Bản sắc tây nguyên trong sáng tác của nguyên ngọc

Nhiều nhà nghiên cứu văn học, nhà thơ, nhà văn đãviết về ông, tiêu biểu là các tác giả: Nguyễn Đức Đàn, Phong Lê, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đăng Khoa,… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Trêng §¹i häc Vinh Khoa ng÷ v¨n

-Ph¹m ph¬ng hoµi

B¶n s¾c t©y nguyªn trong s¸ng t¸c cña nguyªn ngäc

Kho¸ luËn tèt nghiÖp cö nh©n s ph¹m

Chuyªn ngµnh: lý luËn v¨n häc

Ngêi híng dÉn: TS Lª V¨n D¬ng

Vinh - 2006

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyên Ngọc - Nguyễn Trung Thành là một nhà văn thành

danh với tên tuổi không xoàng của nền văn học cách mạng Việt Nam Lànhà văn trởng thành trong hai cuộc kháng chiến của dân tộc, sớm viết vàsớm thành công, ông là ngời đã cắm mốc quan trọng trên phơng hớng xâydựng ngời anh hùng thời đại, là ngời đã viết nên những trang văn gây xúc

động lòng ngời, cổ vũ tinh thần đấu tranh của con ngời Việt Nam trongchiến tranh

1.2 Nguyên Ngọc, trên hành trình tìm tòi và sáng tạo không mệt mỏi

của mình, đã đi nhiều nơi, gắn bó với nhiều miền quê Và, không ít trong sốvùng miền đó đã thành nguồn cảm hứng sáng tạo cho nhà văn Đó khôngchỉ là mảnh đất Quảng Nam- nơi sinh thành và nuôi dỡng tâm hồn tính cáchNguyên Ngọc mà đó còn là mảnh đất Hà Giang nơi rẻo cao của Tổ quốc,vùng biển Đông gắn liền huyền thoại về "con đờng mòn trên biển Đông".Nhng để lại dấu ấn mạnh nhất đến cuộc đời và sự nghiệp sáng tác củaNguyên Ngọc vẫn là Tây Nguyên

Vị trí của Tây Nguyên đối với Nguyên Ngọc tựa nh vị trí của Tây Bắcvới Tô Hoài Đó là mảnh đất "để thơng để nhớ", quê hơng thứ hai và cũng

là nguồn cảm hứng bất tận cho các sáng tác của Nguyên Ngọc Có thể thấy

sự nghiệp Nguyên Ngọc để lại thành tựu nhất cũng là những sáng tác vềmảnh đất yêu dấu ấy

Tuy nhiên hiện nay, bản sắc Tây Nguyên trong sáng tác của NguyênNgọc lại cha đợc nghiên cứu đúng mức

1.3 Tác phẩm là cầu nối giữa tác giả và ngời đọc, giữa ngời đọc và

hiện thực khách quan Vì vậy nghiên cứu bản sắc Tây Nguyên trong sángtác Nguyên Ngọc là dịp để tìm ra sợi dây nối kết giữa Tây Nguyên vàNguyên Ngọc; đồng thời có ý nghĩa không nhỏ trong việc nghiên cứunhững tác phẩm cụ thể về Tây Nguyên của ông

1.4 Trong số các tác phẩm của Nguyên Ngọc đợc đa vào giảng dạy ở

nhà trờng có hai tác phẩm viết về Tây Nguyên: tiểu thuyết Đất nớc đứng

lên và truyện ngắn Rừng xà nu Những tác phẩm hay nhất, đáng đợc đa vào

bộ nhớ trong sự nghiệp văn chơng của Nguyên Ngọc là những tác phẩm viết

về Tây Nguyên

Do vậy việc nghiên cứu về Nguyên Ngọc, đặc biệt là vấn đề bản sắcTây Nguyên trong sáng tác Nguyên Ngọc không chỉ có ý nghĩa lý luận mà

còn có ý nghĩa thiết thực đối với việc dạy học văn trong nhà trờng phổthông

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nguyên Ngọc là nhà văn lớn của nền văn học cách mạng, tạo đợc dấu

ấn riêng trên văn đàn Nhiều nhà nghiên cứu văn học, nhà thơ, nhà văn đãviết về ông, tiêu biểu là các tác giả: Nguyễn Đức Đàn, Phong Lê, Nguyễn

Đăng Mạnh, Trần Đăng Khoa,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nhìn chung có thể phân chia những bàiviết trên theo hai hớng: Những bài viết nghiên cứu thành tựu sáng tác vănxuôi Nguyên Ngọc và những bài viết trực diện về bản sắc Tây Nguyêntrong các sáng tác cụ thể của nhà văn

2.1 Những bài nghiên cứu tổng quát thành tựu sáng tác văn xuôi Nguyên Ngọc

Nhà nghiên cứu văn học Phong Lê đã có hai bài viết về Nguyên Ngọc

đăng trên tạp chí Văn học (số 2/1970 và số 4/1972) Trong bài viết Con

đ-ờng sáng tác của Nguyên Ngọc, Phong Lê khái quát các chặng đđ-ờng sáng

tác của nhà văn, thẩm bình về những đóng góp của văn xuôi Nguyên Ngọcvào diện mạo văn học Việt Nam hiện đại: "Con ngời anh luôn luôn gắn bóvới cách mạng cho nên con đờng anh đi sẽ là con đờng dẫn anh đến hàng

đầu cuộc sống, dẫn anh đến hoà làm một, sống nh một ngời trong cuộc vớinhân dân, để từ trong đó nghe rõ tất cả mọi tiếng động của đời Từ nhữngrung chuyển lớn lao của thời cuộc đến những điệp khúc của mỗi con timtrong nguồn sống đó, tiếng nói của anh cất lên hẳn không phải là thói xa lạ,

đơn lẻ mà là tiếng nói lớn của nhân dân, tiếng nói lạc quan, đằm thắm,hoành tráng có sức giục giã con ngời vơn lên "[16; 103] Tìm hiểu thành tựusáng tác của Nguyên Ngọc- Nguyễn Trung Thành trong cuộc kháng chiếnchống Mỹ, Phong Lê nhận xét về vị trí Nguyên Ngọc-Nguyễn Trung Thànhtrong văn học cách mạng miền Nam: " Nhìn chung Nguyễn Trung Thành lànhà văn có bản sắc rõ nét và có đóng góp nổi bật trong văn học cách mạngmiền Nam" [17; 113]

Ngô Thảo, trong bài viết Nguyên Ngọc nhà văn chiến sỹ, đánh giá:

"Tác phẩm của Nguyên Ngọc - Nguyễn Trung Thành có nhiều đóng góp rõnét trong nền văn học hiện đại Việt Nam Một nền văn học đợc chính thức

đánh giá là đã góp phần vào công cuộc đấu tranh cách mạng của dân tộc"[39, 272]

Nguyễn Văn Long, Nguyễn Huệ Chi trong Từ điển văn học (bộ mới)

khẳng định: "Sáng tác của Nguyên Ngọc tuy không nhiều về số lợng nhng

vẫn gây đợc ấn tợng đối với độc giả (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) sự quan tâm hàng đầu đến nhữngvấn đề có ý nghĩa trọng đại lịch sử luôn luôn đợc đặt ra trong các bớc ngoặtcủa dân tộc và cách mạng, cùng với niềm say mê những tính cách anh hùngmạnh mẽ khiến cho tác phẩm của Nguyên Ngọc mang tính sử thi lại đậmnét trữ tình" [22; 1101].

Trần Đăng Khoa, trong bài viết Nhà văn Nguyên Ngọc, trên cơ sở

những hiểu biết sâu sắc về cuộc đời, trang văn Nguyên Ngọc đã đi đếnkhẳng định sự trờng tồn của văn Nguyên Ngọc: "Có hàng trăm ngời sẽ viết

nh ông Nhng rồi cũng có đến hàng trăm ngời sẽ bị thời gian đào thải Có chăngchỉ còn lại một vài ngời Trong số rất ít ngời còn lại ấy chắc chắn có NguyênNgọc Mới hay sự chân thành của tấm lòng ngời viết và tài năng văn là vô cùngquan trọng Thiếu một trong hai thứ đó đều không thành đợc Nguyên Ngọccũng không thể đến đợc cõi bất tử" [13; 19]

Bên cạnh đó là những bài viết đánh giá giá trị các tác phẩm cụ thể của

Nguyên Ngọc Trờng Lu đánh giá về ảnh hởng sâu rộng của Đất nớc đứng

lên: “Đất nớc đứng lên, là một trong những tác phẩm xuất sắc của văn học

Việt Nam làm đợc nhiệm vụ: chiếc cầu hữu nghị, mang tiếng nói khángchiến cứu nớc của dân tộc” [224; 371]

Trong bài viết Rừng xà nu - một truyện ngắn đậm chất sử thi về thời

kỳ chống Mỹ - Phan Huy Dũng viết: "Rừng xà nu là trải nghiệm một đời

văn, một đời chiến sỹ đợc nhốt chặt trong khuôn khổ hẹp, niềm xúc độngthiêng liêng về hình ảnh kỳ vĩ của Tổ quốc giữa những ngày thử thách đãthôi thúc Nguyễn Trung Thành viết nên truyện ngắn này, gợi nên nhữngcảm xúc vừa trầm lắng, vừa say mê Một tác phẩm xuất sắc xứng tầm vớithời đại chống Mỹ oanh liệt, hào hùng" [6; 115]

Nguyễn Quốc Trung trong bài Đọc Cát cháy của Nguyên Ngọc (Tạp

chí Văn nghệ quân đội, 11/2001) đã xâu chuỗi thành công những trang ký

của Nguyên Ngọc: "Cách đây gần 20 năm, Nguyên Ngọc có Đờng mòn

trên biển Đông và lần này ông cho ra mắt Cát cháy Cả hai tập đều rất

thành công của Nguyên Ngọc Riêng Cát cháy nh là bổ sung cho tiểu thuyết Đất Quảng, bộ tiểu thuyết giang dở của ông viết thời đánh Mỹ Trong luận văn Thạc sĩ Tìm hiểu phong cách văn xuôi Nguyên Ngọc,

Nguyễn Văn Ngọc khái quát một số nét chính trong văn xuôi NguyênNgọc: “Thứ nhất: Phong cách chú trọng viết về cái phi thờng, đậm đà sử thi

và giàu chất trữ tình Sử thi-trữ tình là một phơng diện nổi bật trong phongcách văn xuôi Nguyên Ngọc Thứ hai: Phong cách chú trọng viết về con ng-

ời anh hùng, những nhân vật có tính cách anh hùng Nguyên Ngọc là nhàvăn có khả năng “bất tử hoá” nhân vật bằng tài năng thể hiện hình tợngnghệ thuật Thứ ba: Phong cách chú trọng lối viết giàu sức khái quát, giàuchiều sâu suy nghĩ Phong cách của sự đối lập mà thống nhất biện chứngtrong một hình tợng nghệ thuật, một chỉnh thể nghệ thuật: cụ thể-khái quát,hữu hạn - vô hạn, dữ dội quyết liệt và sự trong trẻo, thực và ảo, phi thờng vàbình thờng, bình thờng và khác thờng, hiện đại mà lại cổ xa Thứ t: Bútpháp hiện thực-lãng mạn, ngôn ngữ sử thi lộng lẫy, đậm đà sắc màu văn hoádân tộc, có sức truyền cảm mạnh mẽ Thứ năm: Phong cách đậm đà giọng

Trong bài viết Con đờng sáng tác của Nguyên Ngọc, Phong Lê đã nhận xét về tác phẩm Đất nớc đứng lên - tác phẩm đầu tiên về Tây Nguyên

của Nguyên Ngọc: "Thiên truyện cũng cho ta thấy quả có một cái gì đó rấtsay ngời trong những trang Nguyên Ngọc viết về miền núi, về Tây Nguyên

Có lẽ là sở trờng của anh chăng? Điều chắc chắn là vẻ đẹp hùng tráng vànên thơ, nên hoạ Kể cả một chút huyền bí Trong khung cảnh thiên nhiên

và tâm hồn con ngời miền núi quả có sức hấp dẫn đặc biệt đối với NguyênNgọc, là nhà văn, nh chúng ta biết, vốn có tâm hồn thơ, để rung động và đôimắt của ngời hoạ sỹ [17; 105] "ở đây bút pháp trữ tình và anh hùng caluôn luôn cất lên ở những cung bậc cao, phù hợp với khung cảnh cuộc sống

và con ngời miền núi: gần gũi với thiên nhiên bao la, rộng rãi, tơi thắm cácsắc màu; phù hợp với tính cách con ngời chuộng cuộc sống phóng khoáng,

tự do" [17; 111]

Trong T liệu truyện ký Việt Nam 1955-1975, (tập 1), Trần Hữu Tá

nhận xét: " Miền núi là mảng đề tài mạnh của Nguyên Ngọc Trong các tácphẩm viết về miền núi ngòi bút Nguyên Ngọc giàu chất thơ, kết hợp đợc cáihùng tráng và cái thi vị trong miêu tả, sự trong sáng với bản sắc miền núitrong ngôn ngữ" [39; 267]

Phạm Văn Sỹ, trong Văn học giải phóng miền Nam, khẳng định truyện

ngắn Nguyên Ngọc: "… Nhìn chung có thể phân chia những bàiKhai thác tính cách con ngời ở rừng núi Tây

Nguyên và đồng bằng Quảng Nam Thành công quan trọng nhất là thể hiệncon ngời miền núi với những nét chân thực đôi khi có tính tạo hình" [37; 81].

