Tuy nhiên, do nhiều yếu tố chủ quan vàkhách quan như khả năng làm thí nghiệm của giáo viên và học sinh còn hạnchế, thiết bị thí nghiệm còn chưa đạt chất lượng, thời gian tiến hành thí ng
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH
- -Bïi hoµng nam
NÂNG CAO HIỆU QUẢ SỬ DỤNG THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG PHÒNG HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ TRƯỜNG THPT
Áp dụng dạy học chương “Động lực học chất điểm”
Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VẬT
LÝ
MÃ SỐ: 60.14.10
LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS PHẠM THỊ PHÚ
Vinh – 2010 2010
Trang 2Lời cảm ơn
Tác giả luận văn chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa sau đại học, Khoa Vật lý, Tổ Phương pháp giảng dạy khoa Vật lý của trường Đại học Vinh Cảm ơn Ban giám hiệu, tổ Vật lý trường THPT Đặng Thúc Hứa – Thanh Chương – Nghệ An, cảm
ơn Ban giám hiệu, tổ Vật lý các trường THPT trên địa bàn các huyện dọc quốc lộ 46 – Tỉnh Nghệ An.
Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo, PGS.TS Phạm Thị Phú, người đã tận tình hướng dẫn, động viên và giúp
đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Tác giả xin chân thành cảm ơn Quý Thầy, Cô giáo và các Bạn đồng nghiệp đã quan tâm giúp đỡ, đóng góp nhiều ý kiến quý báu cho luận văn.
Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình và những người thân đã động viên và tạo điều kiện thuận lợi để tác giả hoàn thành luận văn này.
Thanh Chương, ngày 25 tháng 11 năm 2010
Tác giả
Bùi Hoàng Nam
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Trang 4Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết
quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong
bất kỳ công trình nào khác
Tác giả luận văn
Bùi Hoàng Nam
Trang 6MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 4
1 Lí do chọn đề tài 4
2 Mục đích nghiên cứu 5
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 5
3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài 5
3.2 Phạm vi nghiên cứu 5
4 Giả thuyết khoa học 5
5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5
6 Phương pháp nghiên cứu 6
7 Cấu trúc luận văn 6
8 Đóng góp mới của đề tài 6
PHẦN NỘI DUNG 8
Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về phòng học bộ môn vật lí các trường THPT 8
1.1 Cơ sở lí luận về phòng học bộ môn vật lí THPT 8
1.1.1 Phòng học bộ môn 8
1.1.2 Phòng học bộ môn vật lí 9
1.1.2.1 Khái niệm PHBM vật lí 9
1.1.2.2 Vị trí của PHBM vật lí trong hệ thống phương tiện dạy học vật lí 9
1.1.2.3 Chức năng của PHBM vật lí ở trường phổ thông 10
1.1.2.4 Các ưu điểm của PHBM vật lí so với PHTT 10
1.1.2.5 Cấu trúc, thiết bị phòng học bộ môn 12
1.2 Cơ sở pháp lý xây dựng PHBM 13
1.3 Thực tiễn PHBM vật lí trường THPT 13
1.3.1 PHBM một số nước tiên tiến trên thế giới 13
1.3.2 Xây dựng và sử dụng PHBM ở nước ta 16
1.3.3 Khảo sát thực trạng PHBM Vật lí THPT tại các trường THPT dọc quốc lộ 46 22
1.3.3.1 Mục đích điều tra 22
1.3.3.2 Các tiêu chí đánh giá 22
1.3.3.3 Đối tượng điều tra 23
1.3.3.4 Phương pháp và thời gian điều tra 23
1.3.3.5 Xây dựng phiếu điều tra 23
1.3.3.6 Xử lí phiếu điều tra 24
1.3.3.7 Thực trạng PHBM vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46 24
1.3.3.8 Nguyên nhân của thực trạng 27
Trang 7Kết luận chương 1 30
Chương 2 Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học trong phòng học bộ môn vật lí Áp dụng dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn 31
2.1 Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị trong PHBM 31
2.1.1 Nhóm biện pháp quản lí 31
2.1.1.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lí về PHBM (2.1.1.1) 31
2.1.1.2 Tăng cường đầu tư thiết bị dạy học trong PHBM (2.1.1.2) 31
2.1.1.3 Lắp đặt, bảo quản và bảo dưỡng thiết bị trong PHBM (2.1.1.3) 32
2.1.1.4 Tăng cường công tác quản lí việc khai thác sử dụng PHBM (2.1.1.4) 32
2.1.1.5 Đưa tiêu chí sử dụng thiết bị dạy học vào đánh giá xếp loại giáo viên (2.1.1.5) 34
2.1.2 Nhóm biện pháp đối với giáo viên vật lí 34
2.1.2.1 Nâng cao nhận thức của giáo viên về PHBM, phương tiện dạy học trong dạy học vật lí, cách sử dụng và bảo quản các thiết bị dạy học (2.1.2.1) 34
2.1.2.2 Tăng cường sử dụng các thiết bị thí nghiệm hiện có ở phòng học bộ môn vào dạy học (2.1.2.2) 35
2.1.2.3 Tăng cường sử dụng các phương tiện hiện đại trong PHBM vật lí nhờ sử dụng các bài giảng điện tử (2.1.2.3) 35
2.1.2.4 Tăng cường sử dụng các phương tiện hiện đại trong PHBM vật lí nhờ xây dựng các video clip thí nghiệm giáo khoa bổ sung cho các thí nghiệm khó tiến hành hoặc không có điều kiện tiến hành ở THPT (2.1.2.4) 36
2.1.2.5 Sử dụng PHBM vật lí để tổ chức các hoạt động ngoại khoá (2.1.2.5) 36
2.1.2.6 Tăng cường tự làm đồ dùng dạy học bổ sung cho PHBM (2.1.2.6) 37
2.1.3 Nhóm biện pháp đối với học sinh 38
2.2 Áp dụng các biện pháp dạy học chương “Động lực học chất điểm” - Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn 38
2.2.1 Vị trí và đặc điểm của chương “Động lực học chất điểm” trong chương trình vật lí 10 – THPT chương trình chuẩn 38
2.2.2 Mục tiêu dạy học của chương “Động lực học chất điểm” 39
2.2.2.1 Kiến thức 39
2.2.2.2 Kỹ năng 39
2.2.2.3 Về thái độ 40
2.2.3 Logic trình bày kiến thức chương “Động lực học chất điểm” trong chương trình Vật lí 10 – THPT, chương trình chuẩn 40
2.2.4 Thiết bị dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn theo danh mục thiết bị dạy học tối thiểu môn vật lí tại PHBM vật lí trường THPT Đặng Thúc Hứa 41
Trang 82.2.5 Hiện thực hóa biện pháp (2.1.2.2) 42
2.2.5.1 Vận hành các bài học có thí nghiệm trong chương “Động lực học chất điểm” - dạy học trong PHBM 42
2.2.5.2 Dạy học theo phương pháp thực nghiệm vật lí sử dụng PHBM vật lí với thí nghiệm thực 42
2.2.5.3 Tiến hành thí nghiệm thực hành đồng loạt của HS trong PHBM 47
2.2.6 Hiện thực hóa biện pháp (2.1.2.3) và (2.1.2.4) 51
2.2.6.1 Xây dựng các video clip thí nghiệm của các thí nghiệm hiện đại 51
2.2.6.2 Xây dựng bài giảng điện tử với các video clip thí nghiệm đã xây dựng 51
2.2.7 Hiện thực hóa biện pháp (2.1.2.6) 62
2.2.7.1 Chế tạo thiết bị thí nghiệm tự làm 62
2.2.7.2 Bài học vật lí ở PHBM với thiết bị thí nghiệm tự chế tạo 62
Kết luận chương 2 64
Chương 3 Thực nghiệm sư phạm 65
3.1 Đối tượng và mục đích thực nghiệm sư phạm 65
3.1.1 Mục đích thực nghiệm 65
3.1.2 Đối tượng thực nghiệm 65
3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 65
3.2.1 Nội dung thực nghiệm 65
3.2.3 Phương pháp thực nghiệm 66
3.2.3.1 Chuẩn bị thực nghiệm 66
3.2.3.2 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 67
3.3 Kết quả thực nghiệm 67
3.3.1 Các tiêu chí đánh giá 67
3.3.2 Kết quả định tính 68
3.3.3 Kết quả định lượng 69
3.3.3.1 Thống kê các điểm số của bài kiểm tra của học sinh cặp khảo sát thứ nhất: 10C1 và 10C2 69
3.3.3.2 Thống kê các điểm số của bài kiểm tra của học sinh cặp khảo sát thứ hai: 10C5 và 10C4 72
3.3.3.3 Các tham số cụ thể 75
3.3.4 Kiểm định giả thuyết thống kê 77
Kết luận chương 3 78
PHẦN KẾT LUẬN 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO 81
Trang 9PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Đổi mới phương pháp dạy học là một quá trình tất yếu của thời đại của cảthế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng Trong nền kinh tế của thế kỉXXI này, nền giáo dục phải tạo ra con người có trí tuệ phát triển, tích cực,năng động, sáng tạo, thể hiện tinh thần hợp tác và tính nhân văn cao Nghịquyết Trung ương 4 khóa VII, nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII của hội nghịBan chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam đã đề cập rất cụ thể vềvấn đề đổi mới phương pháp dạy học
Quá trình dạy học muốn thành công cần phải có sự kết hợp chặt chẽ giữanội dung, phương pháp và phương tiện dạy học Muốn đổi mới phương phápdạy học đòi hỏi phải nắm vững về lí luận dạy học và sử dụng phương tiện dạyhọc một cách hợp lí
Thực nghiệm luôn đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong vật lí học Đặcbiệt quá trong quá trình dạy học ở trường THPT, các kiến thức phần lớn đượchình thành từ con đường thực nghiệm Thí nghiệm là một khâu then chốt trongphương pháp thực nghiệm Hiện nay thiết bị thí nghiệm và một số thiết bị hiệnđại đã được Bộ giáo dục và đào tạo trang bị tương đối đầy đủ cho các trườngphổ thông cho tất cả các khối lớp Tuy nhiên, do nhiều yếu tố chủ quan vàkhách quan như khả năng làm thí nghiệm của giáo viên và học sinh còn hạnchế, thiết bị thí nghiệm còn chưa đạt chất lượng, thời gian tiến hành thí nghiệm
chưa đảm bảo, phần nhiều giáo viên ngại phải “tay xách nách mang” thiết bị từ
phòng chứa thiết bị lên phòng học, cách sắp xếp, bố trí thiết bị ở phòng học bộmôn chưa được hợp lí, … dẫn đến việc sử dụng thiết bị thí nghiệm của giáoviên trong dạy học còn ít, việc hình thành kiến thức cho học sinh bằng conđường thực nghiệm là chưa cao Nhược điểm trên có thể được khắc phục nếuchúng ta sử dụng một cách hợp lí phòng học bộ môn và các thiết bị dạy họctrong phòng học bộ môn
Trong chương trình vật lí trung học phổ thông, đặc biệt là chương “Độnglực học chất điểm” chúng tôi thấy thiết bị được cung cấp tương đối đầy đủ, tuynhiên độ chính xác chưa thật sự cao Hầu hết các kiến thức trong chương nàyđều được xây dựng trên cơ sở thực nghiệm tuy nhiên thực tế thì giáo viên rất ít
sử dụng thiết bị thí nghiệm và các thiết bị hiện đại hỗ trợ để giảng dạy
Vì những lí do nêu trên đồng thời để góp phần thúc đẩy việc sử dụng thiết
bị thí nghiệm, các thiết bị hiện đại khác vào dạy học và đổi mới phương pháp
Trang 10dạy học chúng tôi chọn vấn đề nghiên cứu: “Nâng cao hiệu quả sử dụng thiết
bị dạy học trong phòng học bộ môn Vật lí trường THPT; áp dụng dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn”
2 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học trongPHBM vật lí trên cơ sở khảo sát bức tranh thực trạng PHBM các trườngTHPT thuộc các huyện: Hưng Nguyên, Nam Đàn, Thanh Chương, Đô Lương
(Các trường THPT dọc quốc lộ 46 tỉnh Nghệ An) Áp dụng dạy học chương “
Động lực học chấy điểm” – Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài
4 Giả thuyết khoa học
Trên cơ sở bức tranh phản ánh đúng thực trạng PHBM Vật lí sẽ đề xuấtđược các biện pháp hợp lí, khả thi, khai thác có hiệu quả các thiết bị dạy họctrong phòng học bộ môn Vật lí THPT trong điều kiện hiện nay của các trườngTHPT, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Vật lí ở trường THPT
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về phòng học bộ môn nói chung và phònghọc bộ môn Vật lí ở trường THPT nói riêng
5.2 Xây dựng bức tranh thực trạng phòng học bộ môn vật lí ở cáctrường THPT dọc quốc lộ 46 tỉnh Nghệ An
5.3 Đề xuất các biện pháp khai thác hiệu quả PHBM Vật lí
5.4 Nghiên cứu mục tiêu, nội dung, chương trình, các phương tiệndùng cho dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Lớp 10 THPT, chươngtrình chuẩn
5.5 Áp dụng thử nghiệm các biện pháp dạy học chương “Động lực họcchất điểm” – Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn
Trang 115.6 Thực nghiệm sư phạm các biện pháp đã đề xuất vào dạy họcchương “Động lực học chất điểm” – Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn đểđánh giá tính khả thi, tính hiệu quả của các giải pháp đó; điều chỉnh và hoànthiện đề tài.
