ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN --- --- LÊ QUỐC HIẾU PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI Qua một số sáng tác của Nguyễn Hu
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
- -
LÊ QUỐC HIẾU
PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG
VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (Qua một số sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp,
Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh)
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
HÀ NỘI - 10/2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
- -
LÊ QUỐC HIẾU
PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG
VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (Qua một số sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp,
Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh)
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC
MÃ SỐ: 60 22 01 20
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
\
Người hướng dẫn khoa học:
TS DIÊU LAN PHƯƠNG
HÀ NỘI - 10/2015
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 3
1 Lí do chọn đề tài 3
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: HUYỀN THOẠI HÓA VÀ MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC BIỂU
defined
1.1 Huyền thoại và phê bình huyền thoại Error! Bookmark not defined
1.1.1 Huyền thoại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Phê bình huyền thoại Error! Bookmark not defined
1.2 Huyền thoại và hành trình tìm kiếm phương thức biểu hiện của văn xuôi Việt
Nam sau 1975 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2: PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TỪ BÌNH DIỆN HÌNH TƯỢNG THẨM MĨ Error! Bookmark not defined
2.1 Nhân vật huyền thoại Error! Bookmark not defined
2.1.1 Nhân vật theo cấu trúc đối lập nhị nguyênError! Bookmark not defined
2.1.2 Nhân vật mang màu sắc huyền thoại Error! Bookmark not defined
2.2 Không gian huyền thoại Error! Bookmark not defined
2.2.1 Không gian theo cấu trúc đối lập nhị nguyênError! Bookmark not defined
2.2.2 Không gian tâm linh, huyền ảo Error! Bookmark not defined 2.2.3 Không gian biểu tượng Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC, KHUYNH HƯỚNG TÁI TẠO HUYỀN THOẠI: HUYỀN THOẠI CỔ ĐIỂN, TÂN HUYỀN THOẠI Error! Bookmark not defined
Trang 43.1 Tái tạo, hòa trộn những motif, điển tích trong huyền thoại phương Đông và
phương Tây Error! Bookmark not defined
3.1.1 Motif Đứa bé thần kì và Sự ra đời kì lạ Error! Bookmark not defined 3.1.2 Motif Hóa thân Error! Bookmark not defined 3.1.4 Motif Tội ác - trừng phạt Error! Bookmark not defined 3.1.5 Motif Hành trình Error! Bookmark not defined
3.2 Giễu nhại, giải huyền thoại Error! Bookmark not defined
3.2.1 Quan niệm về giễu nhại, giải huyền thoại Error! Bookmark not defined 3.2.2 Các xu hướng giải huyền thoại Error! Bookmark not defined
3.2.2.1 Giải huyền thoại về lịch sử, chính trị Error! Bookmark not defined
defined
3.3 Thế giới cổ mẫu, biểu tượng Error! Bookmark not defined
3.3.1 Cổ mẫu đất - nước Error! Bookmark not defined 3.3.2 Cổ mẫu sông - biển Error! Bookmark not defined 3.3.3 Cổ mẫu giấc mơ Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 9
