Bức tranh quê trong thơ anh thơ trước cách mạng tháng tám

Hình ảnh làng quê với nếp sống văn hoá và truyền thống lâu đời, cùng những cảnh đẹp nên thơ trở thành nổi nhớ niềm thơng trong trái tim mỗi con ngời Việt Nam đến đây đã đợc các nhà thơ t

Trường đại học vinh khoa ngữ văn

Giáo viên hướng dẫn: Nguyễn Văn Lợi

Sinh viên thực hiện : Bùi Thị Mai

Lớp : 42B 1

Vinh – 2005 *** -

Lời nói đầu

Làng quê là hình ảnh quen thuộc, in đậm dấu ấn trong mỗi một con ngời Việt Nam Từ xa đến nay làng quê đã đi vào sáng tác của không ít các nhà thơ, nhà văn Trong phong trào Thơ mới (1932 - 1945) nơi mà mọi "cái cũ", cái truyền thống tởng chừng nh bị gạt ra để nhờng chỗ cho cái mới, cái hiện đại thì hình ảnh làng quê lại một lần nữa xuất hiện với vẻ đẹp giản dị mộc mạc, chan chứa tình cảm gây ấn tợng mạnh trong lòng ngời đọc và tạo nên khuynh hớng thơ độc đáo, riêng biệt: Khuynh hớng thơ "chân quê"

Việc tìm hiểu làng quê trong Thơ mới là điều cần thiết và có ý nghĩa Đề tài "Bức tranh quê trong thơ Anh Thơ trớc cách mạng tháng Tám" (qua tập thơ

"Bức tranh quê") là việc làm thiết thực nhằm khẳng định vai trò, vị trí của nhà thơ Anh Thơ cũng nh khuynh hớng "chân quê" trong phong trào Thơ mới Mặt khác đề tài còn có ý nghĩa trong việc tìm về tài năng và hồn thơ rất riêng, rất

độc đáo của nữ thi sĩ Anh Thơ

Để hoàn thành khoá luận này, chúng tôi đã nhận đợc sự hớng dẫn nhiệt tình, chu đáo của thầy giáo Nguyễn Văn Lợi - Cán bộ giảng dạy Khoa Ngữ văn, Trờng Đại học Vinh Chúng tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy cùng các thầy giáo, cô giáo Khoa Ngữ văn và rất nhiều bạn bè đã tạo điều kiện hớng dẫn,

động viên giúp đỡ chúng tôi hoàn thành khoá luận này

Dù cố gắng nhiều song do điều kiện thời gian, tính chất thiết thực của vấn đề, trình độ hạn chế nên khoá luận không tránh khỏi những thiết sót Rất mong nhận đợc sự góp ý của thầy cô và các bạn

Vinh, tháng 4/2005

Phần mở đầu

1 Lý do - mục đích nghiên cứu:

Trong phong trào Thơ mới (1932 - 1945) khi mà hầu hết các nhà thơ tìm cách thoát ly hiện thực bằng mộng tởng, trốn vào quá khứ, vào vũ trụ, vào tình yêu các hình ảnh trong thơ họ xa lạ với cuộc sống trần thế, lại xuất hiện một…

số nhà thơ mà quan điểm sáng tác hoàn toàn khác Họ chủ trơng trở về với cuộc sống trần thế, với những vẻ đẹp của cảnh sắc làng quê, hoạt động của ngời dân quê Hình ảnh làng quê với nếp sống văn hoá và truyền thống lâu đời, cùng những cảnh đẹp nên thơ trở thành nổi nhớ niềm thơng trong trái tim mỗi con ngời Việt Nam đến đây đã đợc các nhà thơ tái hiện lại một cách rõ nét, vừa đẹp lại vừa giản dị, mộc mạc Chúng ta bắt gặp nhiều bài thơ hay viết về làng quê: Tràng giang (Huy Cận), "Đây thôn Vĩ Dạ", "Lời quê" (Hàn Mặc Tử), "Quê h-

ơng" (Tế Hanh) và nhiều bài thơ của Bàng Bá Lân, Nguyễn Bính, Đoàn Văn…

Cừ Những tác giả chuyên chú về đề tài làng quê này đã tạo nên một khuynh…hớng thơ rất độc đáo và có ý nghĩa trong phong trào Thơ mới, đó là khuynh h-ớng "chân quê" Trong sự đa thanh, đa sắc đó của khuynh hớng thơ "chân quê" Anh Thơ là nhà thơ nữ đạt đợc nhiều thành công với tập thơ "Bức tranh quê", thể hiện tài năng, quan điểm nghệ thuật của nhà thơ Thơ của Anh Thơ nằm trong sự phát triển chung của khuynh hớng nhng với tài năng và cá tính sáng tạo của mình bà đã cho ra đời một lối thơ "chân quê" mang đậm dấu ấn cá nhân

Trong khuynh hớng "chân quê" làng quê đợc miêu tả với tấm lòng trân trọng gần gũi, Anh Thơ với bút pháp khắc hoạ tinh nhạy, nắm bắt đợc nhiều hình ảnh, nhiều bức tranh chân thực của làng quê Khi tái hiện lại "bức tranh quê" nhà thơ đã xây dựng đợc những không gian đặc trng cho vùng đồng bằng Bắc Bộ với: bến nớc, con đò, ao làng, chợ quê, cây đa, sân đình, ruộng lúa và…những con ngời giản dị, chất phác với: yếm thắm, khăn mỏ quạ, quần thâm, khuyên bạc, miệng quết trầu trong sự luân chuyển của bốn mùa: xuân - hạ - thu

- đông Vì thế khi nghiên cứu "Bức tranh quê" ta hiểu rõ đợc làng quê truyền thống của vùng đồng bằng Bắc Bộ, khơi dậy trong lòng mỗi ngời tình cảm yêu mến, gắn bó với làng xóm, quê hơng, đồng thời có ý thức bảo vệ những giá trị văn hoá tốt đẹp từ bao đời

Việc tìm hiểu "Bức tranh quê" (Anh Thơ) là công việc bổ ích và cần thiết cho việc giảng dạy văn thơ Vì lẽ đó, đề tài "Bức tranh quê trong thơ Anh Thơ trớc cách mạng tháng Tám" mong góp phần tìm hiểu về cảnh vật, con ngời cũng

nh làng quê Việt Nam xa mà nay đã bị mất dần đi những nét đẹp truyền thống

về cảnh vật cũng nh con ngời Khoá luận góp phần khẳng định vị trí xứng đáng của nữ thi sĩ Anh Thơ, bà có thể đợc xem là nhà thơ của làng quê trong nền văn học Việt Nam giai đoạn 1932 - 1945

2 Lịch sử vấn đề

Liên quan đến vấn đề của khoá luận, từ trớc đến nay có một số tác giả đã

đề cập ở những cấp độ khác nhau Có thể kể một số công trình chính sau:

- Hoài Thanh - Hoài Chân: Thi nhân Việt Nam (phần Anh Thơ), NXB Văn học, H, 1988 (tái bản)

- Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên): Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (tập V - quyển II), NXB văn học, 1994

- Hoàng Trung Thông: Anh Thơ hay Chị Thơ, tạp chí văn học số 6 - 1996

Thơ mới 1932 - 1945 tác giả, tác phẩm, lời bình; Nhà xuất bản Hội nhà văn, 1999

Ngô Văn Phú, Nguyễn Phan Hách (biên soạn): Nhà văn Việt Nam thế kỷ

XX, NXB Hội nhà văn, 2000

Lê Bảo: Thơ Việt Nam, tác giả, tác phẩm, lời bình, NXB Giáo dục, 1998

Lê Bá Hán, Lê Quang Hng, Chu Văn Sơn: Tinh hoa thơ mới, thẩm bình

và suy ngẫm, NXB Giáo dục, 1998

Phan Cự Đệ: Văn học lãng mạn (1932 - 1945) NXB Giáo dục, H, 1997.Ngoài ra còn các bài viết trên các báo, các tạp chí văn học của các tác giả khác

Hoài Thanh - Hoài Chân là những tác giả đầu tiên đã quan tâm đến Anh Thơ bằng bài viết của mình đợc tập hợp trong cuốn "Thi nhân Việt Nam" xuất bản năm 1942

Hai ông đã giới thiệu những nét khái quát về Anh Thơ Với nữ thi sĩ

"Anh Thơ từ lâu chỉ chuyển lối tả cảnh, mà lại tả cảnh rất tầm thờng: Một phiên chợ, một đứa bé quyét sân, một vài mụ đàn bà ngồi bắt chấy Thơ của ngời biệt hẳn ra một lối, có kẻ sẽ cho Anh Thơ là vô tình, nhng có ngời thiếu nữ nào 20

tuổi mà lại vô tình" Những lời đánh giá của các nhà phê bình cho ta hiểu rõ hồn thơ, phong cách sáng tác của nhà thơ và mảng đề tài viết về làng quê với bút pháp tả chân.

