ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRỊNH THU HƯƠNG PHẠM THÁI – NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ ĐÓNG GÓP TRONG SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành:
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRỊNH THU HƯƠNG
PHẠM THÁI – NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ
ĐÓNG GÓP TRONG SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Hà Nội - 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
TRỊNH THU HƯƠNG
PHẠM THÁI – NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ
ĐÓNG GÓP TRONG SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60 22 01 21
Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Trần Ngọc Vương
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận của mình, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, các cô trong khoa Văn học trường Đại học Khoa học xã hội
và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), đặc biệt là người thầy đã trực tiếp hướng dẫn tôi Nhân dịp này tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới:
bước đi để hoàn thành tốt khóa luận của mình
Các thầy, các cô trong khoa Văn học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện tốt khóa luận của mình
Do hạn chế về thời gian cũng như kinh nghiệm của bản thân nên đề tài của tôi chắc chắn sẽ không tránh khỏi những vấn đề cần bổ sung và hoàn thiện Vì vậy, tôi hy vọng nhận được sự góp ý của các thầy giáo, cô giáo và các bạn học viên
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 15/11/2015
Học viên
TRỊNH THU HƯƠNG
Trang 4MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Những đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined
6 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH THỜI ĐẠI, TIỂU SỬ, MÔ HÌNH NHÂN CÁCH , QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC VÀ HÌNH ẢNH XÃ HỘI THỜI TAO LOẠN
QUA SÁNG TÁC PHẠM THÁI Error! Bookmark not defined 1.1 Bối cảnh thời đại, tiểu sử, mô hình nhân cách, quá trình sáng tác Error! Bookmark not defined
1.1.1 Bối cảnh thời đại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Tiểu sử, mô hình nhân cách Error! Bookmark not defined 1.1.3 Quá trình sáng tác Error! Bookmark not defined
1.2 Hiện thực xã hội đương thời trong sáng tác Phạm Thái Error! Bookmark not defined
1.2.1 Hình ảnh xã hội thời tao loạn và cuộc sống của người dân Error!
Bookmark not defined
1.2.2 Giai cấp thống trị, bộ máy quan lại Error! Bookmark not defined
Trang 5CHƯƠNG 2: CHÂN DUNG NGƯỜI ANH HÙNG THỜI LOẠN VÀ KHUÔN HÌNH TÀI TỬ PHONG LƯU QUA SÁNG TÁC PHẠM THÁI Error! Bookmark not defined 2.1 Chân dung người anh hùng thời loạn qua sáng tác Phạm Thái Error! Bookmark not defined