6 Phương pháp nghiên cứu
6.1 Nghiên cứu lí luận: Đọc các sách, tài liệu về những vấn đề liênquan đến việc giải quyết các nhiệm vụ đã đề ra trong luận văn
6.2 Nghiên cứu thực tiễn: điều tra thực trạng phòng học bộ môn vàviệc sử dụng thiết bị dạy học trong phòng học bộ môn ở các trường THPT dọcquốc lộ 46 Tìm hiểu và xây dựng videoclip thí nghiệm giáo khoa
6.3 Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT Đặng Thúc Hứa – ThanhChương – Nghệ An để đánh giá các giải pháp đã đề xuất trong luận văn
7 Cấu trúc luận văn
Luận văn gồm 3 phần: (gồm: 77 trang chính văn; 45 trang phụ lục)
MỞ ĐẦU
NỘI DUNG (gồm 3 chương)
CHƯƠNG 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về phòng học bộ môn Vật lí ởcác trường phổ thông (23 trang)
CHƯƠNG 2: Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy
học trong phòng học bộ môn Vật lí Áp dụng dạy học chương “Động lực học chất điểm” – Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn (34 trang)
CHƯƠNG 3: Thực nghiệm sư phạm (16 trang)
KẾT LUẬN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC
8 Đóng góp mới của đề tài
- Về lí luận: Hệ thống hóa một số cơ sở lí luận về PHBM và PHBM Vật
lí
- Về ứng dụng:
+ Xây dựng được bức tranh thực trạng về việc sử dụng thiết bị dạy họctrong phòng học bộ môn Vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46 tỉnhNghệ An
+ Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy họctrong PHBM Vật lí Cụ thể: Đề xuất ba nhóm biện pháp: Nhóm biện pháp
Trang 12quản lí với 5 biện pháp; nhóm biện pháp đối với giáo viên với 6 biện pháp
và nhóm biện pháp đối với học sinh có 3 biện pháp
+ Áp dụng các biện pháp đã đề xuất dạy học chương “Động lực họcchất điểm” – Lớp 10 THPT, chương trình chuẩn có được các sản phẩm cụthể là:
* Xây dựng được 3 đoạn Video clip với trường đoạn tổng cộng là 18phút 8 giây dùng làm cơ sở dữ liệu cho 2 bài giảng điện tử giảng dạy nộidung của chương nhằm khai thác PTDH trong PHBM vật lí
* Thiết kế được 5 giáo án giảng dạy có sử dụng thiết bị dạy học phònghọc bộ môn Vật lí
* Thiết kế được 3 bài giảng điện tử dùng để giảng dạy nội dung củachương
* Sử dụng được các bộ thí nghiệm có sẵn của phòng học bộ môn
* Phát động phong trào tự làm thiết bị dạy học vật lí, sản phẩm cụ thể:
HS chế tạo được các lực kế
Trang 13PHẦN NỘI DUNG Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn về phòng học bộ môn vật lí
PHBM là nơi đảm bảo môi trường sư phạm cho việc thực hiện các chứcnăng lí luận dạy học và chức năng lí luận nhận thức của phương tiện dạy học
Thực chất của phương thức dạy học theo PHBM là dạy học được tiếnhành trong các phòng mà ở đó được sắp đặt sẵn các thiết bị dạy học phù hợpmôn học Học sinh không học trong một phòng học cố định mà di chuyểntheo từng môn học đến PHBM của từng môn tương ứng PHBM là tổ hợpphòng học thông thường và phòng thí nghiệm (hay phòng thiết bị theo mônhọc) Đổi mới toàn diện giáo dục hiện nay yêu cầu đổi mới tất cả các yếu tốcấu trúc bao gồm: quan điểm, mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện,phương thức, hình thức tổ chức dạy học PHBM là phương thức tổ chức dạyhọc, là môi trường sư phạm để triển khai có hiệu quả các phương tiện dạyhọc
Theo quan điểm triết học duy vật lịch sử, bất kỳ một quá trình lao độngnào cũng bao gồm ba yếu tố liên quan mật thiết với nhau: đối tượng lao động,công cụ lao động và người lao động Phương thức lao động là môi trường(không gian vật chất và xã hội) để diễn ra quá trình lao động (sự tương tác củangười lao động lên đối tượng lao động thông qua các công cụ lao động) Khi
Trang 14công cụ lao động biến đổi, phát triển thì phương thức lao động cũng phải biếnđổi để phù hợp với sự phát triển, thúc đẩy tăng năng suất và hiệu quả laođộng Trong trường học, đối tượng lao động là nội dung dạy học, người laođộng là giáo viên và học sinh, công cụ lao động là các phương tiện, thiết bịdạy học Khi phương tiện dạy học thay đổi theo hướng hiện đại hóa, chuyênmôn hóa và tăng cường hoạt động tích cực tự giác sáng tạo của học sinh thìphương thức dạy học cũng phải thay đổi theo hướng thiết bị dạy học luôntrong tầm tay, thuận lợi cho sử dụng của giáo viên và học sinh Phương thứcdạy học mới đáp ứng những yêu cầu trên chính là PHBM.
1.1.2 Phòng học bộ môn vật lí [10]
1.1.2.1 Khái niệm PHBM vật lí
PHBM vật lí là PHBM dành cho tổ chức các giờ học vật lí – một mônhọc gắn liền với thí nghiệm và thực hành
1.1.2.2 Vị trí của PHBM vật lí trong hệ thống phương tiện dạy học vật lí
Theo tác giả Nguyễn Đức Thâm: “phương tiện dạy học (PTDH) là cácphương tiện vật chất do giáo viên và (hoặc) học sinh sử dụng dưới sự chỉ đạocủa giáo viên trong quá trình dạy học, tạo những điều kiện cần thiết nhằm đạtđược mục đích dạy học” [18,190]
Tác giả Thái Duy Tuyên còn nêu tường minh ngoại diên của khái niệmPTDH “các thiết bị dạy học, phòng dạy học, phòng thí nghiệm, bàn ghế, cácphương tiện kỹ thuật, v.v ” [20,236]
Như vậy, theo hai tác giả trên thì PHBM, PHTT cũng chỉ là một loạiphương tiện dạy học; còn theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang thì “PTDH baogồm mọi thiết bị kỹ thuật từ đơn giản đến phức tạp được dùng trong quá trìnhdạy và học để làm dễ dàng cho sự truyền thụ và lĩnh hội kiến thức, kỹ năng,
kỹ xảo” [13] ; nghĩa là phòng học (PHBM, PHTT) không thuộc ngoại diêncủa khái niệm PTDH
Tác giả Trần Doãn Quới coi PHBM là một phương thức dạy học (môitrường vật chất và xã hội) của quá trình dạy học [14,1-2] PHBM không đơnthuần là PTDH mà là “tổ hợp” các phương tiện dạy học, vì trong PHBM cóđầy đủ các PTDH cần thiết, các PTDH sử dụng trong PHBM tạo ra sự nhảyvọt về chất trong việc nâng cao hiệu quả khai thác thiết bị nhằm thực hiện cácmục tiêu dạy học
Hiện nay các PTDH hiện đại được trang bị và khai thác để khắc phụccác hạn chế của các PTDH truyền thống thì PHBM càng có vị trí đặc biệt
Trang 15quan trọng Đối với môn vật lí, thiết bị thí nghiệm giữ vị trí đặc thù, chỉ có thểthực hiện được tốt các chức năng lí luận dạy học của thiết bị thí nghiệm khihoạt động dạy học diễn ra ở PHBM.