Trong cuốn "Hợp tuyển thơ văn Việt Nam 1930 - 1945" tác giả khẳng

định vai trò vị trí của Anh Thơ trong phong trào Thơ mới nêu ra những nét khái quát về phong cách thơ của nhà thơ Qua đó tác giả nêu những biểu hiện tích cực của phong trào Thơ mới Đặc biệt là tấm lòng yêu quê hơng đất nớc của các nhà Thơ mới thông qua việc sử dụng các thể thơ truyền thống và những tìm tòi, sáng tạo mới nhng không đi ra ngoài chất giọng riêng của thơ Việt, tiếng Việt

"Nhà văn Việt Nam thế kỷ XX" nói về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác và những tác phẩm tiêu biểu của nhà thơ Trong đó chúng ta biết đợc những tâm sự kín đáo của nhà thơ về quan điểm sáng tác của mình, viết về làng quê cũng bắt nguồn từ những quan điểm đó

Trong tuyển tập "Thơ mới 1932 - 1945" các soạn giả giới thiệu tập "Bức tranh quê", trích dẫn một số bài cùng một số nét khái quát về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của nhà thơ

Trong "Thơ Việt Nam tác giả, tác phẩm, lời bình" (Lê Bảo) lại có hớng tiếp cận khác Tác giả chỉ mới đề cập đến những nét tiêu biểu, đặc sắc của thi nhân Trong cuốn này Lê Bảo chỉ trích dẫn bài "Chiều xuân" nhằm nhấn mạnh nghệ thuật tả cảnh trong bài thơ Các cuốn sách trên đều cha thực sự quan tâm

đến nội dung chủ đạo của tập thơ, đó là "bức tranh quê" đợc thể hiện rõ nét qua các phơng diện không gian, thời gian và cuộc sống con ngời

''Tinh hoa Thơ mới, thẩm bình và suy ngẫm'' tuyển chọn những bài thơ vào loại tiêu biểu nhất cho thế giới nghệ thuật, cho phong cách sáng tạo của từng thi sĩ Đó cũng là những bài thơ có ý nghĩa đại diện cho các xu hớng của một trào lu đa dạng, đa phong cách, viết về làng quê cũng là một xu hớng văn học đáng đợc quan tâm Cuốn sách có bàn một số bài thơ của các nhà thơ viết

về làng quê "Mùa xuân chín'' (Hàn Mặc Tử), ''Tơng t'' (Nguyễn Bính), ''Chiều xuân'' (Anh Thơ) và ''Quê hơng'' (Tế Hanh) Nhng cũng chỉ dừng lại ở việc thẩm bình những bài thơ đó, cha thực sự quan tâm đến vấn đề mà khoá luận này đề cập

Thêm nữa phải kể đến cuốn ''Văn học lãng mạn (1930 - 1945)'' Phan Cự

Đệ nói đến con đờng bế tắc của chủ nghĩa cá nhân, mỗi nhà thơ đều tìm cho mình một cách thoát ly Nhng chung quy các nhà Thơ mới đều có mối tình tha thiết với quê hơng: ''Các nhà Thơ mới đã dồn tất cả lòng yêu nớc và lòng yêu

văn chơng, yêu tiếng Việt'' và ''Tiếng nói trong thơ mới là tiếng mẹ đẻ yêu

th-ơng, phong cảnh trong Thơ mới là đất nớc Việt Nam mỹ lệ'' Tác giả đề cập đến một số nhà thơ viết về làng quê còn ở dạng điểm qua cha đi vào chi tiết, cụ thể

Qua tình hình nghiên cứu thơ Anh Thơ, chúng tôi thấy rằng: Anh Thơ đã

đợc nhiều nhà nghiên cứu khai thác, tuy nhiên trong phạm vi hiểu biết của mình

và dựa trên những công trình đã đợc công bố, chúng tôi thấy rằng vấn đề mà khoá luận đề cập là vấn đề cha đợc đi sâu và tập trung nghiên cứu một cách cụ thể và hệ thống Khoá luận tiếp thu những nhận định trên và khái quát ở mức tổng quát nhất, từ đó tuỳ theo từng bớc nghiên cứu cụ thể để nhằm làm rõ thêm hình ảnh làng quê Việt Nam qua "Bức tranh quê''

3 Phạm vi nghiên cứu

Do điều kiện thời gian hạn hẹp cũng nh sự hạn chế về trình độ t duy, hơn nữa đây là một bài nghiên cứu nhỏ nên chúng tôi chỉ nghiên cứu ''Bức tranh quê'' trên các phơng diện không gian nghệ thuật đặc trng, thời gian nghệ thuật, con ngời và cuộc sống chân quê Phạm vi tác phẩm mà chúng tôi tìm hiểu: ''Bức tranh quê'' (Anh Thơ), NXB Hội nhà văn, H, 1995 (tái bản), ''Thôn ca I'' (Đoàn Văn Cừ), ''Ngày xa'' (Nguyễn Nhợc Pháp), Tuyển tập Nguyễn Bính, NXB văn học, H, 1998, một số bài thơ của các nhà thơ khác và ca dao

Về khuynh hớng "chân quê" trong thơ mới.

trong một trào lu thơ ca đang đợc cách tân?

Thơ mới là khái niệm chỉ một trào lu thơ ca trong nền văn học nớc ta xuất hiện trong khoảng thời gian 1932 - 1945, phong trào này thể hiện tiếng nói cá nhân của tầng lớp tiểu t sản Nó đợc xem là một cuộc cách mạng trong thơ ca cả trên phơng diện nội dung và nghệ thuật Thơ mới ra đời là bớc ngoặt của thơ

ca Việt Nam bớc hẳn sang giai đoạn mới, đoạn tuyệt với thơ cũ bị ràng buộc bởi niêm luật, vận đối nhất định Nh vậy nói đến Thơ mới là nói đến sự đổi mới, hiện đại Nhng trong trào lu ấy xuất hiện khuynh hớng ''chân quê'' với những vần thơ mang đậm truyền thống, gần gũi với văn hoá cổ truyền, đây là một hiện tợng đặc biệt Thực ra sự xuất hiện của khuynh hớng này hợp quy luật và có nguyên nhân của nó

1.1.1 Nguyên nhân xã hội.

Một trào lu văn học ra đời bao giờ cũng phản ánh những đòi hỏi nhất

định của xã hội Văn minh phơng Tây xâm nhập vào nớc ta từ trớc nhng phải

đến khi thực dân Pháp đặt ách xâm lợc của chúng lên mảnh đất này thì nó bắt

đầu lớn mạnh và có phần lấn át văn hoá Việt Thời kỳ này ngời ta gọi là thời kỳ ''á Âu xáo trộn'', ''ma Âu gió Mỹ'' tràn vào nớc ta làm thay đổi các quan niệm, giá trị văn hoá "Cả nền tảng xa bị một phen điên đảo lung lay, sự gặp gỡ phơng Tây là cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam từ mấy mơi thế kỷ" Việt Nam những năm đầu của thế kỷ XX là giai đoạn giao thời, là sự gặp gỡ, giao tranh giữa mới và cũ, giữa Đông và Tây ''Cái mới'' xuất hiện đợc đón nhận khá nồng nhiệt, tuy có phần lấn át nhng cha giành đợc thắng lợi hàn toàn, ''cái cũ'' tuy lung lay, suy yếu nhng cha mất hẳn Cho nên sự tồn tại có phần trái ngợc giữa cái cũ và cái mới là một tất yếu trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Trong kinh tế bên cạnh phơng thức sản xuất t bản là phơng thức sản xuất phong kiến, trong xã hội có sự tồn tại của những giai cấp mới cạnh những giai cấp cũ, ở lĩnh vực văn hoá đó là sự tồn tại của văn hoá phơng Đông và văn hoá phơng Tây văn học cũng không nằm ngoài thông lệ ấy Hàng loạt tác phẩm ra…