Trong Nhà văn Việt Nam hiện đại chân dung và phong cách, Nguyễn

Đăng Mạnh đã có những nhận xét về mối quan hệ giữa Nguyên Ngọc vàTây Nguyên: "Nguyên Ngọc đến với Tây Nguyên gọi là ngẫu nhiên cũng

đúng, mà gọi là tất nhiên cũng phải [27;322] "Văn của anh cuốn hút ngời

ta, không phải chỉ bởi cách trần thuật bằng chính giọng điệu của nhân vậtcủa anh, với thứ ngôn ngữ hết sức hồn nhiên ngây thơ, đầy những hình ảnh

ví von ngộ nghĩnh, mà là bằng cả tâm hồn Tây Nguyên (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) Nguyên Ngọc

đích thực là trí thức của núi rừng, là nhà văn hoá của Tây Nguyên, là nghệ

sỹ thực thụ của những miền rẻo cao đất nớc" [27; 323]

Trong bài viết Chất thơ trong sáng tác của Nguyên Ngọc, từ khẳng

định "đa chất thơ vào trong sáng tác, đó là phong cách độc đáo, quán xuyếntrong toàn bộ tác phẩm của anh [23; 374], Trờng Lu đã đi vào chứng minhtrong các tác phẩm và phát hiện một đặc điểm trong văn Nguyên Ngọc -Nguyễn Trung Thành: "Bao giờ Nguyễn Trung Thành cũng giành cho cácdân tộc Tây Nguyên những tình cảm đằm thắm nhất Bởi anh say mê thiênnhiên những câu chuyện dân gian đầy tính chất trữ tình hùng tráng, và trớchết là thông cảm sâu sắc với những cuộc đời đau khổ thầm lặng ở đây" [23;376] Ông đã bớc đầu tìm hiểu mối liên hệ giữa Tây Nguyên và NguyênNgọc nhng còn khái lợc

Nh vậy có thể thấy số lợng bài viết phê bình hay công trình nghiên cứu

về bản sắc Tây Nguyên trong sáng tác của Nguyên Ngọc là không nhiều,song đã góp phần khẳng định đợc thế mạnh viết về Tây Nguyên củaNguyên Ngọc Trên cơ sở những gợi ý, chỉ dẫn của ngời đi trớc, luận vănnày mong muốn đóng góp cái nhìn kỹ lỡng hơn về bản sắc Tây Nguyêntrong sáng tác Nguyên Ngọc

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu những nét riêng thuộc về bản sắc Tây Nguyên trong các sángtác của Nguyên Ngọc

4 Phơng pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu nói trên, luận văn có sử dụng cácphơng pháp sau:

- Phơng pháp so sánh, đối chiếu

- Ph¬ng ph¸p ph©n lo¹i thèng kª.

- Ph¬ng ph¸p ph©n tÝch

- Ph¬ng ph¸p tæng hîp

5 CÊu tróc luËn v¨n

Ngoµi Më ®Çu vµ KÕt luËn, Tµi liÖu tham kh¶o, luËn v¨n gåm 3 ch¬ng:

Ch¬ng 1: T©y Nguyªn víi lÞch sö vµ v¨n ho¸ Nguyªn Ngäc víi T©y

Chơng 1

Tây Nguyên với lịch sử và văn hoá Nguyên Ngọc với Tây Nguyên

Mỗi nhà văn có một vùng đất quen thuộc "để thơng để nhớ", và in đậmtrong các sáng tác của họ Đối với Tô Hoài, đó là vùng đất ngoại thành HàNội và mảnh đất Tây Bắc Đối với Nguyên Ngọc, đó là mảnh đất QuảngNam và Tây Nguyên Nguyễn Thế Khoa nhận xét: "Bây giờ ngời ta gọi ông

là nhà Tây Nguyên học, nhà Quảng Nam học bởi những hiểu biết phongphú và sâu sắc cùng lòng nhiệt thành của ông đối với hai vùng đất đặc sắc

và bí ẩn này của đất nớc" [14; 6] Đặc biệt Tây Nguyên không phải là nơisinh của Nguyên Ngọc nhng ông đã coi đó nh quê hơng thứ hai của mình.Mảnh đất Tây Nguyên đã góp phần hình thành phong cách Nguyên Ngọc,

đồng thời Nguyên Ngọc sáng tác về Tây Nguyên cũng nh đã trả nghĩa trả

ơn cho Tây Nguyên Nguyên Ngọc đã tâm sự trong bài viết Đừng nghĩ

mình khôn ngoan hơn cuộc sống: "Tôi nghĩ nếu không có may mắn đợc

sống ở Tây Nguyên có lẽ tôi không trở thành nhà văn Tôi muốn nói hoài,nói mãi về Tây Nguyên, một nền văn hoá hết sức đặc biệt” [33; 6]

1.1 Tây Nguyên với lịch sử và văn hoá

Tây Nguyên là vùng đất có những đặc điểm tự nhiên và xã hội đặcbiệt, là “bảo tàng văn hoá cổ” và là một vùng đất có sức hấp dẫn đối với vănchơng nghệ thuật nói chung và Nguyên Ngọc nói riêng

1.1.1 Tây Nguyên - một vùng đất quan trọng của Tổ quốc

Nguyên Ngọc từng phát biểu: "Tây Nguyên là vùng đất quan trọng của

Tổ quốc ta Đồng bào các dân tộc Nam Trờng Sơn đến với cộng đồng củadân tộc Việt Nam muộn nhất nhng lại hết sức thủy chung, son sắt, và cónhững đóng góp lớn lao trong cuộc kháng chiến cứu nớc Khó có thể hìnhdung hai cuộc kháng chiến chống Pháp, đặc biệt chống Mỹ không có TâyNguyên Cuộc quyết chiến chiến lợc giải phóng miền Nam thực sự bắt đầu

từ chiến công giải phóng Buôn Ma Thuột 8/3/1975 Giờ đây Tây Nguyên đãbiến đổi rất nhiều, thậm chí theo một số chỉ số nào đó còn phát triển nhanhhơn nhiều vùng khác của đất nớc" [14; 6] Nguyên Ngọc đã sơ lợc đợc một

số đặc điểm của Tây Nguyên cũng nh tầm quan trọng của vùng đất này vớicả nớc Đây là mảnh đất có nhiều điểm đặc biệt, "vô tận trong sự kỳ lạ".Tây Nguyên là một vùng rộng lớn có diện tích 5,56 triệu ha, bao gồmlãnh thổ của năm tỉnh: Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắc, Đắc Nông, Lâm Đồng,nằm gọn trên vùng núi non và cao nguyên phía Tây Trung Bộ

Đặc điểm tự nhiên của Tây Nguyên có nhiều nét đặc biệt Địa hìnhTây Nguyên là sự kết hợp giữa các Cao nguyên xếp tầng hoặc lợn sóng, caotrung bình 600-800m, có nơi nh đỉnh Ngọc Linh cao khoảng 2.500m TâyNguyên mang khí hậu cận xích đạo, nóng quanh năm, dễ bị hạn hán đe doạ.Mùa makéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 Khí hậu đặc biệt này của TâyNguyên cũng đợc Nguyên Ngọc phản ánh trong các tác phẩm của mình.

Do đặc điểm khá đặc biệt trên mà Tây Nguyên khá biệt lập so với cácvùng đất khác, đờng giao thông khó khăn, khí hậu không thuận lợi Cũng vìvậy, thiên nhiên, con ngời nơi đây ít đợc tiếp xúc với công nghiệp máy móc,khoa học hiện đại nên còn giữ đợc nhiều nét hoang sơ Đối với con ngờimiền xuôi, đất này còn mang nhiều nét bí ẩn, gợi tò mò, khám phá

Nổi bật của cảnh quan Tây Nguyên là núi rừng Bốn mặt là rừng.Những cánh rừng bát ngát, những ngọn đồi hùng vĩ, những thung lũng màu

mỡ từ lâu đã quen thuộc với hình ảnh Tây Nguyên Những cánh rừng nàyvới nguồn nuôi sống các dân tộc Tây Nguyên Gắn với cánh rừng là nhữngdòng suối ngày đêm tuôn chảy bao quanh các làng Tây Nguyên "Phongcảnh núi rừng khe suối Tây Nguyên lại tơi sáng, hùng vĩ, không trầm mặcrắn rỏi nh Việt Bắc, không bát ngát, thơ mộng nh Tây Bắc" [5;16]

Trên vùng lãnh thổ đó, ngoài các dân tộc nói tiếng Việt - Mờng nh

ng-ời Kinh, Chứt,… Nhìn chung có thể phân chia những bài và một số dân tộc ít ngời miền núi di c từ các tỉnh miềnnúi phía Bắc vào Hiện nay ở đây có khoảng 19 dân tộc (theo Trần Đình

Gián trong sách Địa lý Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, 1990, là 20 dân

tộc), đợc coi là dân tộc bản địa Có thể kể đến một số dân tộc lớn nh: Bana,Giarai, Êđê, Mơnông, Tà ôi.v.v… Nhìn chung có thể phân chia những bài

So với các dân tộc ít ngời miền núi phía Bắc thì các dân tộc ở TâyNguyên này c trú khá tập trung theo các khu vực nhất định Do vậy ranhgiới giữa các tộc ngời, nhóm địa phơng rõ nét Nhng trong thời gian gần

đây, do những biến động xã hội nh chiến tranh, do nhu cầu phân bố lại lao

động trong cả nớc, ranh giới giữa các tộc ngời đang dần mờ nhạt, tình trạng

c trú xen kẽ giữa các dân tộc diễn ra Đó là điều kiện thuận lợi cho việcgiao lu văn hoá và hợp tác kinh tế giữa những ngời thuộc các dân tộc khácnhau

Ngời dân Tây Nguyên nói riêng và ngời dân miền núi nói chung, cónhiều đặc điểm gắn với tự nhiên hơn Họ còn mang nhiều nét cổ xa, cóphần bí ẩn và hoang dã Hoàn cảnh xã hội và địa lý nh trên tạo cho ngời dân

Tây Nguyên tâm hồn phóng khoáng, kiên cờng, hết sức lạc quan trớc cuộcsống.

Trải qua mấy ngàn năm lịch sử, tất cả các dân tộc đều có công lớntrong việc xây dựng, điểm tô cho đất nớc Công lao của các dân tộc (dù sốlợng nhiều hay ít, đến sớm hay đến muộn) ở chỗ tùy vào điều kiện tự nhiênthích hợp mà khai phá lập xóm làng, kiến tạo thắng cảnh, làm giàu cho đấtnớc Đất nớc có diện mạo nh ngày nay không thể không kể đến công laocủa các dân tộc, trong đó có các dân tộc Tây Nguyên

Đóng góp lớn nhất của đồng bào Tây Nguyên là ở sự nghiệp chiến đấu

và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam Lịch sử dân tộc bao đời nay là lịch sử chiếntranh vệ quốc, lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc Trong sự nghiệp vĩ đại

đó, đồng bào Tây Nguyên đã viết nên những trang sử chói lọi Các tài liệulịch sử cha ghi chép đợc một cách đầy đủ, nhng có thể khẳng định trong cáccuộc chiến tranh vệ quốc xa nay không thể vắng bóng đồng bào các dân tộcthiểu số nói chung và đồng bào Tây Nguyên nói riêng

ở thế kỷ XVIII, nhiều ngời dân tộc đã phò tá Nguyễn Huệ, NguyễnNhạc nh bok Kiơm (dân tộc Ba-na) dẫn đầu toán hạ thành Quy Nhơn Căn

cứ đầu tiên của nghĩa quân trong rừng sâu Tây Nguyên, ở một địa điểm naythuộc xã Yong Nam, An Khê, tỉnh Gia Lai Có những ngời phụ nữ nổi danhanh hùng nh bà Yã Đố (dân tộc Ba-na), vợ của Nguyễn Nhạc, đã hết lònggiúp đỡ chồng trong việc chuẩn bị khởi nghĩa Dấu vết bà lu lại hiện nay làmột cánh đồng khai phá ở xã Nghĩa An đợc nhân dân gọi là "cánh đồng côHầu" Tơng truyền, đó là nơi bà Yã Đố cùng dân làng Tây Nguyên khaiphá, sản xuất lơng thực cho nghĩa quân Sau đó Nguyễn Nhạc xây dựng căn

cứ Tây Sơn Thợng đạo ở đỉnh đèo An Khê (Gia Lai)

Dới thời Pháp xâm lợc và thống trị, nhân dân các dân tộc Tây Nguyên

đã cùng cả nớc tích cực tham gia chống giặc ngoại xâm Nhiều nhân vậtanh hùng đã tham gia nh A-ma-dơ-hao (dân tộc Ê-đê), Mơ-trang-lơn (dântộc Mơ-nông),… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nhiều chiến sỹ khác tham gia trong phong trào Duy tân vàcác phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo Trongcác cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, tên tuổi của nhiều con ngờiTây Nguyên anh hùng đi vào văn học nh Đinh Núp, Kơ-lơng… Nhìn chung có thể phân chia những bài Sát cánhbên họ là cả tập thể Tây Nguyên anh hùng

Tây Nguyên trong chiến tranh chống Mỹ còn là nơi chiến trờng ác liệt,nơi tử địa chôn quân xâm lợc Buôn Ma Thuột đợc địch chọn làm nơi căn

cứ điểm quan trọng trong hệ thống cứ điểm Đây cũng là nơi mở đầu chiến

dịch Tây Nguyên, chiến dịch mở màn cho cuộc tổng tiến công và nổi dậymùa xuân 1975

Ngày nay, Tây Nguyên đang tiến bớc trên con đờng phát triển kinh xã hội và ngày càng giữ vai trò quan trọng về an ninh, quốc phòng của đấtnớc

tế-1.1.2 Tây Nguyên - "bảo tàng văn hóa cổ"

