Nghiên cứu cấu trúc phát sinh trong bộ ba phim bố già của f f coppola từ tiểu thuyết cùng tên của m puzo

Từ đó ta thấy được thành công của việc chuyển thể tác phẩm Bố già thành phim và sự tham gia của nhà văn trong quá trình ấy khiến ý nghĩa của tác phẩm vượt ra ngoài những con chữ và để t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ HƯỜNG

NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC PHÁT SINH

TRONG BỘ BA PHIM BỐ GIÀ CỦA F.F.COPPOLA

TỪ TIỂU THUYẾT CÙNG TÊN CỦA M.PUZO

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Hà Nội - 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ THỊ HƯỜNG

NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC PHÁT SINH

TRONG BỘ BA PHIM BỐ GIÀ CỦA F.F.COPPOLA

TỪ TIỂU THUYẾT CÙNG TÊN CỦA M.PUZO

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành: Văn học ngước ngoài

Mã số: 60.22.02.45

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đào Duy Hiệp

Hà Nội - 2017

LỜI CẢM ƠN

Em xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu Nhà trường, Phòng Sau đại học, quý thầy cô giáo của khoa Văn trường ĐHKHXH&NV đã giúp đỡ em trong quá trình học tập tại Trường, đồng thời đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho em thực hiện luận văn này

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Đào Duy Hiệp

đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, chuyển tải những kiến thức, kinh nghiệm quý báu giúp em thực hiện và hoàn thành luận văn

Trong khoảng thời gian hạn hẹp, luận văn không tránh khỏi những thiếu xót, những hạn chế về cả nội dung lẫn hình thức Em rất mong nhận được những góp ý của Thầy, Cô giáo

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 02 tháng 11 năm 2017

Người thực hiện

Vũ Thị Hường

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Nghiên cứu cấu trúc phát sinh trong bộ

ba phim bố già của F.F.coppola từ tiểu thuyết cùng tên của M.puzo” là

công trình nghiên cứu của riêng tôi, do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS TS Đào Duy Hiệp; công trình chưa được công bố và không trùng lặp với bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan các tư liệu sử dụng, trích dẫn trong luận văn đều được ghi nguồn gốc chính xác, rõ ràng Tôi xin chịu trách nhiệm đối với luận văn của mình

Học viên

Vũ Thị Hường

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 1

LỜI CAM ĐOAN 4

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Bố cục luận văn 9

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 10

1.1 Xã hội học văn học và Lucien Goldmann 10

1.1.1 Xã hội học văn học 10

1.1.2 Lucien Goldmann 12

1.2 Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh 13

1.2.1 “Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh” theo quan niệm của L.Goldmann 13 1.2.2 Quan niệm về thế giới (Vision du monde) của Goldmann 18

1.2.3 Sự gắn kết (La cohérence) 20

Tiểu kết: 22

Chương 2: NHỮNG TRUNG THÀNH, KHÁC BIỆT TRONG CỐT TRUYỆN, CẤU TRÚC GIỮA TIỂU THUYẾT VÀ PHIM 24

2.1 Cốt truyện 24

2.1.1 Cốt truyện: Văn học và điện ảnh 28

2.1.2 Tiếp thu, bổ sung và cải biên đường dây cốt truyện 31

2.2 Cấu trúc 36

2.2.1 Cấu trúc: Văn học và điện ảnh 36

2.2.2 Bố cục 38

2.2.3 Tổ chức không gian – thời gian 40

Tiểu kết 46

Chương 3: NHỮNG SÁNG TẠO VỀ NHÂN VẬT TỪ TIỂU THUYẾT ĐẾN PHIM BỐ GIÀ 47

3.1 Sự xuất hiện các nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết Bố già và trong phim 50

3.1.1 Nhân vật Don Vito Corleone 50

3.1.2 Nhân vật Michael Corleone 54

3.2 Tâm lí tội phạm của các nhân vật thể hiện qua nghệ thuật điện ảnh 57

3.2.1 Diễn xuất của diễn viên 58

3.2.2 Nghệ thuật quay và ánh sáng màu sắc 61

3.2.3 Một vài thủ pháp nghệ thuật khác 64

3.3 Câu chuyên về tội phạm song song với câu chuyện về tình cảm gia đình: số phận các nhân vật 67

3.3.1 Don Vito Corleone 68

3.3.2 Michael Corleone 69

3.3.3 Kay Adams 70

3.3.4 Tom Hagen 71

3.3.5 Sonny Corleone 72

Tiểu kết 72

KẾT LUẬN 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

PHỤ LỤC: BẢNG THỐNG KÊ CÁC SỰ KIỆN TRONG TIỂU THUYẾT BỐ GIÀ VÀ BỘ BA PHIM CÙNG TÊN 81

MỞ ĐẦU

Mario Gianluigi Puzo (1920 – 1999) là một nhà văn, nhà biên kịch người Mỹ,

được biết đến với những tiểu thuyết về Mafia, đặc biệt là tiểu thuyết Bố già

(1969), sau này ông đồng chuyển thể thành phim cùng Francis Ford Coppola Ông là một trong những nhà văn viết về tiểu thuyết tội phạm nổi tiếng nhất