đời có sự đổi mới về cả nội dung lẫn nghệ thuật, nhiều thể loại mới xuất hiện,

đề tài đợc mở rộng các nhà văn đã đi sâu khai thác những vấn đề mà trớc đây văn học cha hề nhắc đến Bên cạnh đó vẫn còn những tác phẩm còn mang đậm chất truyền thống: Thơ Đờng vẫn đợc sáng tác, nhiều tác giả vẫn đi vào khai thác những đề tài cũ, những thể loại thơ dân tộc, họ hớng ngòi bút của mình về

với những gì thuộc về đất nớc, về quá khứ đáng tự hào Bối cảnh giao thời đã góp phần tạo nên những thành công lớn trong các tác phẩm thuộc dòng truyện ngắn trữ tình của Thạch Lam, Thanh Tịnh Không gian, thời gian trong các truyện ngắn của họ là không gian, thời gian của buổi giao thời Dù Thạch Lam hơi nghiêng về phía phố, Thanh Tịnh nghiêng về phía làng nhng cái không gian nửa làng, nửa phố "nữa mùi thôn ổ, nửa đã thị thành'', đã đủ nói lên điều đó Đối với phong trào Thơ mới (1932 - 1945), với tên gọi tởng chừng nh không còn dấu vết của những gì gọi là "cũ'', nhng cùng với những bài thơ có sự đổi mới, hiện

đại về thể loại, về đề tài, những khuynh hớng sáng tác mới là những bài thơ có

xu hớng quay trở về truyền thống, mang âm hởng dân tộc đậm nét Đó là những bài thơ tả cảnh quê hơng đất nớc, dựng lại những giá trị văn hoá cổ truyền, mang đậm phong vị ca dao dân ca của các nhà thơ thuộc khuynh hớng ''chân quê'' Nh vậy sự ra đời của khuynh hớng thơ ''chân quê'' trong phong trào Thơ mới đợc khơi nguồn từ bối cảnh xã hội giao thời

1.1.2 Nguyên nhân thẩm mĩ.

Quan điểm thẩm mĩ của nhà văn chi phối sự hình thành tác phẩm Quan

điểm thẩm mĩ của các nhà Thơ mới nói chung là ''nghệ thuật vị nghệ thuật'' Thế Lữ ngời mở đầu cho Thơ mới từng tuyên ngôn:

"Tôi chỉ là một khách tình si Ham cái đẹp muôn hình muôn vẻ Mợn cây bút nàng Ly Tao tôi vẽ

Và mợn cây đàn ngàn phím tôi ca''.

(Mai sau)Chế Lan Viên:

''Trong thơ ta dân Chàm luôn sống mãi Trong thơ ta xơng máu khóc không thôi''.

Quan điểm sáng tác của họ là thoát ly hiện tại đi vào thế giới huyền ảo của cõi tiên, những đắm say của tình yêu, quay về với vẻ đẹp đã chết trong quá khứ, hay tìm đến với vũ trụ bao la, không cùng Nh… ng trong phong trào thơ ấy còn có một số nhà thơ luôn hớng ngòi bút của mình tới cuộc sống hiện thực Theo họ cái đẹp không phải ở đâu xa lạ, mà cái đẹp tồn tại trớc mắt ta, gắn bó hàng ngày với ta Những nhà thơ này đã tinh tế tìm thấy vẻ đẹp của cuộc sống

đang ẩn mình nơi chốn làng quê yên bình, giản dị với những cảnh quê thanh bình thơ mộng, những con ngời quê chất phác, hồn hậu Tuy còn nhiều khó khăn gian khổ nhng hồn quê hơng đã ăn sâu trong nếp nghĩ, thôi thúc họ viết nên những vần thơ ca ngợi quê hơng, để tỏ bày tấm lòng của mình, đối tợng mà

họ đa vào thơ của mình là cánh đồng quê xứ Bắc với những thôn Đoài, thôn

Đông, những bến đò ngày ma, gốc đa quán chợ, cổng làng nắng mai những…mái nhà tranh, những giậu mồng tơi xanh rờn, những rặng hoa xoan tím mùa xuân, những hàng phợng đỏ mùa hạ…

Chính lòng yêu đồng quê, làng xóm đã là động lực lớn thôi thúc các nhà thơ Dù bị chi phối bởi quan niệm thẩm mĩ của cả trào lu thơ, nhng các nhà thơ thuộc khuynh hớng thơ ''chân quê" đã có một quan điểm và một hớng đi riêng Anh Thơ sau khi say mê tìm hiểu những bài Thơ mới đã rút ra cho mình: ''Tự tìm tòi suy nghĩ làm sao mình cũng sáng tác đợc những bài thơ mới thật hay, thật độc đáo, nhất là độc đáo và thế là tôi sáng tác Bức tranh quê Khi tôi làm thơ tôi thấy rất yêu đồng quê''

1.1.3 Quy luật khách quan.

Việt Nam là một nớc nông nghiệp nên làng xóm, đồng quê đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi ngời dân Yêu quê hơng đối với họ trớc hết là yêu làng xóm, ruộng đồng, cây đa, bến nớc, sân đình Từ x… a trong văn học dân gian cụ thể là trong ca dao, chúng ta đã bắt gặp hình ảnh làng quê gần gũi, thân thơng thấm đ-

ợm hồn dân tộc Đó là những bức tranh đẹp, giản dị chan chứa ân tình, đó là dòng sông quê êm đềm:

''Làng anh có con sông êm Cho em tắm mát những đêm mùa hè''.

ơng nhớ quê hơng hơn khi phải rời xa nó:

''Anh đi anh nhớ quê nhà Nhớ canh rau muống nhờ cà dầm tơng Nhớ ai dãi nắng dầm sơng

Nhớ ai tát nớc bên đờng hôm nao''.

Đến thời Trung đại mặc dù thơ ca giai đoạn này đợc sáng tác bởi tầng lớp

có học thức trong xã hội: vua, quan, nho sĩ nên hầu hết các bài thơ làm ra là để nói lên khí phách, nói về cuộc sống tao nhã, thanh cao của ngời quân tử trong xã hội Tuy vậy chúng ta vẫn bắt gặp những bài thơ ca ngợi cảnh quê hơng đất nớc, đặc biệt là những làng quê mộc mạc, bình dị, thân quen:

"Xóm trớc thôn sau tựa khói hồng Bóng chiều dờng có lại dờng không Mục đồng, sáo vẳng trâu về hết

Cò trắng từng đôi hạ xuống đồng''

(''Thiên trờng vãn vọng'' - Trần Nhân Tông)

Đặc biệt trong thơ Nguyễn Khuyến cụ thể là qua ''Chùm thơ thu'' hình

ảnh làng quê đợc thể hiện rất rõ Đó là ba bức tranh đặc sắc về cảnh nông thôn nớc ta: có ao nớc trong veo lóng lánh ánh trăng, có bầu trời xanh ngắt, có lng dậu phất phơ màu khói nhạt:

''Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao Cành trúc lơ phơ gió hắt hiu

Nớc biếc trông nh từng khói phủ Song tha để mặc bóng trăng vào''

(Thu vịnh)

''Năm gian nhà cỏ thấp le te Ngõ tối đêm sâu đóm lập loè Lng dậu phất phơ màu khói nhạt Làn ao lóng lánh bóng trăng loe''

(Thu ẩm)

Nh vậy ngay cả nền văn học dân gian điều kiện sáng tác văn học còn nhiều khó khăn, xã hội cha phát triển hay nền văn học Trung đại với thi pháp nghiêm ngặt bó buộc con ngời trong những khuôn khổ về đề tài, thể thơ, vần luật Các nhà thơ bằng tấm lòng gắn bó sâu nặng với làng quê đã sáng tạo nên…những bài thơ đậm chất ''Chân quê'', dựng lên những bức tranh quê xinh đẹp, để lại ấn tợng tốt đẹp trong lòng độc giả Lẽ đơng nhiên trong phong trào Thơ mới khi mà mọi ràng buộc của văn học Trung đại bị phá vỡ, đề tài đợc mở rộng, có tính sáng tạo của nhà văn đợc tự do phát triển sẽ cho ra đời những bài thơ hay,

có giá trị về làng quê, sự ra đời của khuynh hớng thơ ''Chân quê'' trong phong trào thơ mới là hợp quy luật khách quan

