TIỂU LUẬN GIÁO dục học BỆNH THÀNH TÍCH TRONG GIÁO dục HIỆN NAY, NGUYÊN NHÂN và NHỮNG GIẢI PHÁP

MỞ ĐẦU Trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội đất nước, Đảng ta luôn luôn coi trọng và đề cao vai trò của giáo dục và đào tạo: Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển. Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầu chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, phục vụ đắc lực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc1. Đó là sự khẳng định vai trò to lớn của giáo dục đối với sự phát triển kinh tế xã hội đất nước và cũng là khẳng định sự quan tâm của Đảng và Nhà nước ta đến phát triển giáo dục đào tạo.

BỆNH THÀNH TÍCH TRONG GIÁO DỤC HIỆN NAY

NGUYÊN NHÂN VÀ NHỮNG GIẢI PHÁP

MỞ ĐẦU

Trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đất nước, Đảng ta luôn luôn coitrọng và đề cao vai trò của giáo dục và đào tạo: "Giáo dục và đào tạo có sứ mệnhnâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọngphát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam Phát triển giáodục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu

tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục

và đào tạo theo nhu cầu phát triển của xã hội; nâng cao chất lượng theo yêu cầuchuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế, phục vụ đắclực sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc"1 Đó là sự khẳng định vai trò to lớn củagiáo dục đối với sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước và cũng là khẳng định sự quantâm của Đảng và Nhà nước ta đến phát triển giáo dục - đào tạo

Trong những năm gần đây, bên cạnh những thành tựu đạt được, nền giáo dục

ở nước ta còn bộc lộ rất nhiều hạn chế và nhược điểm: như đào tạo ồ ạt, tràn lankhông đảm bảo chất lượng; nạn học giả bằng thật, học vì bằng cấp; tiêu cực trong thi

cử, chạy trường chạy lớp; trang thiết bị kỹ thuật, nội dung, phương pháp dạy và họclạc hậu, chưa kích thích hứng thú và tính tích cực của người học v.v và đặc biệt là

"căn bệnh thành tích" trong giáo dục Những nhược điểm điểm này đã ảnh hưởng rấtlớn đến chất lượng, hiệu quả giáo dục - đào tạo

Trước thực trạng đó, ngày 30/7/2006, Bộ GD-ĐT đã phát động cuộc vận

Bởi theo Theo Bộ trưởng Bộ Giáo dục và đào tạo Nguyễn Thiện Nhân (hiện nay

là Phó Thủ tướng Chính phủ), tiêu cực thi cử và bệnh thành tích đã gây nênnhững lãng phí quá lớn: lãng phí thời gian học hành đối với học sinh; lãng phítiền bạc phụ huynh; lãng phí công sức của thầy cô và lãng phí nguồn lực đối với

xã hội Tiêu cực trong thi cử và chạy theo thành tích cũng là nguyên nhân dẫn tớiviệc suy thoái đạo đức của học sinh, giáo viên

Từ đó đến nay (2021), cuộc vận động đã trải qua 15 năm, những tiêu cực

và bệnh thành tích trong giáo dục có giảm song hiện nay nó vẫn tồn tại, nếukhông muốn nói là phổ biến, có tác động tiêu cực đến chất lượng giáo dục - đàotạo nói riêng và sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước nói chung

Xuất phát từ thực tiễn này, tác giả chọn nghiên cứu vấn đề: " Bệnh thành tích trong giáo dục hiện nay - nguyên nhân và những giải pháp" với mục đích

chỉ ra những biểu hiện, lý giải nguyên nhân và đề xuất những giải pháp khắcphục bệnh thành tích, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo hiện nay

nỗ lực nhiều hơn, tốt hơn để đạt thành tích chính là lợi ích cho mình Nhưng con ngườivẫn có thể làm hết sức mình vì lợi ích chung, lợi ích của xã hội, của đất nước.