Như vậy PHBM là một phương thức dạy học, là tổ hợp các PTDH.PHBM là môi trường thuận lợi để sử dụng phối hợp các PTDH nhằm khaithác hiệu quả (chất lượng cao và chi phí thấp) các PTDH
1.1.2.3 Chức năng của PHBM vật lí ở trường phổ thông
PHBM vật lí vừa là phòng học vừa là phòng thí nghiệm, nơi diễn rahoạt động dạy và học môn vật lí PHBM vật lí có các chức năng như sau:
- Theo quan điểm triết học, PHBM là một phương thức dạy học, là môi
trường vật chất và xã hội để hoạt động dạy học diễn ra trong tương tác giữachủ thể của quá trình (giáo viên và học sinh) với nội dung dạy học thông quacác phương tiện dạy học
- Theo quan điểm giáo dục học, PHBM là khâu tổ chức quá trình dạy học giáo dục nhằm thực hiện tối ưu các điều kiện vật chất kỹ thuật giáo dục, đảm
bảo thực hiện sự đồng bộ và tổng hợp các yếu tố cấu trúc của quá trình dạyhọc: quan điểm, mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổchức dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả dạy học
- Theo quan điểm của lí luận dạy học, PHBM vật lí là điều kiện vật chất cần thiết để thực hiện tốt các nhiệm vụ của dạy học vật lí: giáo dưỡng, giáo dục,
phát triển và giáo dục kỹ thuật tổng hợp
- Theo quan điểm của lí luận nhận thức, PHBM vật lí là môi trường thuận lợi
để khai thác triệt để các chức năng của các PTDH trên các bình diện khácnhau: trực quan trực tiếp, trực quan gián tiếp và cả bình diện khái niệm ngônngữ
1.1.2.4 Các ưu điểm của PHBM vật lí so với PHTT
- Tạo điều kiện thuận lợi thực tế để giáo viên sử dụng PTDH với công suấtcao hơn Các PTDH đều có chức năng cơ bản là “làm dễ dàng cho sự truyềnđạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh đối với kiến thức, kỹnăng, kỹ xảo”; nay trong PHBM các PTDH lại được bố trí “trong tầm tay”,không phải mang vác, di chuyển thì không có lí do gì mà không sử dụng Ví
dụ, thiết bị thí nghiệm trong dạy học vật lí có nhiều hình thức sử dụng (xem
sơ đồ 1.1)
Trang 16Sơ đồ 1.1 Các hình thức thí nghiệm trong dạy học vật lí ở trường phổ
thông
Chỉ có thể khai thác được các hình thức thí nghiệm này trong PHBM,dạy học trong PHBM tạo các điều kiện cần thiết cho thí nghiệm và quan sát ởnhà của học sinh
- Cho phép thực hiện trọn vẹn hơn những yêu cầu sư phạm, tâm lí, vệ sinhhọc đường và tổ chức lao động khoa học, đảm bảo an toàn lao động và hiệuquả kinh tế trong quá trình dạy học – giáo dục trong môn vật lí PHBM vật lí
có tác dụng đặc biệt trong việc tạo không khí nghiên cứu khoa học bởi chứcnăng vừa là phòng học vừa là phòng thí nghiệm, học sinh – được đóng vainhà vật lí học tự tay thực hiện các thí nghiệm (hình thức thí nghiệm thực tập)hoặc quan sát thu thập xử lí số liệu thí nghiệm (hình thức thí nghiệm biểudiễn) tự tìm kiếm chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng vật lí dưới sự hướng dẫnkhích lệ của giáo viên, qua đó hình thành những phẩm chất cần thiết củangười lao động trong xã hội công nghiệp hiện đại
- Nâng cao hiệu quả lao động của giáo viên, tăng mức độ “khẩn trương” củagiờ làm việc, tiết kiệm thời gian
Thí nghiệm giáo khoa
Trang 17- Tạo điều kiện rèn luyện phát triển các kỹ năng về vật lí: quan sát, đo lường,lắp ráp, tiến hành thí nghiệm, thu thập xử lí số liệu thí nghiệm,
- Tạo thuận lợi cho việc tổ chức hoạt động ngoại khóa nhằm bồi dưỡng pháttriển năng khiếu vật lí, năng lực sáng tạo của học sinh PHBM vật lí là nơilàm việc tốt nhất cho các nhóm “các nhà vật lí trẻ tuổi”, “các kỹ sư trẻ”.Trong PHBM có các tủ đựng thiết bị để chế tạo các thiết bị dạy học vật lí tựlàm – đó là môi trường để dạy sáng tạo vật lí
- PHBM vật lí mang lại hiệu quả kinh tế do chỗ thiết bị dạy học không bị lãngphí trong kho mà khai thác hết công suất, khi được sử dụng thiết bị thườngxuyên được bảo dưỡng, không bị hỏng do không sử dụng (Tình trạng lãngphí thiết bị trong kho không sử dụng do không có PHBM đã gây lãng phínhiều tỷ đồng đang là vấn đề nhức nhối hiện nay ở trường phổ thông)
1.1.2.5 Cấu trúc, thiết bị phòng học bộ môn
Phòng học bộ môn được thiết kế đúng tiêu chuẩn do Bộ Giáo dục vàĐào tạo quy định Bàn ghế trong phòng phải là loại chuyên dụng phù hợp vớilứa tuổi của từng cấp học và từng bộ môn, đủ về số lượng cho mỗi lớp họcsinh Có bảng viết theo quy định
Có nguồn điện ổn định, đủ ánh sáng cho học sinh học (đảm bảo tiêuchuẩn ánh sáng do Bộ Y tế quy định)
Có thiết bị cấp nước đặt ở các vị trí khác nhau theo thiết kế đặc thùtừng bộ môn PHBM Hóa học cần có thêm tủ hút khí độc, có hệ thống xử lýhóa chất sau khi thực hành thí nghiệm
Mỗi phòng có hệ thống tủ tường cửa kính để đựng thiết bị dạy họcdùng thường xuyên trong các giờ học
Hệ thống nghe nhìn được lắp đặt trên bàn GV và ở các vị trí thích hợp.Hình ảnh các nhà khoa học bộ môn được treo ở các vị trí trang trọng trongphòng học bộ môn
Có hệ thống cửa sổ kính đảm bảo thông thoáng về mùa hè, kín gió vềmùa đông
Có phòng chứa thiết bị và chuẩn bị thí nghiệm, thực hành ngay bêncạnh
Có hệ thống xử lý nước thải đúng quy định về việc bảo vệ môi trường
Có phương tiện chống ẩm, chống mối mọt, phòng cháy chữa cháy nổ.Từng bước trang bị máy điều hòa không khí, máy hút bụi, máy hút ẩm để việcbảo quản và sử dụng trang thiết bị tốt hơn
Trang 181.2 Cơ sở pháp lý xây dựng PHBM
Nhận thức được tác dụng to lớn của phương thức dạy học theo hệ thốngPHBM, trong xu thế hội nhập quốc tế; trong công cuộc đổi mới toàn diện giáodục phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành các văn bản về xây dựng
hệ thống PHBM, cụ thể:
1.2.1 Quy chế công nhận PHBM đạt chuẩn quốc gia, ban hành kèm theo
Quyết định số 32/2004/QĐ-BGDĐT ngày 24/9/2004 của Bộ trưởng Bộ Giáodục và Đào tạo
Theo Quy chế này PHBM phải đạt các tiêu chuẩn về cơ sở vật chất, vềcán bộ chuyên trách, về tổ chức hoạt động và quản lý Trong đó tiêu chuẩn về
cơ sở vật chất và nhân sự là vấn đề cốt lõi
1.2.2 Quy định về PHBM, ban hành kèm theo Quyết định số BGDĐT ngày 16/7/2008 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Văn bản nàythay thế Quyết định số 32/2004/QĐ-BGDĐT ngày 24/9/2004 của Bộ trưởng
37/2008/QĐ-Bộ Giáo dục và Đào tạo
Văn bản này quy định về PHBM, bao gồm: Quy cách PHBM, các yêucầu kỹ thuật của PHBM, quản lý và sử dụng PHBM Với mục đích thống nhấttrên phạm vi toàn quốc các điều kiện cần thiết về cơ sở vạt chất kỷ thuật củaPHBM phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông và làm căn cứ xây mớihoặc cải tạo PHBM nhằm nâng cao chất lượng dạy và học
1.3 Thực tiễn PHBM vật lí trường THPT
Để có sự so sánh khi khảo sát thực trạng PHBM khu vực khảo sát,chúng tôi tìm hiểu PHBM của một số nước tiên tiến trên thế giới và PHBMcủa một số trường điểm trong nước
1.3.1 PHBM một số nước tiên tiến trên thế giới
PHBM do các nhà khoa học Anh khởi xướng vào năm 1830 Nhàtrường châu Âu là nơi phát triển hình thức dạy học này Dạy học theo hệthống PHBM trở thành xu thế quốc tế từ những năm 60 của thế kỷ trước
Ở Liên Xô (cũ) từ những năm 50 của thế kỷ XX bắt đầu quá trìnhchuyển từ phương thức dạy học theo PHTT sang phương thức PHBM, phảimất ba thập kỷ mới hoàn tất quá trình chuyển đổi Đến 1982 ở nước cộng hòaUkraina 100% trường phổ thông đã hoàn tất chuyển sang hệ thống PHBM.Hiện này dạy học theo hệ thống PHBM vẫn duy trì ở trường phổ thông CHLBNga
Trang 19Ở Cộng hoà dân chủ Đức, đến cuối năm 1974 số trường phổ thông có ítnhất 1 PHBM vật lí là 91% và khoảng 35% tổng số trường phổ thông đãchuyển sang dạy học theo PHBM; đến 1981 đã có 95% số trường THCS (hệ
10 năm) và 100% số trường TH mở rộng (Hệ 11, 12 năm) đã dạy học theophương thức PHBM
Ở Tiệp Khắc, Hung-ga-ri cũng ưu tiên trang bị PHBM, phổ biến làPHBM vật lí, hóa học, sinh học, địa lí và học tiếng nước ngoài Từ nhữngnăm 1969 dạy học theo hệ thống PHBM ở Hung-ga-ri đã trở thành phổ biến ởcác trường trung học
Ở Hà lan, hệ thống PHBM được xây dựng ở hầu hết các trường THPTnhưng không cầu toàn Ví dụ, một trường lớn ở thủ đô Am-xtec-đam đáng lẽcần nhiều PHBM vật lí nhưng trên thực tế chỉ xây dựng 01 phòng dùng chodạy học các bài học có thí nghiệm [14,6-8]
“Có dịp đến Phần Lan, một quốc gia có nền giáo dục được đánh giáhiệu quả nhất thế giới, chúng tôi đã thăm hai trường trung học (một trường ởthị trấn Parola, được thành lập từ năm 1960 và một trường vừa mới xây ởthành phố Hammelina, cách thủ đô Helsinki hơn 100 km về phía bắc) Ở đó,tất cả học sinh đều được học tại phòng học bộ môn theo thời khóa biểu, chứkhông chia mỗi lớp học một phòng như ở ta Môn học nào cũng có phòng bộmôn, có giáo viên được phân công chịu trách nhiệm Bằng lối tổ chức phònghọc như thế này, tự nhiên các phòng học như ta vẫn thấy như hiện nay (phấntrắng-bảng đen) bị xóa bỏ