thế giới Năm 1969, với sự xuất hiện lừng lẫy của Bố già, Puzo đã trở thành nhà văn được cả thế giới ngưỡng mộ Suốt một thời gian dài, Bố già luôn

chiếm vị trí đầu trong bảng xếp hạng sách bán chạy nhất hành tinh Nó đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và có con số xuất bản đáng kinh ngạc: 11 triệu bản trong năm 1969 và 21 triệu bản tính đến tháng 7 năm 1999 Bố già Don Vito Corleone trong tiểu thuyết của ông và những sự kiện bạo liệt quanh ông

ta dường như được bao phủ bởi một màu sắc lãng mạn khiến cuốn sách có sức

hấp dẫn kỳ lạ Tuy nhiên Puzo không chỉ dừng lại ở việc lãng mạn hóa Bố già Tác giả đã xây dựng câu chuyện dựa trên những chất liệu có thật, đã tiểu

thuyết hóa các nhân vật bằng những nét miêu tả chân chất Nhiều tư liệu gần đây về mafia cho biết bố già ngoài đời chính là Don Vito Cascio Ferro, một trong những thủ lĩnh đầu tiên của giới mafia Italia di cư sang Mỹ Ông cầm

đầu giới giang hồ ở Sicily (Italia) và sau đó là thống soái của nhóm Bàn tay đen, tiền thân của mafia Mỹ

Năm 1972 Francis Coppola đã chuyển thể Bố già thành phim Sau đó vị đạo diễn tên tuổi này lại đề nghị Puzo hợp tác để viết tiếp kịch bản Bố già và ra

mắt khán giả năm 1974 Bộ phim bất hủ này đã đi vào lịch sử Hollywood và điện ảnh thế giới với các giải Oscar cho phim hay nhất và cho kịch bản hay nhất Vai diễn Bố già cũng đem đến cho hai diễn viên gạo cội Marlon Brando

và Robert De Niro 2 giải Oscar Kịch bản cho phim Bố già III (xuất hiện trên màn bạc vào năm 1990) Năm 2007, bộ phim Bố già được Viện điện ảnh Hoa

kỳ chọn bảo tồn bởi tính văn hóa, lịch sử và dấu ấn mỹ thuật nổi bật

1 Lý do chọn đề tài

Hiếm có cuốn tiểu thuyết kinh điển nào lại có thể gói gọn bức tranh của cả một thời đại, một nền văn hóa và truyền thống mafia Ý sống động, đầy tình người mà cũng thật đau thương, bạo tàn như thế để rồi sau khi chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh lại vô cùng đặc sắc dù điện ảnh và văn học là hai lĩnh vực khác nhau Giờ đây hai lĩnh vực này tồn tại cùng nhau như những người

bạn song hành hỗ trợ lẫn nhau Dù vậy, từ tiểu thuyết Bố già sang bộ phim

điện ảnh cùng tên có những nét gần gũi song cũng không ít khác biệt bởi điện ảnh và văn học có chất liệu nghệ thuật và phương thức thể hiện khác nhau

Nghiên cứu cấu trúc phát sinh trong bộ ba phim Bố già của F.F.Coppola từ

tiểu thuyết cùng tên của M.Puzo là một cách để khai mở những điều mới mẻ

về tác phẩm này Từ đó ta thấy được thành công của việc chuyển thể tác phẩm

Bố già thành phim và sự tham gia của nhà văn trong quá trình ấy khiến ý

nghĩa của tác phẩm vượt ra ngoài những con chữ và để thấy chính tác giả Mario Puzo cùng đạo diễn Francis Ford Coppola kể mọi điều về thế giới ngầm, về những con người theo nghiệp giang hồ nhưng lại vô cùng chính trực, về một xã hội Mỹ hậu chiến nhiễu nhương trắng đen lẫn lộn, về sự thông tuệ và những phẩm chất khác cần có của một thủ lĩnh đại gia đình, về những mảnh đời mà số phận của họ đã gắn chặt với niềm đau và ánh huy hoàng của

“triều đại” Corleone hùng mạnh Bên cạnh đó, đề tài hi vọng sẽ giúp người đọc hiểu sâu hơn về cốt truyện, cấu trúc giữa tiểu thuyết và phim; thấy được

hệ thống nhân vật đặc biệt là các nhân vật trung tâm và thế giới tâm lí của các nhân vật

2 Lịch sử vấn đề

Theo tìm hiểu của chúng tôi, tiểu thuyết Bố già, mặc dù đã hết sức quen thuộc với độc giả Việt Nam, nhưng vẫn chưa được giới nghiên cứu cũng như sinh

viên, học viên cao học lấy làm đề tài khoa học

Tại khoa Văn học, trường ĐHKHXH & NV - HN, những năm gần đây cũng

có một số Khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh:

