi động của các nước ASEAN Chuyên gia kinh tế của Ngân hàng phát triển châu Á có trụ sở đặt tại Tokyo cho biết, quan hệ kinh tế giữa Nhật Bản và ASEAN phát triển bền vững có ý nghĩa chiến lược quan trọng cho Nhật Bản mở rộng vai trò lãnh đạo và sức ảnh hưởng kinh tế tại châu Á