Theo khái niệm đó, nỗ lực đạt thành tích của một cá nhân hay một tập thể làmột phẩm chất đạo đức tốt, đáng biểu dương và nhân rộng Nếu một xã hội mà trong

đó mọi thành viên đều nỗ lực để đạt những thành tích cao hơn trên các lĩnh vực hoạtđộng: thể thao, văn hóa, nghệ thuật, giáo dục, sản xuất, thương mại, công nghệ v.v vìlợi ích cho mình và cho cả cộng đồng Xã hội đó chắc chắn tiến bộ, nền kinh tế chắcchắn phát triển, người dân chắc chắn giàu có, quốc gia đó chắc chắn cường thịnh

Nhưng đến khi nào thì những nỗ lực đạt thành tích, một phẩm chất tốt và cầnthiết của mỗi thành viên trong xã hội, lại trở thành một bệnh, mà ngày nay chúng ta gọitên nó là bệnh thành tích? Suy cho cùng, nếu diễn dịch bằng thuật ngữ kinh tế thôngthường, sự khác nhau căn bản giữa thành tích và bệnh thành tích chỉ là sự khác nhaugiữa "hàng thật" và "hàng giả, hàng nhái" Và yếu tố then chốt làm nên sự khác biệt đóchính là sự có mặt hay không của lòng trung thực của chính những chủ thể thành tích

1.2 Thực trạng bệnh thành tích trong giáo dục hiện nay.

Bệnh thành tích hiện nay đang tồn tại trên nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh

dục từ: tuyển chọn đầu vào từ bậc học mầm non đến các cấp; đến quá trình dạy

và học; trong kiểm tra, thi và đánh giá kết quả trong mỗi nhà trường; trong bìnhxét, khen thưởng cán bộ, giáo viên; trong "thi đua" giữa các lớp, các khối trongnhà trường và giữa các nhà trường, giữa các phòng, sở ở các địa phương vớinhau; bệnh thành tích còn thể hiện trong tuyển chọn cán bộ, giáo viên khi quáchú trọng đến bằng cấp mà chưa đi vào chất lượng thực của cán bộ giáo viên;trong bổ nhiệm cán bộ vào các vị trí lãnh đạo cơ quan, tổ chức v.v

Thực trạng trên đã tạo nên một sự trăn trở với những ai quan tâm đến giáodục, bởi khi bệnh thành tích xuất hiện trong ngành giáo dục, thì nó không nhữngchỉ ảnh hưởng đến một ngành mà còn ảnh hưởng đến các ngành khác trong xã hội,

nó là hiệu ứng tác động song song cùng với tác động của giáo dục đối với xã hội

Chúng ta thật sự phải suy nghĩ khi ngành giáo dục - một ngành đào tạo vàgóp phần xây dựng nên nhân cách con người, lại nhiễm phải một "căn bệnh" nhưvậy Khi người đào tạo bị "nhiễm" bệnh thành tích thì tất yếu họ sẽ tạo ra nhữngcon người, thậm chí là những thế hệ bị "nhiễm" bệnh thành tích Vì vậy, khắc phụcvấn đề này không phải chỉ là trách nhiệm của học sinh, giáo viên, nhà trường hayngành giáo dục mà là nó đòi hỏi sự quan tâm và trách nhiệm của toàn xã hội

2 Nguyên nhân và biểu hiện của bệnh thành tích trong giáo dục.

Bệnh thành tích trong giáo dục hiện nay xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau và được biểu hiện tập trung ở những khía cạnh cơ bản dưới đây.

2.1 Mâu thuẫn giữa số lượng và chất lượng.

Biểu hiện rõ nhất của căn bệnh thành tích trong giáo dục hiện nay đó là:

"báo cáo không trung thực với Đảng và Nhà nước về chất lượng thật của giáo

dục"3 Hiện tượng này có nguyên nhân sâu xa: "Mâu thuẫn sâu xa nhất trongngành giáo dục là mâu thuẫn giữa số lượng và chất lượng"4 Trong thời kỳ baocấp, điều kiện kinh tế - xã hội của đất nước còn nhiều khó khăn song chúng ta

