Bằng quá trình lao động sáng tạo, cùng với ý chí đấu tranh kiên cường, nhân dân ta đã xây đắp nên một nền văn hóa kết tinh sức mạnh và in đậm dấu ấn bản sắc dân tộc, thể hiện sức sống mãnh liệt và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam. Nhờ nền tảng và sức mạnh của văn hóa dân tộc, mặc dù trải qua bao thăng trầm của lịch sử, dân tộc Việt Nam vẫn giữ vững và phát huy bản sắc của mình, đã vượt qua bao khó khăn, gian khổ, làm nên những chiến công hiển hách, tô thắm thêm những trang sử hào hùng của dân tộc, đưa dân tộc Việt Nam sánh vai cùng các cường quốc năm châu trong sự nghiệp xây dựng đất nước, đấu tranh chống kẻ thù xâm lược, bảo vệ nền độc lập tự do của dân tộc.
Trang 1MỞ ĐẦU
Bằng quá trình lao động sáng tạo, cùng với ý chí đấu tranh kiên cường, nhândân ta đã xây đắp nên một nền văn hóa kết tinh sức mạnh và in đậm dấu ấn bản sắcdân tộc, thể hiện sức sống mãnh liệt và sự trường tồn của dân tộc Việt Nam Nhờnền tảng và sức mạnh của văn hóa dân tộc, mặc dù trải qua bao thăng trầm của lịch
sử, dân tộc Việt Nam vẫn giữ vững và phát huy bản sắc của mình, đã vượt qua baokhó khăn, gian khổ, làm nên những chiến công hiển hách, tô thắm thêm nhữngtrang sử hào hùng của dân tộc, đưa dân tộc Việt Nam sánh vai cùng các cườngquốc năm châu trong sự nghiệp xây dựng đất nước, đấu tranh chống kẻ thù xâmlược, bảo vệ nền độc lập tự do của dân tộc
Văn hóa có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc, phát triển toàn diện con người Việt Nam Như Đảng ta đã xác định: “Xây
dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc vừa là mục tiêu vừa là động lựcthúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội” Ngày nay, trong điều kiện khoa học và côngnghệ trên thế giới phát triển mạnh mẽ, toàn cầu hóa kinh tế trở thành xu thế kháchquan Việc mở rộng giao lưu quốc tế là cơ hội để chúng ta tiếp thu tinh hoa văn hóa,những thành tựu trí tuệ của nhân loại, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thứclớn trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đặc biệt là việc giáo dục, giữ gìn cácgiá trị văn hóa truyền thống trong giới trẻ, nhất là đối với học sinh, sinh viên
Những thay đổi về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội ở nước ta trong nhữngnăm qua, nhất là quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường mở cửa hội nhậpquốc tế, đã tạo nên những biến động mạnh mẽ trong đời sống tinh thần của thế hệtrẻ Những mặt trái của nền kinh tế thị trường đã có ảnh hưởng tiêu cực đến một bộphận học sinh, sinh viên, làm thay đổi các quan điểm của họ về giá trị truyền thốngcủa dân tộc, ảnh hưởng không tốt đến lối sống, nếp sống của thanh niên, sinh viên.Điều đáng lo ngại là sự sa sút về phẩm chất, đạo đức ở một bộ phận học sinh, sinhviên, thể hiện ở xu thế chạy theo những giá trị vật chất đơn thuần, có tư tưởng sùng
Trang 2ngoại, văn hóa ngoại lai, từ đó coi thường những thuần phong mỹ tục, hoặc lãngquên các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc
Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi, học sinh, sinh viên rất nhạy cảm với cái mới,chịu ảnh hưởng to lớn của những tác động từ bên ngoài, vì vậy, việc giáo dục giá trịvăn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ, trong đó có học sinh, sinh viên, là vấn đề rấtcấp thiết, giúp họ nhận ra giá trị đích thực và sức sống lâu bền của các giá trị văn hóatruyền thống Các giá trị đó, được ông cha ta hun đúc từ xưa đến nay, không chỉ làbản sắc, cội nguồn, sức mạnh nội sinh, mà còn là động lực cho sự phát triển của dântộc ta lên một tầm cao mới
Chính vì vậy, tác giả lựa chọn nghiên cứu vấn đề: “Giáo dục các giá trị văn hóa truyền thống cho học viên các trường sĩ quan quân đội trong quá trình giao lưu văn hóa” làm chủ đề tiểu luận.