Tây Nguyên đợc Nguyên Ngọc ví là "bảo tàng văn hóa cổ" Đây là mộtvùng văn hoá đặc biệt cùng với các vùng văn hoá khác làm nên bản sắc vănhoá của nớc ta Vùng văn hoá là khoảng không gian địa lý ở đó sinh sốngcác dân tộc Giữa họ có một số đặc trng văn hoá chung Mỗi vùng văn hoá

có bản sắc riêng Vùng văn hoá Tây Nguyên lu giữ các giá trị văn hoá đặcsắc lôi cuốn con ngời Nguyên Ngọc khẳng định: “Đó là môi trờng rấtmạnh Bất cứ ai đến đó, đi vào đó, lập tức chịu ngay một sức cuốn hút mãnhliệt, không gì cỡng lại nổi Nói đến Tây Nguyên ngời ta thờng nghĩ, nóingay đến thiên nhiên núi non, rừng núi, cảnh quan lạ lùng của nó Tất nhiêncái đó là đúng và cũng tác động mạnh đến ngời mới bớc chân tới đây Nhngcòn quan trọng hơn nhiều, theo tôi, là nền văn hoá của nó… Nhìn chung có thể phân chia những bài các dân tộcTây Nguyên đã "cấy trồng" trên đất đai núi rừng của mình một nền văn hoálớn, cực kỳ độc đáo và đặc sắc, lâu đời và bền vững” [10;91]

1.1.2.1 Lễ hội Tây Nguyên

ở Tây Nguyên có rất nhiều lễ hội Đó là hoạt động sinh hoạt văn hoácủa cả cộng đồng ngời ở đây Mùa lễ hội Tây Nguyên kéo dài suốt mấytháng 1, 2, 3 dơng lịch Không gian hầu nh không lúc nào vắng tiếng cồngchiêng Theo Trần Quốc Vợng, hai tiếng tợng thanh chiêng này "NingNơng!" đợc dùng để chỉ tháng có hoạt động văn hoá mật độ cao "ThángNinh Nơng" (Khei Ninh Nơng, tiếng Ba-na)

Thời gian đó là thời gian nông nhàn của ngời Tây Nguyên Rẫy đã tuốtxong và đã đợc đa vào kho Tạm thời cha bị cái đói rình rập nên con ngờibắt đầu nghĩ đến các mối quan hệ với thiên nhiên, tổ tiên Họ muốn cảm ơn,chia phần thu hoạch cho những lực lợng vô hình đã "phù hộ" họ một năm

ma thuận gió hoà, yên ổn làm ăn Đồng thời họ cũng muốn nhắc nhở nhữnglực lợng đó rằng họ không quên công lao chúng nên chúng có nhiệm vụphải tiếp tục giúp đỡ họ trong mùa tới, năm tới Theo Trần Quốc Vợng, sở

dĩ có chuyện "giao nhiệm vụ" nh vậy là vì mối quan hệ giữa ngời và cácthần linh khá bình đẳng, phản ánh tinh thần dân chủ thời bộ lạc còn đợc bảo

lu và phát triển trong cộng đồng công xã các dân tộc Tây Nguyên

Trong những tháng nông nhàn này, con ngời còn nghĩ đến bản thân vàcộng đồng Cũng nh mọi vật, con ngời có phần xác và phần hồn cần chămsóc Những việc quan trọng nh làm nhà rông, sửa nhà, làm nhà, lễ cới, lễcầu an, sửa sang nhà mồ,… Nhìn chung có thể phân chia những bài đều đợc làm vào thời gian này Và bất cứ việcgì dù lớn hay nhỏ, việc của cộng đồng hay từng buôn làng, từng ngời đềuthành việc chung, luôn thấm đợm tinh thần và không khí hội hè Điều đặcbiệt là trong mọi hoạt động văn hoá, phong tục ấy, đồng bào quan niệmluôn có sự tham gia của linh hồn những ngời đã mất Đối với nhiều dân tộc

ở Tây Nguyên (Ba-na, Gia-rai,… Nhìn chung có thể phân chia những bài) cộng đồng công xã gồm hai phần: cộng

đồng hôm nay gồm những ngời đang sống và cộng đồng hôm qua củanhững ngời đã chết ở Việt Nam, hầu hết các dân tộc đều tin vào sự vĩnhhằng của tổ tiên nhng tổ tiên đã tách ra thế giới bên kia trong cộng đồngriêng, còn ở các dân tộc Tây Nguyên, tổ tiên vẫn là thành viên cộng đồng,

"sống" cùng cộng đồng, tham gia lễ hội cùng với cộng đồng,… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Khi lúa đã sạch cỏ, ngời dân Tây Nguyên có lễ cầu an cho cây trồng

Họ đem những vò rợu cần làm từ lúa của mùa năm trớc và đợc ủ men trênrẫy về làng chung vui Lễ tạ ơn thần sấm, để làm ma xuống, tạ ơn Mẹ lúaYang S'ri Sau những lời khấn đơn giản, ngắn gọn, một đoàn ngời đợc dânlàng chọn lọc sẽ đóng các vai Đi đầu là ngời đàn ông trung niên đeo trốngtrớc bụng, vừa vỗ vừa múa, thể hiện thần sấm, dân làng đặt tên là ông Trống(Bok S'gor) Sau đó là dàn chiêng cồng, mỗi chàng trai một chiêng, vừa

đánh vừa múa nhảy theo nhịp Đó là lúc họ gọi thần chiêng trong mỗichiêng xuất hiện, cổ vũ, cảm ơn thần sấm Đoàn múa chiêng cồng đi quanhcác hũ rợu ba lần theo hớng ngợc chiều kim đồng hồ, theo Trần Quốc V-ợng, nh là sự mô phỏng đờng đi của Mặt trời từ Đông sang Tây Sau đó xuấthiện một nhóm các bà chủ gia đình múa nhẹ nhàng với quả bầu trên tay Họ

là hoá thân của mẹ lúa Cuối cùng, các già làng đi uống ở mỗi hũ một ngụm

và dân làng mời nhau uống rợu trong các hũ đó Cuộc vui diễn ra suốt đêmtrong âm vang tiếng chiêng bên ánh lửa bập bùng

Sau khi lúa bắt đầu chín, đồng bào Tây Nguyên làm lễ ăn cấm (Xamơk) Lần này mẹ lúa là trung tâm của lễ Các bếp trong làng đem hũ rợucồn và rá cấm thảm đến nhà rông Bàn thờ là bó lúa không, mấy chục quetre gắn chông và hạt bông, sau mấy lời khấn ngắn, đơn giản của chủ làng làcuộc diễu hành chiêng và múa Dân làng mời nhau uống rợu, ăn cốm, giữacuộc vui đó, các bà chủ nhà về nhà mình, theo sau là đội chiêng - múa Đếnmỗi nhà, đội đi quanh nha ba lần, theo chiều đi của mặt trời rồi lên nhà

Mỗi ngời đợc bà chủ mời một vốc cốm, đi đến hũ rợu cồn rồi sang nhàkhác Mỗi nhà đều đợc mẹ lúa và các nhà thần chiêng mang điều may mắn

đến và đều khoản đãi lại họ

Lễ hội không những là dịp để con ngời Tây Nguyên nghỉ ngơi, ănmừng mà còn là dịp để họ thể hiện tình cảm của mình với tổ tiên, với tựnhiên Bằng cách đó, họ chinh phục tự nhiên và sống hoà thuận với tựnhiên

1.1.2.2 Tây Nguyên- âm vang cồng chiêng

Nói đến văn hoá Tây Nguyên mà quên cồng chiêng thì quả là mộtthiếu sót lớn Không gian Tây Nguyên dờng nh ít khi vắng tiếng cồngchiêng Đợc coi là ngôn ngữ để con ngời giao tiếp với thiên nhiên, cồngchiêng mang một ý nghĩa thiêng liêng và đợc dùng trong nhiều nghi lễ, lễhội Tây Nguyên

Trong văn hoá các dân tộc ở Tây Nguyên, cồng chiêng đóng góp vaitrò quán xuyến cuộc sống con ngời Với quan niệm cộng đồng gồm hai nửa:hôm qua và hôm nay, thế giới hữu hình và thế giới vô hình, mà cồng chiêngvới âm thanh và sức mạnh thiêng liêng của nó là cầu nối ở Tây Nguyênngời có nhiều cồng chiêng đợc tôn trọng không phải trớc hết vì ngời đó giàu

có mà bởi trong nhà có nhiều thần chiêng, có nhiều bạn bè quyền năng bênmình

Hầu nh mọi hoạt động văn hoá đều có cồng chiêng Khi đứa trẻ sơ sinhGiarai đầy cữ, ngời lớn đem chiêng quý đến bên nó Già làng gióng ba hồichuông theo nhịp xung trận nếu là bé trai, theo nhịp mùa gặt nếu là bé gái

Đó là chiêng thổi tai Theo Trần Quốc Vợng, trong Bản sắc văn hoá Việt

Nam, ngời Tây Nguyên cho rằng trẻ sơ sinh vốn là tặng phẩm trời ban cho,

tai còn kín đặc, muốn bé lớn thành ngời của làng, của dân tộc phải "thổi taicho bé thông suốt", việc đó chỉ có cồng chiêng mới làm đợc với sức mạnhcủa thần chiêng Hồi chiêng gióng lên để nhận thành viên mới của cộng

đồng, nuôi dỡng, truyền dạy cho thành viên đó sống theo nếp của dân tộcmình Đó chính là sự gieo mầm cho văn hóa dân tộc đợc tiếp nối trong tấtcả thế hệ ngời

Đứa trẻ lớn lên thành ngời trong một không gian đầy nhạc cồngchiêng Bất cứ việc gì quan trọng của cộng đồng, giao tiếp với siêu nhiên lại

có mặt cồng chiêng: việc làm nhà, cầu an cho lúa, lễ cới hỏi, làm nhà rông,

đâm trâu mừng chiến thắng, v.v… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Đón ngời vào đời là nhạc cồng chiêng, và cũng nhạc cồng chiêng tiễn

đa con ngời ấy ra huyệt mộ trong lễ bỏ nhà mồ Linh hồn con ngời theo

tiếng cồng chiêng mà về với tổ tiên Vì vậy Trần Quốc Vợng mới nói: Cuộc

đời con ngời Tây Nguyên "dài theo tiếng chiêng"

Năm 2005, không gian cồng chiêng Tây Nguyên đã đợc Unescocông nhận là di sản văn hoá thế giới Đó là sự ghi nhận vai trò của cồngchiêng đối với ngời Tây Nguyên và giá trị văn hoá của cồng chiêng TâyNguyên trong văn hoá Việt Nam cũng nh thế giới

1.1.2.3 Nghệ thuật Tây Nguyên

Con ngời Tây Nguyên không chỉ anh hùng trong chiến trận, mộc mạc,hồn nhiên, chân chất giữa đời thờng mà họ còn ẩn chứa một tâm hồn nghệ

sỹ, một tiềm năng sáng tạo nghệ thuật dồi dào Ai đã từng đến TâyNguyên, đợc ngắm nhìn những pho tợng gỗ nhà mồ, đợc nghe những bản tr-ờng ca hẳn không thể không công nhận điều đó

Với một con dao vạn năng và một khúc gỗ, sau một buổi, ngời TâyNguyên đã có thể tạo ra một pho tợng gỗ miền xuôi Tợng tuy chỉ là nhữngnét phác thảo, những nét dao vạch, khoét mạch, có phần thô ráp nhng đầysức sống Tợng gỗ không chỉ đợc đặt ở nhà mồ mà có thể đợc dùng để trangtrí nhà rông, nhng có thể nói cái độc đáo của tợng gỗ Tây Nguyên là ở tợngnhà mồ Tợng cấp khi đặt vào quần thể nhà mồ với những cột trang trí, vớihàng rào, hoa văn trên mái nhà, cả phối cảnh địa hình, cây cối thì càng sinh

động Nó chịu sự tác động của thiên nhiên Đó là tác động của nắng, gióTây Nguyên: Nắng với các góc chiếu sáng và cờng độ khác nhau trong mộtngày từ bình minh đến hoàng hôn, cứ mỗi giờ phút lại đem đến cho tợngdáng vẻ, sinh khí mới; gió, thứ gió không bao giờ ngừng thổi trên caonguyên, lay động cây cối, xao xác những chùm ống tre nhạc cụ - chiêng giótrên nhà mồ, lại cung cấp thêm vẻ đẹp lung linh và âm thanh rộn ràng Tấtcả sự kết hợp đó đã tạo nên vẻ đẹp hấp dẫn khó tả của tợng nhà mồ TâyNguyên

Viết về nghệ thuật Tây Nguyên mà không nhắc đến những bản trờng

ca (còn gọi là sử thi) của Tây Nguyên là một thiếu sót lớn Từ lâu, các trờng

ca Tây Nguyên đã đợc lu truyền không chỉ ở Tây Nguyên, mà còn cả ViệtNam và nhiều nớc trên thế giới

Các sử thi đó, ngời Ê-đê gọi là "Khan", ngời Gia-rai gọi là H'ri, ngờiBa-na gọi là H'ămon Theo Vũ Ngọc Khánh "Đông Nam á cổ đại là mộtvùng văn hoá sử thi, trong đó Tây Nguyên còn tồn tại với mật độ cao nhữngtác phẩm của loại hình này" [12,13-14]

Hiện nay ở Tây Nguyên, các nhà nghiên cứu đã su tầm đợc một số bảntrờng ca sau: Đăm San (dân tộc Ê-đê), Đăm Roăn (dân tộc Ê-đê), Xinh Nhã