Người ta đã đầu tư rất thích đáng cho mỗi phòng bộ môn Có thể nói,
đó là những phòng học mơ ước của chúng ta: có đủ ti vi, đầu máy, cassette,máy tính, projector, overhead, camera vật thể, bảng đen, bảng trắng (để viếtbút dạ), các hệ thống bảng biểu của bộ môn, các loại thước đo được để sẵn.Phía cuối phòng bộ môn là một kho học cụ được nối với phòng học bằng cánhcửa lớn Vào phòng Vật lí, chúng tôi thấy ở đó trang bị cả cân tiểu ly, tínhchính xác đến bốn số thập phân Tại phòng Hóa, có cả tủ sấy (mỗi món có giátrị bằng bốn, năm chục triệu đồng Việt Nam) Ở phòng Sinh vật, riêng bộ mẫuvật thật của hơn năm mươi loài chim và thú cũng đủ gây bất ngờ cho kháchtham quan Tất cả các món đồ được trang bị trong phòng bộ môn đều có giátrị sử dụng cao
Tuy nhiên, không phải nhất nhất mọi thiết bị đều được làm sẵn, màkhoảng 30% đồ dùng dạy học ở phòng bộ môn do thầy và trò cùng tìm kiếm,
Trang 20tạo nên, bổ sung để bộ sưu tập ngày càng phong phú Ví dụ, mô hình các phân
tử ở phòng Hóa học, sơ đồ mạch dẫn ở phòng Vật lí, các giống cây đượctrồng trong chậu cảnh, bể kiếng nuôi các giống cá-tôm-cua và thực vật thủysinh trong phòng Sinh vật, bộ sưu tập các loại đá ở phòng Địa lí ”
[28]
Hình ảnh PHBM Vật lí của một trường THCS ở Pháp (Hình ảnh doTh.s Lê Minh Triết (Học viên CH15 LL&PPGD Vật lí, ĐH Vinh) cung cấp)
Ở châu Á việc chọn phương thức dạy học theo PHBM cũng được ápdụng phổ biến ở các nước tiên tiến như: Sing-ga-po, Thái lan, Trung quốc,
Ở Singapore, các PHBM được xây dựng rất khang trang về cơ sở vậtchất và đầy đủ hiện đại về thiết bị giảng dạy Các phương tiện nghe nhìn vàmáy vi tính được đặc biệt quan tâm Số lượng tranh giáo khoa không nhiều,hàng loạt tranh đã được đưa vào các băng ghi hình hay đĩa mềm của máy vitính Các phương tiện nghe nhìn và máy vi tính trong các PHBM thường đượctrang bị đủ đến tận từng học sinh (40 máy vi tính trong 1 phòng tin học) Mộttrường thường có 2 PHBM vật lí, 1 PHBM nhạc, 1 PHBM thể dục thể thao,
Trang 21Ở Thái lan, dạy học theo phương thức PHBM được thực hiện ở cáctrường trung học, ở tiểu học cũng đã có PHBM tin học và phòng nghe nhìndưới dạng trung tâm tin học và trung tâm nghe nhìn dùng chung cho một sốtrường tiểu học.
Ở Trung quốc, PHBM được quan tâm xây dựng ở các trường trung họctrọng điểm Quảng Tây – một tỉnh xa thủ đô nhưng các PHBM vật lí, hóa học,sinh vật cũng được xây dựng khá hiện đại về phòng, đồ gỗ và các thiết bị dạyhọc PHBM tin học có đến 60 máy vi tính, phòng học tiếng cũng có đủ chừng
ấy cabin đủ cho từng học sinh sử dụng PHBM tin học cũng được đưa cả vàocác trường tiểu học thực nghiệm,
Ở Mông Cổ, mặc dù có nhiều khó khăn về hoàn cảnh địa lí và kinh tế,trong năm 1980 cũng đã có đa số trường được trang bị tốt cho hệ thốngPHBM [14]
Qua một số dẫn chứng chúng ta thấy, rõ ràng xây dựng hệ thốngPHBM và chuyển dần từ phương thức học theo PHTT sang học theo hệ thốngPHBM là xu thế tất yếu có tính toàn cầu, nhằm cải tiến và nâng cao chấtlượng giáo dục trong nhà trường đặc biệt là hệ thống các trường trung học
1.3.2 Xây dựng và sử dụng PHBM ở nước ta
Từ năm học 2002 – 2003, cùng với việc thực hiện đổi mới chươngtrình, sách giáo khoa phổ thông, công tác thiết bị dạy học cũng được đầu tưđáng kể Tuy nhiên do đa số trường học đều chỉ có một vài phòng (hoặc kho)chứa thiết bị nên hiệu quả khai thác rất thấp Trước tình hình đó, năm 2003,được sự đồng ý của lãnh đạo Bộ GD-ĐT, dự án phát triển giáo dục trung học
cơ sở (THCS) phối hợp với các Vụ chức năng của Bộ đã chỉ đạo thí điểm
“Dạy học theo PHBM” tại một số trường THCS thuộc tỉnh Hà Tây, đến nămhọc 2004 – 2005 mở rộng thí điểm thêm tại 7 tỉnh nữa là: Vĩnh Phúc, PhúThọ, Lào Cai, Thái Bình, Hà Tĩnh, Đà Nẵng và Lâm Đồng Từ năm 2006,nhiều tỉnh thành trong cả nước bắt đầu triển khai xây dựng PHBM ở cáctrường THCS [10]
Theo tài liệu [29], Hội thảo "Chỉ đạo, quản lí hoạt động đổi mớiphương pháp dạy học ở các trường phổ thông" của Bộ Giáo dục và Ðào tạo
do GS Nguyễn Thiện Nhân, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Giáo dục
và Ðào tạo chủ trì được tổ chức ngày 3-1-2009 tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ
An, nhằm tiếp tục tìm kiếm giải pháp mới, góp phần nâng cao hiệu quả dạyhọc Hội thảo đã rút ra được những kết luận quan trọng:
Trang 22- Dạy học bằng phòng học bộ môn là xu hướng chung mà các nước phát triểntrên thế giới đang thực hiện
- Đổi mới giáo dục phổ thông cần chuyển dần từ phương thức dạy học theolớp cố định thành phương thức dạy học theo PHBM
- Trong những năm qua, việc triển khai các phòng học bộ môn được thựchiện ở hầu khắp các tỉnh, thành phố trong cả nước, bước đầu đã phát huyđược hiệu quả nâng cao chất lượng ở các cấp học Trong đó, tổ chức quản lí
và học tập các phòng học bộ môn giai đoạn 2 Dự án THCS cùng Vụ Giáo dụcTrung học triển khai từ năm 2005 đến năm 2010 bước đầu tạo được nhữngbước chuyển quan trọng trong phát huy tính ưu việt của phòng học bộ môn
Dự án THCS II đã xây dựng mới ở 343 trường THCS, trong đó có 67 trườngđiểm của 63 tỉnh, thành phố và bảy trường dân tộc nội trú, mỗi trường gồmmột hệ thống sáu phòng học bộ môn là tin học, vật lí, hóa học, sinh học, ngoạingữ và thư viện Các phòng học bộ môn vật lí, hóa học và sinh vật đều đượcthiết kế hiện đại, có sự linh hoạt theo mô hình phòng học bộ môn củaSingapore bao gồm một phòng học và thực hành rộng 75 m2 và ngay bên cạnh
là phòng chứa thiết bị và chuẩn bị thí nghiệm rộng 25 m2, bàn, ghế phù hợpđặc trưng bộ môn và trang thiết bị hiện đại như máy Projector, máy tính
Theo ông Lê Thu, Giám đốc Sở Giáo dục và Ðào tạo tỉnh Vĩnh Phúc thì
từ thực tiễn xây dựng phòng học bộ môn ở 94/144 trường THCS và 37/37trường THPT của tỉnh cho thấy, mặc dù còn một số khó khăn nhưng học tậptrong các phòng học bộ môn đã giúp các giáo viên kết hợp giảng dạy lí thuyếtgắn với thực tế nhiều hơn, giảm đi những căng thẳng của lối dạy hàn lâmtrước đây Các giờ học đã tạo hứng thú cho học sinh Học sinh đã tích cựcchuẩn bị đồ dùng cho các giờ thí nghiệm thực hành như: Chuẩn bị hạt giống,con giống, cây xanh
Thực tiễn xây dựng và sử dụng PHBM ở trường trung học trong thờigian qua đã khẳng định:
+ PHBM đã mang lại sự đa dạng, phong phú, gắn lí thuyết với thực tiễn, nângcao chất lượng giáo dục và đào tạo trong trường học
+ Dạy học trong PHBM không chỉ mang lại kết quả cao trong việc nâng caochất lượng giáo dục, phát huy tốt hiệu quả trang thiết bị đồ dùng dạy học màcòn phát huy sự sáng tạo của giáo viên và học sinh đáp ứng yêu cầu đổi mớiphương pháp dạy học, tăng cường sự tham gia của một cách tích cực, chủđộng, sáng tạo của học sinh trong các hoạt động giáo dục trong nhà trường
Trang 23Đó chính là việc tạo nên một môi trường giáo dục an toàn, bình đẳng, tạohứng thú cho học sinh trong học tập, góp phần tăng cường khả năng thựchành của học sinh, nâng cao chất lượng giáo dục trên cơ sở tập trung mọi nỗlực của nhà trường vì người học, với các mối quan tâm thể hiện thái độ thânthiện và tinh thần dân chủ.
a Trường THCS Phạm Ngọc Thạch – Quận Sơn Trà – TP Đà Nẵng[30]
Trường THCS Phạm Ngọc Thạch nằm trên địa bàn của Phường NạiHiên Đông, Quận Sơn Trà Đầu năm học 2007-2008, nhờ sự quan tâm củangành GD-ĐT, của địa phương cùng với sự nỗ lực phấn đấu của thầy và tròTrường THCS Phạm Ngọc Thạch Trường được thành phố đầu tư xây dựngmới Phòng bộ môn Vật lí-Công nghệ khang trang sạch đẹp, có kích thước vàtrang thiết bị đúng tiêu chuẩn của Bộ GD-ĐT Phòng bộ môn gồm một phòngchuẩn bị 20.79 m2, phòng thực hành 66.15 m2, có đầy đủ đồ dùng dạy học tốithiểu theo qui định, có bàn ghế chuyên dụng phù hợp với lứa tuổi học sinh, hệthống tủ kệ đựng thiết bị dạy học sắp xếp theo từng khối học…
Hằng năm Phòng bộ môn Vật lí- Công nghệ đều có kế hoạch bổ sungcác thiết bị , tranh ảnh còn thiếu để đảm bảo các thí nghiệm biểu diễn củagiáo viên và thí nghiệm thực hành của học sinh ở các môn vật lí và côngnghệ, giúp học sinh nắm vững các kỹ năng thao tác của bài thực hành và cáckiến thức cần thiết áp dụng vào thực tế Phòng bộ môn hoạt động theo giờhọc của nhà trường, có kế hoạch hoạt động cụ thể và căn cứ vào thời khóabiểu của nhà trường Có đội ngũ học sinh trực phòng bộ môn nhiệt tình, tíchcực
Trang 24Cuối mỗi học kỳ, giáo viên thiết bị cùng giáo viên bộ môn tiến hànhkiểm kê phòng học bộ môn Cuối năm học và năm tài chính, nhà trường thànhlập đoàn kiểm kê và tiến hành kiểm kê dụng cụ thiết bị , tranh ảnh và làm biênbản kiểm kê, biên bản thanh lí theo qui định kiểm kê tài sản của nhà nước.