NỘI DUNG
I Những vấn đề chung về văn hóa
1 Một số quan niệm về văn hóa
Văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo ra, ra đời cùng với sự xuất hiệncủa xã hội loài người Thuật ngữ văn hóa đã có từ lâu đời trong ngôn ngữ loàingười Nhưng khi bàn về khái niệm văn hóa có nhiều cách tiếp cận khác nhau, tùytheo góc độ và phương pháp tiếp cận Có người xuất phát từ những biến đổi xã hội
mà nhìn văn hóa một cách bản chất và tổng quát Có người từ góc nhìn một lĩnhvực hoạt động mà đi sâu vào các khía cạnh của văn hóa Có người xem xét văn hóadưới góc độ hệ thống giá trị tổng quát, vv… Tuy nhiên với cách diễn đạt khái quátnhất, không ai phủ nhận văn hóa là do con người sáng tạo, phục vụ cho nhu cầucuộc sống của con người; nó là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần được tíchlũy trong lịch sử, trong quá trình con người đấu tranh với thiên nhiên, trong các mốiquan hệ xã hội, trong ứng xử để tồn tại và phát triển
Tại Hội nghị quốc tế do UNESCO tổ chức từ ngày 26 tháng 07 đến ngày 06tháng 08 năm 1992 ở Mêxicô, những nhà văn hóa đại diện cho hơn 100 nước đã
Trang 3tính có đến hơn hai trăm định nghĩa về văn hóa; cuối cùng trong tuyên bố chung
định nghĩa sau đây được họ chấp nhận: "Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa hôm nay
có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội; văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, nhưng hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân Chính văn hóa làm cho chúng
ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà chúng ta xét đoán được những giá trị
và thực thi những sự lựa chọn Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình, là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân" 1
Theo nghĩa hẹp, văn hóa được UNESCO quan niệm: văn hóa là một tổng thểnhững hệ thống biểu cảm (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và giao tiếp trong một cộngđồng, khiến cộng đồng ấy có đặc thù so với các cộng đồng khác Có thể nhấn mạnh:Văn hóa bao gồm hệ thống những giá trị để đánh giá một sự việc, một hiện tượng (đẹphay xấu, đạo đức hay vô luân, phải hay trái, đúng hay sai, …) theo cộng đồng ấy
Một số nhà nghiên cứu văn hóa khác cho rằng: "Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích luỹ qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình" 2 Với định nghĩa này, họ đã chỉ ra bốn đặc trưng quan trọng nhất của văn hóa
- đó là tính hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử và tính nhân sinh
Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc lại cho rằng: "Văn hoá là một quan hệ.
Nó là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng với thế giới thực tại Quan hệ ấy biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của một tộc người, một cá nhân so với một tộc người khác, một cá nhân khác Nét khu biệt các kiểu lựa chọn làm cho chúng khác
Trang 4nhau, tạo thành những nền văn hóa khác nhau là độ khúc xạ Tất cả mọi cái mà một tộc người tiếp thu hay sáng tạo đều có một độ khúc xạ riêng có mặt ở mọi lĩnh vực và rất khác độ khúc xạ ở một tộc người khác" 3
Dưới góc độ tiếp cận tâm lý học, các nhà Tâm lý học văn hóa đã đưa ra định
nghĩa: Văn hóa là phức hợp tâm lý chỉnh thể được hình thành và phát triển cao độ trong hoạt động của cá nhân, phản ánh dấu ấn của một cộng đồng và là một nhân
tố quan trọng bậc nhất của sự phát triển toàn diện nhân cách con người
Từ những nội dung ở trên có thể khái quát: “Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra được tích lũy trong quá trình hoạt động thực tiễn” 4
Cấu trúc của văn hóa có 3 lớp
Lớp thứ nhất là các sản phẩm bề ngoài: đó là những gì có thể quan sát được
như: ngôn ngữ, nghệ thuật, ăn ở, kiến trúc các định kiến hầu hết đều xuất phát từcấp độ biểu tượng và những gì quan sát được
Lớp thứ hai là hành vi ứng xử: Văn hóa là sự chỉ dẫn cho hành động của cá
nhân Nền văn hóa này phân biệt với nền văn hóa khác bằng những giải pháp riêng
mà nó lựa chọn để giải quyết các vấn đề khác nhau
Lớp thứ ba là giá trị và chuẩn mực.