2.1.1 Phạm Thái là một nhà nho chính thống, được hưởng chế độ giáo
dục phong kiến Error! Bookmark not defined
2.1.2 Con người ngông nghênh, kiêu ngạo, khinh bạc, thể hiện tư tưởng
lớn nhưng thường cực đoan Error! Bookmark not defined
2.1.3 Người anh hùng bị thất bại trên con đường chính trị nên gay gắt,
hằn học, thở than, trách móc Error! Bookmark not defined
2.2 Khuôn hình tài tử phong lưu qua ngòi bút Phạm Thái Error! Bookmark not defined
2.2.1 Lối sống “ngao du sơn thủy” tự do, phóng khoáng Error!
Bookmark not defined
2.2.2 Các thú vui tao nhã “bầu rượu túi thơ”, “cầm kỳ thi họa” Error!
Bookmark not defined
2.2.3 Con người đa tình và tự do trong tình yêu Error! Bookmark not
defined
Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM VÀ ĐÓNG GÓP VỀ MẶT NGHỆ THUẬT THƠ VĂN PHẠM THÁI Error! Bookmark not defined
3.1 Một trong những người đi đầu trong việc cách tân thể thơ trữ tình tiếng
Việt, đưa thể thơ này lên một cung bậc mới Error! Bookmark not defined
Trang 63.2 Người đầu tiên viết truyện Thơ Nôm về chính cuộc đời mình Truyện thơ này đã đạt tới thành công xuất sắc về mặt nội dung cũng như nghệ thuật
Error! Bookmark not defined
3.3 Xem xét lại tác phẩm Chiến tụng Tây Hồ phú như một danh tác của
Phạm Thái Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX là một giai đoạn đầy biến động của lịch sử Việt Nam Nhiều mâu thuẫn trở nên gay gắt, xã hội Việt Nam trở nên rối ren, chiến tranh loạn lạc giữa các phe phái xảy ra liên tiếp Nhà nho phải đối mặt với những thử thách nghiệt ngã của lịch sử Các thế lực thống trị thay nhau lên cầm quyền, đặc biệt lần đầu tiên trong lịch sử xảy ra một hoàn cảnh chưa từng có, đó là sự lên ngôi của những “anh hùng nông dân áo vải”
Sự xa lạ đó khiến nhà nho bối rối trên con đường hành đạo, và đã có nhiều hành xử cho một vấn đề, tùy vào hoàn cảnh và nhân cách của mỗi con người
Từ đó, xảy ra nhiều những thái độ chính trị khác nhau và những nhân cách cá nhân của mỗi nhà nho dần dần được bộc lộ rõ ràng
Đây cũng là giai đoạn mà văn học Việt Nam nở rộ về thành tựu cả về mặt nội dung cũng như thể loại Những cây bút lớn đã khẳng định những dấu ấn
cá nhân riêng như Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Phạm Thái,
Hồ Xuân Hương,…và sau này đã trở thành những cây đại thụ của nền văn học trung đại Trong đó, Phạm Thái là một tác giả ít được nhắc đến nhất Cho đến nay, không có nhiều công trình nghiên cứu về nhà nho này bởi vì những “bảo
thủ”, “phản động” trong thiên kiến chính trị của ông Trong Văn học Việt Nam
(1969), Nxb Tân Việt, Phạm Văn Diêu đã khái quát nền văn học Việt đời Lê mạt - Nguyễn sơ nhưng ông không hề nhắc đến cái tên Phạm Thái trong tác
phẩm của mình Ngay cả trong tác phẩm Phú Việt Nam cổ và kim (2002), Nxb
Văn hóa thông tin do Phong Châu và Nguyễn Văn Phú giới thiệu, sưu tầm, chú thích, cũng không hề có tác phẩm của Phạm Thái Trong phần cước chú của sách này có ghi rõ ràng: “nội dung thể hiện tư tưởng phản động chống cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, nên bỏ không in” [6, tr.203] Nguyễn Nghiệp cũng
Trang 8đã khái quát về sự nghiệp thơ văn của nhà nho này như sau: “Xét về toàn bộ tác
phẩm mà nói, thử hỏi tác dụng giáo dục của Sơ kính tân trang đối với thế hệ