- “Chất điện ảnh trong văn học qua một số tiểu thuyết của M.Duras” – Đỗ Thị Ngọc Điệp, năm 2006

- “Mật mã Da Vinci – Từ tiểu thuyết đến điện ảnh (so sánh tác phẩm văn học

và điện ảnh)” – Hà Thị Phượng, năm 2007

- “Kết cấu, người kể chuyện và không gian trong phim Rashomon của đạo

diễn Kurasawa dưới góc nhìn trần thuật học” – Đoàn Thị Bích Thủy, năm

2008

- “Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn

tự sự)” – Đỗ Thị Ngọc Điệp, năm 2010

Những đề tài trên ít nhiều cũng gợi ý cho chúng tôi trong quá trình triển khai

đề tài về một cuốn tiểu thuyết được chuyển thể sang điện ảnh

Hiện nay, tại Việt Nam có nhiều bài lẻ trên các trang mạng về của tiểu thuyết

và phim Bố già như: tác giả Nhi Nguyễn đã đưa ra những đánh giá chung về

hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Bố già: “Bao quanh bố già Vito là cả một

mạng lưới các nhân vật phụ và nửa chính nửa phụ khác nhau, mỗi người đều

có những tính cách riêng, những câu chuyện cuộc đời riêng, những số phận riêng mà thông qua bản dịch tiếng Việt của Ngọc Thứ Lang – bản dịch được xem là hay nhất từ trước đến giờ của cuốn tiểu thuyết này – với văn phong và

từ ngữ được sử dụng đậm chất thổ ngữ địa phương hào sảng và gần gũi, lại càng được tôn lên gấp bội Những nhân vật ấy nổi bật một cách đầy lôi cuốn, hấp dẫn, thú vị giữa vầng ánh sáng của sự thông tuệ và uy nghiêm đến từ bố già Vito vốn chi phối toàn bộ cuốn tiểu thuyết này” (nguồn

https://www.goodreads.com/review/show/1370594681) Bài viết đánh giá sâu

sắc về đặc điểm tính cách nhân vật đặc biệt là tính đạo đức trong nhân cách

của nhân vật của tiểu thuyết Bố già từ bản dịch của dịch giả Ngọc Thứ Lang,

qua đó tác giả rút ra những lý giải hữu ích nhằm góp phần đánh giá về vấn đề nhân vật trong tác phẩm

Cao Quảng Bình với bài viết Bố già – góc nhìn về mafia đã đưa ra những góc nhìn mới về thế giới của Mafia như: “Bố già – minh chứng cho thuật Đắc

nhân tâm; Một nước Mĩ loạn lạc dưới gốc nhìn của Mafia, Tình yêu hôn nhân

và gia đình – tia sáng cho cuộc đời tăm tối, chém giết của giới giang hồ” Bài

viết đã phân tích thế giới của Mafia dưới góc nhìn của tác phẩm và đưa ra những nhận định xác đáng về thế giới này Mở ra một hướng nhìn mới về thế giới tưởng như tăm tối ấy

Trong bài viết của mình, độc giả Trúc Vy trong bài giới thiệu sách Bố già ( http://www.sachhay.org/sach/ChiTiet/1931/bo-gia) đã đưa ra cách hiểu về thế giới ngầm, chỉ ra đặc điểm nhân vật của những ông trùm Mafia mà với Trúc

Vy đó là những “chàng thanh niên, cũng yêu thương, thù hận, rồi những yêu thương thù hận lớn dần theo năm tháng, đưa đẩy họ như một số phận sắp đặt trước… trở thành những ông trùm lạnh lùng và tàn nhẫn” Ngoài ra, Trúc Vy còn chỉ ra những những tình tiết gay cấn đến nghẹt thở, những giằng xé tâm

lý kịch liệt: “Một ông trùm Corleone bị ám hại tan xương nát thịt, tưởng như gần đất xa trời, đã phải đứng dậy ngay trong cơn nguy kịch, dàn xếp thế trận, chuyển bại thành thắng, làm kẻ thù khiếp vía bởi sức mạnh sinh tồn của mình Một cậu ấm Micheal Corleone bị buộc phải “giết người” mà không có sự lựa chọn nào khác, buộc phải chứng kiến những người yêu thương nhất của mình,

bị hãm hại ngay trước mắt mình, buộc phải bước chân vào “giới giang hồ” để bảo vệ những gì còn lại của gia đình mình” Bằng cảm nhận tinh tế của mình, Trúc Vy nhận xét “tác giả là nam giới mà lại diễn tả tâm lý phụ nữ như là thấu hiểu” các nhân vật nữ trong Bố già cũng mang một khí chất khác, nữ nhi hào

kiệt, là người mẹ đau đớn tột cùng khi cảm nhận cái chết tàn khốc của đứa con trai mình, vẫn cắn răng chịu đựng để giữ được vị thế gia đình trước kẻ thù