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong khoảng thời gian hai thập niên trở lại đây, vấn đề “huyền thoại” (myth); phê bình huyền thoại (myth criticism); cổ mẫu (archetype) trở thành mối quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu Một trong những nguyên nhân cốt lõi để hướng nghiên cứu huyền thoại cổ mẫu ngày càng khẳng định ưu thế trong việc khám phá, giải mã tác phẩm là bởi chúng đã trở thành những chất liệu nghệ thuật, “đi vào”, “ngả bóng” nơi các sáng tác văn học, hình thành một khuynh hướng sáng tác huyền thoại độc đáo Khuynh hướng này bắt nguồn từ sự chuyển hướng mạnh mẽ trong tư duy văn xuôi (tiểu thuyết, truyện ngắn) sau năm 1975 mà cội nguồn của nó là ý thức “vực dậy” những sáng tác truyền kì trung đại, hoặc những nhân vật, motif trong huyền thoại, truyền thuyết Đông - Tây Khuynh hướng sáng tác huyền thoại không phải đến bây giờ mới xuất hiện mà huyền thoại với vai trò là “cái nôi nguyên hợp của văn hóa loài người”, “hình thức cổ xưa nhất”, “thể loại” tồn tại lâu đời nhất trước khi phân rã thành những hình thái ý thức khác nhau, đã trở thành suối nguồn dồi dào, chất liệu sáng tác của mọi loại hình nghệ thuật không riêng gì văn học Nhà nghiên cứu Pierre Brunel quan niệm, văn chương, nghệ thuật (và hiện nay
là điện ảnh) có vai trò như một “phòng lưu trữ huyền thoại” Huyền thoại được tái sinh, bao bọc bởi văn chương Huyền thoại “lấp lánh bí ẩn”, “phát sáng thông điệp”, nó trở thành cái nôi của văn học, vì ở huyền thoại có những tình huống/hoàn cảnh/câu chuyện mẫu với khả năng thâm nhập, tái sinh không ngừng trong cấu trúc nghệ thuật Không chỉ vậy, chính vì huyền thoại xuất phát từ vô thức tập thể (collective unconscious) của cộng đồng, nhân loại nên nó như một di chỉ của kí ức, văn hóa ăn sâu vào tiềm thức, chi phối, kiến tạo nên chất liệu trong quá trình sáng tác của người nghệ sĩ Hướng tiếp cận huyền thoại mở ra những khả năng/triển vọng mới trong nghiên cứu văn học nhưng đồng thời cũng gợi mở những hướng thăm dò mới trong nghiên cứu quá trình tương tác (interaction), xâm lấn (penetration), ứng xử (behavior) với những chất liệu huyền thoại (materials of myth) ở từng loại hình nghệ thuật (âm nhạc, điện ảnh, sân khấu, kịch, điêu khắc…)
Trang 6Tuy nhiên, trong thực tế nghiên cứu văn học, chúng ta vẫn chưa khu biệt một cách chính xác giữa “huyền thoại” và “thần thoại”? Liệu đây có phải là hai thuật ngữ có nội hàm khái niệm tương đồng? Mặt khác, những vấn đề của “huyền thoại” trong sự tương tác/xâm lấn/“đi vào” văn học; vấn đề phê bình huyền thoại, phê bình cổ mẫu, phương thức huyền thoại hóa (mystification), giải huyền thoại (demystification) và các khuynh hướng sáng tác huyền thoại vẫn chưa được nghiên cứu một cách hệ thống Khi “đi vào” sáng tác văn học, huyền thoại đã tạo nên những biến đổi gì trong cấu trúc thể loại của truyện ngắn, tiểu thuyết?
Thêm nữa, nhìn từ các phương thức biểu hiện của văn xuôi Việt Nam đương đại, chúng ta thấy sự nở rộ của các kĩ thuật viết mới mẻ Có những tác phẩm là sự thống hợp của nhiều bút pháp sáng tác khác nhau (tả thực mới, phúng dụ, huyền thoại, giễu nhại, bút pháp tượng trưng, liên văn bản, hậu hiện đại ) Nhìn từ phương diện này, huyền thoại hóa thực chất là một phương thức, kĩ thuật sáng tác tiêu biểu của văn chương đương đại Vậy vấn đề đặt ra, khi sử dụng kĩ thuật này, một cách chủ ý hoặc vô thức nhà văn đã tái tạo, ứng xử với những chất liệu huyền thoại ra sao, đồng thời có những biến đổi gì về mặt cấu trúc, tư duy thể loại, hình tượng thẩm mĩ và trần thuật?
