Nhận thức hành vi của trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn quốc gia Khoa xã hội học Lấ THỊ LINH CHI Nhận thức, hành vi của trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và hành

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn quốc gia

Khoa xã hội học

Lấ THỊ LINH CHI

Nhận thức, hành vi của trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và hành vi

xõm hại tỡnh dục trẻ em

(Qua khảo sỏt tại Huế và Hà Nội)

luận văn thạc sỹ Chuyên ngành xã hội học Mã số: 60 31 30

GIÁO VIấN HƯỚNG DẪN: TS Nguyễn Quý Thanh

Hµ néi, 2007

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả các thầy cô giáo trong và ngoài khoa Xã hội học đã nhiệt tình giảng dạy, h-ớng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ, tôi đã nhận đ-ợc rất nhiều sự giúp đỡ quý báu của gia đình, thầy cô và bạn bè

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Quý Thanh- ng-ời thầy đáng kính đã tận tâm h-ớng dẫn, chỉ bảo, động viên tôi trong suốt thời gian làm luận văn

Nhân dịp này, tôi gửi lời cảm ơn tới tất cả những ng-ời đã động viên, giúp

đỡ tôi Tôi xin chân thành cảm ơn vì những tình cảm vô cùng tốt đẹp đó

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2007

Học viên

Lê Thị Linh Chi

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

2.1 Mục đích nghiên cứu 9

2.2 Mục tiêu nghiên cứu 9

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 10

3.1 Đối tượng nghiên cứu 10

3.2 Khách thể nghiên cứu 10

3.3 Phạm vi nghiên cứu 10

4 Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết 11

4.1 Giả thuyết nghiên cứu 11

4.2 Khung lý thuyết Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined 6.1 Ý nghĩa lý luận Error! Bookmark not defined 6.2 Ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined

7 Thiết kế nghiên cứu Error! Bookmark not defined 7.1 Qu¸ trình tiếp cận đối tượng Error! Bookmark not defined 7.2 Những khó khăn và giới hạn của nghiên cứu Error! Bookmark not defined CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀIError! Bookmark not defined

1 Lý thuyết tiếp cận Error! Bookmark not defined 1.1 Lý thuyết xã hội hoá Error! Bookmark not defined 1.2 Lý thuyết học hỏi x· héi Error! Bookmark not defined

2 Tổng quan nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3 Các khái niệm sử dụng trong nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.1 Trẻ em đường phố Error! Bookmark not defined 3.2 Hành vi xâm hại tình dục trẻ em Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II TRẺ EM ĐƯỜNG PHỐ VÀ VẤN ĐỀ XÂM HẠIError! Bookmark not defined TÌNH DỤC TRẺ EM Error! Bookmark not defined

I MÔ TẢ MẪU NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

1 Lứa tuổi Error! Bookmark not defined

2 Nơi ở hiện tại Error! Bookmark not defined

3 Trình độ học vấn Error! Bookmark not defined

4 Nguyên nhân của hiện tượng trẻ em đường phố Error! Bookmark not defined

II Thực trạng xâm hại tình dục trẻ em đường phố trong mẫu nghiên cứu tại thành phố Huế và

Hà Nội Error! Bookmark not defined 1.Những hình thức XHTD trẻ em đường phố phổ biến Error! Bookmark not defined

2 Xu hướng khác biệt về giới trong nguy cơ bị xâm hại tình dục Error! Bookmark not

defined

III Nhận thức và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và

hành vi xâm hại tình dục Error! Bookmark not defined

1 Nhận thức của trẻ em đường phố đối với những hành vi và nguy cơ bị xâm hại Error!

Bookmark not defined

2 Hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đường phố trước nguy cơ bị xâm hại Error!

Bookmark not defined

IV Một số yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức của trẻ em đường phố trước những nguy cơ và

hành vi bị xâm hại tình dục Error! Bookmark not defined

1 Môi trường sống của trẻ em đường phố Error! Bookmark not defined

2 Môi trường làm việc – Quá trình tiếp nhận thông tin ngoài xã hộiError! Bookmark not

defined

3 Sự quan tâm, giáo dục của gia đình đối với trẻ em đường phố Error! Bookmark not

defined

4 Hiệu quả của các chương trình hành động phòng chống xâm hại tình dục trẻ em đường

phố Error! Bookmark not defined

V KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 Lý do chọn đề tài

Lạm dụng tình dục trẻ em là một vấn đề gây hậu quả nghiêm trọng đối với trẻ em trên toàn thế giới nói chung trong đó có Việt Nam Lạm dụng tình dục trẻ

em diễn ra ở tất cả mọi vùng miền nhưng phổ biến hơn tại các thành phố lớn – những nơi đang ngày ngày phải đối mặt với những thay đổi sâu sắc về kinh tế, văn hoá và xã hội