đã mạnh dạn phát triển giáo dục với quy mô lớn, rộng khắp với mong muốnmọi người đều được đi học Chính vì sự phát triển nhanh về số lượng khiếnchúng ta chưa kịp có đội ngũ giáo viên đủ tầm, đủ mạnh để hoàn thành sứmệnh vẻ vang cho sự nghiệp trồng người Trong khi cơ sở vật chất trang thiết

bị dạy học quá nghèo nàn lạc hậu, đời sống của giáo viên gặp rất nhiều khókhăn thì chúng ta lại đòi hỏi chất lượng nguồn nhân lực do chúng ta đào tạođáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá Mâu thuẫn đó càng gay gắtnếu chúng ta không cho học sinh lên lớp, để lưu ban cũng như không cho họcsinh đi thi vì không đủ điều kiện dự thi, không bằng đủ mọi cách cho các emtốt nghiệp ra trường thì không có chỗ cho các em ngồi học, không đủ thầydạy… dẫn đến tiêu cực trong đánh giá, xếp loại, thi cử Điều đó lý giải tại saonhững biểu hiện hình thức chủ nghĩa, chạy theo thành tích, làm sai lệch giá trịthực chất của các danh hiệu thi đua ngày càng tăng

2.2 Chỉ tiêu Bộ đưa ra “làm nền” cho bệnh thành tích.

Nhiều đại diện các Sở GD-ĐT đều cho rằng nguyên nhân chủ yếu của bệnhthành tích là do sức ép quá lớn từ các cấp, từ xã hội và từ chính Bộ GD-ĐT Ông

Lê Xuân Đồng - giám đốc Sở GD-ĐT Thanh Hóa cho rằng, bệnh thành tích tronggiáo dục “phủ sóng” ở tất cả các cấp Bộ mắc bệnh thành tích có sự “đóng góp” từcác Sở Bệnh thành tích ở các Sở lại có phần do Bộ, chưa kể áp lực từ cấp ủy,chính quyền địa phương Nhiều chỉ tiêu Bộ đưa ra quá cao, đang “làm nền” cho

bệnh thành tích: “Đại hội nào, Nghị quyết nào cũng đưa ra chỉ tiêu phấn đấu Nếu

tỉ lệ tốt nghiệp tiểu học dưới 50% thì sẽ bị chất vấn lên chất vấn xuống”5

2.3 Ba căn nguyên quản lý

Ba căn nguyên tạo nên chất lượng giáo dục “ảo” thuộc về các giải phápquản lý của giáo dục và của cả xã hội

Một là chỉ tiêu thi đua Về mục đích, thi đua dạy tốt - học tốt là một chủ

trương đúng đắn Nhưng trong quá trình chỉ đạo, nó đã biến thành chỉ tiêu, con

số xơ cứng, gây sức ép lớn cho giáo viên Sở chỉ đạo trường, trường chỉ đạothầy, phải có tỷ lệ phần trăm học sinh khá, giỏi Các tỷ lệ này lại quan hệ rấtchặt chẽ với cái “danh”, các danh hiệu bình bầu

Hai là lợi ích cá nhân Hẳn không có bất cứ một ông Giám đốc Sở

GD-ĐT có lương tâm nào lại muốn thi cử nơi địa phương mình gian dối? Nhưng kỳthi cũng là nơi diễn ra hoặc xung đột, hoặc là sự “thoả hiệp” nhiều phía vì lợi ích

cá nhân mỗi bên: học sinh, cha mẹ học sinh, giáo viên, cán bộ quản lý các cấp

Và thường thì sự “thoả hiệp” thắng thế, vì ai cũng được hưởng lợi: học sinh thì

đỗ, gia đình học sinh vui mừng Trường học, Sở có tiếng

Ba là màu cờ sắc áo địa phương Tỷ lệ học sinh đỗ tốt nghiệp THPT cao

hay thấp không còn là của riêng ngành giáo dục Nó đã trở thành màu cờ sắc áo,

“niềm tự hào” của chính địa phương Chính căn nguyên này gây sức ép tâm lýcho các Sở GD-ĐT

2.4 Bốn căn nguyên chuyên môn

Có thể thấy rõ, bốn căn nguyên tạo nên chất lượng giáo dục thấp thuộc về các giải pháp chuyên môn.