(dân tộc Gia-rai), Đăm Noi (dân tộc Ba-na), Đía Don (dân tộc Ba-na), nơ-rông (dân tộc M'nông), Khinh Dú, Chi-lo-lok, v.v… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Ôt-Trong các bản trờng ca, cốt truyện thờng có nhiều nhân vật, nhiều tìnhtiết, tầm cỡ tơng đối lớn nh truyện vừa, truyện dài Cốt truyện đợc thể hiệnbằng văn vần theo luật thơ ca dân tộc xen lẫn những đoạn văn xuôi đốixứng cặp (tơng tự nh văn biền ngẫu nhng ở trình độ mộc mạc hơn) Bao giờchúng cũng đợc trình bày dới dạng hát ngâm bằng những điệu nhạc dân tộc,dùng với ngữ điệu, sắc thái, cờng độ, tốc độ, cách đối giọng, thay đổi cỡ âmthanh của ngời trình bày Những yếu tố đó đều mang đặc trng nghệ thuật

âm nhạc, vợt khỏi phạm vi các phơng tiện biểu cảm của ngôn ngữ nói

Đề tài và cốt truyện các trờng ca thờng nói về các anh hùng khai sáng,nhân vật cứu dân tộc khỏi các hiểm hoạ, kết tinh cho ớc mơ, nguyện vọngcủa ngời dân Tây Nguyên Để hát ngâm, đồng bào chia nhân vật thành haiphe: chính và tà Nhân vật nam hay nữ trong mỗi phe lại có làn điệu riêngcủa mình

Trình bày các bản H'ảmon, khan, H'ri này là cả một sinh hoạt cộng

đồng nghiêm túc, đầy tính thiêng liêng, ít nhất là gồm toàn bộ già trẻ, gáitrai làng sở tại, có khi cả ngời của các làng khác Việc trình bày, hát ngâmthờng đợc đặt lên vai già làng có uy tín Bên ánh lửa trong nhà rông, bằnggiọng kể hào sảng của già làng, các bản trờng ca đợc truyền qua các thế hệ

và truyền mãi đến ngày nay

Các bản trờng ca đã trở thành những di sản văn hoá quan trọng vànhững kể "khan" đã trở thành sinh hoạt văn hoá cộng đồng không thể thiếucủa Tây Nguyên Ngày nay, những Đăm San, Đăm Noi, Xinh Nhã,… Nhìn chung có thể phân chia những bàikhông những làm say lòng những ngời con Tây Nguyên mà xa hơn, rangoài biên giới Tây Nguyên và quốc gia, hấp dẫn các dân tộc khác

1.1.3 Tây Nguyên - sức hấp dẫn kỳ lạ với nghệ thuật

Tây Nguyên, nh Nguyên Ngọc từng phát biểu: "Vô tận trong sự kỳ lạ.Tây Nguyên kỳ lạ mỗi ngày" [32,19], từ lâu đã có sức hấp dẫn với nhiềungời, đặc biệt là trong nghệ thuật

Tây Nguyên từng thu hút Nguyên Ngọc và rất nhiều ngời khác "Vùng

đất và ngời này vốn đầy màu sắc, rất "lạ", thật hấp dẫn (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) núi non thì caongất, trùng điệp và bí hiểm, cao nguyên thì mênh mang, đến hút tầm mắttoàn một màu đỏ ba zan, nhìn mãi đến ngợp, rồi nhà rông cao vút và uyểnchuyển đến mê mẩn, nhà dài mẫu hệ gợi biết bao liên tởng, rồi những trờng

ca sử thi dài và nhiều, và hay đến kinh ngạc Có lẽ đây là vùng có mật độ ờng ca sử thi cao nhất thế giới- vì sao thế nhỉ? (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) và con ngời, vừa ngây

tr-dại vừa bí ẩn, từ đâu đó trong rừng sâu đột ngột hiện ra rồi lại đột ngột tanbiến mất vào rừng sâu, và nếu ta đuổi theo mãi thì rốt cuộc sẽ gặp cả mộtthế giới… Nhìn chung có thể phân chia những bài ợng nhà mồ kỳ lạ Không đâu trên thế gian này cái chết lại rộn trã nh ở đây" [32; 79-80] và nh thế, bị cuốn hút bởi mặt này hay mặt kháccủa Tây Nguyên và không ít ngời đã đa Tây Nguyên vào các sáng tạo nghệthuật.

Ngày nay, ta có thể gặp những nhà rông, tợng gỗ Tây Nguyên nhng lạikhông phải ở Tây Nguyên, mà đợc tạo ra bởi bàn tay những nghệ nhânmiền xuôi, đó là sự tôn vinh kiến trúc và điêu khắc Tây Nguyên Chất TâyNguyên cũng đã hoà quyện vào các giai điệu tạo nên những bài ca lay độnglòng ngời

Nhng hơn hết là sức hấp dẫn của Tây Nguyên đối với văn chơng Cácnhà văn dù từng sống hay cha từng sống ở Tây Nguyên đều thể hiện niềmsay mê đặc biệt của mình với mảnh đất này qua trang giấy Không giốngcác nhà văn lãng mạn nh Lan Khai, Thế Lữ… Nhìn chung có thể phân chia những bài ớc Cách mạng viết về vùng trcao xa xôi phần nhiều để thoả mãn thị hiếu chuộng lạ và đáp ứng nhữngtâm hồn thơ mộng muốn thoát ly khỏi cuộc sống thành thị ồn ào để mơ ớcsống nơi núi rừng cách biệt Các nhà văn viết về Tây Nguyên sau Cáchmạng với tất cả niềm yêu mến, tâm huyết bằng sự gắn bó và am hiểu sâusắc đất và ngời nơi đây

Giáo s Phong Lê cho rằng: “Nếu Cách mạng tháng Tám là cái mốc lớn

đánh dấu sự phục hng, hồi sinh của toàn bộ nền văn học dân tộc thì đối vớivăn học miền núi, đây là thời điểm khai sinh” Khai sinh nền văn học viết

về miền núi công đầu thuộc về các nhà văn miền xuôi Ngời có công khaiphá văn học viết về Tây Nguyên sau Cách mạng chính là Nguyên Ngọc Cóthể nói cánh cửa văn học Tây Nguyên đã mở ra từ Nguyên Ngọc với tiểu

thuyết Đất nớc đứng lên (1955) Đó là "con dao phát đờng rừng" cho văn

học viết về Tây Nguyên, cho các văn nghệ sỹ miền xuôi và miền núi Tácphẩm đã gây đợc tiếng vang lớn, đánh dấu bớc ngoặt lớn trong các sáng tác

về ngời anh hùng thời đại; đồng thời là một sáng tác hay về Tây Nguyên.Tác phẩm thể hiện cái nhìn mới về ngời anh hùng miền núi, phơng phápxây dựng nhân vật điển hình thành công, cảnh và ngời Tây Nguyên đợcmiêu tả chân thực Những đoạn tả cảnh không rậm rạp nhng lý thú, gợicảm" [30; 20-21] Tả ngời thì "có những nét bút sắc, gọn, chân phơng, đầy

đủ mà không tỉ mỉ, rờm rà" Ngôn ngữ giàu hình ảnh, thể hiện rõ tính dântộc, tránh đợc việc lạm dụng từ địa phơng nh các tác giả khác viết về miền

núi thờng gặp Tác phẩm đạt giải nhất văn nghệ 1954-1955 của Hội Văn

nghệ Việt Nam cùng Truyện Tây Bắc của Tô Hoài đã khẳng định thành

công của tác phẩm mở cột mốc đầu tiên về Tây Nguyên

Sau Đất nớc đứng lên, Nguyên Ngọc vẫn tiếp tục khẳng định đợc vị trí

của mình Mời năm sau, bản hùng ca Tây Nguyên của Nguyên Ngọc lại đợc

nối tiếp với tác phẩm Rừng xà nu Giải thởng Văn nghệ Nguyễn Đình Chiểu

1965 Tác phẩm đã xây dựng đợc tập thể làng Xô Man anh hùng với nhiềuthế hệ: Cụ Mết, Tnú, Dít, Heng Nghệ thuật viết truyện điêu luyện, cáchtrần thuật đậm chất sử thi, nghệ thuật tả cảnh và xây dựng hình tợng mangtính hình tợng Văn phong trong sáng, giàu hình ảnh

Không chỉ lôi cuốn bởi công cuộc chiến đấu của ngời Tây Nguyên,Nguyên Ngọc còn bị hấp dẫn bởi thiên nhiên và những di sản văn hoá Tây

Nguyên Đậm nét nhất là những bài viết đợc tập hợp trong Tản mạn, nhớ và

quên Đó nh là sự trở về trọn vẹn của Nguyên Ngọc với miền quê yêu dấu

với những phát hiện mới về cuộc sống và con ngời Tây Nguyên vốn đã quen

mà vẫn còn nhiều bí ẩn, cần khám phá

Sau Nguyên Ngọc, đã có nhiều tác giả viết thành công về Tây Nguyên

Có thể kể đến đầu tiên là những bài thơ Tây Nguyên do nhà thơ Ngọc

Anh sáng tác (trớc đây cho là thơ ca dân gian) Nổi bật nhất là Bóng cây

Kơ-nia Ngọc Anh (1934-1965), quê Đại Lộc, Quảng Nam bạn viết văn của

Nguyên Ngọc, trong kháng chiến chống Pháp hoạt động ở chiến trờng TâyNguyên, gắn bó và am hiểu cuộc sống, con ngời nơi đây Đó là con ngời

"Tây Nguyên từ trong máu” [32; 37] Tác phẩm ảnh hởng sâu sắc văn họcdân gian, đặc biệt là thơ ca Tây Nguyên, nó chứa đựng tình cảm hồn nhiên,trong sáng, thiết tha, khoẻ mạnh của đồng bào Tây Nguyên Tình cảm đógắn bó với lý tởng xã hội cao đẹp Nguyên Ngọc tâm sự: "Lạ lùng thay, tôiphải viết hàng mấy trăm trang hì hục để có chút gì đó Tây Nguyên… Nhìn chung có thể phân chia những bài NgọcAnh chỉ viết:

"Bóng tròn che ngực em

Về nhớ anh không ngủ Bóng ngả che lng mẹ

Tây Nguyên: Ba-na, Ê-đê, Cor, đều tự nhận là dân ca của mình Bài thơ đã

đợc phổ nhạc

Một nhà thơ khác có sáng tác hay về Tây Nguyên là nhà thơ Thu Bồn

với trờng ca Bài ca chim Chơ-rao, đợc trao Giải thởng Nguyễn Đình Chiểu

1965 Tác phẩm gồm 920 câu thơ mang tính chất trờng ca kể về cuộc đờichiến đấu của hai nhân vật Hùng và Rin, là những cán bộ cách mạng ngờiKinh và ngời Thợng Cả hai đều bị kẻ thù bắt, tra tấn, mua chuộc nhằm chia

rẽ tình đoàn kết chiến đấu của hai ngời, hai dân tộc Cả hai đã giữ vững tinhthần chiến đấu, thể hiện bản lĩnh cách mạng vững vàng Từ cái chết đau th-

ơng nhng hùng tráng của cả hai ngời, Thu Bồn đã viết nên tác phẩm ngợitinh thần chiến đấu của ngời dân trong kháng chiến

"Quân thù kia ơi một bầy man rợ Bay đừng hòng khất phục đời ta Bay định đốt ta thành hòn than quỳ lạy Trong ánh lửa hồng, ta xuất hiện một vòng hoà ”Tác phẩm còn thể hiện tình yêu, tình vợ chồng của cán bộ cách mạng,phản ánh cuộc sống chiến đấu lao động của một miền quê hơng

"Đất nớc Tây Nguyên anh hùng, bất khuất Màu xanh lớp lớp vô tận, dấy lên

Đầu đỡ vòm trời, chân xoè biển cả

Vai vắt khăn mây, dải lụa mềm".

Tác giả sử dụng hình ảnh chim Chơ-rao, "con chim không bao giờ chịu

lẻ đàn" để tợng trng cho hình ảnh ngời anh hùng mới - ngời anh hùng nhândân Trờng ca là bản giao hởng của chủ nghĩa anh hùng cách mạng gồmnhiều âm điệu mà hình ảnh Hùng và Rin là âm điệu nổi bật Đó là hình ảnhvừa có ý nghĩa hiện thực sâu sắc, vừa có ý nghĩa lý tởng cao cả Hoàng

Trung Thông đánh giá: “Bài ca chim Chơ-rao đợc cấu tạo nên bằng tính trữ

tình cách mạng tràn đầy và tính chất anh hùng ca mạnh mẽ"

Gần đây, số ngời viết về Tây Nguyên không nhiều nhng cũng không ít,

trong đó nổi bật lên là cây bút Trung Trung Đỉnh với tiểu thuyết Lạc rừng"

và truyện ngắn Đêm nguyệt thực Miêu tả hai cuộc bị "lạc vào Tây

Nguyên": Một anh lính bị thơng, bị đồng đội bỏ sót trên chiến trờng thànhngời Tây Nguyên, bị gằng xé giữa hai thế giới, hai nền văn hoá đều máuthịt và một anh lính khác lạc đơn vị, sa vào một bộ lạc kỳ lạ trong một thứchiến tranh kỳ lạ Những tình huống đó nh chính cuộc đời Trung Trung

Đỉnh Từ đó, "ta bỗng thấy hiện lên, sống dậy một Tây Nguyên trong tất cả

chiều sâu văn hoá, chiều sâu minh triết vừa giản dị, thô mộc, vừa thămthẳm, vừa thờng ngày gần gũi, cụ thể, vừa huyền hoặc h ảo, bất tận"[31;82] Có thể nói nh Nguyên Ngọc, Tây Nguyên trong chiến tranh "đãlàm ra anh, con ngời anh, cuộc đời anh, số phận anh" [32; 81] Tây Nguyên

"là nỗi ám ảnh, là mê hoặc, là sự rơi chìm, nhấn chìm, trùm lên toàn bộcuộc đời anh, mê mẩn suốt đời không cách gì dứt khoát đợc cho đến chết"