Giá trị là tính có ý nghĩa, tính tích cực tốt đẹp, đáng quý, có ích của các đối
tượng với các chủ thể Giá trị là sự thể hiện có tính định hướng mối quan hệ giữachủ thể đánh giá và đối tượng của việc đánh giá Là động cơ, mục đích hoạt động,
là động lực cho sự phát triển con người Quy định lối sống, cách sống của cá nhân,quy định sự phát triển văn hóa của cá nhân đó
Chuẩn mực là cảm nhận chung của một nhóm về cái gì là đúng, cái gì là sai, là
quy tắc tường minh hoặc hàm ẩn nhằm xác định thái độ và kiểu hành vi phù hợptrong một xã hội hay một nhóm
2003, tr.13.
Trang 5Trong bất cứ nền văn hóa nào cũng có một hệ thống các định hướng giá trịthống trị hay được ưu tiên hơn, trong đó các giá trị văn hóa truyền thống có vai tròhết sức quan trọng trong việc tạo lập nên tính đặc thù khác biệt hay nói cách khác
đó chính là bản sắc văn hóa của một dân tộc
2 Quan niệm về bản sắc văn hóa
Bản sắc văn hóa là sắc thái gốc, là những đường nét, màu sắc riêng biệtkhông thể trộn lẫn của một nền văn hóa Bản sắc làm nên cốt lõi vững chắc giúpcho nền văn hóa luôn giữ được tính duy nhất, tính nhất quán trong quá trình pháttriển Mỗi cá nhân với tư cách là một chủ thể sáng tạo văn hóa luôn thống nhất cáiriêng của bản thân mình và cái chung của dân tộc và nhân loại Do vậy, bản sắc vănhóa luôn chứa đựng cả tính nhân loại, cả tính khu vực và tính tộc người
Bản sắc văn hoá được ví như tấm chứng minh thư, thẻ căn cước của một nềnvăn hoá Do đó, bản sắc văn hoá có vai trò cực kỳ quan trọng đối với sự tồn tại vàphát triển của đất nước Với vai trò là “bệ đỡ”, bản sắc văn hoá dân tộc đã giúp chodân tộc Việt Nam đứng vững suốt hàng chục thế kỷ trước sự nô dịch cũng như âmmưu đồng hoá của ngoại bang Và chính sự du nhập của văn hoá ngoại bang đã tạonên cốt cách, diện mạo không thể bị tiêu diệt của văn hoá và con người Việt Nam
Bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam là tổng hòa các thuộc tính cơ bản, các
mối liên hệ bản chất với những sắc thái riêng tạo thành những đặc trưng cơ bản củanền văn hóa Việt Nam Bản sắc văn hóa chính là chứng minh thư để nhận dạng,phân biệt nền văn hóa này với nền văn hóa khác, giữa các cộng đồng văn hóa khác
nhau Bản sắc văn hóa Việt Nam được nhân dân ta vun trồng, xây đắp qua các thế
hệ, tạo thành cốt cách riêng trong lịch sử dân tộc Bản sắc đó có sự khác biệt vớibản sắc của các quốc gia trên thế giới về văn hiến, lãnh thổ và phong tục tập quán
Bản sắc văn hóa là tinh hoa của văn hóa, là tổng hợp những truyền thống quýbáu của dân tộc, nó là cái cốt lõi, là bộ khung, là giá đỡ toàn bộ nền văn hóa Những
yếu tố cơ bản cấu thành nên bản sắc của văn hóa Việt Nam đó là: “Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá
Trang 6nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý; đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động; sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống” 5 Bên cạnh đó, bản sắc văn hóa việt Nam còn được thể hiện trong cáclĩnh vực như kiến trúc, hội họa, văn chương, âm nhạc, vv…
Nghiên cứu bản sắc văn hóa Việt Nam, thấy rõ giá trị của nền văn hóa ViệtNam để bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng và phát triểnnền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cơ sở để giáo dục, lưugiữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc cho thế hệ trẻ