1.1.4 Quy luật chủ quan.

Các nhà thơ Nguyễn Bính, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ đều xuất thân từ…những làng quê nghèo Bắc Bộ Họ đã có những năm tháng sống ở làng quê gần gũi với cuộc sống lao động của ngời nông dân, có nhiều kỷ niệm với làng quê Cũng nh bao nhiêu ngời Việt Nam khác hình ảnh quê hơng đã trở thành máu thịt nuôi dỡng tâm hồn các nhà thơ Khi đã trởng thành với tấm lòng biết ơn quê hơng đã nuôi dỡng mình, họ rất mong làm đợc gì đó dù là nhỏ nhất để đền đáp lại Đối với những nhà thơ này đau đớn nhất là khi chứng kiến cảnh làng quê

đang bị tàn phá, những giá trị truyền thống tốt đẹp từ bao đời nay đang bị xâm hại Vì thế họ muốn dùng những vần thơ của mình dựng lại bức tranh quê tơi

đẹp, khơi dậy ở mọi ngời tình yêu quê hơng, thúc dục họ hãy giữ lấy những giá trị văn hoá tốt đẹp của làng quê

Các nhà thơ ''Chân quê'' đợc mọi ngời biết đến bằng những bài thơ viết về làng quê Nguyễn Bính để lại ấn tợng sâu đậm trong lòng ngời đọc bởi những bài thơ viết về đồng quê xứ Bắc từ cảnh quê đến tình quê Anh Thơ khởi đầu cuộc đời thơ của mình bằng tập ''Bức tranh quê'' là kết quả của tấm lòng gắn bó sâu nặng với quê hơng mình, còn với Đoàn Văn Cừ là tập ''Thôn ca I'', sau này còn có ''Thôn ca II'', ''Dọc đờng xuân'', ''Đờng về quê mẹ'' Tất cả chứng tỏ mỗi nhà thơ đều dành nhiều tâm sức cho làng quê

1.2 khuynh hớng "chân quê" trong sáng tác của một

số nhà thơ.

Trong phong trào Thơ mới (1932 - 1945), khuynh hớng ''chân quê'' xuất hiện trong sáng tác của nhiều nhà thơ Ngay cả Huy Cận đợc xem là ''hồn thơ ảo não vào bậc nhất'' (Hoài Thanh), trong thơ ông ta thấy một cái Tôi cô đơn, buồn bã muốn tìm về với vũ trụ để nguôi đi nỗi sầu nhân gian nhng không thể đợc vì trớc sự mênh mông, không cùng của vũ trụ cái tôi ấy càng cảm thấy bé nhỏ, rợn ngợp, nỗi cô đơn đợc nhân lên Tuy vậy trong thơ Huy Cận ngời đọc còn bắt gặp những vẻ đẹp của quán tranh, chợ, núi rừng của những buổi ''chiều xa'' hay

là cảnh heo hút của một làng sơn cớc thuộc Hơng Sơn - Hà Tĩnh ở tả ngạn sông Thâm bên núi Mồng Gà:

''Tới ngã ba sông nớc bốn bề Nửa chiều gà lạ gáy ven đê''

(Em về nhà)Còn trong thơ Tế Hanh đó là hình ảnh của làng quê làm nghề chài lới mặn nồng hơng vị biển:

''Làng tôi ở vốn làm nghề chài lới Nớc bao vây cách biển nửa ngày sông Khi trời trong gió nhẹ sớm mai hồng Dân trai tráng bơi thuyền đi đánh cá''

(Quê hơng)Hay là làng quê thanh bình, thơ mộng, lãng mạn trong thơ Bàng Bá Lân:

''Chiều hôm đón mát cổng làng Gió hiu hiu đẩy mây vàng êm trôi

Đồng quê vờn lợn chân trời

Đờng quê quanh quất bao ngời về thôn''

(Cổng làng)Các nhà Thơ mới đã đi vào lối tả chân cảnh vật hiện lên giản dị, chân thực gần với cuộc sống, họ đi vào bề sâu của sự sống, tiếp cận với nhiều mặt cụ thể của hiện thực

Chẳng hạn cảnh ma lũ ở làng quê qua thơ Trần Huyền Trân:

''Ma lũ ao bèo ma trắng đêm Cây bờ ngơ ngác nớc đang lên Lều tôi kiến đã dời lên mái

Bà lão chài lo chữa có thuyền"

(Ma đêm lều nó)Tính ''chân quê'' đợc thể hiện một cách nồng ấm, đầy đủ qua tình quê chân chất mộc mạc mà các nhà thơ gửi vào thi phẩm của mình Hàn Mặc Tử quyến luyến trong tình quê qua những câu thơ nh những sợi dây tình cảm giăng mắc từ tâm hồn tác giả với cảnh vật làng quê:

''Trớc sân anh thơ thẩn

Đăm đăm trông nhạn về Mây chiều còn phiêu bạt Lang thang trên đồi quê''

(Tình quê)Yêu quê hơng, say đắm với tình quê, cảnh quê các nhà Thơ mới cũng có lúc nhớ tiếc những cái đã bị tàn tạ, bị xoá mờ Nhà thơ Bàng Bá Lân cảm thấy xúc động xót xa khi trở lại thăm làng xa, những hình ảnh thân quen ngày xa không còn nữa: tiếng khung cửi tắt dần, không còn cảnh dệt lụa ơm tơ với những cô gái, chàng trai sớm hôm chuyên cần lao động, lối cũ đổi khác, chùa chiền mất hết cả ánh trăng cũng không nh xa nữa:

''Mất hết không còn một dấu xa Nào đâu cô gái đẹp ngây thơ

Nào đâu những bóng trăng soi sáng

Dệt vải bên song ánh bạc lùa''

(Vờn cũ nào đâu, cô hái dâu?)Hình ảnh làng quê trở thành một biểu tợng đẹp, thân thộc xuất hiện trong nhiều sáng tác của các nhà Thơ mới, nhng tập trung chủ yếu ở các nhà thơ Nguyễn Bính, Đoàn Văn Cừ, Nguyễn Nhợc Pháp…

1.2.1 Nguyễn Bính:

Nguyễn Bính (1918 - 1966) tên thật là Nguyễn Trọng Bính, quê ở làng Thiện Vịnh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Hà, sinh ra trong một gia đình nhà Nho nghèo

Nguyễn Bính đã đem đến cho làng Thơ mới của Việt Nam một giọng

điệu thơ riêng biệt khó trộn lẫn và mau chóng chiếm đợc cảm tình của đông đảo ngời đọc Đó là những câu thơ mang phong vị đồng quê rất đậm đà thân thuộc

và cảm động Thơ Nguyễn Bính đợc phân ra làm hai mảng lớn: mảng thơ chân quê và mảng thơ tha hơng Trong đó mảng thơ chân quê chiếm phần chủ yếu, còn ở mảng thơ tha hơng là tâm trạng của một con ngời phải rời xa làng quê quen thuộc nhng luôn nhớ về nó, với ông đó là chốn đẹp nhất, yên bình nhất

Nguyễn Bính tìm về cái đẹp của cảnh quê, hồn quê Trong thơ Nguyễn Bính hiện lên không gian thôn quê thuần hậu, trong trẻo với nhiều hình ảnh giống ca dao: dậu mồng tơi, hoa bèo, hoa súng, vờn cau, bụi chuối, những mảnh vờn, ruộng lúa Ông đã tái hiện lại những hình ảnh ấy bằng thể thơ lục bát nên…chất ''chân quê'' lại càng đậm đà, thân thuộc Trong cuốn ''Thi nhân Việt Nam'' theo Hoài Thanh cái ''điều quý vô ngần'' ở Nguyễn Bính chính là ''hồn của đất n-ớc'' đợc biểu hiện trong thơ ông và cái hay của nó còn ở ''tính cách ca dao'' và chất ''chân quê'' mộc mạc Tô hoài trong lời giới thiệu ''Tuyển tập Nguyễn Bính''

đã viết: "Nguyễn Bính vốn là nhà thơ của tình quê, chân quê, hồn quê''

Nguyễn Bính đã xây dựng nên không gian của một thiên nhiên ''chân quê'' với những mảnh vờn:

''Đầy vờn hoa bởi hoa cam rụng Ngào ngạt hơng bay bớm vẽ vòng''.