Trẻ em đường phố có mặt trên khắp thế giới đặc biệt là những nước thuộc thế giới thứ 3 Chúng là nạn nhân của sự rạn nứt các mối quan hệ gia đình và xã hội, là những đứa trẻ dễ bị tổn thương nhất, dễ bị bóc lột dưới nhiều hình thức Có thể nói, trẻ em đường phố là nhóm trẻ em có nguy cơ bị lạm dụng tình dục cao nhất đặc biệt là nhóm trẻ em gái

Trẻ em đường phố chiếm một bộ phận không nhỏ trên tổng số trẻ em Việt Nam Theo ước tính của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, hiện nay Việt Nam

có khoảng 13.000 trẻ em sống lang thang đường phố Trẻ em đường phố không chỉ bao gồm nhóm trẻ mồ côi, không nhà cửa, không gia đình mà còn bao gồm cả nhóm trẻ em di cư một mình và di cư cùng gia đình (chiếm khoảng 90%) Nhóm trẻ di cư này đến từ các vùng nông thôn nghèo thuộc các tỉnh như: Thanh Hoá, Hưng Yên, Hà Tây…lên các thành phố lớn để tìm kiếm việc làm với hy vọng dành dụm gửi tiền về đỡ đần cho cha mẹ, gia đình hoặc với mong muốn rời bỏ gia đình

tự mình kiếm sống để có cuộc sống tốt hơn Hầu hết trẻ em đường phố đều có trình

độ văn hoá thấp Trẻ em đường phố kiếm sống bằng các công việc như bán báo, đánh giầy, nhặt rác, bán vé số, ăn xin….Chúng phải sống và lao động trên đường phố hoặc sống tạm bợ cùng với gia đình trong các khu nhà ổ chuột với giá 2000 đồng cho một chỗ ngủ trong một đêm Trẻ em đường phố phải đối mặt với những nguy hiểm mỗi ngày với nhận thức non nớt, với những cuộc vật lộn, mưu sinh trên đường phố, với sự bóc lột, ngược đãi từ người lớn, thậm chí từ những đứa trẻ đường phố khác, khi phải tiếp xúc với đủ loại người và tiếp nhận đủ các loại văn hoá không chọn lọc Thậm chí mối nguy hiểm có thể đến ngay cả khi chúng đã trở

về các khu trọ rẻ tiền, các khu nhà ổ chuột,

Lạm dụng tình dục trẻ em vi phạm nghiêm trọng quyền trẻ em được quy định trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em Trẻ em đã từng bị xâm hại tình dục gặp rất nhiều khó khăn trong việc hồi phục do những tổn thương về tâm lý, tình cảm và thể chất gây nên Không ít trẻ em đường phố bị xâm hại tình dục đã rơi vào con đường mại dâm

Các nghiên cứu về vấn đề xâm hại tình dục trẻ em đường phố đã được tiến hành thường là các nghiên cứu thực trạng Trong khi đó, còn rất nhiều khía cạnh của vấn đề lạm dụng tình dục trẻ em lang thang đường phố như : động cơ hành vi

của thủ phạm, nghiên cứu tác động của các cơ chế hỗ trợ và bảo vệ trẻ em lang thang, về những vấn nạn mới nảy sinh như du lịch tình dục trẻ em Nghiên cứu