F Scott Fitzgerald từng thốt lên: “Thật không có lửa nào đủ nóng, cũng chẳng tươi mới nào đủ nồng so với những ám ảnh chứa chất trong lòng một kẻ nam

nhi, và The Godfather chính là bộ phim sẽ làm thỏa những suy nghĩ thầm kín ấy” Như Roger Elbert từng đánh giá là một phim tiệm cận sự hoàn hảo, The Godfather chứa đựng những gì mưu mô, bạo lực, hấp dẫn, thi vị và “đời” nhất

của môn nghệ thuật thứ bẩy Nếu đam mê điện ảnh và đặc biệt là một đáng mày râu, đây chắc chắn là một bộ phim mà bạn không thể chối từ Hai nhà phê bình văn học và phê bình phim đã đưa ra những lời nhận xét rất đúng đắn

về nội dung và sức hấp dẫn của bộ phim Bố già

Trong bài báo trên trang http://www.elleman.vn/van-hoa-giai-tri/review -phim-bo-gia-nhung-gia-tri-nhan-van-gia-dinh tác giả bài viết đã nói lên những giá trị nhân văn trong gia đình thông qua bộ phim Bố già Tác giả

khẳng định: “Có rất nhiều điều mà chúng ta có thể học được từ bộ phim, về

những cốt lõi giá trị về gia đình và nguyên tắc sống…” Mỗi người sẽ có mỗi

cảm nhận khác nhau về bộ phim, có người điêu đứng trước những lối diễn xuất sắc lột tả được tính cách nhân vật, có người qua bộ phim mà nhìn nhận gần gũi hơn về một xã hội mafia với tác giả bài báo thì “bị ám ảnh mạnh mẽ

về những giá trị làm nên phẩm chất của một người đàn ông theo định nghĩa của gia tộc Corleone – một người vì gia đình và những thứ họ yêu thương Đã

là một người đàn ông thì nên thử một lần chìm đắm vào thế giới của

mạch phim Bố già và tìm kiếm cho riêng mình ý nghĩa sống mà nó mang lại,

và hiểu đúng hay sai, nhìn nhận tác phẩm theo nhiều chiều hướng như thế nào

là tùy vào cảm nhận của từng người”

Nhà báo Thịnh Joey trong bài viết Bố già – bộ phim tiệm cận sự hoàn hảo tác

giả bài viết nhận định: “Tác phẩm kinh điển của Francis Ford Coppola chứa đựng những gì hấp dẫn, thi vị, đời nhất của điện ảnh và là một bộ phim bạn

không thể chối từ” trong đó, người viết có đề cập đến vấn đề Từ tiểu thuyết lên màn ảnh rộng tuy nhiên bài viết đề cập hết sức sơ lược việc tóm tắt nội

dung tác phẩm, những thành công của tiểu thuyết và của phim

Những bài viết trên đã phần nào chạm đến được những vấn đề nổi trội như: nhân vật, giá trị nhân văn, giá trị hiện thực và những bài học rút ra từ tiểu

thuyết Bố già cũng như bộ phim cùng tên nhưng cho đến nay ở Việt Nam chưa có bài nghiên cứu chuyên sâu nào về vấn đề chuyển thể từ tiểu thuyết Bố già sang điện ảnh nói chung và vấn đề trung thành, sáng tạo từ tiểu thuyết Bố già sang phim với cơ sở lí thuyết cấu trúc phát sinh Vì vậy, có thể khẳng định

đây là công trình đầu tiên xem xét và nghiên cứu về cấu trúc phát sinh trong

bộ ba phim Bố già của F.F Coppola từ tiểu thuyết cùng tên của M.Puzo

Ở nước ngoài, mục từ The Goldfather trên mạng có nhiều bài lẻ về cuộc đời,

sự nghiệp của tác giả Mario Puzo, một số bài viết về hậu trường làm phim, nhưng chưa có công trình nào bàn cụ thể về vấn đề cấu trúc phát sinh trong bộ

ba phim từ tiểu thuyết cùng tên mà luận văn chúng tôi tiến hành Các tài liệu nước ngoài chủ yếu là sách công cụ, lí thuyết về thể loại Tôi khẳng định chưa

có công trình nào trong và ngoài nước trùng với đề tài luận văn của tôi

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu cấu trúc phát sinh trong phim Bố già của F.F Coppola từ tiểu

thuyết cùng tên của M.Puzo Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng bản dịch của dịch giả Ngọc Thứ Lang – bản dịch được đánh giá là hay nhất từ trước đến nay Ngoài ra, trong quá trình phân tích, chúng tôi sẽ liên hệ, so sánh, đối chiếu với các phim chuyển thể khác để làm rõ các luận điểm của mình