Đó là sự hài hoà tuyệt vời của hai nền văn hoá Việt - Tây Nguyên, tạo nên

một bản sắc nghệ thuật thâm trầm, đặc sắc" Tiểu thuyết Lạc rừng của

Trung Trung Đỉnh đạt Giải thởng tiểu thuyết 1998 - 2000 của Hội Nhà vănViệt Nam là sự ghi nhận giá trị thành công của tác phẩm

Không thể nói hết đợc về Tây Nguyên cũng nh sức hấp dẫn của mảnh

đất này với nghệ thuật trong đó có Nguyên Ngọc

1.2 Nguyên Ngọc với Tây Nguyên

1.2.1 Tiểu sử và sự nghiệp sáng tác của Nguyên Ngọc

1.2.1.1 Tiểu sử

Nguyên Ngọc (còn có bút danh khác là Nguyễn Trung Thành, NguyễnKim), tên thật là Nguyễn Ngọc Báu Ông sinh ngày 15 tháng 9 năm 1932tại thành phố Đà Nẵng, quê gốc ở xã Thăng Uyên, huyện Thăng Bình, tỉnhQuảng Nam, một mảnh đất anh dũng kiên cờng, đi đầu diệt Mỹ Mảnh đất

ấy đã xuất hiện nhiều trong các sáng tác của ông nh: Trên quê hơng những

anh hùng Điện Ngọc, Đất Quảng… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Nhà văn sinh trởng trong một gia đình viên chức nhỏ Thuở thiếu niên

đang học dở dang trung học thì kháng chiến toàn quốc chống Pháp bùng

nổ, ông theo gia đình tản c vào vùng tự do, tiếp tục theo học trờng trung họckháng chiến Tốt nghiệp thành chung, năm 1950, ông tình nguyện nhậpngũ, hoạt động nhiều năm ở chiến trờng Liên khu 5, nhất là Tây Nguyên

Ông từng là phóng viên mặt trận của báo Vệ quốc quân Trung Trung Bộ

Đó là quá trình thâm nhập thực tế, tích luỹ vốn sống và hình thành nên tìnhcảm gắn bó với Tây Nguyên của Nguyên Ngọc

Năm 1955, ông tập kết ra Bắc trong đội hình s đoàn 324 và đợc điều vềtrại viết gơng anh hùng của Tổng cục Chính trị

Năm 1957, Tạp chí Văn nghệ quân đội thành lập, ông là thành viênban biên tập đầu tiên, có lúc là Th ký toà soạn Năm 1962, ông là một trongnhững nhà văn quân đội đầu tiên trở lại chiến trờng miền Nam Hoạt độngchiến đấu cùng quân dân Liên khu 5 đã có lúc ông cắm sâu trực tiếp làmcán bộ lãnh đạo xã trong vùng du kích Nguyên Ngọc từng là Chủ tịch Chihội Văn nghệ Giải phóng Trung Trung Bộ kiêm Tổng biên tập tạp chí Văn

nghệ quân giải phóng Trung Trung Bộ, Trởng Ban văn học thuộc Cục Chínhtrị Quân khu.

Sau ngày đất nớc thống nhất, ông đợc bầu vào Ban Chấp hành Hội Nhàvăn Việt Nam (khoá 2), nhận nhiệm vụ Phó tổng Th ký, Bí th Đảng ĐoànHội Nhà văn, uỷ viên Ban Chấp hành Hội Nhà văn khoá 3, khoá 4 Một thờigian, ông là Tổng biên tập tuần báo Văn nghệ Ông từng là đại biểu Quốchội

Nguyên Ngọc đợc đánh giá là con ngời giàu lòng yêu nớc, nhiệt tìnhcông tác, tâm huyết với nghề, và là nhà văn có tài năng

1.2.1.2 Sự nghiệp sáng tác

Nguyên Ngọc sáng tác không nhiều nhng đã để lại cho nền văn học

n-ớc nhà những tác phẩm có giá trị trên nhiều thể loại Các tác phẩm chính:

Đất nớc đứng lên (tiểu thuyết, 1956), Kỷ niệm Tây Nguyên (truyện ngắn

1957), Đứa con (truyện ngắn, 1957), Mạch nớc ngầm (truyện vừa, 1960),

Rẻo cao (tập truyện, 1961), Rừng xà nu (truyện ngắn, 1965), Đờng chúng ta

đi (tuỳ bút, 1965), Trên quê hơng những anh hùng Điện Ngọc (tập truyện

ký, 1969), Đất Quảng (tiểu thuyết, 1971), Điện Bàn (bút ký, 1971), Trận

đánh bắt đầu từ hôm nay (tuỳ bút, 1975), Trở lại Mèo Vạc (bút ký 1991),

Có một con đờng mòn trên Biển Đông (bút ký, 1992), Ngời hát rong giữa rừng (ký, 1996), Tháng Ninh Nông (ký, 1996), Lễ thổi tai và rợu cần (ký

1997), Cát cháy (bút ký, 2002), Tản mạn Hội An (ký, 2000), Ngời nghệ sỹ

vô danh đã sinh ra cây K'nia, Hạ Long đá và nớc, Tợng gỗ rừng già (ký,

2000) Năm 2005 các bài ký đợc tập hợp trong quyển Nguyên Ngọc, tản

mạn, nhớ và quên, Nhà xuất bản Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh.

Kịch bản phim: Đất nớc đứng lên

Đờng mòn trên biển

Dịch thuật: Dịch các tác phẩm của Rolland Barther, Jean Paul Satre,Milan Kundera, Jacques Dourenes,… Nhìn chung có thể phân chia những bài

Ông đã vinh dự đợc nhận các giải thởng: Giải thởng Văn nghệ Việt

Nam 1954-1955 với tiểu thuyết Đất nớc đứng lên, Giải thởng Văn nghệ Nguyễn Đình Chiểu (1965) với tác phẩm Rừng xà nu, Giải thởng Văn học

quốc tế, Giải thởng Lotus (Bông sen) của Hội Nhà văn á-Phi (1973) vớinhững sáng tác về cuộc kháng chiến thần thánh của nhân dân Việt Namthời kỳ chống Mỹ cứu nớc Năm 2000, Nguyên Ngọc vinh dự đợc Nhà nớctrao tặng huân chơng độc lập vì những cống hiến to lớn

Dù viết ít, một số truyện ký chỉ mới là phác thảo, có vẻ cha thật trọnvẹn nhng nhìn chung, toàn bộ sáng tác của Nguyên Ngọc thể hiện rõ xu thế

đi tới bao quát một bối cảnh rộng lớn của Tây Nguyên, của vùng đất QuảngNam, của khu V, từ những ngày oi ngột của thế bị kìm kẹp của kẻ thù đếncái hả hê của một cuộc đồng khởi và cái thế vơn lên phơi phới của một cuộc

ra trận lớn lao Thế mạnh của Nguyên Ngọc là cây bút trẻ sống trong thực

Tây Nguyên, mảnh đất góp phần hun đúc tâm hồn và phong cách

Nguyên Ngọc , hiện lên trong sáng tác Nguyên Ngọc qua: Đất nớc đứng

lên, Rừng xà nu, Kỷ niệm Tây Nguyên, Ngời dũng sỹ dới chân núi Ch Pông, Tháng Ninh Nông, Tản mản nhớ và quên Ông muốn nói hoài, nói mãi về

Tây Nguyên Tây Nguyên luôn là "niềm tâm sự không bao giờ dứt" [4;103]của Nguyên Ngọc

Sau Cách mạng tháng Tám, các văn nghệ sỹ đến với Tây Nguyênkhông chỉ vì sức hấp dẫn kỳ lạ của Tây Nguyên với con ngời mà còn do yêucầu của thực tiễn cách mạng (lúc này Tây Nguyên nói riêng và miền núi nóichung đã thành những căn cứ địa cách mạng trong cuộc đấu tranh giảiphóng dân tộc và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội) Nguyên Ngọccũng không phải là ngoại lệ Nhng Nguyên Ngọc tìm đến Tây Nguyên cònvì một nguyên do khác: "Vì hăng hái, vì lãng mạn, vì thích phiêu lu, mạohiểm" [32; 36], không chỉ vì "cuộc sống và con ngời Tây Nguyên mê hoặc"

mà vì sự gặp gỡ của tâm hồn Nguyên Ngọc và mảnh đất này

Nguyên Ngọc mang một tâm hồn lãng mạn, theo Nguyễn Đăng Mạnh,

là tính cách Quảng Nam và do "cái không khí cổ xa và hoang sơ đó (củaHội An) đã thấm sâu vào tâm hồn Nguyên Ngọc" [27; 321] "Dờng nh tâmhồn Nguyên Ngọc rất nhạy với những gì dữ dằn, quyết liệt và có vẻ hoangdã nh sự sống thời nguyên thuỷ" [27; 320] Nhng điều đó có ở đâu đậm nét

núi cao, thật cao Nơi những ngời anh hùng nh những vì sao ngớc nhìn đỉnhnúi:" hình nh gần trời hơn nên (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) to hơn, lóng lánh hơn và trong sạch hơn

(Kỷ niệm Tây Nguyên, Nguyên Ngọc) Có thể nói, Nguyên Ngọc đến với

Tây Nguyên gọi là ngẫu nhiên nhng cũng là tất nhiên Tâm hồn ấy phải tìm

đến Tây Nguyên, gặp những Đinh Núp, Cụ Mết, Tnú, Dít, Mai,… Nhìn chung có thể phân chia những bài "Nhữngcon ngời nh con đẻ của núi rừng, sừng sững và lầm lì nh một quả núi, nhmột gốc cây to, nh con thú rừng… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nhng tâm hồn họ thì sôi sục dạt dào nhchứa đựng bao nhiêu dòng suối, bao nhiêu con thác Họ ít nói và thờng cấtlên tiếng hát Tâm hồn dạt dào nh thế thì phải hát lên Hát mới thực là tiếngnói của họ Tiếng nói từ đáy lòng Họ nói bằng hát Hát không đợc thì húlên nh sói rừng và lãng mạn thì hơn tất cả những tâm hồn lãng mạn nhất[27; 321-322]

Đáp lại tiếng gọi từ Tây Nguyên, từ yêu cầu cuộc sống và văn học mới

và hơn hết là tiếng gọi của lòng mình, tâm hồn mình, Nguyên Ngọc đã đếnvới Tây Nguyên để rồi sống, gắn bó với Tây Nguyên suốt cuộc đời mình

Có thể mợn lời Nguyên Ngọc nói về Trung Trung Đỉnh để nói về chính

ông: "Đối với anh, Tây Nguyên là tất cả, là cuộc đời anh, là nỗi ám ảnh, là

sự mê hoặc, là sự rơi chìm, nhấn chìm trùm lên toàn bộ cuộc đời anh, mêmẩn suốt đời không cách gì thoát ra đợc, cho đến chết [32; 81] Cũng nh TôHoài với mảnh đất Tây Bắc, Nguyên Ngọc coi Tây Nguyên nh quê hơng thứhai của mình, là nơi góp phần hun đúc phong cách Nguyên Ngọc: " Đợcsống ở Tây Nguyên là may mắn lớn nhất đời tôi Không có cuộc gặp gỡ vớimảnh đất ấy chắc tôi không bao giờ thành nhà văn “Tây Nguyên cũng tạonên tôi, tâm hồn, cuộc đời và rồi văn chơng của tôi” [10; 93]

Đến với Tây Nguyên, Nguyên Ngọc đã hoà nhập vào cuộc sống nơi

đây: "Tôi đã sống trong các làng của đồng bào Ê-đê, đợc cùng đồng bào đilàm rẫy, làm nơng, đi săn, đi bắt cá, cùng ăn, cùng ở, cùng bàn bạc côngtác, cùng đi đánh du kích, cùng dự các cuộc vui và đợc nghe đồng bào kểnhững sự tích về truyền thống bất khuất lâu đời của dân tộc" (NguyênNgọc) Quá trình đó đã hình thành trong ông vốn sống, tình cảm mãnh liệt

đối với ngời dân và mảnh đất Tây Nguyên Và ông khao khát, ấp ủ làm đợc

điều gì đó cho những con ngời và mảnh đất mà ông yêu mến, cũng là một

sự trả nghĩa cho Tây Nguyên Nguyên Ngọc đã thành lập tủ sách TâyNguyên bao gồm các sáng tác của các nhà văn trong nớc về Tây Nguyên

Ông thành lập chuyên san Ngọc Linh, nhìn Tây Nguyên dới góc độ vănhoá Việc làm có ý nghĩa nhất với Tây Nguyên là những sáng tác của ông

về Tây Nguyên Đó không chỉ là sự thể hiện vốn sống tình cảm thiết tha,gắn bó của tác giả với con ngời, mảnh đất này mà còn là dịp để giới thiệuTây Nguyên với cả nớc và nớc ngoài, điều mà do những điều kiện địa lý,lịch sử nên trớc đây cha làm đợc Tác phẩm của Nguyên Ngọc góp phầnkhông nhỏ đa Tây Nguyên đến với mọi ngời và đa mọi ngời đến với TâyNguyên.