Huyền thoại không chỉ đơn giản như một phương thức, kĩ thuật sáng tác, mà hơn hết, huyền thoại còn được xem như một “tiền văn bản”, một thể loại tồn tại lâu đời nhất, một hình thức nguyên hợp sơ khai, nơi lưu giữ văn hóa nhân loại Từ mối quan hệ giữa huyền thoại và văn học (một trong những mảnh vỡ, hình thái ý thức riêng biệt “thoát thai” từ huyền thoại), tác phẩm văn học chính là mảnh đất màu mỡ cho sự tham dự, phóng chiếu (projection) của huyền thoại, tư duy huyền thoại nảy mầm biểu hiện bằng sự
cố kết, gia tăng, lặp đi lặp lại những cổ mẫu, ẩn dụ, biểu tượng, từ đó hình thành nên những khuynh hướng sáng tác huyền thoại đa dạng
Từ thực tiễn trong hoạt động sáng tác và nghiên cứu văn học, chúng tôi lựa chọn đề
tài Phương thức huyền thoại hóa trong văn xuôi Việt Nam đương đại (Qua một số sáng
tác của Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh) hướng đến giải quyết
những luận điểm khoa học được đặt ra ở trên
Trang 72 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Như đã nhấn mạnh về vai trò của huyền thoại như là “trạng thái đầu tiên” của cái
mà sau này sẽ được gọi là “ý thức xã hội của một cộng đồng dân tộc” hoặc “liên dân tộc”,
do vậy, nghiên cứu về huyền thoại đã có một lịch sử kéo dài Luận văn tìm hiểu “phương thức huyền thoại hóa” - một vấn đề của huyền thoại, tức là nghiên cứu quá trình, cơ chế xâm lấn của huyền thoại, tư duy huyền thoại trong văn học viết, mà phạm vi cụ thể là văn xuôi Việt Nam đương đại Do vấn đề nghiên cứu, tuy chỉ chạm đến một khía cạnh nhỏ của huyền thoại, nhưng lại mở ra “đại lộ thênh thang” về lịch sử nghiên cứu huyền thoại Mặt khác, vấn đề này trong những năm gần đây đã nhận được sự quan tâm của các dịch giả, nhà nghiên cứu Tuy nhiên, nếu so sánh với các hướng nghiên cứu đã thực sự tạo dựng thành một khuynh hướng trong khoa học văn học ở Việt Nam hiện nay như: Tự sự học (Narratology), Hậu hiện đại (Postmodern), Diễn ngôn (Discourse), Liên văn bản (Intertextuality), Chuyển thể (Adaptation),… rõ ràng, Phê bình huyền thoại vẫn còn khá
mờ nhạt
Sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Nguyễn Xuân Khánh đã trở thành
“mảnh đất” được đào xới, thâm canh nhiều Có thể nêu tên một số công trình nghiên cứu
tiêu biểu được xuất bản trong thời gian qua như: Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp (Phạm Xuân Nguyên sưu tầm và biên soạn, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2001); Giã biệt bóng tối,
tác phẩm & lời bình (Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2010); Lịch sử và văn hóa - Cái nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh (Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2012)…, đó là còn chưa kể hàng
trăm công trình luận văn, luận án, các bài nghiên cứu… có liên quan mà chúng tôi chưa thể khảo sát hết được Tuy vậy, vấn đề huyền thoại hóa trong văn xuôi Việt Nam đương đại vẫn có những khoảng trống cần được nghiên cứu một cách hệ thống
Trong phần này, chúng tôi không khảo sát lịch sử nghiên cứu theo hướng tiếp cận lịch đại, đồng đại mà triển khai theo từng cấp độ và hình thức nghiên cứu cụ thể Luận văn tìm hiểu vấn đề huyền thoại hóa trong văn xuôi Việt Nam đương đại qua nghiên cứu trường hợp (case study) sáng tác của ba tác giả, do vậy lịch sử vấn đề chúng tôi triển khai