Năm học 2009-2010 Phòng bộ môn Vật Lí- Công Nghệ phấn đấu trởthành phòng bộ môn đạt chuẩn quốc gia theo quyết định 37/2008/QĐ-BGD&ĐT của Bộ giáo dục và Đào tạo
b Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn – Đà Nẵng [10]
Trường THPT Lê Quý Đôn, địa chỉ số 1 Vũ Văn Dũng, Quận Sơn Trà,Thành phố Đà Nẵng Từ năm học 2003 – 2004 với kinh phí đầu tư nâng cấp
cơ sở vật chất phục vụ dạy và học trên 70 tỷ đồng, trường Lê Quý Đôn đãdành một phần lớn kinh phí xây dựng hệ thống PHBM cho các môn: Vật lí,Tin học, Hóa học, Sinh học Đối với môn Vật lí có 2 phòng thí nghiệm vừa làphòng thực hành thí nghiệm, vừa là PHBM Đối với 3 lớp chuyên lí của 3khối, đây là PHBM vật lí – nơi diễn ra các giờ học vật lí; đối với các lớp khácđây là phòng thực hành các bài thí nghiệm thực hành bắt buộc trong chươngtrình
- Trang thiết bị dùng chung: phương tiện nghe nhìn (máy vi tính, projector,màn chiếu, máy chiếu vật thể, bảng, loa, đầu đọc đĩa hình, ), bàn ghế theođúng quy định của Bộ, chân dung các nhà Vật lí học, tủ đựng thiết bị bố trídọc theo tường
- Thiết bị thí nghiệm: đầy đủ theo danh mục thiết bị dạy học tối thiểu môn vật
lí (dùng cho đào tạo đại trà), và hệ thống các bài thí nghiệm nâng cao do công
ty thiết bị giáo dục Thắng Lợi cung cấp
- Các thiết bị đã được giáo viên vật lí của trường khai thác thường xuyên theophương châm: đúng, đủ bám sát chương trình (đối với các lớp không chuyênvật lí); nâng cao chuyên biệt hóa đối với học sinh chuyên vật lí Học sinhchuyên vật lí có các bài thí nghiệm nghiên cứu bám sát chương trình dành chokhối chuyên vật lí đồng thời các em còn được tiến hành các bài thí nghiệmtheo chuyên đề tự khảo sát xây dựng các quy luật vật lí hoặc đo đạc các đạilượng vật lí mới thuộc về nội dung chuyên đề Học sinh lớp chuyên được tổchức thành các nhóm nghiên cứu (các nhà sáng tạo trẻ) thực hiện các dự ánnghiên cứu như các nhà vật lí trẻ tuổi thiết kế chế tạo, sản phẩm nghiên cứu
là các mô hình, thiết bị thí nghiệm tự làm bổ sung cho hệ thống thiết bị củaPHBM
Trang 25c Hình ảnh PHBM Vật lí trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai – TP Hồ Chí Minh [27]
Thiết bị trong phòng: máy chiếu, máy vi tính, TV 29", đầu máy sử dụng
cả băng - đĩa, máy chiếu qua đầu, màn chiếu, bảng từ đôi Bàn giáo viên mặt
đá rộng, cứng vững Bàn học sinh bắt cố định vào sàn phòng, có đánh số thứ
tự Ổ điện nơi bàn học sinh được cấp nguồn bằng một CB tổng trên phía bàn
giáo viên (bình thường ở chế độ Off cho an toàn).
Các đồ dùng dạy học khác được cất trong kho riêng, chỉ dọn ra khi giáoviên đăng ký sử dụng Phòng được ưu tiên cho bộ môn Lí, ngoài ra các mônkhác vẫn có thể đăng ký sử dụng khi cần
d PHBM Vật lý ở trường THPT Chuyên Phan Bội Châu - Nghệ An
Trường THPT chuyên Phan Bội Châu, địa chỉ số 48 Lê Hồng Phong,Thành phố Vinh, Nghệ An có nhiệm vụ đào tạo mũi nhọn, bồi dưỡng nhân tàicủa tỉnh Nghệ An Hàng năm trường tuyển sinh 11 lớp năng khiếu theo cácmôn chuyên: Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa
lý, Anh văn, Pháp văn, Nga văn với chỉ tiêu không quá 35 học sinh/lớp
Hiện nay môn Vật lý của trường có 01 phòng thực hành, 01 PHBM và 01kho đựng thiết bị Vật lý được bố trí liên thông PHBM Vật lý được dùng chocác giờ học Vật lý có sử dụng thiết bị, thí nghiệm, được công ty thiết bị Giáodục 1 thiết kế, lắp đặt Phòng được trang bị bàn thí nghiệm 02 chỗ ngồi được
Trang 26cấp điện xoay chiều và một chiều (điện áp từ 0 - 24V), có các đồng hồ đo điệngắn vào bàn học, ghế
mặt tròn cho từng học
sinh (các bàn đều được
bố trí quay lên phía
hành được bố trí sẵn các bài thực hành đồng loạt theo chương trình Trường
có 01 cán bộ phụ trách thiết bị riêng cho môn Vật lý Tuy nhiên hiện nayPHBM của trường chưa đạt diện tích theo quy định Trường đã được phêduyệt đầu tư là trường trọng điểm của cả nước, ủy ban nhân dân tỉnh đã phêduyệt dự án đầu tư xây dựng trường THPT chuyên Phan Bội Châu giai đoạn
2010 - 2015 với tổng mức đầu tư xây dựng cơ sở 2 là hơn 315 tỷ đồng Trong
đó tập trung xây dựng các phòng thí nghiệm, PHBM đạt tiêu chuẩn quốc tế Trường THPT chuyên Phan Bội Châu đã đạt được sự chuyển biến mạnh
mẽ trong việc nâng cao chất lượng đào tạo Kết quả từ 2005 - 2010 trường có
285 học sinh đạt học sinh giỏi quốc gia (trong đó 11 giải nhất, 69 giải nhì, 114giải ba, 91 giải KK), 02 Huy chương vàng Olympic Vật lý quốc tế, 01 Huychương đồng Olympic Vật lý quốc tế, 01 Huy chương vàng Olympic vật lýChâu Á…Với các kết quả trên nhà trường luôn được xếp trong tốp đầu của cảnước về chất lượng, số lượng tỷ lệ học sinh giỏi quốc gia - quốc tế Được BộGiáo dục & Đào tạo tặng bằng khen về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi vàbồi dưỡng giáo viên giai đoạn 2007 - 2010 Trường liên tục nằm trong tốp đầu
cả nước về kết quả thi Đại học, Cao đẳng, năm 2010 đứng thứ 6 cả nước vềhọc sinh có điểm bình quân bài thi cao và đứng đầu cả nước về học sinh đạt từ
27 điểm trở lên, 01 học sinh (duy nhất của cả nước) đạt điểm tuyệt đối 30/30.Năm học 2009 - 2010 trường có kết quả học sinh giỏi quốc gia cao nhất từtrước đến nay, có 63/66 học sinh dự thi đạt giải, có 3 học sinh được tham gia
Ảnh PHBM Vật lý trường THPT chuyên Phan Bội Châu
Trang 27đội tuyển dự thi quốc tế (01 học sinh dự thi Olympic Vật lý châu Á tại ĐàiLoan, 02 học sinh dự thi Olympic Tin học quốc tế tại Canada).
Giờ thực hành môn vật lí của HS lớp 10 Trường THPT Lương Thế Vinh (TP.HCM)
1.3.3 Khảo sát thực trạng PHBM Vật lí THPT tại các trường THPT dọc quốc lộ 46
1.3.3.1 Mục đích điều tra
Tìm hiểu thực trạng PHBM Vật lí THPT tại các trường THPT dọc quốc
lộ 46 làm cơ sở khai thác hiệu quả PHBM Vật lí nhằm nâng cao chất lượngdạy học bộ môn vật lí ở trường THPT
+ Tỷ lệ trường THPT có phòng thực hành vật lí
+ Tỷ lệ trường THPT chưa có PHBM hoặc phòng thực hành vật lí loạichỉ có kho chứa thiết bị thí nghiệm vật lí
+ Tỷ lệ trường THPT chưa có PHBM hoặc phòng thực hành vật lí chỉ
có kho chứa thiết bị chung Lí, Hóa, Sinh
- Thiết bị dùng chung:
+ Bàn ghế đúng quy cách
Trang 28+ Thiết bị nghe nhìn: Máy chiếu projector, màn chiếu, ti vi, đầu đọc đĩa
CD, VCD, bảng các loại, chân dung các nhà Vật lí học, nội quy PHBM,
- Thiết bị thí nghiệm: Số lượng, chất lượng
- Kinh phí đầu tư: Số lượng, nguồn huy động
b Kỹ thuật viên PHBM: có hay chưa? Trình độ, năng lực thực tế?