Một là: nội dung, chương trình, sách giáo khoa ít tính ứng dụng, thực

hành, nhưng lại nặng và quá tải

Hai là: phương pháp giảng dạy của giáo viên phổ biến là đọc - chép Điều

này đã không giúp cho học sinh phát triển năng lực tư duy, hiểu, nhớ để vậndụng và sáng tạo, khiến cho học sinh hổng kiến thức từ bậc tiểu học

Ba là: phương pháp tổ chức, cách làm giáo dục rất thực dụng, theo kiểu

“mì ăn liền” Học sinh đi học, bên cạnh sách giáo khoa còn có sách giải bài tập,sách in đáp án

Bốn là: kinh phí đầu tư cho giáo dục chưa cân đối và tương xứng với yêu

cầu mục tiêu đào tạo Hiện nay 70 - 80 % ngân sách cho giáo dục dành để chi trảlương giáo viên, còn lại một tỷ lệ không lớn chi cho các hoạt động giáo dục

Hiện nay, bên cạnh những trường thực sự có chất lượng tốt, vẫn còn tồntại không ít những trường mà ở đó thầy không cần cố gắng hết mình, trò khôngphải học hết mình, nhưng tỷ lệ học sinh khá giỏi, tỷ lệ lên lớp, tỷ lệ tốt nghiệpvẫn đều đều năm sau cao hơn năm trước Thế rồi với kết quả thi tốt nghiệp phổthông cao, những "cô tú, câu tú" nô nức thi vào Đại học để rồi nghịch lý tất yếuxảy ra: tỷ lệ học sinh không làm được bài, bị điểm "liệt" rất cao

Như vậy, bệnh thành tích ở các trường phổ thông có phần từ thày cô giáo,

có phần từ học sinh và cả cha mẹ học sinh, song nguyên nhân trực tiếp làm cho

hệ thống giáo dục bị nhiễm bệnh thành tích chính là việc các nhà quản lý lãnhđạo ở các địa phương và ngành giáo dục đã đặt lên vai các trường những yêu cầu

về thành tích mà không căn cứ vào thực chất dạy và học

Trong điều kiện cơ chế thị trường hiện nay, bên cạnh những học sinh,sinh viên dù khó tới đâu vẫn chăm chỉ học hành và học giỏi, học thực chất, thì

đa số phải tính toán để làm sao học xong ra trường và có việc làm Chính thực

tế đó đã tạo nên một phản ứng dây chuyền và hành trình triết lý của số đôngngười đi học là để qua được, đỗ được, tốt nghiệp được và cuối cùng là có đượctấm bằng, bằng càng cao càng tốt, càng nhiều bằng càng hay Như thế, dĩ nhiêntrong hoàn cảnh hiện nay, hệ thống giáo dục sẽ đáp ứng "triết lý" này, dù lãnhđạo ngành và các thầy cô giáo có tâm huyết không muốn, quảng đại quầnchúng nhân dân từ trong nhận thức cũng chẳng ai muốn, nhưng trong thực tế đãxảy ra tình trạng dạy nhanh, day ẩu, cho điểm, cho lên lớp, xếp hạng cao hơnthực lực, cho đỗ tốt nghiệp không theo thực chất mà theo nhu cầu của ngườihọc và chỉ tiêu của cấp trên giao Do đó mà nạn chạy theo thành tích lại càng cóđiều kiện phát triển

Trở lại bệnh thành tích trong nhà trường phổ thông Nếu chỉ các thầy cô,các trường ham muốn thành tích bằng kết quả thi cử cao, còn các em học sinh,các bậc phụ huynh chống lại bệnh thành tích, chống lại gian lận thi cử, xinđiểm thì thử hỏi bệnh thành tích có tồn tại với mức độ cao, còn dai dẳng hàngchục năm qua ở nhiều nơi không? Chắc chắn là không!

Chính vì có hàng triệu gia đình muốn con em mình có điểm cao (hơnthực chất), sẵn sàng đóng tiền “bồi dưỡng” các thầy cô để các em thi đượcđiểm cao bằng mọi cách thì mới có bệnh thành tích ở quy mô lớn và “bềnvững”, chống mãi không được như vậy Trong trường hợp này, hàng chụctriệu phụ huynh và học sinh chính là “đồng tác giả” của bệnh thành tích.Muốn chống bệnh thành tích trong ngành giáo dục phải chăng trước hết cácbậc phụ huynh và học sinh phải kiên quyết từ chối việc thi cử, đánh giá họcsinh bằng điểm thi cao hơn khả năng thuộc về các em Vì sao học sinh phải

học thuộc lòng nhiều để thi? Bên cạnh bệnh thành tích “điểm cao”, theo tôi,

có lẽ có lý do cơ bản là chúng ta nhận thức và thực hành đánh giá kết quảhọc tập rèn luyện của học sinh phổ thông chủ yếu dựa vào tiêu chí là điểmthi các môn