chúng ta phỏng được bao nhiêu Một con người với tư tưởng căn bản là phản động
và tiêu cực như Phạm Thái thì làm sao có thể tạo ra những giá trị nhân đạo cao cả,
có tác dụng cho thế hệ được” [26]
Trong khi đó, nhìn nhận một cách công bằng, Phạm Thái là một trong những cây bút có một sự nghiệp tác phẩm khá đồ sộ Ông là cây bút đã trải nghiệm trên nhiều thể loại khác nhau từ văn xuôi, đến các thể loại thơ khác nhau và đặc biệt là thể phú Đặc biệt, cùng với Nguyễn Du, ông cũng là người
có đóng góp lớn trong việc có ý thức sử dụng chữ Nôm trong sáng tác của mình Điều đó góp phần thể hiện ý thức tự hào dân tộc của Phạm Thái Thêm vào đó, nhà nho cũng đã có sự sáng tạo trong việc phá vỡ tính quy phạm của thơ văn trung đại và có những lúc thơ của ông đã đạt tới trình độ điêu luyện
về nghệ thuật Ở bất cứ thể loại nào, Phạm Thái cũng có những tác phẩm đạt được nhiều thành công về mặt nội dung cũng như nghệ thuật Về mặt nội dung, tác phẩm của ông đã có những tiếng nói tiến bộ, rất riêng và điều đặc biệt nó thể hiện cái tôi cá tính, một nhân cách trong sạch và nhất quán trong cách hành xử của mình Có những bài thơ quyết liệt của Phạm Thái nói lên tiếng nói bất bình, làm nên một trận bút chiến, người khen, kẻ chê nhưng đa phần là chê trách vì ông đã đi ngược với thời đại, đi ngược với triều đại mà thời điểm đó tất cả lòng dân đang hào hứng với những chuyển biến tích cực Còn ông thì không chỉ quay lưng lại với thời cuộc mà còn chống lại nó một cách dữ dội và quyết liệt
Tuy nhiên, trải qua thời gian, chúng ta cần phải có một sự nhìn nhận đúng đắn và công bằng hơn về hiện tượng Phạm Thái Những nỗ lực mà ông đóng góp cho nền văn học dân tộc cần phải được khẳng định Bởi lịch sử còn có những trang khuất và trước đó, nghiên cứu xã hội học đã ăn sâu bám rễ vào
Trang 9nghiên cứu văn học Việt Nam Phương pháp luận xã hội học có cội nguồn từ phương pháp văn hóa - lịch sử của H Taine, xem văn học là biểu hiện của chủng tộc, hoàn cảnh, thời đại, coi trọng cơ sở kinh tế xã hội, đấu tranh giai cấp, văn học hầu như là biểu hiện trực tiếp của đời sống chính trị Nghiên cứu văn học hầu như là nghiên cứu thái độ chính trị đối với đời sống, không xem xét đặc trưng văn học, bản tính thẩm mĩ, tính phức tạp và toàn bộ cấu trúc bên trong của nó cũng như cá tính sáng tạo của nhà văn hầu như không được quan tâm đến Bên cạnh đó, một số vấn đề của lịch sử cũng phải được nhìn nhận lại trên quan điểm của đời sống hiện đại
Cho nên khẳng định lại nhân cách cũng như cá tính sáng tạo của Phạm Thái là một công việc cần thiết và do đó người viết đã chọn đề tài này cho luận văn của mình Cho đến nay, mặc dù đã có sự chú ý nhất định đến Phạm Thái, tuy nhiên, chưa có những bài viết, công trình nghiên cứu chuyên sâu nào dành cho hiện tượng văn học đặc biệt này Từ đó mà chưa đưa ra được sự đánh giá tổng quát, toàn diện và chân thực về những đóng góp và thành tựu thơ văn của ông Vì vậy công việc nghiên cứu khái quát toàn bộ về thơ văn Phạm Thái trong văn học Việt Nam giai đoạn nửa cuối XVIII - nửa đầu XIX
là việc cần thiết và có giá trị, không chỉ trên bình diện lý luận, phê bình mà còn giúp ích cho thực tiễn dạy và học tác giả Phạm Thái trong nhà trường phổ thông cũng như đại học