Nguyên Ngọc bằng văn học và qua văn học đã dựng nên một thế giớiTây Nguyên "bất khuất, hết sức anh dũng" trong chống Pháp,chống Mỹ vàTây Nguyên chung sức, chung lòng trằn lng xây dựng kinh tế trong thờibình

Đất nớc đứng lên (1955) là tác phẩm đầu tay của Nguyên Ngọc viết về

Tây Nguyên Sự ra đời của tác phẩm đợc tác động bởi sự kiện: Tác giả gặpngời anh hùng Núp tại Đại hội chiến sỹ thi đua Liên khu V năm 1953 Tấtcả vốn sống về Tây Nguyên trong Nguyên Ngọc trớc đây tản mạn nay hội

tụ về một điểm: "ở đồng chí Núp, tôi thấy tiêu biểu cho Tây Nguyên bấtkhuất và hết sức anh dũng" [16; 104] Tác phẩm dựa trên câu chuyện cóthật về cuộc đấu tranh những năm kháng chiến chống Pháp đầy khó khăngian khổ nhng anh dũng của những ngời con làng Kông-hoa nói riêng và

của cả dân tộc Ba-na, Tây Nguyên nói chung Đó là hình ảnh Đất nớc đứng

lên, hình ảnh con ngời gắn bó với quê hơng đất nớc và truyền cho đất nớc

sức mạnh của mình Rừng cây, con suối đều sôi lên cơn giận vĩ đại: "Mỗihòn đá, gốc cây cũng nh biết giận Pháp, đánh Pháp" để bảo vệ cuộc sốngyên bình của nhân dân Đọc lại tác phẩm này, Phiđen Catxtơrô, nhà cáchmạng Cu ba nhận xét: "Tôi đã đọc một cuốn tiểu thuyết rất hay về ngờichiến sỹ Việt Nam, (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) những con ngời đã anh dũng chiến đấu chống thựcdân Pháp nh thế thì giờ đây, họ còn đánh đế quốc Mỹ dũng mãnh đến nh-ờng nào!" (theo Thép Mới)

Quả thật, trong chiến tranh chống Mỹ và tay sai, Tây Nguyên vẫn giữvững bản lĩnh của mình Ngời anh hùng Tây Nguyên trong chống Mỹ thật

đẹp Ngời dũng sỹ dới chân núi Ch Pông phản ánh sự nghiệp đánh giặc của

Tây Nguyên qua hình ảnh một con ngời Gia-rai "đã đi gần suốt cuộc đờicủa mình", "con ngời Gia-rai đẹp nh ánh mặt trời", "một đoá hồng đỏ thắmtrớc ngực, đủ đẹp nh dân tộc ta, nh quân đội chúng ta" [31; 95]

Trong Rừng xà nu, tác giả đã miêu tả một tập thể dân làng Xô Man

đánh giặc, từ ngời già làng hiền minh cụ Mết, đến những anh hùng Tnú, Dít

và những thế hệ tiếp nối: bé Heng Một ngày sống ở quê của Tnú mở ra cả

một quãng đờng dài của nhân dân, của cách mạng, từ quá khứ đến tơng lai,

từ những đau thơng đến cuộc đồng khởi vĩ đại, "cả làng Xô Man ào ào rung

động, lửa cháy khắp rừng"

Các tác phẩm Tháng Ninh Nông, Tản mạn nhớ và quên là những cuộc trở về trọn vẹn với Tây Nguyên yêu dấu Nhân vật trong Tháng Ninh Nông,

đã băng núi, vợt ma, bất chấp hiểm nguy vì một tiếng gọi về Mờng Hon, nơi

xa và cao nhất Tây Nguyên, bởi một kỷ niệm "da diết dữ dội và sâu thẳm"

về một ngời con gái Tơ-trá xinh đẹp nuôi mình trong chiến tranh Và Tản

mạn nhớ và quên là những ghi chép của Nguyên Ngọc về mảnh đất Tây

Nguyên đặc biệt gần gũi mà còn nhiều bí ẩn, gợi sự khám phá, với những ợng gỗ đẹp lung linh dới đất trời Tây Nguyên, những khu rừng bạt ngàn, lễthổi tai,… Nhìn chung có thể phân chia những bài và những con ngời đậm chất Tây Nguyên: Núp, Y Yơn,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Đặcbiệt tác phẩm còn viết về những con ngời nh Nguyên Ngọc mà số phận đãxui khiến họ gắn bó với Tây Nguyên suốt cuộc đời mình: Ngọc Anh, TrungTrung Đỉnh,… Nhìn chung có thể phân chia những bài

t-Đọc tác phẩm Nguyên Ngọc, ta thấy hiện lên một Tây Nguyên thật

đẹp, thật hùng vĩ mà nên thơ, với con suối Thi-om ngày đêm tuôn chảy dạt

dào, một đỉnh núi Ch-lây cao vời vợi mà gần gũi trong Đất nớc đứng lên,

một cánh rừng xà nu mênh mông chạy đến tận chân trời, bao đời nay gắn

bó với dân làng Xô Man trong Rừng xà nu, một chân núi Ch Pông đã sản sinh ra "ngời con Gia-rai đẹp nh ánh mặt trời" (Ngời dũng sỹ dới chân núi

Ch Pông), đỉnh Ngọk Linh cao chót vót treo cái làng Mờng Hon trong Tháng Ninh Nông Nơi đó, có những ngôi làng Tây Nguyên đã sinh ra

những ngời con anh hùng chiến đấu để bảo vệ đất mẹ: Núp, Tun,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Mai,Tnú, Cụ Mết, Dít, Heng,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nơi đó diễn ra các lễ hội đậm bản sắc TâyNguyên: Mùa lễ hội Tháng Ninh Nông, lễ thổi thai,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nơi đó ngày đêmvang lên tiếng chiêng giã gạo của những ngời phụ nữ Tây Nguyên đảm

đang, tần tảo, xen lẫn tiếng vót chông ngà đánh giặc, hơn hết là âm vangtiếng cồng chiêng d ba ám ảnh Đó là bối cảnh chính của thế giới TâyNguyên trong tác phẩm Nguyên Ngọc

Một điều làm nên thành công cho tác phẩm viết về Tây Nguyên củaNguyên Ngọc chính là tình cảm của ông giành cho mảnh đất này Viết vềTây Nguyên, với ông nh sự trả ơn, đáp lại nghĩa tình của đồng bào TâyNguyên dành cho "Nh một sự tự thuật" nên tình cảm của ông luôn dạt dàotrong từng trang viết Tiếp xúc với tác phẩm ngời đọc nh đợc sống trongcảnh ngộ của ngời trong truyện Đó là tình cảm của ông với ngời anh hùng

Núp và làng Kông-hoa nói riêng cũng nh Tây Nguyên nói chung (Đất nớc

đứng lên), là mối thân tình hơn 50 năm giữa ông và anh Núp, ngời anh hùng

già làng của cả Tây Nguyên (Tản mạn nhớ và quên), với những ngời bạn,

ngời đồng chí trong "gánh hát rong giữa chiến tranh" nh ông gọi - nghệ sỹ

Y Yơn… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nhiều cảnh đời đợc miêu tả đậm màu sắc địa phơng nhng khôngphải là nét hoang dại của con ngời, bí hiểm của rừng núi theo kiểu nhữngtruyện đờng rừng tởng tợng hồi xa, cũng hiếm cái ngồ ngộ trong khungcảnh, một chút ngẩn ngơ trong tâm lý, cử chỉ con ngời trong các sáng tác

đầu Cách mạng Các tác phẩm dạt dào tình cảm máu thịt của ngời dân TâyNguyên với buôn làng, quê hơng, cũng là những trang viết mang tâm huyếtcủa Nguyên Ngọc

Là một cây bút văn xuôi, Nguyên Ngọc đã huy động nhiều thể loại

trong hành trình khám phá Tây Nguyên: Tiểu thuyết (Đất nớc đứng lên), truyện ngắn (Rừng xà nu), ký (Tản mạn nhớ và quên),… Nhìn chung có thể phân chia những bài Bút lực dồi sào,sung sức của nhà văn, sự thôi thúc của tình cảm với Tây Nguyên khiếnNguyên Ngọc có khát vọng phản ánh Tây Nguyên đa chiều, toàn diện vàphong phú hơn Với ông, dờng nh chỉ một thể loại không thể diễn tả hết

điều muốn nói Đất nớc đứng lên là tiểu thuyết phản ánh cuộc kháng chiến

vĩ đại chống Pháp trong chín năm của làng Kông-hoa nói riêng và cả TâyNguyên nói chung với chân lý: Đoàn kết tạo nên sức mạnh chiến thắng kẻthù Tác phẩm dài đợc kết cấu theo từng phần ứng với những giai đoạntrong cuộc đấu tranh giữa ta và địch, từ thế "bế tắc" đến "đứng lên" và cuối

cùng toàn Tây Nguyên đợc "giải phóng" Tuyện ngắn Rừng xà nu là câu

chuyện bi tráng ở cuộc đời một con ngời mang ý nghĩa cuộc đời một dântộc đợc kể trong một đêm qua giọng kể hào sảng của ngời già làng hiềnminh, cụ Mết Khác với tiểu thuyết và truyện ngắn, kí là thể loại thể hiệntrực tiếp nhất t tởng tình cảm của ngời viết, có khả năng phản ánh kịp thờikhông khí của Tây Nguyên, của đất nớc trong những thời điểm lịch sử nhất

định Tản mạn nhớ và quên bổ khuyết cho những điều cha viết trong truyện

ngắn và tiểu thuyết, là sự nối tiếp bản trờng ca về Tây Nguyên của NguyênNgọc

Hành trình trở về Tây Nguyên của Nguyên Ngọc qua sáng tạo văn học

đến nay dờng cha có điểm kết thúc cũng nh nỗi niềm tâm sự về TâyNguyên của ông không bao giờ dứt Tuy vậy, qua các sáng tác của ông, mộtthế giới mang đậm bản sắc Tây Nguyên đã đợc chuyển tải đến đông đảobạn đọc và đợc bạn đọc đón nhận, yêu mến

Chơng 2

Biểu hiện bản sắc Tây Nguyên trong các sáng tác của Nguyên NgọcTrong các tác phẩm của mình, Nguyên Ngọc đã khắc hoạ nên một thếgiới Tây Nguyên rất riêng Thế giới ấy không đồng nhất với Tây Nguyênngoài đời thực mà là Tây Nguyên dới cái nhìn của Nguyên Ngọc, đợc khúcxạ qua thế giới quan và nhân sinh quan của nhà văn Nhng thế giới ấy vẫnmang đậm nét bản sắc Tây Nguyên từ thiên nhiên, con ngời đến các giá trịvăn hoá

2.1 Cảnh sắc thiên nhiên

2.1.1 Thiên nhiên khắc nghiệt, dữ dằn mà thơ mộng, kỳ vĩ

Từ điển tiếng Việt định nghĩa " Thiên nhiên là toàn bộ những sự vật tồn tại ở

chung quanh con ngời và không do sức ngời làm nên" [42;940]

Nh chúng ta đã biết, thiên nhiên bao gồm tất cả các tạo vật mà trời đất

đã ban tặng, do tạo hoá sinh ra nh: Trời, đất, sông núi, cỏ cây, biển hồ, hoalá, chim muông, cầm thú,… Nhìn chung có thể phân chia những bài Chúng đợc sinh ra để thoả mãn nhu cầu hởngthụ thởng thức của con ngời, giúp con ngời làm giàu thêm đời sống tinhthần, vật chất của mình Thiên nhiên phong phú, đa dạng Con ngời sống trêntrái đất này không ai là không hiểu biết về thiên nhiên, thậm chí cả cuộc đờimình có thể gắn bó với thiên nhiên, tìm thấy sự bình yên, cái đẹp trong thiênnhiên Thiên nhiên là yếu tố quan trọng không thể thiếu đối với con ngời

Trong các sáng tác của Nguyên Ngọc, thiên nhiên luôn là một đối tợng

có vai trò quan trọng, bởi cuộc sống của ngời dân Tây Nguyên gắn chặt vớithiên nhiên Không chỉ miêu tả thiên nhiên để làm nổi bật con ngời màthiên nhiên còn là đối tợng thẩm mỹ quan trọng Đây không phải là thiênnhiên âm u, rùng rợn, hãi hùng và bí hiểm nh trong tác phẩm của các nhàvăn lãng mạn trớc Cách mạng tháng Tám, mà là một thiên nhiên mang đậmbản sắc Tây Nguyên: khắc nghiệt, dữ dằn mà không kém phần thơ mộng,

kỳ vĩ

Cái khắc nghiệt, dữ dội của thiên nhiên Tây Nguyên đã đợc NguyênNgọc tập trung khắc hoạ Đây không phải là một sự "lạ hoá" mà là sự thực,

là ''đặc sản'' của Tây Nguyên

Cái dữ dội đợc khắc hoạ đầu tiên qua hình ảnh những ngày nắng hạn

Sự khắc nghiệt của nắng hạn đợc Nguyên Ngọc thể hiện hai lần trong tiểu

thuyết Đất nớc đứng lên Lần thứ nhất: "Nắng nh cầm lửa mà đổ xuống trên

núi Ch-lây Dới suối nớc trốn đi gần hết (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) Rẫy muốn cháy Cây lúa cứ

thấp lè tè, hột cũng ít, hột lép nhiều"[30; 43] Nắng hạn đã khiến cho làngKông-hoa lâm vào nạn đói trầm trọng, lại cộng thêm cái đói muối, cả làngKông-hoa vang lên tiếng khóc, không chỉ là tiếng khóc của con trẻ mà củacả ngời lớn Lần thứ hai, cái hạn đến với núi rừng Tây Nguyên, tàn phá dữdội mọi vật: "Năm nay không biết vì sao trời nắng ghê quá Một khu rừngsuốt từ Kông-hoa ra tới đờng 19 trụi hết cả lá, đi trong rừng cũng nóng nực

nh đi giữa bãi tranh Suối Tơ-lam, suối Kơ-lô khô hết Đá dới lòng suốtquanh năm ở dới nớc, bây giờ nằm trơ ra, cháy hết cả rêu "lỡ bớc lên một b-

ớc là phồng chân ngay" Nắng hạn đã ảnh hởng rất lớn đến cuộc sống củadân làng: "Rẫy trong làng khô cháy hơn một nửa Còn một nửa, ông trăng

có quầng này, nắng không biết khi nào mới thôi, chắc cũng cháy luôn hết"[30; 154-155] Hạn đến nỗi ngời làng đi tới nớc cho rẫy thì "Đất khát nớclắm, ống nớc thì nhỏ, đổ xuống cha kịp cầm ống lên, đất đã nuốt hết nớcrồi" [ 30; 155]