Mảnh vờn ấy còn thể hiện nổi lòng của tác giả, gắn với kỷ niệm:

''Nhng mộng mà thôi, mộng mất thôi

Hoa thừa, rợu ế, ấy tình tôi

Xa rồi vờn cũ, hoa cam rụng Gặp lại nhau chi, muộn mất rồi''.

Bên cạnh đó còn có những sắc hoa quê, những ''dậu mồng tơi xanh rờn'', ''Cây bởi'', ''lá sen tơ'' hay là hàng cau, v… ờn trầu thấm đẫm màu ''tơng t'':

''Nhà em có một giàn trầu Nhà anh có một hàng cau liên phòng

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông Cau thôn Đoài nhớ trầu không thôn nào''.

(Tơng t)Bên cạnh đó còn là không gian của một cuộc sống chân quê với những công việc cụ thể của nhà nông, đặc biệt là sự tảo tần của những cô thôn nữ:

"Em là con gái trong khung cửi Dệt lụa quanh năm với mẹ già''

(Ma xuân)Nguyễn Bính đã ý nhị chuyển vào trong lao động những tình cảm thiêng liêng cao quý của con ngời Đó là nỗi nhớ ngời yêu của cô gái dệt vải:

Đôi ta cùng ở một làng Cùng đi một ngõ vội vàng chi anh

Em nghe họ nói mong manh Hình nh họ nói chúng mình với nhau''.

(Chờ nhau)Ngoài ra Nguyễn Bính còn tái hiện lại không gian của những sinh hoạt văn hoá tinh thần với những hội hè, đình đám Bằng việc khắc hoạ môi trờng tự nhiên, đời sống xã hội, những sinh hoạt văn hoá tinh thần của làng quê vào các tác phẩm mang đậm chất dân gian Nguyễn Bính muốn khẳng định những giá

trị văn hoá truyền thống của dân tộc, đồng thời góp tiếng nói của mình vào bảo

vệ những gì tốt đẹp nhất của quê hơng

ng, cá nớng:

''Một mảnh vờn bên sào dậu nứa Xuân về hoa cải nở vàng hoe Gạo nếp ngày xuân gói bánh chng Cá đêm cuối chạp nớng than hồng''

Vờn cây lúng liếng bòng xanh ổi hồng''

(Hè)Hay là vẻ đẹp của những con ngời trong phiên chợ tết:

''Cụ đồ nho dừng lại vuốt râu cằm Miệng nhẩm đọc vài hàng câu đối đỏ

Bà cụ lão bán hàng bên miếu cổ Nớc thời gian gội tóc trắng phau phau''

(Chợ tết)Nhà thơ còn phát hiện ở họ những nét đẹp tâm hồn vợt lên mọi khó khăn vất vả của cuộc sống thờng ngày:

''Ngời trong xóm hiền lành và chất phác

Họ không biết lọc lừa và đơn bạc Gió thông lùa khung ngực những mùi thơm Nớc giếng soi trong vắt mảnh tâm hồn"

(Xóm nhỏ)Cảnh quê, ngời quê hiện lên trong những bài thơ của Đoàn Văn Cừ mang

đậm chất ''chân quê'' là một biểu hiện của tấm lòng yêu quý, gắn bó với quê

h-ơng của nhà thơ Đoàn Văn Cừ là nhà thơ dành nhiều tâm sức nhất cho làng quê

1.2.3 Nguyễn Nhợc Pháp:

Nguyễn Nhợc Pháp (1914 - 1938), quê quán ở làng Thờng Vũ, Thờng Tín, Hà Tây Nguyễn Nhợc Pháp làm thơ từ rất sớm

Tuy sự nghiệp văn chơng của ông không lớn lắm, nhng những bài thơ của

ông mang đến cho ngời đọc cảm giác đợc gần gũi, gắn bó với làng quê Đó là những cảnh sắc thiên nhiên của đất nớc, những phong tục tập quán có từ xa, những trang phục giản dị tiêu biểu của con ngời nông thôn xứ Bắc trong bài thơ ''Chùa Hơng'':

''Hôm nay đi Chùa Hơng Hoa cỏ mờ hơi sơng Cùng thầy me, em dậy

Em vấn đầu soi gơng Khăn nhỏ đuôi gà cao

Em đeo dải yếm đào Quần lĩnh áo the mới Tay cầm nón quai thao"

(Chùa Hơng)

Hình ảnh quê hơng đất nớc trong thơ Nguyễn Nhợc Pháp thờng ở vào một thời kỳ quá khứ xa xăm…

Các nhà thơ thuộc khuynh hớng ''chân quê'' mỗi ngời một phong cánh khác nhau, nhng đã tạo nên một dòng thơ đặc sắc dựng lại cảnh quê, ngời quê với muôn vẻ, muôn màu

1.3 ý nghĩa.

1.3.1 Thơ mới ra đời đã theo đúng quy luật tất yếu khách quan của sự phát triển văn học Ngày 10/3/1932 trên Phụ nữ tân văn, Phan Khôi đem "một lối Thơ mới trình chánh giữa làng thơ" và giới thiệu bài ''Tình già'' Bắt đầu từ

đây có sự đấu tranh gay gắt giữa ''thơ cũ'' và ''thơ mới'' trên cả hai trận tuyến khẩu chiến và bút chiến Với sức mạnh về đội ngũ và thành tựu sáng tác lại hợp quy luật khách quan nên Thơ mới đã giành đợc chiến thắng

Các nhà Thơ mới đã đấu tranh kiên quyết, kịch liệt và hơi cực đoan phủ nhận thơ cũ nhng đó là do yêu cầu chiến thắng để khẳng định mình Khác với những kết thúc của các cuộc đấu tranh khác, cuộc đấu tranh giữa thơ mới và thơ

cũ có kết thúc ngoài thông lệ ''Nó kết thúc bằng tình tha thiết của dân tộc, bằng tình thơng giữa lớp ngời của hai thế hệ, bằng nguồn cảm thông giữa những đứa con cùng chung bầu sữa mẹ'' (1) Trong suốt quá trình đấu tranh ấy, Thơ mới vẫn luôn tìm cách gắn với truyền thống và khuynh hớng "Chân quê" là một minh chứng thiết thực nhất Sự xuất hiện của khuynh hớng này trong Thơ mới là một tất yếu khách quan, là biểu hiện của tính kế thừa Kế thừa và phát huy những nét đẹp trong việc miêu tả cảnh vật, con ngời nơi làng quê có từ trong những câu ca dao đến thơ ca Trung đại, các nhà thơ thuộc khuynh hớng "Chân quê" đã tái hiện đợc những bức tranh làng quê mang đậm hồn quê hơng đất nớc Ta dễ dàng bắt gặp trong Thơ mới những bài thơ thấm đẫm phong vị ca dao, dân ca, cảnh làng quê thân thuộc với cây đa, bến nớc, sân đình, vờn dâu, ao bèo, dậu mồng tơi, cảnh tát nớc, dệt vải đêm trăng, những trận ma lũ trắng đêm, những mối tình quê và ẩn chứa đằng sau đó là niềm tự hào, là tình yêu quê h… ơng xứ

sở, là niềm tiếc thơng cho những giá trị truyền thống đang bị mai một dần

Viết về làng quê các nhà Thơ mới không chỉ cảm nhận cảnh đẹp của làng quê Việt Nam mà họ còn muốn khẳng định những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc, đồng thời góp tiếng nói của mình vào bảo vệ những gì tốt đẹp nhất của quê hơng đất nớc

1 Phan Canh, Thi ca Việt Nam thời tiền chiến 1932 - 1945, NXB Đồng Nai, Tr 245

1.3.2 Sự xuất hiện của khuynh hớng ''chân quê'' chứng tỏ Thơ mới không bay ra khỏi quỹ đạo của tình yêu quê hơng đất nớc Yêu nớc là truyền thống tốt

đẹp từ bao đời của ngời dân Việt Nam và nó trở thành một nguồn cảm hứng lớn trong văn chơng ngay từ những câu chuyện cổ, những câu ca dao, tục ngữ đến những tác phẩm của văn học hiện đại Cụ thể hơn với phong trào Thơ mới, tình yêu quê hơng đất nớc thể hiện rõ nét nhất qua những bài thơ viết về đồng ruộng, làng quê