4 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp nghiên cứu chính trong luận văn : phương pháp nghiên cứu cấu trúc phát sinh; phương pháp xã hội học – lịch sử; phương pháp tự sự học; phương pháp liên ngành cùng các thao tác thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu

5 Bố cục luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn

triển khai thành ba chương

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

Chương 2: NHỮNG TRUNG THÀNH VÀ KHÁC BIỆT TRONG CỐT TRUYỆN VÀ CẤU TRÚC GIỮA TIỂU THUYẾT VÀ PHIM

Chương 3: NHỮNG SÁNG TẠO VỀ NHÂN VẬT TỪ TIỂU THUYẾT

ĐẾN PHIM BỐ GIÀ

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1.1 Xã hội học văn học và Lucien Goldmann

1.1.1 Xã hội học văn học

Văn học đồng thời thuộc về ba thế giới khác nhau đó là thế giới tinh thần cá nhân, thế giới các hình thức trừu tượng và thế giới các cấu trúc tập thể Điều này gây khó khăn cho việc nghiên cứu văn học Trong nhiều thế kỉ, lịch sử văn học thường chỉ quan tâm nghiên cứu đến các nhà văn, tác phẩm và thường xem nhẹ bối cảnh đời sống tập thể Vấn đề quan hệ giữa văn học và xã hội không được đặt ra một cách có ý thức

Nhưng sự chuyển biến đã bắt đầu từ thế kỉ XVI và tăng nhanh vào thế kỉ XVIII Một mặt các tri thức ngày càng trở nên chuyên môn hóa và các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật dần dần tách rời khỏi văn học với nghĩa hẹp; văn học trở thành một lĩnh vực dành cho giải trí Vốn không phải là một hoạt động

có tính lợi nhuận, văn học bắt buộc tìm cách thiết lập các quan hệ hữu cơ mới đối với tập thể xã hội

Sự chuyên môn hóa các lĩnh vực tri thức, cũng như sự phát triển đại chúng đạt tới mức cao nhất vào khoảng năm 1800 Đó là thời điểm văn học bắt đầu có ý

thức về yếu tố xã hội của mình Tác phẩm của bà De Stael Về văn học trong quan hệ với các thể chế xã hội có thể được coi là nghiên cứu đầu tiên tại Pháp

nhằm tìm hiểu về văn học và xã hội Bà De Stael định nghĩa mục đích của

mình trong Lời nói đầu như sau: “Tôi có dự định tìm hiểu ảnh hưởng của tôn

giáo, phong tục và luật pháp tới văn học, cũng như ảnh hưởng của văn học tới tôn giáo, phong tục và luật pháp” [7] Vào thời điểm đó, khi mà các khái niệm

“hiện đại ”và “dân tộc” được sử dụng với một nội dung mới, tác phẩm của bà

De Stael cũng còn nhằm mục đích lý giải sự đa dạng của văn học trong thời gian

và trong không gian bởi các đặc trưng và các biến đổi của xã hội loài người

Tác phẩm đồ sộ Lịch sử văn học Anh (1885) của H.Taine có thể được coi như

tiếp nối những tư tưởng của bà De Stael H Taine là một trong các nhà tư tưởng Pháp có ảnh hưởng lớn nhất vào nửa sau thể kỷ XIX và là người đã khẳng định vai trò của văn học trong việc nghiên cứu lịch sử, thậm chí là điều kiện không thể thiếu để tiến tới việc hiểu biết lịch sử một cách toàn diện Từ

đó trở đi, các nhà văn học sử, cũng như các nhà phê bình văn học không còn

có lý do để bỏ qua ảnh hưởng của các hoàn cảnh bên ngoài, đặc biệt là hoàn cảnh xã hội, đối với hoạt động văn học

Tiếp đến là định nghĩa về văn học của Vladimir Jdanov vào năm 1956 văn học cần phải được xem xét trong mối quan hệ không thể tách rời đối với đời sống xã hội, trên nền các yếu tố lịch sử và xã hội có ảnh hưởng tới nhà văn Quan niệm chủ quan và võ đoán cho rằng mỗi cuốn sách là một cá thể độc lập

và tách rời là không thể được chấp nhận Theo định nghĩa này thì phương pháp của Jdanov “coi tiêu chí đầu tiên để đánh giá bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào là độ phản ánh trung thành thế giới hiện thực với toàn bộ các khía cạnh phức tạp của nó” [30] Phương pháp xã hội học Xô Viết này gặp phải sự phản đối chủ yếu từ trường phái hình thức là một trường phái tìm cách áp dụng mỹ học vào việc nghiên cứu các hình thức và phương pháp của tác phẩm văn học Trường phái hình thức chính thức bị phê phán từ những năm 1930 ở Liên Xô

Từ cuối thế kỷ XIX cho đến ngày nay, khoa học về văn học này là một trong những yếu tố chủ yếu ngăn cản việc hình thành một bộ môn xã hội học văn học thực thụ