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Có thể tìm hiểu những bài viết, công trình, viết về Phạm Thái thành từ hai nguồn Nguồn thứ nhất là những công trình nghiên cứu, biên khảo, sưu tầm, hiệu đính, chú giải, trích dẫn, giới thiệu thơ văn Phạm Thái Nguồn thứ hai là những giáo trình, công trình khoa học, bài viết về thơ văn Phạm Thái hoặc ít nhất đề cập đến vấn đề liên quan đến thơ văn Phạm Thái
Trang 102.1 Những công trình nghiên cứu, biên khảo, sưu tầm, hiệu đính, chú giải, trích dẫn, giới thiệu thơ văn Phạm Thái
Văn đàn bảo giám (1926) - Trần Trung Viên; Phổ chiếu thiền sư thi tập
(1932) - Sở Cuồng (Lê Dư); Việt Nam thi văn hợp tuyển (1943) và Việt Nam
văn học sử yếu (1944) - Dương Quảng Hàm; Lịch sử văn học Việt Nam
(1962) của Lê Trí Viên - Phan Côn - Đặng Thanh Lê - Phạm Văn Luận - Lê
Hoài Nam đồng biên soạn; Bảng đồ lược văn học Việt Nam (1967); Hợp tuyển
thơ văn Việt Nam thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX (Nxb Văn học Việt Nam); Thơ văn Việt Nam thơ Đường luật từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XIX - Hà Xuân
Liêm sưu tầm và biên soạn; Trần Đình Sử - Những công trình thi pháp học (2005) - tuyển tập 1 - Nguyễn Đăng Điệp giới thiệu và tuyển chọn; Tổng tập
văn học Việt Nam (1997) do Nguyễn Quảng Tuân biên soạn; Giai thoại làng nho - Lãng Nhân; Việt Nam văn học giảng minh (1974) - Vũ Tiến Phúc
Những công trình trên, các tác giả có dẫn một số tác phẩm tiêu biểu của
Phạm Thái đặc biệt là bài Sơ kính tân trang và Chiến tụng Tây Hồ phú Ngoài
ra, các tác giả cũng sơ lược giới thiệu, khái quát một số nét về tiểu sử của
Phạm Thái Trong đó, có công trình Chiêu - Lỳ Phạm - Thái thi tập (1959) do
Hoàng Xuân sưu tầm, giới thiệu đã có những chú dẫn, phẩm bình một cách sơ
lược về thơ văn Phạm Thái Kiều Thu Hoạch trong tác phẩm Truyện Nôm -
Lịch sử phát triển và thi pháp thể loại (2007) đã tóm tắt truyện Sơ kính tân trang Tuy không đưa ra những lý luận, nghiên cứu về truyện thơ này nhưng
phần nào đã coi đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của thể loại này Ngoài ra, có những tác phẩm bên cạnh việc giới thiệu tiểu sử, tác phẩm, trích dẫn một vài tác phẩm thơ văn Phạm Thái còn có bước đầu nhận xét về
nội dung, nghệ thuật, thể tài trong thơ văn ông như Việt Nam văn học sử giản
ước tân biên (tập 2), Phạm Thế Ngũ cũng có nhận định chung về nội dung thơ
Trang 11văn Phạm Thái, nhận xét sơ lược về Chiến tụng Tây Hồ phú, tóm tắt Sơ kính
tân trang, đề cập sơ lược thể từ Hay Lược khảo văn học Việt Nam từ khởi thủy đến thế kỷ XX (2005), Bùi Đức Tịnh cũng có nêu hoàn cảnh sáng tác bài Chiến tụng Tây Hồ phú và tóm tắt truyện Sơ kính tân trang
2.2 Nguồn thứ hai : Những bài viết, công trình có tính lý luận về Phạm Thái
Có thể kể đến như Phạm Thái, Sơ kính tân trang (1960) là công trình khảo
dị và hiệu đính rất công phu về tác phẩm Sơ kính tân trang Công trình này đã
nêu ra được những thành công và hạn chế của tác phẩm này
Trong Từ điển văn học nguồn gốc đến hết thể kỷ XIX, Nxb Đại học Quốc
gia Hà Nội, Lại Nguyên Ân giới thiệu tiểu sử, tên tác phẩm chính và nhận định thơ văn Phạm Thái
Trong Văn học Việt Nam - nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX (1999) ở
chương IV, Nguyễn Lộc có viết về tiểu sử Phạm Thái và tìm hiểu nội dung và