c Khai thác hiệu quả PHBM: Tần suất sử dụng thiết bị, mức độ sử dụng, tínhthành thạo, tính kinh tế, phục vụ đổi mới PPDH
Từ đó mô tả bức tranh hiện trạng chi tiết và đưa ra các nhận xét kháiquát về PHBM và phương tiện dạy học môn vật lí ở các trường THPT dọcquốc lộ 46 Phân tích nguyên nhân của thực trạng và đề xuất các giải phápnhằm nâng cao hiệu quả sử dụng PHBM vật lí
1.3.3.3 Đối tượng điều tra
- Tổ trưởng các tổ vật lí và giáo viên vật lí thuộc các trường THPT dọc quốc
lộ 46
- Các PHBM vật lí, các phòng thực hành vật lí các trường THPT dọc quốc lộ46
1.3.3.4 Phương pháp và thời gian điều tra
Phương pháp điều tra:
- Thị sát thực tế các PHBM
- Trao đổi trực tiếp với đối tượng điều tra
- Phiếu điều tra
- Thời gian điều tra: Từ tháng 03/2010 đến tháng 09/2010
1.3.3.5 Xây dựng phiếu điều tra
Chúng tôi lấy mẫu phiếu điều tra của PGS.TS Phạm Thị Phú tài liệu [10]
Mẫu phiếu điều tra dựa trên các tiêu chí:
- Phương thức sử dụng phương tiện dạy học vật lí: PHBM hay phòng thựchành, kho thiết bị vật lí hay kho chung Lí, Hóa, Sinh
- Số lượng phương tiện dạy học vật lí: Thiết bị thí nghiệm và thiết bị nghenhìn
- Chất lượng thiết bị thí nghiệm
- Hình thức sử dụng
- Tần suất sử dụng
- Mức độ thành thạo sử dụng thiết bị
- Các khó khăn gặp phải trong khi sử dụng thiết bị thí nghiệm vào dạy học
- Cách thức bồi dưỡng kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học môn vật lí
Trang 291.3.3.6 Xử lí phiếu điều tra
Trong khu vực khảo sát, có 4 huyện: Hưng Nguyên, Nam Đàn, ThanhChương và Đô Lương có tất cả 23 trường THPT trong đó có 18 trường cônglập, 4 trường dân lập và 1 trường tư thục Có 3 trường đã đạt chuẩn quốc gialà: THPT Đô Lương 1, THPT Thanh Chương 1 và THPT Thanh Chương 3
Số phiếu điều tra phát ra: + Tổ trưởng: 13 phiếu
+ Giáo viên Vật lí: 65 phiếu+ Tổng số phiếu điều tra: 78 phiếu
Số phiếu thu về: 78 phiếu
Kết quả xử lí số liệu điều tra cụ thể và hình ảnh thu thập được qua điều tra
được in trong bảng 1.1, 1.2 và hình ảnh ở phụ lục 6.
1.3.3.7 Thực trạng PHBM vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46
Qua kết quả thu được ở các phiếu điều tra chúng tôi thấy thực trạng sửdụng thiết bị thí nghiệm và phòng học bộ môn vật lí ở các trường THPT dọcquốc lộ 46 như sau:
a Cơ sở vật chất: (Phòng, thiết bị dùng chung, thiết bị thí nghiệm)
- Phòng:
+ Tỷ lệ trường THPT có PHBM vật lí theo mô hình 2 – 3 khu vực:Thực chất số trường có PHBM vật lí đúng theo quy chế của Bộ là chưa có.Tuy nhiên có một số trường đã bố trí, chỉnh sửa lại phòng thực hành, phòngnghe nhìn thành phòng học vật lí Cụ thể:
Số trường có PHBM vật lí là phòng dành cho các giờ thí nghiệm thựchành vật lí là: 1/13 trường khảo sát; chiếm 7.7% số trường khảo sát
Số trường có PHBM vật lí gồm phòng học dành cho các giờ thí nghiệmthực hành vật lí và phòng (kho) thiết bị thí nghiệm vật lí là: 10/13 trườngkhảo sát; chiếm 76.9% số trường khảo sát
Số trường có PHBM vật lí là phòng (kho) thiết bị thí nghiệm vật lí là 0
Số trường có phòng học bộ môn Lí, Hóa, Sinh là phòng (kho) thiết bịthí nghiệm Lí, Hóa, Sinh là 0
Trang 30Số trường có PHBM vật lí gồm phòng học dành cho giờ học vật lí (bàimới, bài tập, thí nghiệm thực hành) + phòng chuẩn bị thí nghiệm vật lí + kholưu thiết bị thí nghiệm vật lí là 1/13 trường khảo sát; chiếm 7.7% số trườngkhảo sát Tuy nhiên các phòng này chưa được bố trí liên thông (phòng thựchành và kho thiết bị liên thông, còn phòng học đa năng ở cách xa 2 phòngnày) và cũng chưa đạt chuẩn quốc gia theo 2 quy chế của Bộ GD-ĐT.
Số trường có PHBM vật lí gồm kho chứa thiết bị thí nghiệm và phòngnghe nhìn chung của trường là 1/13 trường khảo sát; chiếm 7.7% số trườngkhảo sát
- Thiết bị thí nghiệm:
Có 5/13 trường được khảo sát trả lời có đủ thiết bị dạy học theo danhmục thiết bị dạy học tối thiểu; chiếm 38.5% Có 7/13 trường được khảo sát trảlời có khoảng 75% thiết bị dạy học được cung cấp theo danh mục thiết bị dạyhọc tối thiểu; chiếm 53.8% Có 1/13 trường được khảo sát trả lời có khoảng50% thiết bị dạy học được cung cấp theo danh mục thiết bị dạy học tối thiểu;chiếm 7.7%
- Chất lượng thiết bị thí nghiệm:
Có 8/13 trường khảo sát có phiếu trả lời chất lượng thiết bị thí nghiệmđược cung cấp tốt (đáp ứng 75% so với yêu cầu sử dụng)
Có 5/13 trường khảo sát có phiếu trả lời chất lượng thiết bị thí nghiệmđược cung cấp trung bình (đáp ứng 50% so với yêu cầu sử dụng)
- Kinh phí đầu tư:
Với câu hỏi này khi điều tra thì hầu hết các trường đều không cho biếtcâu trả lời cụ thể Chỉ là có trích một phần trong quỹ hỗ trợ xây dựng để bổsung thiết bị Hoặc là hầu hết do nhà nước cấp chứ chưa đầu tư thêm Có 2/13
Trang 31trường (chiếm 15.4%) có trả lời: Kinh phí xây dựng phòng học bộ môn vật lí
có thể huy động từ đóng góp của phụ huynh trong 3 năm là 50 triệu đồng
b Kỹ thuật viên PHBM:
Có 32.3% là cán bộ quản lí PHBM chung cho các môn học có thínghiệm, thiết bị dạy học dùng chung Có 44.6% là giáo viên vật lí kiêm nhiệmcông tác quản lí, kỹ thuật viên PHBM Có 16.9% tổ trưởng vật lí kiêm nhiệmcông tác thiết bị dạy học vật lí Chỉ có 7.7% phiếu trả lời có nhân viên thiết bịdạy học vật lí (được đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ thiết bị dạy học vật lí)
c Khai thác hiệu quả PHBM:
- Phương thức sử dụng phương tiện dạy học vật lí:
Hầu hết các trường chỉ sử dụng phòng thực hành khi cần thiết, chủ yếu
là giáo viên có thao giảng đánh giá, … Hầu hết giáo viên khi sử dụng bàigiảng điện tử dạy học vật lí đều sử dụng phòng nghe nhìn chung của trường
Cụ thể như chúng ta đã thấy ở bảng 1.1 và 1.2 ở phụ lục 6
- Hình thức sử dụng:
Với các thiết bị thí nghiệm: Chủ yếu giáo viên dành cho các giờ thựchành đồng loạt của học sinh theo các tiết học bắt buộc trong phân phốichương trình và thí nghiệm biểu diễn nghiên cứu minh hoạ và khảo sát củagiáo viên Tuy nhiên các hình thức này chỉ được dùng hầu hết vào các giờthực hành, thao giảng, …
Với các thiết bị hiện đại khác: Chủ yếu là sử dụng máy chiếu projector
và màn chiếu để sử dụng bài giảng điện tử Tuy nhiên cũng chủ yếu đượcdùng vào các giờ thao giảng, một số ít là do đam mê
- Tần suất sử dụng:
Hầu hết các trường đều chưa đề ra tiêu chí cụ thể cho đánh giá giáoviên trong việc sử dụng các thiết bị dạy học vào dạy học Chính vì vậy mà tầnsuất sử dụng chưa nhiều chỉ ở mức 5%-10% số giờ trên tổng số giờ học vật lí.Riêng vấn đề sử dụng cho các tiết thực hành của học sinh đạt khoảng 75%-80%
- Các khó khăn gặp phải trong khi sử dụng thiết bị thí nghiệm vào dạy học:
Nếu đánh giá theo mức độ khó khăn, qua điều tra thực trạng ta cóthể xếp theo thứ tự giảm dần như sau: Không có kỹ thuật viên có chuyên mônphù hợp phụ giúp chuẩn bị thí nghiệm; Mang thiết bị thí nghiệm từ kho/phòng thực hành đến lớp rất vất vả; Thí nghiệm khó thành công; Không được
Trang 32động viên về tinh thần và vật chất tương xứng với công sức bỏ ra; Không cóthiết bị thí nghiệm
- Cách thức bồi dưỡng kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học môn vật lí:
Chủ yếu được bồi dưỡng trong các đợt tập huấn thiết bị dạy học và đổimới phương pháp, thay sách giáo khoa Một số qua trao đổi kinh nghiệm vớiđồng nghiệp
1.3.3.8 Nguyên nhân của thực trạng
Qua điều tra thực trạng việc sử dụng thiết bị thí nghiệm và các thiết bịdạy học hiện đại vào dạy học vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46 chúngtôi nhận thấy có nhiều nguyên nhân dẫn tới thực trạng trên, có thể chia thànhnhững nguyên nhân chủ quan và khách quan sau:
a Nguyên nhân chủ quan
- Chưa phải tất cả giáo viên đều nhận thức được tầm quan trọng của thiết bịdạy học trong quá trình dạy học Mặc dù nếu nhận thức được tầm quan trọngcủa phương tiện dạy học là động lực thúc đẩy giáo viên tích cực nghiên cứu,khai thác các loại phương tiện, thiết bị dạy học trong giảng dạy cả lí thuyết vàthực hành Thế nhưng còn có nhiều giáo viên cho biết việc sử dụng thêm cácphương tiện dạy học như: tranh ảnh, sơ đồ, vật thật, mô hình, máy chiếu, máy
vi tính, các thiết bị thí nghiệm… vào trong quá trình giảng dạy thì hiệu quảcủa quá trình dạy học cũng không được cải thiện đáng kể Thậm chí một sốgiáo viên còn chỉ quan tâm đến việc cung cấp cho HS đủ kiến thức để thi chứkhông quan tâm đến vấn đề HS sẽ tiếp nhận kiến thức đó như thế nào
- Đa số giáo viên còn ngại khó, mất thời gian trong việc khai thác các loạiphương tiện dạy học vào quá trình giảng dạy Trừ bảng viết và một số dụng
cụ lắp đặt sẵn còn hầu hết các loại phương tiện khác đều chưa được bố trí ởngay phòng học kể cả phòng học bộ môn một số trường Vì thế để có thể sửdụng những phương tiện dạy học này, khi lên lớp giáo viên không những phải
có nhiều thời gian nghiên cứu, chuẩn bị mà còn tốn công vận chuyển chúng từnơi cất giữ đến lớp học Điều này gây tâm lí e ngại cho không ít giáo viên.Đây cũng là nguyên nhân khiến cho nhiều giáo viên chưa thực sự tích cực sửdụng các thiết bị dạy học, đặc biệt là các thiết bị dạy học hiện đại
- Giáo viên được đào tạo về sử dụng thiết bị dạy học chưa thật sự bài bản vàchu đáo Hầu hết đều trả lời chỉ được bồi dưỡng thông qua các đợt họcchuyên đề thay sách và chuyên đề thiết bị Mà thời lượng cho đợt học nàykhông dài và vấn đề nữa là nhiều giáo viên chỉ đi học để đối phó với các cấp
Trang 33quản lí chứ chưa thật sự quan tâm Nhiều giáo viên còn ngại trao đổi kinhnghiệm qua đồng nghiệp và ít tìm hiểu tài liệu tham khảo về vấn đề sử dụngthiết bị dạy học.