theo hai hướng cụ thể, bao quát từ phạm vi rộng đến hẹp: Tiếp nhận và quảng bá lí thuyết
về huyền thoại, cổ mẫu và Về các khuynh hướng nghiên cứu huyền thoại
Trang 82.1 Tiếp nhận và quảng bá lí thuyết về huyền thoại, cổ mẫu
Khoảng thời gian một thập niên trở lại đây, những công trình dịch thuật, các tài liệu nghiên cứu huyền thoại và thi pháp huyền thoại trong sáng tác văn học đã tăng hẳn lên Tiếp nhận lí thuyết về huyền thoại trong giới khoa học văn học ở Việt Nam khá muộn mằn Theo tìm hiểu của chúng tôi, bài viết “Fzan Kafka - và vấn đề “huyền thoại” trong
văn học” của Hoàng Trinh đăng trên tạp chí Văn học (tháng 5/1970) có vai trò “tiên
phong” trong việc luận bàn về “huyền thoại” trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam Theo
tác giả, “không nên nghĩ rằng trong các tiểu thuyết Lâu đài, Vụ án và các truyện ngắn trong tập Vạn lí trường thành, Biến dạng… Kafka muốn phản ánh hay ghi lại những câu
chuyện có thật nào đó theo quan niệm thông thường của các nhà văn hiện thực”, hơn hết những tư liệu này chỉ là cái “cớ” để thông qua đó dựng lên “huyền thoại” - “tức là những hình tượng văn học gián tiếp và có tầm khái quát lớn, mang một ẩn ý sâu, phản ánh những tư tưởng triết học của tác giả về những vấn đề nào đó đang đặt ra trong cuộc sống” [76; tr.95] Những lí giải của Hoàng Trinh chưa thật thuyết phục và rõ ràng Vì “huyền
thoại” trong hai sáng tác Vụ án, Lâu đài của Kafka chỉ dựa trên những ẩn dụ khá kín đáo
của cấp độ hình ảnh và câu chữ nên một người đọc nếu không nắm rõ những điển tích, motif trong huyền thoại phương Tây sẽ rất khó để hiểu được Cũng trong bài viết này, Hoàng Trinh đã đưa ra những nhận xét xác đáng về khái niệm huyền thoại trong văn học Theo ông, huyền thoại không gì khác chính là những “hình ảnh” có nguồn gốc, được “rút ra” trong hệ thống thần thoại, điển tích hoặc là
những hình ảnh khác thường, “phi lí tính” do nhà văn sáng tạo ra, qua đó nói lên một cách
ẩn ý những sự thật, những nỗi niềm, những ước vọng nào đó của cá nhân mình đồng thời cũng là thời đại mình Nó là một tấm voan mờ ảo khoác lên trên những hiện thực sinh động, mà nhà văn đã chủ động che bớt ánh sáng hoặc phá bỏ kích tấc [76; tr.95]
Rõ ràng, theo quan điểm của Hoàng Trinh, huyền thoại không chỉ trở thành một suối nguồn chất liệu dồi dào mà còn trở thành phương thức biểu hiện, biện pháp cảm thụ thế giới, và là “nơi gửi gắm những điều thực tế nhà văn muốn nói”
Bài viết của Phùng Văn Tửu “Vấn đề huyền thoại trong văn học nghệ thuật” đăng
Trang 9“phương thức nghệ thuật đang có xu hướng trở thành một trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại” [78; tr.111] Phùng Văn Tửu luận bàn khái niệm “huyền thoại”, đồng thời chỉ ra sự quan tâm đến huyền thoại của các nhà nghiên cứu Việt Nam và thế giới qua việc liệt kê những công trình nghiên cứu, sáng tác tiêu biểu Không chỉ vậy, nhìn vào đời sống văn học Việt Nam, tác giả còn lí giải nguyên nhân mà huyền thoại trở thành vấn đề “xa lạ”, “ít ai quan tâm” bằng những dẫn chứng khá thuyết phục Đó là do hoàn cảnh đất nước ta, với hai cuộc chiến tranh liên miên kéo dài, chủ nghĩa anh hùng cách mạng với những nguyên tắc mĩ học phải được đề cao Vậy nên ở giai đoạn văn học cách mạng, sáng tác cũng như lí luận phê bình thế kỉ XX, huyền thoại - với quan niệm, nhận định liên quan đến sự mơ hồ, kì ảo ít được chú ý Tuy nhiên, tình hình đã có biến đổi, khởi sắc Từ sau năm 1986, “trên văn đàn những tác phẩm với các nhân vật, các sự kiện siêu nhiên hoặc được xây dựng trên cơ sở của trí tưởng tượng sáng tạo, vượt ra ngoài khuôn khổ chân thực cụ thể lịch sử” xuất hiện ngày càng nhiều Bài viết của Phùng Văn Tửu đưa ra những kiến giải khoa học sắc sảo, gợi mở khả năng mới trong ứng dụng nghiên cứu huyền thoại, cổ mẫu