Đối với lịch sử văn học, một trong những ý tưởng phong phú nhất có lẽ là

khái niệm thế hệ được François Mentré đưa ra từ những năm 1920 một cách

có hệ thống trong tác phẩm Các thế hệ xã hội Nhưng Albert Thibaudet mới là người đầu tiên có công áp dụng một cách sáng tạo ý tưởng phân biệt các thế

hệ và mang lại độ sâu xã hội học cho lịch sử văn học trong tác phẩm có tính cách mạng Lịch sử văn học Pháp từ 1780 đến ngày nay được công bố năm 1937

Tiếp đó tác phẩm kinh điển của Henri Peyre, Các thế hệ văn học (1948) đã

chứng minh ý nghĩa xã hội học của “vấn đề cảm hứng tập thể là vấn đề thế hệ văn học” Ngoài ra còn có Guy Michaud là người đã đưa ra trong tác

phẩm Dẫn luận vào một khoa học về văn học ý tưởng về một bộ môn xã hội

học văn học hiểu với nghĩa như chúng ta biết ngày nay

Hệ thống xã hội học văn học đầu tiên là hệ thống có nguồn gốc từ tư tưởng của Georges Lukacs và được học trò của Lukacs là Lucien Goldmann hình thành một cách có hệ thống sau Đại chiến thế giới thứ II Mặc dù chịu ảnh

hưởng của mác xít, chủ nghĩa cấu trúc phát sinh của Lucien Goldmann quan

tâm đến các vấn đề đặc biệt thuộc về mỹ học Giả thuyết cơ bản của

Goldmann là “tính chất tập thể của sáng tạo văn học có nguồn gốc từ việc cấu trúc của không gian tác phẩm tương đương với các cấu trúc tinh thần của một

số nhóm xã hội, hoặc có quan hệ với chúng” [36]

1.1.2 Lucien Goldmann

Lucien Goldmann (1913-1970) là nhà triết học, phê bình văn học Pháp, sinh năm 1913 tại Bucarest (Rumani) Sau một thời gian học ở Vienne, ông chuyển sang Paris, từ năm 1934, ông học triết học, kinh tế và tiếng Đức Tại đây ông đã tiếp xúc với các tác phẩm của các nhà văn, nhà tư tưởng của thế giới tại thủ đô của nước Pháp

Ông chủ trương xác lập một xã hội văn học đích thực, vượt qua lối viết lịch

sử văn học truyền thống thường hay miêu tả các yếu tố bên ngoài và bình tán tác phẩm Ông quan tâm trước hết đến văn bản, tiến hành “sự phân tích mỹ học nội tại” để tìm ra ý nghĩa khách quan của tác phẩm Xã hội học văn học theo phương pháp của Goldmann coi tác phẩm văn học như một sản phẩm đặt trong ngữ cảnh xã hội và lịch sử Tác giả văn học được xác định bởi những điều kiện lịch sử cụ thể, còn tác phẩm của anh ta là sự thể hiện thế giới, là sự sáng tạo có cấu trúc của một vũ trụ riêng, được xác định bởi những điều kiện

lịch sử cụ thể, còn tác phẩm của anh ta là sự thể hiện thế giới, là sự sáng tạo

có cầu trúc của một vũ trụ riêng, được xác định bằng các quan hệ xã hội và lịch sử Đồng thời, Goldmann chỉ ra sự bất cập của lối nghiên cứu xã hội học theo thuyết nhân quả Theo ông, lối tiếp cận này không thể nắm bắt và giải thích được bản chất của những hiện tượng thuộc về công việc sáng tạo Chịu ảnh hưởng từ G.Lukacs, nhưng ông không đồng ý với quan điểm “phản ánh hiện thực” của G Lukacs và cho rằng người nghệ sĩ cần “sáng tạo ra những thực thể sống động”

Các tác phẩm chính của ông gồm có:

Cộng đồng nhân loại và vũ trụ của Kant (1945)

Các khoa học xã hội và triết học (1952)

Thượng đế ấn giấu (1956)

Nghiên cứu phép biện chứng (1958),

Vì một xã hội học của tiểu thuyết (1964)

Chủ nghĩa Marx và các khoa học xã hội (1970)

Sáng tạo văn hoá trong xã hội hiện đại (1971)

Những cấu trúc tinh thần và sang tạo văn hoá (1974)

1.2 Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh

1.2.1 “Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh” theo quan niệm của L.Goldmann