3 Giao lưu văn hóa.
Thuật ngữ giao lưu văn hóa được sử dụng khá rộng rãi trong các ngành khoahọc xã hội như khảo cổ học, dân tộc học, xã hội học, văn hóa học và tâm lý học,vv… tức là những ngành khoa học có đối tượng nghiên cứu là con người và xã hội,nhân văn Chúng ta có thể hiểu, giao lưu văn hóa là sự vận động thường xuyên của
xã hội, gắn bó với tiến hóa xã hội nhưng cũng gắn bó với sự phát triển của văn hóa,
là sự vận động thường xuyên của văn hóa
Giao lưu văn hóa vừa là kết quả của trao đổi, vừa chính là bản thân sự traođổi Có hiểu như vậy mới thấy hết tầm quan trọng của giao lưu văn hóa trong lịch
sử nhân loại, bởi vì sản xuất, trao đổi là một động lực thúc đẩy sự phát triển củalịch sử Nói cách khác, giao lưu văn hóa là sự tiếp nhận văn hóa từ bên ngoài bởichủ thể Quá trình đó đặt mỗi dân tộc nói chung, mỗi con người nói riêng phải xử
lý tốt mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh
Hai yếu tố này luôn có khả năng chuyển hóa cho nhau và rất khó tách biệt trongmột thực thể văn hóa Có yếu tố giai đoạn này là yếu tố ngoại sinh nhưng đến giaiđoạn sau, những tính chất của yếu tố ngoại sinh đó không còn hoặc nhạt dần đến nỗingười ta tưởng rằng đó là yếu tố nội sinh Hơn nữa, kết quả của sự tương tác giữa haiyếu tố này thường diễn ra theo hai trạng thái: một là, yếu tố ngoại sinh lấn át, triệt tiêu
5 Giáo trình cơ sở văn hóa Việt Nam (Dùng cho đào tạo sĩ quan cấp phân đội – bậc đại học), sđd, tr.180.
Trang 7yếu tố nội sinh; hai là, có sự cộng hưởng lẫn nhau, yếu tố ngoại sinh dần dần trở thànhyếu tố nội sinh hoặc bị phai nhạt thuộc tính căn bản của yếu tố ngoại sinh.
Xét ở phương diện thái độ của chủ thể, sự tiếp nhận các yếu tố ngoại sinhcũng có hai dạng thể hiện: tự nguyện tiếp nhận và bị cưỡng bức tiếp nhận Mức độtiếp nhận trong giao lưu văn hóa cũng khác nhau: có sự tiếp nhận đơn thuần và sựtiếp nhận có sáng tạo Sự tiếp nhận đơn thuần khi nhìn ở ý nghĩa tương đối là phổbiến trong mọi cá nhân Trong khi đó, sự tiếp nhận có sáng tạo lại là sự tiếp nhận
có kiểm soát của lý trí và sự tiếp nhận có sáng tạo cũng có ba mức: thứ nhất làkhông tiếp nhận toàn bộ mà chỉ chọn lọc lấy những giá trị thích hợp cho mình; thứ hai
là tiếp nhận cả hệ thống nhưng đã có sự sắp xếp lại theo quan niệm giá trị của chủ thể;thứ ba là mô phỏng và biến thể một số thành tựu của văn hóa dân tộc khác bởi chủ thể
Như vậy, mối quan hệ biện chứng giữa yếu tố nội sinh và yếu tố ngoại sinh,đặt ra đòi hỏi với chính chủ thể tiếp nhận là nội lực của chính nó, hay nói cách khác
là bản sắc và truyền thống văn hóa của chủ thể tiếp nhận
Dưới góc nhìn của Tâm lý học văn hóa, bản sắc, giá trị và truyền thốngkhông phải là yếu tố nhất thành bất biến Sự vận động của mỗi nền văn hóa trongkhông gian và thời gian luôn luôn là sự vận động của các yếu tố bất biến và khảbiến, giữa cái cố hữu và cái cách tân Cái khả biến phát triển đến mức độ nào đó sẽlàm thay đổi chính thực thể văn hóa đó, như quy luật lượng chất Ngày nay, giaolưu văn hóa là quy luật phát triển của văn hóa, quy luật tất yếu của đời sống, là nhucầu tự nhiên của con người hiện tại