Tác giả Lại Nguyên Ân (“Thần thoại, văn học, văn học huyền thoại” đăng trên tạp chí Văn học, số tháng 3/1992) bày tỏ những quan ngại về tình trạng nghiên cứu huyền
thoại Thứ nhất, giới nghiên cứu “chưa chú ý đến mối liên hệ giữa văn học với thần thoại” (Lại Nguyên Ân đồng nhất giữa hai thuật ngữ “huyền thoại” và “thần thoại” - LQH chú thích) Thứ hai, thái độ xem thường, thậm chí là phủ nhận những sáng tác huyền thoại ở văn học thế kỉ XX Thứ ba, khẳng định một cách mạnh mẽ “thế giới quan thần thoại” không hề mất đi cùng với việc “ý thức nguyên hợp đã mất đi khi phân lập thành các hình thái ý thức riêng biệt”, nên không chú ý đến hiện tượng “ý thức huyền thoại hóa” Bài viết chỉ ra sự bùng nổ mạnh mẽ của các kiểu sáng tác huyền thoại trong văn học thế giới thế kỉ XX Tác giả khẳng định khả năng/ý thức huyền thoại hóa đang ngày càng lớn mạnh trong cả đời sống xã hội và văn học, cùng sự cảnh báo những hệ quả của ý đồ huyền thoại hóa
Chùm bài “Phương pháp phê bình huyền thoại học” (Đỗ Lai Thúy giới thiệu) đăng
trên tạp chí Văn học nước ngoài, số 2/2001 gồm: “J Grimm - Huyền thoại Đức”;
Trang 10“Gilbert Durand và phương pháp phê bình huyền thoại học”, Jean-Yves Tadié và “Huyền thoại trong tiểu thuyết của Emile Zola” của Lê Ngọc Tân tiếp tục đóng góp những diễn giải về huyền thoại, ứng dụng lí thuyết huyền thoại trong nghiên cứu văn học Đặc biệt, trong bài viết “Gilbert Durand và phương pháp phê bình huyền thoại học”, tác giả Jean-Yves Tadié đã chỉ ra vai trò của phương pháp này là “phân tích văn bản huyền thoại” để tìm kiếm “chuyện kể nằm bên dưới chuyện kể, gắn liền với ý nghĩa của mọi chuyện kể” [62; tr.208] Đồng thời, tác giả còn đưa ra ba giai đoạn của phương pháp phê bình huyền thoại: một “bản liệt kê những chủ đề huyền thoại”, những tình huống phối hợp các nhân vật và các trang trí, cuối cùng, sự đối chiếu những bài học của huyền thoại với những huyền thoại khác thuộc “một thời đại hay một không gian văn hóa khá xác định” [62; tr.208]
Năm 2004, nhóm dịch giả Song Mộc, Trần Nho Thìn giới thiệu công trình dịch Thi pháp
của huyền thoại (1976) của nhà nghiên cứu văn học dân gian lỗi lạc người Nga E.M
Meletinsky Có thể khẳng định, đây là công trình có ý nghĩa khoa học lớn lao trong việc giới thiệu tư tưởng lí luận về huyền thoại của Meletinsky Công trình gồm ba phần Phần thứ nhất, giới thiệu những lí thuyết mới về huyền thoại và cách tiếp cận văn học từ góc
độ nghi lễ - huyền thoại Phần thứ hai, trình bày những hình thức cổ điển của huyền thoại (tư duy huyền thoại, chức năng của huyền thoại, huyền thoại cổ về sự sáng tạo, về lịch biểu, về chu kì, về người anh hùng…) và sự thể hiện của huyền thoại trong truyện kể dân gian Phần thứ ba mang tính chất ứng dụng nhiều hơn Tác giả đã phân tích sự xuất hiện của “chủ nghĩa huyền thoại” trong văn học thế kỉ XX, nghiên cứu trường hợp tiểu thuyết của James