Những ngọn núi Tây Nguyên cao chót vót, hùng vĩ ẩn chứa một hiện ợng đặc biệt mà ngời Tây Nguyên gọi là "đá chạy" Những con suối nổigiận cũng đáng sợ: "Nớc to lên, chảy ào ào dới suối, có khi chạy tuốt lênrẫy, lôi cả cây, cả lúa, cả ngời ném xuống sông Ba" Giữ dằn nh con cọpchạy ầm ầm, gặp cái gì cũng xô ngã, bẻ gẫy cây to bốn, năm ngời ôm, xô cảnhà, cả ngời ta", nhng vẫn cha khủng khiếp bằng đá chạy: "Nhng khủngkhiếp nhất là đá giận Đá giận thì đá chạy" [30; 51] Cảnh đá chạy "thật làghê gớm" "Tự nhiên trên đỉnh núi Ch-lây, tảng đá to nhất nổi giận Trớctiên, nó chuyển mình, rồi bất thình lình nó lật ngợc và vụt chạy xuống núi

t-Nó chạy mau không thể cái gì theo kịp t-Nó bẻ gãy hết cây nào cản đờng nó.Gặp con thú, nó đấm một cái, con thú chết bẹp ngay Đến giữa chừng, gặp

đá bạn, đá con, nó thúc mỗi đứa một cái, tất cả đá và nhanh chạy theo nó.Thôi thì cả rừng núi rung lên ào ào, chất thành khối bay mù mịt" [30; 52].Không ai có thể quên, ngay cả Núp lúc đó mới bảy, tám tuổi Thiệt hại nógây ra cho đồng bào là rất lớn: “Tới chân núi, đá không chạy nữa, nó nhảylung tung vào trong làng Có hòn nhảy ào ngay vào nhà rông phá bể hếthàng chục ché rợu một loạt, có hòn nhảy vào trong nhà rẫy bắn lúa vănglung tung ra ngoài… Nhìn chung có thể phân chia những bài” [30; 52] Có lẽ không có ở nơi nào, và ở tác phẩmnào, hòn đá lại gây nạn khủng khiếp nh ở Tây Nguyên trong tác phẩmNguyên Ngọc

Những cơn ma ở Tây Nguyên cũng thật khắc nghiệt Ma gió gây ra cáilạnh khủng khiếp "Tháng 12 ma to gió lớn Cây ngã trong rừng không có con

đờng đi Con suối chạy lạc bậy bạ trong núi Trời lạnh quá" [30; 58] Nhữngcơn ma lớn không chỉ làm cho "Con chim không đi ăn đợc" mà còn gây nêncái đói khủng khiếp cho dân làng Kông-hoa: "Rẫy mới đốt, gặp ma sớm,chồi non mọc lên lung tung, chiếm hết đất, không còn chỗ tỉa một hột lúa.Rẫy nhiều đá, chồi non ít mọc còn tỉa đợc ít lúa bắp Rẫy ít đá, không cònchỗ trống Chồi non màu xanh, mạnh nh những cây đinh, đâm ngợc lên đầyrẫy (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) cả làng 20 bếp, làm ba chục cái rẫy, phải bỏ hết hai chục cái, chỉcòn mời cái xấu xấu Rẫy trồng bông cũng không ra trái, trụi lá rồi khô"[30; 55] Cái đói đến thử thách làng Kông-hoa.

Những ai đã từng đến Tây Nguyên hẳn cũng nh Nguyên Ngọc khôngthể quên đợc mùa ma Tây Nguyên, một mùa ma in đậm trong tác phẩm

Tháng Ninh Nông: "Mùa ma rừng Tây Nguyên ai đã từng nếm qua, hẳn nhớ

đời Dầm dề, dai dẳng, mịt mùng, một tháng, hai tháng, ba tháng, bốntháng, năm tháng trời Mỗi mùa ma lại nh một lần khai thiên lập địa trởlại" Tác giả miêu tả cái khắc nghiệt bằng những động từ mạnh: "Từng trái

núi đổ ập xuống, và từng dãi núi dài cao vút mọc lên, những hố sâu hun hút

đột nhiên toác ra ở chỗ mới hôm trớc là đất bằng, rừng già Những con sông lớn ngoắt một cái, đổi ngợc dòng… Nhìn chung có thể phân chia những bài" Đặc biệt là những điệp từ, từ láy

thể hiện cái tràn ngập của nớc mùa ma: "Nớc, nớc, nớc, mênh mông, miên

man, bất tận" [44; 539].

Nhng ở Tây Nguyên không phải lúc nào thiên nhiên cũng tiềm ẩn sựtàn phá dữ dội Bên cạnh cái dữ dội kia là dáng nét không kém phần thơmộng, thanh bình, hùng vĩ Ai đã từng ngắm nhìn những dãy núi cao, hùng

vĩ và bí hiểm của dãy núi Ch-lây nh trong Đất nớc đứng lên hay cánh rừng

xà nu bạt ngàn mênh mông trong Rừng xà nu hẳn không thể không công

nhận vẻ đẹp của Tây Nguyên: "Hoa nở trên núi Ch-lây, đỏ và trắng chấmphá đây đó trên màu xanh bao la của núi rừng nh những đoá hoa của mộtchị Ba-na khéo tay dệt nên một tấm váy màu chàm rất lớn [30; 173]

Hình ảnh mở đầu và kết thúc truyện Rừng xà nu là cánh rừng xà nu bát

ngát nối tiếp tận chân trời, một hình ảnh rộng lớn, hùng tráng và mơ mộng.Khung cảnh thiên nhiên hiện lên thật đẹp Buổi sáng hình ảnh sơngsớm quen thuộc của Tây Nguyên đã đợc Nguyên Ngọc hữu hình hoá bằnghình ảnh con gấu sống động: "Sơng buổi sáng không chịu tan, giống nh mộtcon gấu trắng rất lớn, cứ bò qua bò lại trên núi" [30;143] Sơng tan, mặt trờilên đem ánh nắng phủ một màu vàng tơi sáng lên mọi vật: "Một ngọn gió từtrên núi Ch-lây thổi xuống, đẩy hết sơng đi nắng sơn vàng trên đỉnh núi

Tơ-ngo"[30; 145], " nắng sơn vàng chóp nhà rông", "mặt trời vàng ngọncây xoài trớc làng, rồi vàng đến thân, đến gốc cây" [30; 19] Bức tranh vàngchói lọi tơi sáng, đẹp đẽ ấy tô điểm cho một buổi sáng thanh bình của ngờidân Tây Nguyên Trong khung cảnh đó, mọi vật giao hoà, tôn lên vẻ đẹpcủa nhau: "Ngó lên trời kia kìa, cái nắng nó cũng bay với lũ con chim phí

đẹp cha? (… Nhìn chung có thể phân chia những bài)" lũ con chim phí đang ăn lúa trên rẫy, không ai đuổi cả, tựnhiên không hiểu nghe cái gì, cả lũ ngẩng mấy cái đầu nhỏ xíu lên nhìnngang nhìn ngửa ngơ ngác, rồi bay vụt lên một loạt, nắng trên cánh đỏ đỏ,nâu nâu" [30; 5]

Những ngọn gió Tây Nguyên hiền hoà mang theo cả hơi thở của cuộcsống: "Ngọn gió buổi chiều thổi lên mùi thơm của cây rau ban lo trộn lẫnmùi đất ớt của những rẫy ven suối đất - hoa" [30; 49] "Ngọn gió buổi chiềuthổi qua cây rừng, thổi từ dới rẫy lên ngọn núi cao, có mang theo cái mùithơm của lúa chín" [30; 69] Những ngọn gió Tây Nguyên có lúc nh nhữngngời nghệ sỹ dạo đàn trên những rẫy lúa: "Tiếng gió thổi qua rẫy, lúa chín,gặp những cây le non, kêu lên vu vu" [30; 26] Không phải ở nơi nào cũng

có thể gặp đợc những âm thanh thơ mộng, du dơng đến vậy

Ban đêm, bầu trời Tây Nguyên hiện lên trong lành, thơ mộng qua vănNguyên Ngọc: "Ngó lên trời, thấy nhiều ông sao lấp lánh, không có mặttrăng" [30; 45], " trời không có trăng nhng rất sáng Các ông sao màu đỏ,màu xanh li ti nh không đứng yên một chỗ, cứ có gió thổi qua là lao xao nhrừng" [30; 108]

2.1.2 Thiên nhiên gắn bó mật thiết với con ngời

Thiên nhiên Tây Nguyên không tồn tại tách biệt mà tồn tại trong sựgắn bó mật thiết với đời sống con ngời Khi viết về mảnh đất Tây Nguyên,Nguyên Ngọc không thể không đề cập đến khía cạnh đặc biệt này của thiênnhiên

Thiên nhiên là nơi cung cấp thức ăn, giúp đỡ con ngời rất nhiều: "Núirừng thì có mật ong, có cây gỗ làm nhà, sông suối thì đem nớc cho ngờiuống, đem cá cho ngời ăn, và nớc khi chảy mệt thì dừng lại nghỉ chân ở cácbến có cây to thì trong lắm, chỉ ngồi trên hòn đá nhúng hai chân xuốngcũng đủ mát lạnh cả ngời Gió thì nh anh chàng suốt lúa ăn no rồi cầm ná đisăn trong núi, khi thì chạy mau, khi thì rón rén, rình mò từng gốc cây, nóithì thầm, sợ con thú rừng nghe nó chạy mất [30; 51] Hơn thế nữa, cả "hòn

đá, cái cây cũng biết tức Pháp, đánh Pháp": Hòn đá dùng làm bẩy đá, câydùng để vót chông làm bẫy chông, vót tên để đồng bào Tây Nguyên đánh

Pháp; gió xô đẩy cây giúp Núp, suối đánh đàn để đuổi heo rừng giúp lũlàng… Nhìn chung có thể phân chia những bài Mỗi hòn đá, cái cây cũng đã tham gia vào cuộc sống của con ngời.

Đặc biệt gắn bó với ngời Tây Nguyên là rừng với quan niệm: "Văn hoáTây Nguyên là văn hoá rừng" [14; 6] Trong tác phẩm của mình, NguyênNgọc tập trung làm nổi bật vai trò của rừng trong đời sống cũng nh tâmthức con ngời: "Mọi thứ trong làng, trong nhà, mọi thứ để sống đều làmbằng rừng: Cột nhà, sàn nhà, vách nhà, mái nhà,… Nhìn chung có thể phân chia những bài nhà rông hay nhà dài đểsinh hoạt cộng đồng, cây cột trâu để tế thần, hạt lúa và cây rau để ăn, cây

đàn để tình tự" [32; 62], "rừng đi vào trong máu thịt con ngời, cũng giống

nh ta nơi ta bú sữa mẹ, mẹ cho ta cái ăn, cho ta máu thịt'' [32; 63] Đặcbiệt, con ngời ở đây tính thời gian bằng rừng: "Cuộc đời con ngời ấy đợctính bằng chu kỳ mẹ rừng cho họ máu thịt qua từng mùa rẫy" [32; 63].Không chỉ gắn bó với rừng khi sống, ngời Tây Nguyên còn gắn kết với rừngcả khi chết: "Linh hồn ngời chết sau một số vòng tuần hoàn, cuối cùng sẽbiến thành những giọt sơng mai trên lá cây trong rừng" [32; 64] Đối vớingời Tây Nguyên, rừng là tất cả: "rừng là sự vĩnh hằng, là cõi vô cùng, là sựkhông thuỷ không chung, nơi hun hút từ đó con ngời đi ra và nơi hun hútcon ngời lại biến mất vào đó, biệt vô tăm tích'' [32; 64]

Cánh rừng Tây Nguyên còn đợc Nguyên Ngọc khắc hoạ trong Rừng xà

nu Cây xà nu là hình tợng quán xuyến trong cả truyện, nó có mặt trong đời

sống hàng ngày của dân làng Xô Man: Ngọn lửa xà nu trong bếp mỗi gia

đình, trong bếp lửa nhè ng tập hợp dân làng, ngọn đuốc xà nu trong tay mỗingời và cả làng, khói xà nu đen nhẻm bàn tay và cả trên mặt lũ trẻ… Nhìn chung có thể phân chia những bài, tấmbảng bằng nứa xông khói để anh Quyết dạy chữ cho Mai và Tnú Xà nucũng gắn liền với những sự kiện quan trọng trong đời sống của dân làng:ngọn đuốc xà nu cháy dần dật trong gió trong ma soi đờng cho cụ Mết vàdân làng vào rừng sâu lấy giáo, mác, dụ, … Nhìn chung có thể phân chia những bài đã dấu kỹ để chuẩn bị cho cuộcnổi dậy và đêm đêm dân làng Xô Man mài vũ khí dới ánh đuốc xà nu; giặc

đốt mời ngón tay của Tnú cũng bằng giẻ tấm nhựa xà nu, hai tay Tnú thànhmời ngọn đuốc đã châm bùng lên ngọn lửa của cuộc nổi dậy của làng XôMan và cả Tây Nguyên, cái đêm đồng khởi của làng cũng bừng bừng trong

ánh đuốc xà nu và đống lửa lớn bằng củi xà nu giữa dân làng

Rừng xà nu nh một mảnh hồn làng Xô Man "ỡn tấm ngực lớn ra chechở cho làng, bao quanh làng" đến hết tầm mắt cũng không thấy gì khácngoài những đồi xà nu nối tiếp chân trời

Đối với Nguyên Ngọc và những ngời dân Tây Nguyên, mọi vật ở đây

đều có vai trò của nó trong cuộc sống con ngời Cây K'nia, một loại câykhiêm nhờng mà không phải ai cũng biết, lại rất thân thuộc với con ngời:

"Tán nó dày và xanh thẳm quanh năm toả bóng mát rất rộng, nh một chiếclọng xanh đứng giữa đất trời", là dấu hiệu làng của những con ngời đi xa, lànơi nghỉ chân cho khách lữ hành, nơi dừng chân của ngời đi rẫy: "Bà con đilàm rẫy, thờng là một gia đình đông đủ, có bà cụ lom khom, lng gập gãy

đôi, không còn ai đếm đợc tuổi, có cụ ông già nhất nh cây lim trong rừng,râu xuống đến rốn, có mẹ địu con trên lng và tất nhiên có con trai, con gáihàng đàn, buổi tra quây quần bên gốc K'nia, nớng một củ sắn, một tảng thịtrừng" [32,34] Đối với những ngời Tây Nguyên, cây K'nia trở thành mộtphần không thể thiếu trong đời sống của họ

Trong tác phẩm Đất nớc đứng lên, Nguyên Ngọc đã miêu tả tinh tế sự

gắn bó của thiên nhiên với cuộc sống con ngời ở đầu tác phẩm, trên đờng

đi An-khê, Núp đã thấy cái nhớ rừng: "Đi càng gần An-khê, rừng càng thadần Từ nhỏ quen đi trong rừng rậm, bây giờ ngó lên thấy ông trời đất rộng,núi bốn phía thấp xuống, tự nhiên Núp nghe lành lạnh (… Nhìn chung có thể phân chia những bài) có khi đang đi,Núp đứng lại, quay ngó phía sau lng, phía hòn núi Ch -lây'' [30; 11] Từngngọn núi, cành cây, con suối quanh làng đợc ngời dân đánh dấu nh cột mốclòng mình Khi đi xa, Núp nhớ con suối Thi-om chảy quanh làng cũ, nhớ cảcây xoài ở đầu làng… Nhìn chung có thể phân chia những bài Nhân vật Núp trong ký Tản mạn nhớ và quên của

Nguyên Ngọc khi xa làng về miền xuôi đã mắc chứng bệnh lạ, không chữanổi, ấy là bệnh thiếu rừng, thiếu lửa Có vậy mới hình dung đợc sự gắn bóthân thiết giữa con ngời Tây Nguyên với thiên nhiên

Nguyên Ngọc đã thể hiện bằng hình tợng văn học những chiêmnghiệm của mình: "ở đây con ngời hài hoà gần nh tuyệt đối với thiên nhiên,con ngời đồng hoá mình với thiên nhiên và đồng hoá thiên nhiên với mìnhgần nh không còn chút cách biệt, chút ranh giới nào" [10; 91]

2.2 Con ngời

Các sáng tác về Tây Nguyên của Nguyên Ngọc đã làm nổi bật lên mộtthế giới Tây Nguyên thật đặc biệt Nổi bật trong bức tranh đó là hình tợngcon ngời Tây Nguyên

Nằm trong bức tranh chung của nền văn học cách mạng Việt Nam, conngời Tây Nguyên trớc hết mang những đặc điểm đặc trng của con ngời ViệtNam trong thời đại mới

Họ, trớc hết, là những ngời Việt Nam xuất thân nghèo khổ Từ Núp

(Đất nớc đứng lên), Tnú (Rừng xà nu), hay Kơ-long (Ngời dũng sĩ dới chân

núi Ch Pông),… Nhìn chung có thể phân chia những bài đều là những ngời sinh ra trong nghèo khổ, đều mồ côi từ

bé Nhng vợt lên hoàn cảnh, họ cần cù, chịu khó lao động không chỉ đểnuôi sống mình và gia đình mà còn vì mục đích lớn hơn Núp, Liêu, Ghip,Xíp, bok Pa,… Nhìn chung có thể phân chia những bài đã lao động nhẫn nại, chăm chỉ, kiên cờng mới có thể vợtqua đợc nạn đói bao nhiêu lần đe dọa làng Kông-hoa

Đó là những con ngời gắn bó mật thiết với làng bản, quê hơng, đất nớc.Núp từng nói: "Tôi thơng mẹ, thơng Liêu, thơng Hờ-ru nh tôi thơng lũ làng,tôi thơng lũ làng nh tôi thơng mẹ, thơng Liêu, thơng Hờ-ru" và khi cùng lũlàng chạy giặc, trên mảnh đất mới, khi chim Pô-rơ kêu, Núp thấy thơng biếtbao con suối Kông-hoa hiền lành, nhớ mảnh đất màu mỡ với bóng cây xoài

đầu làng Tnú sau lần đi xa về đã không giữ đợc bình tĩnh "chân cứ vấp mãimấy cái rễ cây ở chỗ ngã quẹo", "anh chợt hiểu ra rằng hình nh cái mà anhnhớ nhất là làng, nỗi nhớ day dứt lòng anh suốt ba năm nay chính là tiếngchày đá, tiếng chày chuyên cần, rộn rã của những ngời đàn bà và những côgái Strá" [31; 62] Tình yêu thơng của họ không những giành cho ngời thân,với quê hơng đất nớc mà đó là tình cảm yêu đơng rất đẹp Núp từng hát chochị Liêu nghe, "tẩn mẩn hàng tháng trời vót chum tặng chị Liêu Tnú đãrung động khi ra tù gặp Mai Những con ngời giàu tình nghĩa ấy luôn sốnghết mình vì ngời thân, vì quê hơng đất nớc

Những con ngời Việt Nam nghèo khổ, chăm chỉ, kiên cờng và giàutình cảm đó, trong hoàn cảnh đất nớc bị xâm lăng, bản làng của mình bịgiày xéo, đã là những con ngời anh hùng yêu nớc, căm thù giặc, quật cờngbảo vệ làng bản, dân tộc, quê hơng Tây Nguyên

Anh hùng Núp thơng dân làng, căm thù giặc vì chúng ác quá "nh concọp, con heo rừng phá rẫy", đã lãnh đạo dân làng Kông-hoa chống Pháp.Anh hùng Kơ-lơng từ nhỏ đã quyết chí trả thù cho cha và buôn làng, làmtên bắn giặc Tnú từ nhỏ đã biết nuôi dấu cán bộ Cụ Mết lãnh đạo dân làngXô Man nổi dậy, giết thắng Dực và bọn tay sai, biến làng Xô Man thànhmột làng kháng chiến trong cuộc chiến đấu chống giặc Mỹ và tay sai

Những con ngời Tây Nguyên anh hùng ấy đợc giác ngộ cách mạng,

đến với Đảng và Bác Hồ, với cuộc đấu tranh chống giặc của cả dân tộc ViệtNam Con đờng giác ngộ của họ là một quá trình mà đóng vai trò chỉ dẫnquan trọng là những cán bộ cách mạng ngời Kinh nh anh Cầm, anh Thế

(Đất nớc đứng lên), anh Quyết (Rừng xà nu),… Nhìn chung có thể phân chia những bài Đến với Đảng và Bác Hồ,

ngời dân Tây Nguyên mang niềm tin mãnh liệt: "Đảng còn, núi nớc nàycòn" [31;66].

Trớc nhiệm vụ cách mạng, phẩm chất của họ càng ngời sáng khi biếtgạt tình riêng, mu việc chung Anh hùng Núp gạt nỗi đau riêng ra Bắc tậpkết làm nhiệm vụ cách mạng Tnú khi vợ con chết và mình sắp chết chỉ daydứt một điều: "Ai sẽ làm cán bộ? Đến khi có lệnh của Đảng cho đánh, ai sẽlàm cán bộ lãnh đạo cho dân làng Xô Man đánh giặc?" [31; 71] Họ đã nghĩ

về cộng đồng, về dân tộc trên hết trớc khi nghĩ đến hạnh phúc riêng t củabản thân mình Những con ngời đó mang dáng dấp những ngời anh hùngtrong các bản trờng ca bất hủ của Tây Nguyên

Bên cạnh những đặc điểm đó, con ngời Tây Nguyên còn mangnhững nét riêng làm nên bản sắc riêng biệt của Tây Nguyên Chất TâyNguyên thể hiện ở nhiều nhân vật nh: Tnú, Kơ-lơng, Y Yơn, cụ Mết, Dít,Heng, Liêu,… Nhìn chung có thể phân chia những bài nhng có thể nói, tập trung nhất là ở nhân vật Núp "Gía nhnúi rừng Tây Nguyên hùng vĩ, huyền ảo, thăm thẳm mà thân thiết gần gũikia, lúc nào đó chợt hiện hình lên thành ngời, thì chân dung con ngời đóchính là Núp" [32;78]

Qua nhân vật trung tâm Núp cùng nhiều nhân vật khác, bản sắc conngời Tây Nguyên đợc Nguyên Ngọc thể hiện rõ

2.2.1 Con ngời hiện đại trong dáng nét hoang dại cổ xa

Đây là nét riêng của con ngời Tây Nguyên mà cũng là nghịch lýtrong văn chơng Nguyên Ngọc Những con ngời anh hùng của NguyênNgọc phi thờng nhng có lúc bình dị, mang vẻ đẹp cổ xa, hoang dã

Hình ảnh con ngời Tây Nguyên thật đẹp qua hình ảnh Núp Có thểnói Núp là linh hồn văn hoá Tây Nguyên, tiêu biểu cho vẻ đẹp của Tây

Nguyên Trong tác phẩm Núp -ngời già làng của cả Tây Nguyên, Nguyên

Ngọc đã viết những dòng suy nghĩ đầy xúc động và trách nhiệm: "ở ôngkết hợp kỳ lạ cao cả và bình dị, trí tuệ và tình cảm, trang nghiêm và hiềnhoà, sâu lắng và giản dị Nhiều lúc ta chợt nghĩ: giá nh núi rừng TâyNguyên hùng vỹ, huyền ảo, thăm thẳm mà thân thiết gần gũi kia lúc nào đóchợt hiện hình thành ngời và chân dung con ngời đó chính là Núp" [32;78] Núp tuy mang trong mình cái chân lý lớn mà ông khám phá cho dântộc mình nhng chân dung con ngời ông vẫn "giản dị, hồn nhiên, gần gũibình thờng nh bất kì cụ già Ba-na nào ta có thể gặp tận trong rừng sâu… Nhìn chung có thể phân chia những bài vẻ

đẹp hồn nhiên kỳ lạ của tâm hồn rất Ba-na, rất Tây Nguyên ấy toả rộng lêncả con ngời ông, khuôn mặt ông Có lẽ ông là một trong những cụ già đẹp

nhất của nớc ta trong mấy mơi năm trở lại đây Cờng tráng, lẫm liệt, quắcthớc nh một vị tớng mà vẫn cứ phúc hậu, thong dong nh một ông tiên Cặpmắt cời dễ dãi ngây thơ nh trẻ con và vầng trán thì thanh cao nh của mộtnhà hiền triết" [32;78].

Con ngời Tây Nguyên mang những nét của con ngời hiện đại Điều

đó thể hiện ở tính chất tiến bộ, ý thức giai cấp, ý thức tổ chức kỷ luật, ýthức Đảng và quyết tâm đánh giặc của nhân vật anh hùng Những lời Núpnói, những việc Núp làm đều thể hiện chân lý lớn trong đời sống cách mạngcủa chúng ta, đó là những vấn đề đặt ra trong những ngày đầu gian khổ củacuộc đấu tranh chống Pháp, chống Mỹ Núp từng nói: "Ăn tro tranh khổlắm Tôi cũng biết khổ nhng ăn tro tranh khổ một đời mình thôi Còn ănmuối Pháp hết đời mình, đời con mình, khổ nữa, đời cháu mình khổ nữa"[30; 48] Hay khi Núp giải thích tinh thần đánh giặc đến cùng: "Đánh đếnkhi nào hơn Pháp, hết Pháp ở đất nớc mình mới thôi Đánh đời mình chaxong thì đánh đến đời con mình, cháu mình, đánh nữa" [30; 89] Núp mangtinh thần lời kêu gọi toàn quốc đánh giặc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Hễcòn một tên giặc trên đất nớc ta thì chúng ta còn đánh cho kỳ hết" Cụ Mết

trong truyện ngắn Rừng xà nu cũng hiểu những chân lý cách mạng: "Đảng

còn, núi nớc này còn" hay "chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!"[31; 81]

Những con ngời Tây Nguyên anh hùng trong thời đại đó tuy là conngời hiện đại nhng còn mang nhiều nét cổ sơ, hoang dã Hình ảnh nhữngcon ngời Tây Nguyên đợc Nguyên Ngọc khắc hoạ phần nào mang dáng dấpngời anh hùng trong các trờng ca Tây Nguyên Núp đợc giới thiệu: "Mộtthanh niên vạm vỡ, quấn chăn, ngậm ống điếu, đứng che cả bếp lửa Lửacháy bập bùng soi bóng anh lúc to lúc nhỏ lên tờng nhà rông" [30;15] hayhình ảnh cụ Mết: "ánh lửa chập chùng soi hình ông cụ làm cho thân hìnhvạm vỡ ấy trông kỳ ảo nh một ngời anh hùng trong các bài hát suốt

đêm"[31;67] Họ đợc Nguyên Ngọc giới thiệu trong khung cảnh gợi nét cổsơ, hoang dã Đó là khung cảnh núi rừng đại ngàn có ngời đàn ông vạm vỡxuất hiện, vận trên mình cái khố, trong tay cầm đá nhỏ chặt cây làm rẫy,bên cạnh là dòng suối Thi-om ngày đêm tha thiết chảy Đó là ngời anhhùng Ba-na: Đinh Núp Còn Tnú, cụ Mết,… Nhìn chung có thể phân chia những bài thì xuất hiện trong khung cảnhnhững cánh rừng xà nu chạy đến tận chân trời

Sống trong xã hội miền núi Tây Nguyên trớc Cách mạng, bị baobọc bởi nhiều tập tục lạc hậu, với những suy nghĩ, t duy cũ, Núp cũng