II Giao lưu của văn hóa Việt Nam và giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho học viên các trường sĩ quan quân đội trong quá trình giao lưu văn hóa
1 Tính tất yếu của quá trình giao lưu văn hóa
Giao lưu văn hóa là quy luật tồn tại và phát triển của mọi nền văn hóa và mọi xãhội từ xưa đến nay Mỗi quốc gia, dân tộc trong quá trình hình thành, tồn tại và phát triểnđều sản sinh ra một nền văn hóa kết tinh những giá trị vật chất và tinh thần của quốc gia,dân tộc đó Mỗi nền văn hóa đi qua nhiều chặng đường lịch sử, được bồi đắp thêm những
Trang 8giá trị mới Văn hóa không thể tự nó vận động đi lên mà phải có sự hỗ trợ của các yếu tốchính trị, kinh tế, xã hội, … và có sự giao lưu với các quốc gia, dân tộc khác.
Thực chất, giao lưu văn hóa chính là sự tác động qua lại biện chứng giữa cácyếu tố nội sinh và ngoại sinh của quá trình phát triển Trong đó, các yếu tố nội sinh,
mà trung tâm là con người, giữ vai trò chủ thể, có ý nghĩa quyết định trong việcđịnh hướng mối quan hệ của chúng với các yếu tố ngoại sinh Ngược lại, các yếu tốngoại sinh cũng ảnh hưởng mạnh mẽ dưới dạng kích thích hoặc kìm hãm sự pháttriển của các yếu tố nội sinh
Lịch sử các nền văn minh của nhân loại cho thấy: không có nền văn hóa nào,
dù lớn và có ảnh hưởng sâu rộng đến đâu, mà có thể liên tục phát triển trong mộtđịa bàn khép kín, biệt lập, tách rời sự tiếp xúc với các nền văn hóa khác
Trong thời đại ngày nay, nhất là những thập kỷ sau chiến tranh thế giới thứ hai, cónhiều nước mới giành được độc lập ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ La Tinh đã hy vọngvào con đường hiện đại hóa theo mô hình của các nước Âu – Mỹ Theo quan điểm đó, cónghĩa là hiện đại hóa được đồng nhất với phương Tây hóa Kết quả là sự xâm nhập ồ ạtnhững chuẩn mực và hệ giá trị từ bên ngoài vào các nước nói trên, làm cho những chuẩnmực và giá trị văn hóa truyền thống bị biến dạng và biến chất Chính sự đứt đoạn về vănhóa nội sinh đã khiến cho các nước đó không những không đạt được mục tiêu hiện đạihóa mà còn lâm vào rối loạn và suy thoái Cho đến nay, nhiều nhà khoa học trên thế giới
đã phải thừa nhận sự thất bại của lý thuyết phát triển ngoại sinh, do một số học giảphương Tây đề xướng trước đây
Đối với một xã hội và một nền văn hóa, sự phát triển trước hết là sự tự thân vậnđộng của các yếu tố nội sinh Nhưng phát triển nội sinh không tách rời ảnh hưởng của cácyếu tố ngoại sinh Không có sự trao đổi hoặc sự trao đổi bị đứt đoạn, thì cả văn hóa và xãhội của một cộng đồng đều có thể rơi vào trì trệ, suy thoái Nhưng nếu nhân danh sự traođổi để tiếp nhận vô điều kiện các yếu tố ngoại sinh đến mức từ bỏ các giá trị nội sinh, thìkhó tránh khỏi bị mất gốc về văn hóa và đi đến bị đồng hóa về văn hóa, thậm chí bị “diệt
Trang 9gốc” về văn hóa Với ý nghĩa đó, cho nên có thể nói rằng, mất nước còn có thể giành lạiđược, nhưng nếu để mất bản sắc văn hóa dân tộc thì sẽ mất tất cả.