Có người gọi ông là “nhà phê bình văn học và nhà xã hội học” khi đề cập đến chủ nghĩa cấu trúc phát sinh và văn học, khá nhiều người đã gắn tên tuổi ông với lý luận mác xít gọi ông là nhà phê bình mác xít (R Fayolle), cũng có khi cho rằng ông là nhà phê bình theo hướng mác xít – cấu trúc (Phương Lựu), hoặc cũng đặt vào nhóm lí luận mác xít, nhưng cụ thể hơn, là “nhà lý luận xã hội học” với phương thức tiếp cận văn học theo hướng mô hình phát sinh (Trương Đăng Dung)… Phần nhiều trong số các nhà nghiên cứu thường gắn

tập hợp từ “chủ nghĩa cấu trúc phát sinh” với những quan niệm của L.Goldmann được thể hiện qua các tác phẩm (P.Zima, G.Fabre, Deramaix), hoặc nhắc tới “phương pháp cấu trúc phát sinh” và nhấn mạnh đóng góp của ông về mặt phương pháp (Đỗ Lai Thúy) Lại có người nhắc đến “mô hình của Goldmann” đồng thời gắn với các thuật ngữ “chủ nghĩa cấu trúc” và “sự giải thích phát sinh” (P.Dirkx) [36, tr.60 – 61]

Goldmann trong cuốn sách Vì một xã hội học tiểu thuyết cũng khẳng định:

“Phân tích cấu trúc - phát sinh trong lịch sử văn học chỉ là sự áp dụng một phương pháp tổng quát, theo chúng tôi đó là phương pháp duy nhất có giá trị

trong khoa học nhân văn, vào trong lĩnh vực này Đối với chúng tôi, sáng tạo văn hoá là một lĩnh vực của hành vi con người, tuy là đặc biệt, nhưng về bản chất vẫn giống mọi lĩnh vực khác, và chính vì thế mà nó cũng được chi phối bởi những quy luật như trong các lĩnh vực khác và cũng đặt ra cho nghiên cứu khoa học những khó khăn nếu không đúng như thế thì cũng là cùng loại.” [36, tr.260]

Như vậy có thể thấy theo Goldmann tác phẩm văn học không chỉ là sản phẩm đơn giản của tâm lý cá nhân, mà là sự kết tinh có tính gắn kết của việc thể hiện thế giới thuộc về nhóm xã hội

Phê bình văn học của Goldmann dựa vào phương pháp phân tích, đặc biệt ông quan tâm đến tính toàn thể (totalité) là một trong những khái niệm có tính chìa khóa của chủ nghĩa cấu trúc Goldmann chỉ ra những tương đồng giữa các cấu trúc của một tác phẩm văn học hay triết học với những cấu trúc xã hội

và kinh tế của một nhóm xã hội hay một giai cấp mà nhà văn hướng tới Nhưng khác chủ nghĩa cấu trúc, đối với Goldmann mỗi một tác phẩm triết học hay văn học có giá trị đều thể hiện cách gắn kết đặc biệt với quan niệm về thế giới của một nhóm xã hội Ông cho rằng chủ thể đích thực của công việc sáng tạo văn hóa văn học không phải là cá nhân mà là chủ thể tập thể, bởi những

quan hệ gắn bó giữa cá nhân và tập thể (các nhóm xã hội) Chủ thể tập thể cho phép hiểu tác phẩm văn học là tổng thể những mối quan hệ liên chủ thể được cấu trúc để tạo ra chủ thể đó Ông tiếp cận chủ nghĩa cấu trúc và nhấn mạnh:

“Chủ nghĩa cấu trúc kiếm tìm những cấu trúc mà không đòi hỏi chúng có một

ý nghĩa Người ta miêu tả các cấu trúc, nhưng ý nghĩa chức năng lại biến mất” [29, tr.62] Ông quan tâm đến những cấu trúc của các sự kiện tổng thể, khẳng định có thể hiểu tác phẩm văn học từ trong nguồn gốc trên cơ sở xét trong mối quan hệ với xuất xứ của nó, có nghĩa là từ những cơ chế và hoàn cảnh của xã hội, lịch sử Tìm hiểu ý nghĩa xã hội của các tác phẩm văn học khi đặt vào xuất xứ xã hội, lịch sử của chúng đồng thời tiến hành lý giải chức năng xã hội của các cấu trúc mỹ học cũng là điểm khác biệt giữa chủ nghĩa cấu trúc phát sinh của Goldmann và các nhà cấu trúc khác Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh của ông mong muốn chỉ ra rằng tác phẩm văn học có một cấu trúc hàm nghĩa, quan hệ gắn kết của nó thể hiện một quan niệm về thế giới và cấu trúc hàm nghĩa của tác phẩm được xác định trong phạm trù của tổng thể rộng lớn hơn của các sự kiện xã hội và lịch sử, tác phẩm văn học sẽ không được nghiên cứu thấu đáo nếu chỉ dừng lại ở các sự kiện tiểu sử nhà văn hay từ các nguồn ảnh hưởng Goldmann muốn thiết lập những mối quan hệ hàm nghĩa giữa sáng tạo tinh thần, đời sống xã hội và liên kết khái niệm “cấu trúc hàm nghĩa” (tiếp thu từ Hegel và Lukacs) với quan niệm về lịch sử