Trong cảnh đất nớc mất độc lập tự do, xã hội "ối a ba phèng'' (Tú Xơng) thì ngời trí thức tiểu t sản cảm thấy bí bức, ngột ngạt, luôn muốn tìm cách thoát

ra khỏi xã hội, muốn chống lại nhng không còn cách nào khác là đối lập với nó, quay lng lại với nó Thế Lữ thoát lên tiên, Huy Thông đi tìm những giấc mộng anh hùng trong lịch sử, Xuân Diệu say đắm trong tình yêu, Huy Cận đi vào vũ trụ nh… ng họ đều rơi vào bế tắc cô đơn Trong tình hình đó, một số nhà thơ: Nguyễn Bính, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ, Bàng Bá Lân, Nguyễn Nhợc Pháp… quay về với làng quê nơi đang còn thanh bình yên ả, nơi chất chứa bao hồn thiêng của đất nớc, của cha ông Làng quê là miền đất hứa, là nơi neo đậu cho mọi cuộc phiêu lu trong cảm xúc của các nhà thơ mới và tấm lòng trong sáng thiết tha, tâm hồn nhân hậu của các nhà thơ vốn đợc giữ gìn trân trọng đã tìm

đến ký gửi trên mảnh đất này Về với làng quê không phải chỉ là về với một miền đất còn nghèo khổ và con ngời thì lam lũ vất vã để miêu tả phản ánh trong thơ Các tác giả muốn tìm đến một vẻ đẹp truyền thống, thanh khiết mà không

dễ có thể nhận ra ở một nơi nào khác, nhất là ở chốn đô thị phồn hoa, nhà thơ Nguyễn Bính đã quan niệm thi ca không lãng mạn thoát ly mà gắn bó với cuộc

đời tốt đẹp nơi quê hơng

''Sao chẳng về đây lục tứ thơ

Hỡi ôi, hồn biển rộng không bờ Chùm hoa sự nghiệp thơm muôn thủa Thiên hạ bao nhiêu kẻ đợi chờ

Sao chẳng về đây nỡ lạc loài Giữa nơi thành thị gió ma phai Chết dần từng nấc rồi mai mốt Chết cả mùa xuân chết cả đời

Xuân đang sang rồi em có hay Tình xuân chan chứa ý xuân đầy Kinh kỳ bụi quá xuân không đến Sao chẳng về đây chẳng ở đây?"

("Sao chẳng về đây'' Nguyễn Bính)Bảo vệ văn hoá làng quê chính là bảo vệ bản sắc và hồn quê, một phần của tâm hồn dân tộc Tiếng nói ấy đặc biệt có ý nghĩa trong một giai đoạn lịch

sử mà sự xâm lăng ồ ạt của thành thị đã xoá dần đi bản sắc văn hoá của làng quê Việt Nam truyền thống Góp chung vào dòng thơ chân quê ấy ''Bức tranh quê'' của Anh Thơ là tập thơ có giá trị mang ý nghĩa lớn

Chơng 2Nét độc đáo của ''Bức tranh quê'' trong thơ Anh Thơ

2.1 Anh Thơ và tập thơ ''Bức tranh quê''.

2.1.1 Nữ thi sĩ Anh Thơ.

Anh Thơ tên thật là Vơng Kiều Ân, sinh ngày 25/11/1921, tại thị trấn Ninh Giang - Hải Dơng Anh Thơ còn có các bút danh khác: Tuyết Anh, Hồng Minh.

Xuất thân trong một gia đình công chức nhỏ, Anh Thơ sớm đợc tiếp nhận những nguồn ảnh hởng văn học dân tộc truyền thống, lòng yêu thơ và những bài thơ của ông ngoại, những chuyện cổ tích do bà nội kể, những vần thơ lục bát và khúc hát ru của bố mẹ, Anh Thơ sớm yêu thích văn học và sáng tác thơ

Anh Thơ xuất hiện trong phong trào Thơ mới, tham gia cách mạng từ năm 1945 Bà từng là Bí th Huyện hội Phụ nữ bốn huyện: Việt Yên, Lục Ngạn, Bắc Sơn, Hữu Lũng Sau đó bà làm Thờng vụ Tỉnh Hội Phụ nữ hai tỉnh Bắc Giang, Lạng Sơn, từng làm báo, làm cứu thơng, dạy bình dân học vụ, làm công tác văn hoá, thông tin, văn công Từ năm 1975 bà là Uỷ viên Ban chấp hành Hội nhà vặn Việt Nam (khoá I và II) Từ 1971 đến 1975, Anh Thơ công tác tại tạp chí tác phẩm mới và là ủy viên Thờng vụ Hội liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam Những điều kiện, hoàn cảnh sống và sáng tác ấy đã ảnh hởng nhiều đến công tác văn học của Anh Thơ Tình yêu quê hơng đất nớc đậm sâu, tạo nét riêng trong thơ Anh Thơ

Các tác phẩm chính: Bức tranh quê (thơ, 1941); Xa (thơ, in chung 1943); Răng đen (tiểu thuyết, 1948); Hơng xuân (thơ, in chung 1944); Kể chuyện Vũ Lăng (truyện thơ, 1957); Theo cánh chim câu (thơ, 1960); Đảo ngọc (thơ, 1979); Từ bến sông Thơng (Hồi ký, 1995); Lệ thơng (thơ, 1995)

Sáng tác của bà đóng góp lớn vào nền văn học nớc nhà, bà đã đợc giải ởng Tự lực văn đoàn (1939) với tập thơ "Bức tranh quê'', tặng thởng của Trung -

th-ơng Hội liên hiệp Phụ nữ Việt Nam năm 1956 với truyện thơ ''Kể chuyện Vũ Lăng''

2.1.2 Tập thơ ''Bức tranh quê''.

Tập thơ Bức tranh quê xuất bản vào năm 1941, gồm 45 bài thơ, bài nào cũng 12 câu "Bức tranh quê" đợc xem là bộ tứ bình bao gồm những bức tranh bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông, theo cách nhìn về cuộc sống con ngời Tác giả tả cảnh làng quê từ đầu năm cho đến tết, mùa nọ sang mùa kia, cảnh ma nắng, cảnh lũ lụt, hạn hán, phiên chợ, đám cới, đám ma, ngày tết mà ta nhận thấy…

rõ ngay ở các tiêu đề bài thơ Mỗi bài thơ trong ''Bức tranh quê'' là một bức tranh phong cảnh sinh hoạt đậm đà cảnh sắc làng quê Cảnh vật làng quê nh thế nào đợc bà đa vào nh thế ấy với những nhận xét tinh vi, lời thơ mộc mạc, giản

dị tạo nên một ''Bức tranh quê rất riêng và độc đáo'', phải chăng những điều đó

đã khiến tập thơ đợc trao giải thởng về thơ của Tự lực văn đoàn năm 1939

2.2 Không gian nghệ thuật trong "Bức tranh quê".

2.2.1 Giới thuyết về không gian nghệ thuật:

Không gian cùng với thời gian làm nên hình thức tồn tại của thế giới, của vật chất; không gian, thời gian cũng là hình thức tồn tại của con ngời Con ngời cũng nh vật chất không thể tồn tại ngoài không gian và thời gian Ngợc lại cũng không thể có không gian, thời gian ở ngoài vật chất Không - thời gian tồn tại ngoài ý thức của con ngời Không - thời gian hiện thực qua sự cảm nhận chủ quan của ngời nghệ sĩ khi đi vào tác phẩm trở thành không - thời gian nghệ thuật góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật riêng của tác phẩm

Không gian nghệ thuật "là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phơng thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật'' ''Hình thức'' ở đây không phải

là cái vỏ vật chất tầm thờng nữa mà là hình thức quan niệm, là ''biểu hiện nội dung'', bản thân hình thức ấy cũng là một nội dung rồi ''Nếu thế giới nghệ thuật

là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật mở ra từ một

điểm nhìn, cách nhìn'' (1) Tức là không gian ấy cũng có các chiều nh trong hiện thực nhng dới cái nhìn của tác giả nó trở thành một thế giới riêng Chẳng hạn với tâm trạng cô đơn, buồn bã trong tâm hồn thì Thuý Kiều cảm nhận không gian thật bao la rợn ngợp:

"Buồn trông cửa bể chiều hôm Thuyền ai thấp thoáng cánh buồm xa xa''

(Truyện Kiều)Còn với tinh thần lạc quan cách mạng, ý chí kiên cờng thì không gian dù

có bao la đến đâu cũng đợc ''thu vào tầm mắt'' của Bác với vẻ đẹp hùng vĩ không

hề rợn ngợp

''Núi cao lên đến tận cùng Thu vào tầm mắt muôn trùng nớc non''