- Ý thức khai thác sử dụng và bảo quản thiết bị dạy học của giáo viên là chưacao
b Nguyên nhân khách quan
- Trước hết chúng tôi thấy thực trạng sử dụng thiết bị dạy học bộ môn vật lí ởcác trường THPT trong địa bàn khảo sát là không đồng đều Điều này chothấy nguyên nhân cơ bản ở đây là thiếu sự đồng bộ trong sự chỉ đạo của cáccấp quản lí Ở những trường có tần suất và hiệu suất cao một phần nhờ vào sựchỉ đạo, giám sát chặt chẽ của cán bộ quản lí ở đó Như vậy chưa có sự chỉđạo thống nhất giữa các trường trong khu vực khảo sát Nguyên nhân nàyphải kể đến vai trò của cấp quản lí sở GD – ĐT
- Giáo viên Vật lý còn phải dạy nhiều tiết, khâu chuẩn bị cho một tiết thínghiệm, thực hành mất nhiều thời gian trong khi đó đội ngũ cán bộ phụ tráchthiết bị các trường ít, phải phụ trách nhiều môn (theo Thông tư35/2006/TTLT-BGDĐT-BNV ngày 23/8/2006 hướng dẫn về định mức biênchế cho các cơ sở giáo dục phổ thông công lập thì trường hạng 1 có 02,trường hạng 2, 3 có 01 cán bộ phụ trách thiết bị, thí nghiệm) và chưa đượcđào tạo đầy đủ về chuyên môn nên công tác chuẩn bị cho các tiết học có thínghiệm còn hạn chế
- Thiết bị dạy học được trang bị ở các trường là tương đối đầy đủ, tuy nhiênchất lượng chưa thật sự tốt mà chỉ ở mức trung bình hoặc có chăng là trênmức trung bình Cộng với việc bảo quản thiết bị của hầu hết các trường trongkhu vực khảo sát là chưa tốt Vì thế mà thiết bị chỉ mới được trang bị vài banăm trở lại đây mà chất lượng thiết bị đã xuống cấp trầm trọng, có nhiều thiết
bị không còn sử dụng được nữa Ngoài ra việc bố trí, sắp xếp thiết bị thínghiệm ở các phòng kho của các trường chưa thật sự hợp lí thêm vào đó là ýthức bảo quản thiết bị của nhiều giáo viên là chưa cao dẫn tới việc lộn xộntrong phòng kho thiết bị khiến cho giáo viên khi vào tìm thiết bị cũng thấynản mà không còn hứng khởi để tiếp tục ý tưởng khai thác và sử dụng thiết bịnữa
- Nhận thức của cán bộ quản lý về PHBM và vai trò của PHBM trong việcđổi mới PPDH còn chưa đầy đủ Nhiều cán bộ quản lý các nhà trường hiểuPHBM chỉ là phòng thực hành nên việc đầu tư cơ sở vật chất chỉ mới đảm bảo
Trang 34cho việc dạy các tiết thực hành, ngay những trường có nhiều máy chiếu, tivi nhưng không lắp đặt tại PHBM Việc chỉ đạo công tác dạy và học chưasâu sát nên hiệu suất sử dụng thiết bị dạy học thấp
- Đa số các trường chưa có quy định cụ thể tiêu chí sử dụng thiết bị dạy họcvào đánh giá giáo viên mà mới chỉ động viên, khuyến khích GV xây dựng và
sử dụng bài giảng điện tử, song chưa có quy định cụ thể (63,1% số trườngkhảo sát); chỉ mới có một số trường (20% số trường khảo sát) đã đưa ra quyđịnh cụ thể trong tiêu chuẩn thi đua cho các danh hiệu khen thưởng bậc caonhư lao động tiên tiến, giáo viên giỏi, chiến sĩ thi đua, … Còn lại các trườngkhác chưa đề cập đến Ngoài ra hầu hết lãnh đạo các trường đều chưa thực sựquan tâm, động viên đúng mức đến việc khai thác và sử dụng phương tiện dạyhọc vào quá trình dạy học của giáo viên Do đó cũng chưa tạo ra được độnglực thúc đẩy giáo viên trong việc nghiên cứu, khai thác và sử dụng các thiết bịdạy học đặc biệt là các thiết bị dạy học hiện đại và các thiết bị thí nghiệmtrong phòng học bộ môn
- Các văn bản hướng dẫn về việc xây dựng PHBM và việc tổ chức dạyhọc tại PHBM chưa cụ thể Hiện nay chưa có mô hình, mẫu PHBM cho từngvùng miền để các trường áp dụng Ngân sách nhà nước đầu tư để xây dựngcác PHBM còn hạn chế
Trang 35PHBM vật lí là PHBM dành cho tổ chức các giờ học vật lí – một mônhọc gắn liền với thí nghiệm và thực hành.
Về vị trí của PHBM vật lí trong hệ thống phương tiện dạy học vật lí:PHBM là một phương thức dạy học, là tổ hợp các PTDH
Về chức năng của PHBM vật lí ở trường phổ thông:
- Theo quan điểm triết học, PHBM là một phương thức dạy học, là môi
trường vật chất và xã hội để hoạt động dạy học diễn ra trong tương tác giữachủ thể của quá trình (giáo viên và học sinh) với nội dung dạy học thông quacác phương tiện dạy học
- Theo quan điểm giáo dục học, PHBM là khâu tổ chức quá trình dạy học giáo dục nhằm thực hiện tối ưu các điều kiện vật chất kỹ thuật giáo dục, đảm
bảo thực hiện sự đồng bộ và tổng hợp các yếu tố cấu trúc của quá trình dạyhọc
- Theo quan điểm của lí luận dạy học, PHBM vật lí là điều kiện vật chất cần thiết để thực hiện tốt các nhiệm vụ của dạy học vật lí.
- Theo quan điểm của lí luận nhận thức, PHBM vật lí là môi trường thuận lợi
để khai thác triệt để các chức năng của các PTDH trên các bình diện khácnhau
Về cơ sở thực tiễn
Tìm hiểu thực tiễn xây dựng và khai thác sử dụng phòng học bộ môncủa một số nước tiên tiến trên thế giới và một số trường điểm trong nước(Xây dựng PHBM ở các trường trung học ở nước ta là yêu cầu có tính phápquy.)
Điều tra thực trạng và xây dựng được bức tranh thực trạng về phòng học
bộ môn vật lí và việc khai thác sử dụng thiết bị dạy học trong phòng học bộmôn vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46 Từ đó chúng tôi đã nêu đượcmột số nguyên nhân của thực trạng đó Đó là cốt lõi, là hướng để chúng tôi cóthể đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học trongphòng học bộ môn vật lí ở chương 2
Trang 36Chương 2 Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học trong phòng học bộ môn vật lí Áp dụng dạy học chương “Động lực
học chất điểm” – Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn
2.1 Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị trong PHBM
Trên cơ sở phân tích các nguyên nhân dẫn đến thực trạng sử dụng thiết bịphòng học bộ môn Vật lí ở các trường THPT dọc quốc lộ 46 chúng tôi đề xuấtmột số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị phòng học bộ mônnhư sau:
2.1.1 Nhóm biện pháp quản lí
2.1.1.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lí về PHBM (2.1.1.1)
Hiện nay qua điều tra thực trạng chúng tôi thấy rất nhiều cán bộ quản lícòn hiểu rất mơ hồ về PHBM, có người còn coi rằng phòng thực hành với cáctiết học thực hành của bộ môn chính là PHBM, Do vậy, để nâng cao hiệuquả sử dụng thiết bị dạy học trong PHBM vật lí trước hết cần làm cho cán bộquản lí hiểu rõ về PHBM, vai trò của PHBM và các thiết bị dạy học trongPHBM đối với việc đổi mới phương pháp dạy học
Các Sở Giáo dục và Đào tạo cần tổ chức Hội nghị về xây dựng PHBM, tổchức cho cán bộ quản lí tham quan các mô hình giáo dục tiên tiến trong vàngoài nước để cán bộ quản lí các nhà trường có sự hiểu biết đầy đủ về PHBM.Đưa ra mô hình các PHBM để các nhà trường tùy theo điều kiện cụ thể củamình từng bước xây dựng PHBM
2.1.1.2 Tăng cường đầu tư thiết bị dạy học trong PHBM (2.1.1.2)
Để đạt được hiệu quả cao trong khai thác sử dụng thiết bị dạy học trướchết cần phải đầu tư thiết bị dạy học đầy đủ, đảm bảo chất lượng, dễ sử dụng
Do vậy, trong quá trình đầu tư mua sắm mới và bổ sung thêm thiết bị dạy họccán bộ quản lí cần phải tham khảo ý kiến của các trường chuẩn, các trườnglân cận, các tổ trưởng các bộ môn để lên kế hoạch cụ thể, chi tiết Đồng thờiphải lập ra một ban cố vấn trong đơn vị (có thể bao gồm các tổ trưởng chuyênmôn) để hỗ trợ lên kế hoạch, lựa chọn thiết bị và thẩm định chất lượng thiết
bị Ngoài ra, hiện nay do có nhiều nhà đầu tư vì vậy cần phải tổ chức đấu thầu
để lựa chọn nhà đầu tư với thiết bị có giá cả phải chăng và chất lượng đảmbảo
Trang 37Ngoài ra, Ban giám hiệu các nhà trường cũng nên tăng cường vận độnghội phụ huynh, các tổ chức chính phủ và phi chính phủ để có điều kiện đầu tưtrang thiết bị, máy móc hiện đại, … bổ sung cho các PHBM.