Chính vì vậy, trong quá trình giao lưu văn hóa, điều cốt lõi là làm sao giải quyếtđúng mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố nội sinh và ngoại sinh của quá trình pháttriển Cách giải quyết đó, cho phép một xã hội, một nền văn hóa biến đổi mà không mất
đi tính độc đáo và bản sắc riêng của mình, vừa biết tiếp nhận những yếu tố mới từ bênngoài, mà không để bị tha hóa, biến chất, mất đi bản sắc văn hóa của dân tộc
2 Quá trình giao lưu của văn hóa Việt Nam.
Giao lưu văn hoá là sự tiếp nhận văn hoá của nước ngoài bởi một dân tộc chủthể nói chung và mỗi con người nói riêng với các mức độ khác nhau Giao lưu vănhoá là nội dung, là đặc trưng, đồng thời là một trong những quy luật phát triển củavăn hoá Nền văn hóa Việt Nam thống nhất và đậm đà bản sắc dân tộc là vì tínhchất mở và khả năng giao lưu, tiếp biến văn hóa của nó rất rộng
Xét về vị trí địa lí, Việt Nam nằm trên đường giao lưu từ Bắc xuống Nam, từTây sang Đông Đồng thời, Việt Nam nằm trong khu vực tiếp xúc của hai nền vănhóa, văn minh cổ xưa nhất của châu Á đó là: Trung Hoa và Ấn Độ Nằm ở giaođiểm của các luồng văn hóa Do đó, trong quá trình phát triển lịch sử xã hội, ViệtNam luôn luôn có sự giao lưu và tiếp biến văn hóa rộng rãi trong khu vực ĐôngNam Á, Trung Hoa, Ấn Độ và phương Tây Trong quá trình giao lưu văn hóa có cả
sự chủ động tiếp nhận, vay mượn, khai hóa, đồng hóa văn hóa Tuy nhiên, nét chủđạo trong quá trình giao lưu của văn hoá Việt Nam là tiếp nhận một cách chủ động
và có sáng tạo những thành tựu văn hóa nước ngoài, đồng thời đồng hoá nhữngthành tựu văn hoá đó cho phù hợp với môi trường, truyền thống văn hóa, khẳngđịnh tính độc lập, tự chủ của quốc gia, dân tộc và bản sắc văn hóa Việt Nam
Nhiều nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước, khi tìm hiểu văn hóa Việt Namđều đặt ra một câu hỏi lớn: Vì sao Việt Nam, từ rất xa xưa đã nằm giữa hai nền văn hóa,văn minh cổ xưa rực rỡ thuộc hai quốc gia lớn đó là Trung Hoa và Ấn Độ, trong đó cònphải trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc Sau này còn bị phương Tây xâm chiếm và
Trang 10thống trị trên một thế kỷ, nhưng Việt Nam không bị đồng hóa, mà trái lại vẫn bảo tồn vàphát huy được bản sắc văn hóa riêng của mình?
Điều đó chỉ có thể được giải thích rằng, ngay từ trong quá trình dựng nước vàgiữ nước, cha ông ta đã hun đúc, xây dựng được một hệ thống các giá trị văn hóatruyền thống đặc trưng mà không có bất kỳ sự tác động nào có thể làm thay đổiđược Trong đó, hệ giá trị tinh thần cốt lõi chính là lòng yêu nước nồng nàn, ý thứccộng đồng sâu sắc, đạo lý “thương người như thể thương thân”, tinh thần đoàn kết,đức tính cần cù, thiết thực, linh hoạt, sáng tạo trong lao động sản xuất, tổ chức cuộcsống, xây dựng và bảo vệ đất nước Chính các giá trị văn hóa truyền thống đó là “bộlọc” và là hệ quy chiếu để ông cha chúng ta lựa chọn, tiếp thu những giá trị mới quanhững lần giao lưu, tiếp xúc văn hóa với bên ngoài
Tuy nhiên, hiện nay hoàn cảnh lịch sử của giao lưu văn hóa đã thay đổi vềnhiều phương diện: thứ nhất, sự phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ, đặcbiệt là sự bùng nổ của công nghệ thông tin khiến cho văn hóa và các sản phẩm vănhóa càng đa dạng, phong phú Nói cách khác, giao lưu văn hóa ở thời đại tin học làhình thức giao lưu sản phẩm văn hóa mà trước kia chưa từng có, phương tiện giaolưu văn hóa cũng phong phú, đa dạng Thứ hai, công cuộc đổi mới và mở cửa hộinhập quốc tế ở nước ta hiện nay, làm cho việc giao lưu văn hóa là hoàn toàn tựnguyện, chủ động, không hề bị áp đặt hay cưỡng bức