“Nhận thức và hành vi của trẻ em đường phố trước những nguy cơ và hành vi

xâm hại tình dục trẻ em” đặt ra các câu hỏi: nhóm trẻ em đường phố nhận thức

như thế nào về các nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục? Sự nhận thức ấy có mối liên hệ như thế nào tới thái độ và hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của các em trước những tình huống bị xâm hại? Nghiên cứu này mong muốn cung cấp cái nhìn sâu hơn cho các nhà quản lý, các cơ quan chức năng chuyên trách vấn đề trẻ em đường phố tại hai địa bàn nghiên cứu từ đó có thể xây dựng hoặc điều chỉnh các chương trình, chính sách, hoạt động phòng chống xâm hại tình dục trẻ em đường phố Bên cạnh đó, trên cơ sở phân tích các kết quả nghiên cứu, chúng tôi cũng hướng tới việc đề xuất một số giải pháp, khuyến nghị tập trung vào lĩnh vực phòng chống xâm hại tình dục trẻ em đường phố với hy vọng những đề xuất, kiến nghị này sẽ là những gợi ý tốt cho các nhà hoạch định chính sách

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành nhằm mục đích tìm hiểu những yếu tố tác động đến nhận thức và hành vi cuả trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em Trên cơ sở kết quả thu được, chúng tôi mong muốn sẽ đề xuất được một số giải pháp nhằm hạn chế tình trạng xâm hại tình dục trẻ em đường phố

2.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu các hình thức xâm hại tình dục mà trẻ em đường phố đang phải đối mặt

- So sánh nguy cơ và hình thức xâm hại tình dục giữa trẻ em trai và trẻ em gái lang thang đường phố

- Tìm hiểu nhận thức của trẻ em đường phố đối với những hành vi xâm hại tình dục trẻ em

- Tìm hiểu hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đường phố sau khi bị xâm hại tình dục và nguyên nhân của hành vi này

- Tìm hiểu những nguyên nhân tác động đến nhận thức và hành vi của trẻ em đường phố đối với những nguy cơ và hành vi xâm hại tình dục trẻ em

- Đưa ra một số giải pháp nhằm hạn chế tình trạng lạm dụng tình dục trẻ em đường phố dựa trên việc phân tích các kết quả nghiên cứu thu thập được

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nhận thức và hành vi của trẻ em đường phố trước những nguy cơ và hành vi lạm dụng tình dục trẻ em

3.2 Khách thể nghiên cứu

- Trẻ em đường phố dưới 18 tuổi tại hai thành phố: Huế và Hà Nội

- Các cán bộ thuộc các ngành chức năng có liên quan: chính quyền địa phương, công an, toà án, y tế, UB DSGĐTE cấp Quận/thành phố và cấp phường

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành tại thành phố Huế và Hà Nội Đây là hai trong những thành phố tập trung nhiều trẻ em lang thang đường phố Bên cạnh đó là những đặc trưng về văn hoá, kinh tế và sự biến đổi xã hội diễn ra sâu sắc tại đây

+ Thành phố Huế: Huế là một trong những thành phố du lịch của Việt Nam Huế được biết đến bởi các giá trị văn hoá, lịch sử lâu đời Tuy nhiên, trong sự phát triển chung của đất nước, dưới những tác động của nền kinh tế thị trường và sự phát triển về du lịch và dịch vụ, Huế cũng mang trong mình những biến đổi về lối sống

và các giá trị truyền thống

+ Thành phố Hà Nội: là trung tâm của cả nước, nơi tốc độ biến đổi xã hội diễn ra nhanh và mạnh mẽ từ sau thời kỳ đổi mới đến nay

Tại thành phố Huế, chúng tôi lựa chọn phường Phú Hậu và tại thành phố Hà Nội chúng tôi lựa chọn phường Phúc Xá, Quận Ba Đình để thực hiện các phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm đối với lãnh đạo chính quyền địa phương và các ban ngành chức năng Phường Phúc Xá và phường Phú Hậu là 2 phường tập trung nhiều trẻ

em lang thang kiếm sống trên đường phố

Các địa bàn nghiên cứu đều được lựa chọn dựa trên sự thảo luận với các cán bộ UBDSGĐTE của 2 thành phố sau khi cân nhắc các đặc điểm kinh tế xã hội của địa bàn và những đặc điểm của nhóm trẻ em đường phố tại địa bàn nghiên cứu phù hợp với những tiêu chí lựa chọn mẫu ban đầu

4 Giả thuyết nghiên cứu và khung lý thuyết

4.1 Giả thuyết nghiên cứu

- Trẻ em đường phố không nhận thức đầy đủ về hành vi và những nguy cơ xâm hại tình dục trẻ em

- Hành vi tìm kiếm sự giúp đỡ của trẻ em đường phố trước những nguy cơ và hành vi bị xâm hại tình dục phụ thuộc vào nhận thức của trẻ về những hành vi xâm hại tình dục trẻ em đường phố