2.1.1.3 Lắp đặt, bảo quản và bảo dưỡng thiết bị trong PHBM (2.1.1.3)
Thiết bị thí nghiệm được cấp hay mua bổ sung phải được phân loại
và bố trí lên giá thiết bị ở phòng kho chứa thiết bị một cách hợp lí để thuậntiện trong việc quản lí, bảo quản và bảo dưỡng thiết bị Nên lắp đặt các thiết
bị thí nghiệm theo từng nhóm hoặc từng khối lớp Đối với PHBM vật lí nênchia theo các khối lớp; mỗi khối lớp nên chia theo các nhóm: Nhóm thiết bịthí nghiệm thực hành và nhóm thiết bị thí nghiệm biểu diễn; ngoài ra còn cókhu vực để thiết bị dùng chung và thiết bị thí nghiệm tự làm
Hàng tuần cán bộ phụ trách thiết bị và tổ chuyên môn sắp xếp các thiết
bị sẽ được sử dụng qua nội dung đăng kí của GV và kế hoạch của tổ cho cácnội dung của các bài học trong tuần lên giá ở PHBM để giáo viên thuận lợitrong các giờ dạy Cán bộ phụ trách PHBM cần kiểm kê tài sản, thiết bị dạyhọc, kiểm tra chất lượng thiết bị dạy học ngay sau mỗi giờ sử dụng của GV bộmôn Từ đó thường xuyên báo cáo với cán bộ quản lí nhà trường về nhữnghỏng hóc, mất mát
Cán bộ quản lí nhà trường cũng cần lập kế hoạch cụ thể về việc bảodưỡng các thiết bị dạy học nhằm phát hiện và bổ sung kịp thời những thiết bị
hư hỏng cần sửa chữa, thay thế, đáp ứng yêu cầu sử dụng của giáo viên vàhọc sinh
2.1.1.4 Tăng cường công tác quản lí việc khai thác sử dụng PHBM (2.1.1.4)
Để quản lí tốt việc khai thác sử dụng PHBM vào dạy học, trước hết cáccấp quản lí phải tạo điều kiện cho các trường đào tạo bồi dưỡng thêm hoặcnhận bổ sung cán bộ phụ trách thiết bị đúng chuyên trách phụ trách cho từngPHBM
Ngoài ra:
- Đối với các cơ quan quản lý giáo dục: Cần tăng cường kiểm tra các cơ sởgiáo dục việc xây dựng, sử dụng PHBM, việc sử dụng thiết bị giáo dục củagiáo viên
- Ban giám hiệu các trường cần quản lí chặt chẽ theo hình thức phân cấpcho từng bộ môn: Ban giám hiệu có trách nhiệm chỉ đạo chung về công tác sử
Trang 38dụng, bảo quản thiết bị dạy học Các tổ trưởng các bộ môn chỉ đạo việc triểnkhai sử dụng các thiết bị dạy học của giáo viên bộ môn, đồng thời thườngxuyên đôn đốc, nhắc nhở, kiểm tra, đánh giá tình hình sử dụng thiết bị dạyhọc của các thành viên trong tổ bộ môn Ban giám hiệu cần phải lập một kếhoạch cụ thể, giao nhiệm vụ cho từng tổ trưởng và cán bộ phụ trách PHBMngay từ đầu năm học Từ đó các tổ trưởng họp tổ chuyên môn định hình cáctiết học có thể triển khai ở PHBM, thống nhất trong tổ để các giáo viên tự lập
kế hoạch sử dụng PHBM và thiết bị dạy học Cứ mỗi tuần vào ngày thứ 6giáo viên bộ môn ghi lịch tại PHBM của mình để cho cán bộ phụ tráchPHBM sắp xếp và chuẩn bị
- Đối với cán bộ phụ trách PHBM: cần phải lên kế hoạch trong từng tuần
cụ thể để giáo viên tiện theo dõi và sắp xếp tránh trùng tiết Đồng thời cầnphải luôn chuẩn bị chu đáo thiết bị dạy học mà các giáo viên bộ môn đăng kí,kiểm kê, thống kê kịp thời các mất mát, hỏng hóc để báo cáo với ban giámhiệu có biện pháp xử lí kịp thời
Đặc biệt để tăng cường tốt công tác quản lí và tiện theo dõi tình hình thựchiện của giáo viên bộ môn cũng như của cán bộ quản lí thiết bị, trong PHBMcần có các quyển sổ như sau:
- Sổ tài sản phòng học bộ môn
- Sổ theo dõi tiết học tại phòng học bộ môn
- Sổ sử dụng đồ dùng dạy học (mượn, trả)
- Sổ kế hoạch mượn phòng học bộ môn theo từng học kỳ
- Sổ tiêu hao thiết bị dạy học
- Sổ chi tiêu (mua sắm bổ sung)
- Sổ ghi nhận đồ dùng dạy học tự làm
Trang 39
2.1.1.5 Đưa tiêu chí sử dụng thiết bị dạy học vào đánh giá xếp loại giáo viên (2.1.1.5)
Để góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học vào dạy họcvật lí các cấp quản lí phải đưa tiêu chí sử dụng thiết bị dạy học vào đánh giáxếp loại giáo viên Có như vậy thì mới đặt giáo viên trong tình thế phảinghiên cứu và sử dụng thiết bị dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học
Cụ thể trong các tiêu chí đánh giá xếp loại GV cần bổ sung thêm các tiêu chí
sau:
- Danh hiệu hoàn thành nhiệm vụ: Sử dụng PHBM vật lí để giảng dạytất cả các tiết thực hành bắt buộc trong chương trình
- Danh hiệu lao động tiên tiến:
+ Sử dụng PHBM vật lí để giảng dạy tất cả các tiết thực hành bắt buộctrong chương trình
+ Giảng dạy trên 50% các bài học xây dựng kiến thức mới có sử dụngPHBM và các thiết bị dạy học trong PHBM
- Danh hiệu chiến sỹ thi đua cấp trường:
+ Sử dụng PHBM vật lí để giảng dạy tất cả các tiết thực hành bắt buộctrong chương trình
+ Giảng dạy trên 75% các bài học xây dựng kiến thức mới có thínghiệm và sử dụng các thiết bị dạy học trong PHBM
+ Tự làm hoặc hướng dẫn HS tự làm được 1 đồ dùng dạy học bổ sungcho PHBM
- Danh hiệu chiến sỹ thi đua cấp tỉnh/cấp bộ:
+ Sử dụng PHBM vật lí để giảng dạy tất cả các tiết thực hành bắt buộctrong chương trình
+ Giảng dạy trên 90% các bài học xây dựng kiến thức mới có thínghiệm và sử dụng các thiết bị dạy học trong PHBM
+ Tự làm được 1 đồ dùng dạy học đạt giải trong các cuộc thi chế tạothiết bị thí nghiệm do Sở GD – ĐT tổ chức
2.1.2 Nhóm biện pháp đối với giáo viên vật lí
2.1.2.1 Nâng cao nhận thức của giáo viên về PHBM, phương tiện dạy học trong dạy học vật lí, cách sử dụng và bảo quản các thiết bị dạy học (2.1.2.1)
Trước hết cần phải làm cho giáo viên hiểu thế nào là PHBM? Vị trí, cácchức năng và ưu điểm của PHBM so với PHTT? Vai trò, chức năng và cách
Trang 40thức sử dụng các loại phương tiện dạy học? Các câu hỏi này sẽ được giảiquyết nếu như các tổ bộ môn tổ chức học tập vào một buổi họp tổ chuyênmôn Đồng thời qua đó cũng để ban giám hiệu hiểu được bộ môn mình hơn
mà quan tâm hơn
Ngày nay, ngoài các thiết bị thí nghiệm thông thường còn có các thiết bịthí nghiệm phức tạp và các thiết bị dạy học hiện đại khác, nếu giáo viênchúng ta không chịu khó tìm hiểu chúng cũng như cách thức sử dụng chúng
sẽ không mang lại hiệu quả khi sử dụng Do đó, ngoài các đợt tập huấn do SởGD-ĐT tổ chức, các trường (tổ bộ môn) cũng cần phải tổ chức các buổi họpchuyên môn để bàn về vấn đề này qua đó những giáo viên biết nhiều hơn sẽchỉ cho các giáo viên biết ít hơn, đồng thời phổ biến tài liệu tham khảo chocác thành viên tìm hiểu thêm
Ngoài ra, giáo viên bộ môn cũng cần có ý thức hơn nữa trong việc sửdụng và bảo quản thiết bị dạy học Cần kiểm tra các thiết bị dạy học cẩn thậntrước khi nhận thiết bị, đồng thời khi bàn giao thiết bị cũng cần phải cho HSsắp xếp gọn gàng và báo cáo quản lí thiết bị những thiếu sót, hỏng hóc khicần Nếu thiếu, hỏng phải sửa chữa hoặc đền bù
2.1.2.2 Tăng cường sử dụng các thiết bị thí nghiệm hiện có ở phòng học bộ môn vào dạy học (2.1.2.2)
Hiện nay, hầu hết các giáo viên chủ yếu sử dụng các thiết bị thí nghiệmkhi thật sự có nhu cầu như các giờ thao giảng, hoặc các giờ thực hành bắtbuộc trong phân phối chương trình
Chúng ta có thể thấy rõ vai trò của thí nghiệm trong quá trình dạy họcnhư ở sơ đồ 1.1 Các hình thức thí nghiệm trong dạy học vật lí ở trường phổthông (chương 1) Do vậy, để phát huy hết hiệu quả của các thiết bị dạy họccần phải tăng cường sử dụng các thiết bị thí nghiệm hiện có trong PHBM vàodạy học dưới nhiều hình thức
Trong khuôn khổ của đề tài chúng tôi đã thiết kế được 4 giáo án có sửdụng các thiết bị thí nghiệm có sẵn của phòng học bộ môn dùng để dạy họcchương “Động lực học chất điểm” – Vật lí 10 THPT, chương trình chuẩn
2.1.2.3 Tăng cường sử dụng các phương tiện hiện đại trong PHBM vật lí nhờ sử dụng các bài giảng điện tử (2.1.2.3)
Bài giảng điện tử là một hình thức tổ chức bài lên lớp mà ở đó toàn bộ
kế hoạch hoạt động dạy học đều được chương trình hoá do giáo viên điềukhiển thông qua môi trường multimedia do máy vi tính tạo ra [33]