(Nhật ký trong tù)Trong tác phẩm nghệ thuật không gian đợc tạo dựng với t cách là hình t-ợng không gian Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của hình tợng Vậy ''không gian nghệ thuật là hình tợng không gian trong tác phẩm'' (1)

1 Trần Đình sử - Mấy vấn đề thi pháp học hiện đại - Bộ GD và ĐT - Vụ giáo viên, H, 1993

1 Trần Đình sử - Mấy vấn đề thi pháp học hiện đại - Bộ GD và ĐT - Vụ giáo viên, H, 1993.

''Gác mái ng ông về viễn phố

Gõ sừng mục tử lại cô thôn''

(Chiều hôm nhớ nhà - Bà Huyện Thanh Quan)''Viễn phố'', ''cô thôn'' ở đây chính là không gian đợc chuyển hoá vào trong t tởng, tâm hồn của nhà thơ, đợc thể hiện bằng ngôn ngữ thơ và đến ngời

đọc gợi lên cảm giác cô đơn, buồn man mác, hiu hắt

Không gian nghệ thuật là hình tợng không gian, là không gian trong quan niệm của tác giả

2.2.2 Những mảng không gian đặc trng của "Bức tranh quê".

Không nằm ngoài sự chi phối của quy luật xã hội, không gian nghệ thuật trong thơ Anh Thơ mang tính quan niệm thể hiện cái nhìn của bà trớc bối cảnh giao thời Không gian nghệ thuật trong ''Bức tranh quê'' là không gian "chân quê" với những mảng không gian gắn bó với làng quê, với cuộc sống của ngời nông dân: chợ, hội hè, bến nớc, con đò, mái đình, ngôi chùa Những hình t… -ợng không gian này đợc thể hiện nhiều ở ca dao, ở các nhà thơ thế hệ trớc và ngay cả các nhà thơ cùng thời nhng ngoài một số nét tơng đồng, trong các bài thơ của Anh Thơ còn có những nét khác biệt Bằng tài năng của mình bà đã dựng nên những mảng không gian rất riêng, rất đặc trng thể hiện đợc cá tính sáng tạo, tạo nên sự hấp dẫn của tập thơ đồng thời giúp ngời đọc tiếp xúc với những hình ảnh của làng quê Việt Nam một cách chân thực, sinh động Với Anh Thơ không gian ấy không chỉ đơn thuần là cảnh mà còn là lời mời gọi mỗi ngời trở về với những gì trong sáng, mộc mạc của làng quê

2.2.2.1 Chợ quê.

Chợ là một nét văn hoá tiêu biểu đậm đà bản sắc của nông thôn Việt Nam, là nơi lu giữ, chứa chất dáng quê, hồn quê Chợ làng không chỉ là nơi trao

đổi sản vật, hàng hoá mà còn là nơi giao lu tình cảm, nơi mọi ngời gặp gỡ, trao

đổi, trò chuyện với nhau ý thức đợc điều đó nên trong "Bức tranh quê" Anh Thơ đã tái hiện đợc hình ảnh những phiên chợ quê chân thật, ấn tợng

Không gian nghệ thuật của ca dao gắn với làng quê vì thế chợ cũng đợc nhắc đến nhiều lần:

- "Bà già đi chợ Cầu Đông Xem một quẻ bói lấy chồng lợi chăng"

- "Chàng ơi buông áo em ra

Để em đi chợ kẻo mà chợ tra"

- "Tháng giêng Tháng hai Tháng ba Tháng bốn Tháng khốn, tháng nạn

Đi vay đi dạm đợc một quan tiền

Ra chợ Kẻ Diên mua con gà mái về nuôi"

Nhng chợ đợc nói đến trong ca dao hầu nh chỉ là đối tợng đợc nhắc đến

để làm nền hoặc là cái cớ để cho các sự kiện khác xuất hiện, diễn biến

Đến văn học Trung đại trong thơ Nguyễn Trãi, một nhà thơ có t tởng ớng về nhân dân, chợ thể hiện cuộc sống thanh bình, no đủ của nhân dân:

h-"Lao xao chợ cá làng ng phủ Dắng dỏi ve cầm lầu tịch dơng"

(Bảo kính cảnh giới)Chợ trong thơ Nguyễn Đình Chiểu thể hiện sự loạn lạc, tan tác của đất n-

ớc khi có chiến tranh:

"Tan chợ vừa nghe tiếng súng Tây Một bàn cờ thế phút sa tay"

(Chạy Tây)Trong Thơ mới Đoàn Văn Cừ lại tập trung miêu tả phiên chợ tết, ông đợc mệnh danh là tác giả những bài thơ "chợ tết" Chợ trong thơ Đoàn Văn Cừ đã trở thành đối tợng miêu tả, nhà thơ đã dựng lại bằng ngôn ngữ phiên chợ ngày tết ở một vùng quê trung du với đủ mọi gơng mặt: thằng bé "áo đỏ chạy lon xon", cụ già "chống gậy bớc lom khom", cô gái "yếm thắm che môi cời lặng lẽ" với các hoạt động vui chơi, mua bán, các loại hàng hoá… …

Chỉ có ở "Bức tranh quê" của Anh Thơ chợ mới đợc xây dựng một cách

đầy đủ, chân thực, sinh động Bà đã đa vào thơ những từ ngữ, những hình ảnh

độc đáo, gần gũi với cuộc sống: lồng lợn giống, gánh bèo non, vải, bún, cá, rau, chửi đổng, chổng mông, húp canh riêu, bọn ế hàng, ruồi bâu Chợ đ… ợc miêu tả

một cách trọn vẹn theo thời gian, thời tiết, khí hậu: có chợ của bốn mùa, có cảnh họp chợ, đông chợ, tàn chợ.

Không phải là cảnh chợ loạn lạc nh trong thơ Nguyễn Đình Chiểu, chợ trong ''Bức tranh quê" là phiên chợ thanh bình, chợ của cuộc sống ấm no, giản

dị, đó là nơi đông vui, nhộn nhịp, đầy sức sống Từ cảnh vật đến con ngời đều hoà mình vào các hoạt động tạo nên bức tranh sinh động chan chứa tình quê

"Chợ ngày xuân" trong không khí thanh bình, trong trẻo của buổi sớm mùa xuân khi ma vừa tạnh, nắng chan hoà lên mọi vật, gió đuổi nhau trên những chiếc lá đa loang loáng nớc xen vào bức tranh ấy là những giải điều bay phất phới và màu trắng của những chiếc nón quai thao mọi ngời sôi nổi, náo nức với việc mua bán, vui chơi Bằng ngòi bút hiện thực sắc sảo Anh Thơ tái hiện tr-

ớc mắt chúng ta phiên chợ quê đặc trng của nông thôn Bắc Bộ

"Chợ đông quá! Chổ này vài chiếu bạc Những chàng trai ô mới mở dơng vây Cời nói, nói luôn mồm và chổ khác Mấy cụ ngồi nhắm rợu gật gù say

(Chợ ngày xuân)Sau một năm làm lụng vất vả những ngày đầu xuân công việc th thả hơn ngời nông dân tìm đến chợ để mua bán, gặp gỡ, chuyện trò, vui chơi và nhất là những cô giái cha chồng đến để gieo quẻ đầu năm, trong lòng còn bao phấp phỏng lo âu

"Nhng đông nhất quán hàng ngời đoán thẻ Một lão già kính trắng, bịt khăn đen

Các cô gái chen nhau vào vui vẻ Nghe thánh truyền sắp đắt mối lơng duyên"

(Chợ ngày xuân)

Đến "Chợ mùa hè" lại khác:

"Trời loé nắng, chợ vào đầy những nắng

Đầy những ngời chen chúc họp mồ hôi"…

(Chợ mùa hè)

Qua hai câu thơ chúng ta cũng cảm nhận đợc cái nắng gay gắt của mùa

hè và không khí nóng nực của buổi chợ, không khí ấy đợc tăng lên bởi cảnh

ng-ời họp chợ đông đúc Phiên chợ mùa hè rất đặc trng qua hai hình ảnh:

"Chó le lỡi ngồi thừ nhìn cũi đóng Lợn trói nằm hồng hộc thở căng dây"

(Chợ mùa hè)Chỉ có trong thơ Anh Thơ chúng ta mới cảm nhận đợc cái cảnh ấy và

"phải là ngời có học mới có thể đa vào thơ cảnh ấy" (1)