- Trẻ em đường phố có xu hướng không tìm kiếm sự giúp đỡ, hỗ trợ sau khi bị xâm hại tình dục

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 “Phân tích tình hình phụ nữ trẻ em” Hà Nội, 4/1994, trang 135-153

2 Bộ LĐTBXH – Unicef, Kỷ yếu hội thảo nghiên cứu giải pháp giải quyết tình

trạng trẻ em lang thang tại 3 thành phố Hà Nội, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh, 12/2000

3 Bộ LDTBXH, Báo cáo kết quả điều tra trẻ em lang thang kiếm sống trên đường

phố năm 1995, Hà Nội, 1995

4 Bộ LĐTBXH, Báo cáo kết quả điều tra trẻ em lang thang kiếm sống trên đường

phố năm 1995, Hà Nội, 1995

5 Dương Kim Hồng, Kenichi Ohono, Tóm tắt: Trẻ đường phố Việt Nam - Những

nguyên nhân truyền thống và những nguyên nhân mới, mối quan hệ giữa các nguyên nhân này trong nền kinh tế đang phát triển, tháng 7-2005,

http://www.vdf.org.vn/pdf01/DP6VIE.pdf

6 Hoàng Bá Thịnh, Bóc lột tình dục trẻ em, NXB Thế Giới, Hà Nội, 1999

7 Ngô Kim Cúc, Mikel Flamm, Trẻ em trong bóng tối - Children of dust, NXB

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, trang 96

8 Nguyễn Thị Vân Anh, Một số vấn đề về sự gia tăng trẻ em đường phố tại Hà

Nội,Tạp chí XHH, số 2-1994, tr ang 27-36

9 Nguyễn Văn Buồm, Jonathan Caseley, Khảo sát thực trạng trẻ em đường phố

tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu Thanh niên, 1996

10 Nguyễn Văn Đoàn, Một số yếu tố tác động của tệ nạn xã hội đến trẻ đường

phố, Tạp chí Xã hội học, số 1(73), 2001

11 Nguyễn Xuân Nghĩa và một số tác giả, Trẻ em bị xâm hại tình dục, ĐH Mở Bán

công TP HCM, 1998

12 Nguyễn Xuân Nghĩa, Đỗ Văn Bình, Tống Thanh Vân, Tìm hiểu các gia đình có

hoàn cảnh khó khăn: Nghiên cứu tình huống một số gia đình trẻ đường phố tại

TP HCM, ĐH Mở Bán Công, Khoa PN học, 1995

13 Phạm Tất Dong, Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên), Xã hội học, NXB ĐHQG Hà

Nội, 2001

14 Phùng Tố Hạnh “Tìm hiểu về trẻ em đường phố ở Hà Nội qua một cuộc khảo

sát”, 1996

15 TimothyW.Bond, Trẻ bụi đời tại thành phố Hồ Chí Minh, Terre des hommes,

1992

16 TS Vũ Quang Hà, Các lý thuyết xã hội học, tập 1, NXB Đại học quốc gia Hà

Nội, 2001

17 Early childhood gender socialization (R&C, ch-¬ng 4, Coltrane, ch-¬ng 5),

http://www.studyworld.com/newsite/ReportEssay/Science/Social%5CGender_S ocialization-32139.htm

18 Peer group

http://en.wikipedia.org/wiki/Peer_group

19 Social learning theory

http://en.wikipedia.org/wiki/Social_learning_theory

20 Child physical and sexual abuse: Guidelines for treament, 2003,

http://www.musc.edu/cvc/

21 Culture and attitude play a key role in child sexual abuse

www.mkombozi.org

22 Sexual trafficking and forced prostituion of children,

http://www.walnet.org/csis/papers/saunders-childpro.html

23 Sexually transmitted diseases and child sexual abuse,

http://ncjrs.gov/txtfiles/stdandab.txt

24 7 steps to protecting our children

http://www.darkness2light.org

25 Child sexual abuse I: An overview

http://www.advocatesforyouth.org/publications/factsheet/fsabuse1 (1/31/07)

Child sexual abuse II: A risk factor for HIV/STDs and teen pregnancy

http://www.advocatesforyouth.org/publications/factsheet/fsabuse2