giá trị nghệ thuật tác phẩm Sơ kính tân trang
Trong Nhà văn và tác phẩm trong nhà trường Phạm Thái - Nguyễn Công
Trứ - Cao Bá Quát (1999), (tuyển chọn và biên soạn), Nxb Giáo dục Vũ
Dương Quý có nêu tiểu sử, giới thiệu các tác phẩm tiêu biểu, giới thiệu nét lớn về nội dung và nghệ thuật thơ văn Phạm Thái Trong đó có gợi ý phân
tích Cảnh chùa chiền (trong Sơ kính tân trang)
Tạp chí Văn học số 8 - 2000, Nguyễn Thị Nhàn có viết về Mô hình kết cấu truyện Sơ kính tân trang Nguyễn Huệ Chi viết Nguyễn Huy Lượng và Phạm Thái xung quanh bài phú Tụng Tây Hồ, in trong Gương mặt văn học Thăng Long, Trung tâm hoạt động khoa học Văn miếu Quốc Tử Giám, Nxb H 1994
Trên Tạp chí văn học cũng có đăng bài của Đặng Thị Hảo bàn về Phạm Thái -
nhà thơ của mỗi thể loại, một tác phẩm tuyệt bút
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Duy Anh (1975), Chữ Nôm: Nguồn gốc – Cấu tạo – Diễn biến,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
2 Lại Nguyên Ân (20024), Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến
hết thế kỷ XIX, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội
3 Hoàng Hữu Bội (1994), Giọng điệu trữ tình của Phạm Thái qua trích
đoạn “Cảnh chùa chiên” trong “Sơ kính tân trang”, Tạp chí văn học số 3
4 Lại Ngọc Cang, giới thiệu và chú thích (1960), Phạm Thái và Sơ kính tân trang, Nxb Văn hóa, Hà Nội
5 Bùi Hạnh Cẩn (1996), 101 bài thơ Tây Hồ, Nxb Văn hóa thông tin, Hà
Nội
6 Phong Châu, Nguyễn Văn Phú (2002), Phú Việt Nam cổ và kim, Nxb
Văn hóa thông tin, Hà Nội
7 Nguyễn Huệ Chi (1994), Nguyễn Huy Lượng và Phạm Thái xung
quanh bài phú Tây Hồ, in trong Gương mặt văn học Thăng Long, xb
Trung tâm hoạt động khoa học Văn miếu Quốc Tử Giám, Hà Nội tr 491-520
8 Hồ Thị Kiều Chinh (2007), Phạm Thái trong dòng văn chương nhà nho
tài tử, Luận văn thạc sĩ Trường Đại học khoa học xã hội và Nhân văn,
Tp Hồ Chí Minh
9 Phan Trần Chúc (2001), Việt Nam sử học triều Tây Sơn, Nxb Văn hóa
thông tin, Hà Nội
10 Lê Chí Dũng, Phạm Quang Trung (1999), Một số vấn đề Văn học Việt
Nam, Nxb Văn học, Đà Lạt
Trang 1311 Nguyễn Đăng Duy (2001), Đạo giáo với văn hóa Việt Nam, Nxb Hà
Nội, Hà Nội
12 Trần Văn Đúng (2014), Đóng góp của Phạm Thái trong văn học Việt
Nam giai đoạn nửa cuối thể kỷ XVIII – nửa đầu thế kỷ XIX, Luận văn
thạc sĩ trường Đại học Sư phạm, Tp HCM
13 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) (2007),
Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
14 Kiều Thu Hoạch (1993), Truyện Nôm nguồn gốc và bản chất thể loại,
Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội
15 Nguyễn Mạnh Hùng (2001), Trên hành trình Văn học trung đại, Nxb
Đại học quốc gia, Hà Nội
16 Trần Đình Hượu, Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại, Nxb
Giáo dục, Hà Nội (1991)
17 Đinh Thị Khang (2003), Quan niệm về con người trong truyện Nôm,
Tạp chí văn học số 8
18 Đinh Gia Khánh chủ biên (1999), Văn học Việt Nam thế kỷ X đến thể
kỷ XVIII, Nxb Giáo dục, Hà Nội
19 Trần Trọng Kim (2003), Nho giáo, Nxb Văn học, Hà Nội
20 Trần Trọng Kim (2005), Việt Nam sử lược, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí
Minh
21 Phan Huy Lê (1961), Tìm hiểu về phong trào nông dân Tây Sơn, Nxb
Giáo dục, Hà Nội
22 Phan Huy Lê (1999), Tìm về cội nguồn, tập 2, Nxb Thế giới, Hà Nội