Nếu nh phiên chợ mùa xuân tập trung ở hàng thầy bói thì ở chợ mùa hè lại ở hàng chè, hàng nớc, nhất là hàng bán quạt:

"Những hàng chè, hàng nớc chạy va nhau Nhng đắt nhất có chị hàng bán quạt Ngồi trớc đình không kịp đếm tiền xâu"

(Chợ mùa hè)Mùa thu ở miền Bắc trời thờng có ma gió, lụt lội, thời tiết này ảnh hởng rất lớn đến sinh hoạt của con ngời Anh Thơ đã nắm bắt rõ đặc trng này khi miêu tả chợ ngày thu:

"Đờng đã lội trời còn ma rờn rợt

Và lại còn trận gió vội bay qua Trong lều quán ngời ngời chen chúc ớt Bên thúng hàng chất đống đợi bng ra"

(Chợ ngày thu)Con ngời, sự vật dờng nh đang co mình lại trớc ma, gió, lụt lội ''ngời chen chúc ớt", gà "xù cánh nớc", mèo rít nghêu ngao, những lão thầy bói ở chợ mùa xuân ngời ta chen chúc nhau tới thì giờ đây "ôm tráp ngồi sốt ruột", các bà bán bún ''lặng nhìn nhau" Sự buồn chán, thất vọng của ngời đi chợ trớc cảnh ma lũ thể hiện rõ nhất qua tâm trạng của cô hàng mã ''lẩm bẩm oán trời ma", lúc này chỉ có gian hàng áo ma là đắt khách nhất:

"Trong khi ấy gian hàng ngời áo lá

Gạt càng đầy ngời xúm đến tranh mua"

1 Hoài Thanh - Hoài Chân: Thi nhân Việt Nam, NXB Văn học, H, 1988

(Chợ ngày thu)Khi mùa đông đến trời lạnh hơn, mọi vật bị huỷ hoại, tồi tàn trớc gió rét, chợ cũng vậy, "chợ ngày đông" xơ xác, vắng vẻ đợc nhà thơ miêu tả qua những chi tiết:

"Trời rét quá! Mái lều xơ xác gió Chợ mênh mông quán họp độ mơi ngời"

(Chợ ngày đông)Mọi ngời đang cố thu mình lại trớc cái lạnh của mùa đông "ngời mua đi khép nép", ''kẻ bán đứng thu tay", mụ hàng cá "luôn mồm xoa xuýt rét", chị gánh rau "lập cập đỡ quang mây" Chợ họp nhanh rồi tan, chỉ còn lại:…

"Lều quán lại rùng mình trong gió thốc

Và âm thầm run lạnh dới ma sa"

(Chợ ngày đông)

Sự vật đợc miêu tả mang đúng sự thật vốn có, nữ sĩ Anh Thơ với cái nhìn hiện thực của mình đã tái hiện lại giúp ngời đọc dù không đợc trực tiếp quan sát

có thể hiểu đợc đặc trng của thiên nhiên, sinh hoạt của ngời nông dân xứ Bắc

Không chỉ miêu tả chợ theo từng mùa mà nhà thơ còn miêu tả chợ vào các thời khắc trong ngày, theo sự diễn biến của phiên chợ Đây cũng là một đặc

điểm khác biệt của các nhà Thơ mới so với các nhà thơ xa: cảnh vật đổi thay theo sự chuyển động của thời gian Trớc tiên đó là cảnh ''Họp chợ", cũng nh trong thơ Đoàn Văn Cừ mở đầu bài thơ là hình ảnh thiên nhiên: trời vừa hửng sáng, sơng sớm còn đọng trên cỏ cây, mặt trời vừa ló lên ở đằng Đông mọi ngời

đang chuẩn bị bày hàng để bán

- "Mấy ông lão khiêng vào lồng lợn giống Một bà già quẩy đến gánh bèo non"

- "Rồi gạo, vải, bún, quà, rồi bánh trái Lần lợt bày trong những tiếng lao xao"

Cái không khí sôi động, náo nhiệt của chợ lúc mới bắt đầu hiện rõ qua chi tiết:

"Mụ bán cá đặt thúng ngồi chửi đổng Chị hàng rau mất chỗ chạy lon ton"

Phiên chợ trở nên đông dần với nhịp độ của thời gian, trời nắng dần ngời

đến mỗi lúc một đông, không khí buổi chợ ồn ào náo nhiệt bởi ''tiếng chào mua bán", bởi tiếng ngời chen chúc gọi nhau và cả cảnh đuổi bắt kẻ cắp Chúng ta không thể không chú ý tới hình ảnh:

"Đây mấy mụ chổng mông lên khảo gạo Kia một cô chúm miệng húp canh riêu Bác thợ cạo đè vội đầu khách cạo"

(Đông chợ)Chợ đông mọi ngời tập trung vào việc mua bán của mình nhng rồi thời khắc ấy cũng sẽ qua đi Khi mặt trời đứng bóng cũng là lúc tàn chợ, mọi hoạt

động mua bán đã kết thúc Anh Thơ đã rất tinh vi khi đa khoảnh khắc này vào trong thơ Chợ tàn "tiếng lào xào tắt dần trong to nhỏ", mọi ngời ra về nhng d

âm của buổi chợ vẫn còn, có kẻ buồn ngời vui:

"Một bà lão xót xa tiền hết mãi…

Mấy thằng cu hớn hở đợc tò - te Vài cái đĩ vui cời mừng nón mới Quên trên vai gánh nặng quẩy mau về"

(Tàn chợ)

Và buổi chợ tàn đọng lại trong hình ảnh:

"ở lại chợ nhìn ngời mua dần lảng Bọn ế hàng ngán ngẩm với ruồi bâu"

(Tàn chợ)Chợ tàn thể hiện sự tàn tạ, buồn thơng nhng cảnh chợ chiều khi chỉ còn lại d âm của sự mua bán, chỉ còn lại những lều tranh xác xơ trong gió lạnh càng buồn hơn, nhà văn Thạch Lam đã thể hiện rất xúc động cánh chợ chiều này trong những trang văn của mình Giờ đây trong "Bức tranh quê" chúng ta lại bắt gặp cảnh thê thảm tàn tạ của ''Chợ chiều", nghĩa là khi không có hoạt động của con ngời chợ trở về trong im lìm vắng lặng, đây là hình ảnh gây nỗi buồn, sự cảm thơng trong lòng ngời Bao trùm lên không gian chợ chiều là sự lặng lẽ chỉ

có gió lạnh luồn lách trên những mái tranh thổi bay những chiếc lá khô, những mùi rác rởi còn đọng lại:

"Mặt trời lặn bên đình chiều lặng lẽ

Dãy lều không gió lạnh họp nhau vào"

(Chợ chiều)Con ngời ở đây cũng thế, dờng nh thờ ơ, lãnh đạm hơn và thân phận của

họ nh cũng hoà mình vào đó

"Lũ mục đồng lững thững cỡi trâu qua"

"Một ông lão ăn mày dò dẫm lối Bớc gậy lần thăm quán ngủ bơ vơ"

(Chợ chiều)

Nh vậy chợ chiều trong thơ Anh Thơ là những bức tranh sinh hoạt náo nhiệt nhng cũng chứa chan nỗi niềm Con ngời hiện lên mang đậm chất "chân quê", hàng hoá cũng là "bán thứ nhà quê" Với tình cảm yêu quê h… ơng của mình nhà thơ đã tái hiện đợc một cách chân thực, sinh động đằm thắm con ngời, làng quê Bắc Bộ Chợ quê trở thành đối tợng miêu tả chính hiện lên với mọi dáng vẻ, hoạt động tạo nên một nét nghệ thuật độc đáo

Trong "Chiều ba mơi tết" nhà thơ đã tái hiện đợc không khí háo hức sửa soạn chuẩn bị đón tết của mọi ngời Mở đầu bài thơ là thời tiết rất đặc trng ở miền Bắc trong những ngày giáp tết có ma xuân lún phún, đờng lấm những bùn, vờn đào nhiều bông đã khoe sắc, cây nêu đã đợc dựng lên những tiếng khánh

đua nhau khua vang Đặc biệt là sự chuẩn bị đón tết với lòng tràn ngập niềm vui, sự thành kính

"Và rất nhiều ông già ngồi lau quét