Như vậy, trong quá trình giao lưu với các nền văn hóa khác, dù bị áp đặt hay tựnguyện, văn hóa Việt Nam không những vẫn giữ nguyên được bản sắc của mình, mà còntrở nên phong phú, đa dạng, nhờ biết tiếp thu và cải biến những tinh hoa văn hóa củanhân loại thành những giá trị đặc trưng của chính mình, đáp ứng với yêu cầu của sựnghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc qua các giai đoạn lịch sử, đồng thời cũng phù hợp với
hệ giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc Nhờ vậy, “dân tộc ta vẫn giữ được độc lập mà không hề biệt lập, học hỏi bên ngoài mà không sao chép, hội nhập với thế giới mà không
bị hòa tan” 6
6 Những vấn đề văn hóa Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục, 1998, tr.155.
Trang 11Tóm lại, việc giao lưu văn hóa trong giai đoạn hiện nay đang diễn ra một cáchnhanh chóng, phong phú và đa dạng, đồng thời cũng phức tạp hơn về nội dung và hìnhthức Kết quả của quá trình giao lưu văn hóa hiện nay đã làm cho chúng ta thu đượcnhững kết quả tích cực trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, xã hội, văn hóa, thông tin, khoahọc công nghệ,… Tuy nhiên, giao lưu văn hóa trong giai đoạn hiện nay cũng đặt cho vănhóa Việt Nam những thách thức mới trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, đặc biệt
là việc giáo dục những giá trị văn hóa truyền thống cho giới trẻ, nhất là đối với học sinh,sinh viên, những người chủ tương lai của đất nước
III Giáo dục giá trị văn hóa truyền thống cho học viên các trường sĩ quan quân đội trong quá trình giao lưu văn hóa
1 Những tác động trong giao lưu văn hóa hiện nay
Thế giới ngày nay đang đi vào quá trình toàn cầu hóa trên nhiều lĩnh vực:toàn cầu hóa thông tin, tài chính, thương mại, công nghệ, kinh tế,… Chúng ta đangsống trong thời đại bùng nổ thông tin, trong sự phát triển của khoa học kỹ thuật vàcông nghệ, nền kinh tế thị trường đang phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới Bên cạnh
đó, những “siêu lộ” thông tin với mạng lưới Internet đang phát triển để mở rộng sự giaolưu về nhiều mặt giữa các quốc gia, các cộng đồng nguời và các cá nhân trên thế giới.Điều đó tạo ra ưu thế chưa từng có trong giao lưu quốc tế Nó rút ngắn đến mức tốithiểu thời gian truyền đi những thông tin về mọi mặt và từ nhiều nguồn khác nhau Bêncạnh đó, nó mở ra địa bàn rộng lớn để trao đổi hàng hóa, dịch vụ và cả trí tuệ Nó có tácdụng tiết kiệm rất lớn về của cải cho thông tin liên lạc, góp phần thúc đẩy tăng trưởngkinh tế, phát triển khoa học, công nghệ của mỗi quốc gia
Khi thế giới chuyển từ đối đầu sang đối thoại cùng tồn tại hòa bình, hợp tác,phát triển và tập trung nguồn lực quốc gia cho sự tăng trưởng kinh tế bằng nhữngphương tiện hiện đại của cuộc cách mạng tin học thì việc giao lưu văn hóa trên thếgiới càng được mở rộng hơn bao giờ hết; các sản phẩm văn hóa kết hợp một cáchtinh vi giữa nghệ thuật - kỹ thuật - kinh doanh tung ra khắp nơi đến mọi ngõ ngáchtrên thị trường thế giới đem lại lợi nhuận khổng lồ cho nhiều nước Hành tinh của