3 Hậu quả của bệnh thành tích trong giáo dục.

Bệnh thành tích, nói khác đi là sự "gian dối" trong giáo dục sẽ ảnh hưởngtrực tiếp đến những người làm giáo dục, trực tiếp làm suy thoái đạo đức của họcsinh, góp phần làm suy thoái đạo đức của giáo viên và suy thoái đạo đức xã hội.Bệnh thành tích cũng là một nguy cơ đáng ngại vì nó triệt tiêu sự sáng tạo củađội ngũ giáo viên, khuyến khích những việc làm và con người gian dối, ngườigian dối được đánh giá cao, tôn vinh, còn người làm đúng lại thiệt thòi…

Nền giáo dục ngày nay, mục đích thi cử rõ ràng là để lựa chọn nhữngngười đủ tâm, đủ tài cho đất nước Nhưng chúng ta không khỏi băn khoăn, trăntrở qua những kỳ thi nhiều khi bị biến tướng, không phản ánh thực chất của việchọc hành và trình độ các thí sinh hiện tại, không phản ánh đúng thực chất củatình hình giáo dục hiện nay

Hiện tượng quay cóp, gian lận trong thi cử, chợ luận văn luận án, chợ phaophỏm v.v nói lên việc biến tướng mục đích và bản chất của việc thi cử hiện nay.Điều đó không chỉ diễn ra với lứa tuổi học sinh mà còn ngay cả với cán bộ đảng viên

có chức có quyền Gần đây nhất việc gian lận thi hộ trong kỳ Cao học của hai vị cán

bộ là ông Lê Trá Khoái - Phó chánh Thanh tra Nhà nước tỉnh Quảng Bình và LươngHải Lưu - Giám đốc Chi nhánh Ngân hàng Đầu tư & Phát triển huyện Tuyên Hóa,Quảng Bình Vụ một Phó Giáo sư (ông Trịnh Xuân Dũng, Hiệu trưởng Cao đẳng Dulịch Hà Nội) bị tước bỏ chức danh vì ăn cắp công trình của người khác Hay vụ ông

Thứ trưởng một Bộ, ông giám đốc một Sở có bằng "tiến sĩ ngoại" giả v.v là những

ví dụ điển hình nhất cho muôn vàn ví dụ khác đã được xã hội nói đến

Kỳ thi tốt nghiệp phổ thông các cấp con số đạt tốt nghiệp thường là từ90% trở lên, thậm chí có những nơi đến hơn 99% Trong số đó, số lượng đỗ loạikhá giỏi khá cao Nhưng cũng chính những cô tú, cậu tú đỗ khá giỏi ấy bướcsang kỳ thi Đại học, để rồi đã có một khối lượng khổng lồ những điểm 0 (không)trong các bài thi môn tự nhiên, một khối lượng không nhỏ những bài văn cười ranước mắt, những bài lịch sử ngô nghê, không kiến thức cũng chính là hậu quảcủa bệnh thành tích

Căn bệnh thành tích thực chất là sự "dối trá" Và, khi hiện tượng này tồntại một cách thực tế trong đời sống, nó làm cho mọi hoạt động kinh tế, văn hóa -

xã hội bị biến tướng, mất đi tính công khai, minh bạch cần có Chúng ta cần gì ởnhững tấm bằng không thực chất, khi mà sự chứng nhận đó không tương ứng vớithực lực có được của con người ấy?

Những bậc phụ huynh nghĩ gì khi tổ chức ném bài thi cho con em họ, làmmất đi môi trường nghiêm túc trong thi cử? Họ đã góp sức giúp con cái họ cóđược tấm bằng không phải của chính chúng Cái nguy hiểm hơn của việc này là,những bậc làm cha mẹ đó đã nêu một tấm gương xấu về sự coi thường kiến thức

kỷ cương phép nước cho con cái mình noi theo

Nạn bằng giả lộng hành, nhưng còn có thể hạn chế bằng cách phát hiện.Nhưng nạn bằng thật học giả là một căn bệnh trầm kha khó tìm thuốc chữa, hậuquả của nó không chỉ là một năm, một thế hệ, mà còn ảnh hưởng lâu dài đếntương lai đất nước, tương lai dân tộc