Tiếp thu các tư tưởng của Marx, ông đặt ra vấn đề tìm hiểu ai thực sự là chủ thể của tư duy và hành động Goldmann đưa ba loại câu trả lời, và chỉ ra những thái độ khác nhau về bản chất Goldmann cho thấy chủ thể trong khái

niệm cá nhân như ở các trường phái chủ nghĩa kinh nghiệm, duy lý và mới

đây là Hiện tượng học; ông quy cá nhân về một hiện tượng phụ đơn giản và

cho là tập thể mới là chủ thể thực sự duy nhất như trong một số hình thái tư

tưởng lãng mạn; ta cũng còn có thể - và đó là trường hợp tư duy biện chứng

của Hegel và đặc biệt là biện chứng duy vật của Marx - công nhận tập thể là một chủ thể thực thụ (cũng như chủ nghĩa lãng mạn) nhưng đồng thời không quên rằng tập thể đó chỉ là một mạng lưới phức tạp những quan hệ giữa các cá nhân và luôn phải làm rõ cấu trúc của mạng lưới đó và vị trí riêng của những

cá nhân xuất hiện một cách rõ ràng như chủ thể, nếu không phải là chủ thể cuối cùng thì cũng là chủ thể trực tiếp của hành vi đang nghiên cứu Mặc dù chịu ảnh hưởng của chủ ngĩa Marx nhưng Goldmann đã xác định rõ chỗ đứng của mình khi chỉ ra những điểm bất cập của lối tiếp cận xã hội học văn học thiên về nội dung: Tất cả các trường phái khác trong xã hội học văn học từ

trước tới nay đều cố gắng thiết lập những quan hệ giữa nội dung của tác phẩm

văn học và nội dung ý thức tập thể Phương pháp này có hai điểm hạn chế lớn: Một là khi nghiên cứu xã hội học hoàn toàn (hoặc chủ yếu) hướng về

việc nghiên cứu các sự tương ứng về nội dung, nó bỏ qua tính thống nhất của tác phẩm, và như vậy là nó bỏ qua tính đặc trưng của văn học Hai là xã hội học văn học hướng về nghiên cứu nội dung tác phẩm thường mang tính giai thoại và đặc biệt chỉ tỏ ra hiệu quả khi nghiên cứu các tác phẩm trung bình hoặc các trường phái văn học, nhưng lại mất dần khả năng khi tiếp cận

những sáng tác có giá trị.Goldmann đã thể hiện những nét đổi mới của mình: Ông không quan tâm đến nội dung tư duy, mà chú ý đến cấu trúc hình thức của một tư duy tập thể Goldmann cho rằng: “Tính chất tập thể của sáng tạo

văn học có cơ sở trong hiện tượng các cấu trúc của thế giới tác phẩm tương đồng với các cấu trúc tâm lý của một nhóm xã hội, hoặc nhằm trong mối quan

hệ có thể hiểu được với chúng, trong khi đó thì nhà văn được hoàn toàn tự do trên bình diện nội dung có nghĩa là việc sáng tạo ra các thế giới tưởng tượng được điều khiển bởi những cấu trúc đó.” [36, tr.265]

Goldmann thường xuyên tham khảo các tư tưởng của chủ nghĩa duy vật biện chứng trong các tác phẩm của mình Theo ông, tác phẩm văn học không phải tấm gương phản ánh những hiện tượng kinh tế, xã hội và lịch sử mà là sự góp

phần vào việc tạo nên và hình thành nhận thức tập thể Nhà văn không sao chép hiện thực, không phải là người rao giảng các đạo lý Nhà văn có vai trò của người sáng tạo ra những con người, sự việc và phải đóng một vai trò năng động trong tiến trình phát triển của tư tưởng trong xã hội

Bên cạnh đó khi nhắc đến lối tiếp cận theo hướng phân tâm học ông nêu lên hạn chế.Phân tâm học (ít ra là phân tâm học của Freud), với tư cách là trường phái cấu trúc phát sinh, không có đủ cơ sở và vẫn còn chịu ảnh hưởng của tinh thần duy khoa học phổ biến trong giới đại học cuối thế kỷ XIX đầu XX Theo ông, Freud hoàn toàn không chú ý đến khía cạnh thời gian trong tương lai và cá nhân là một chủ thể tuyệt đối, và những cá nhân khác chỉ có thể là cơ

sở của sự không quan tâm đến tương lai

Khi đề cập đến những hạn chế của Freud, Goldmann phân tích các vấn đề liên quan đến văn hoá, xã hội và lịch sử, so sánh với lối tiếp cận Mác xít ông nhận thấy phân tích theo kiểu mác xít tiến bộ hơn rất nhiều, bởi nó không chỉ coi tương lai như một yếu tố có tính chất giải thích mà còn là sự thể hiện ý nghĩa đối với cá nhân của các hành động con người bên cạnh ý nghĩa tập thể của nó Khái niệm ý thức tập thể chính xác được dùng để khẳng định mối quan hệ giữa cấu trúc tinh thần và cấu trúc xã hội: “Chức năng cá nhân (trò chơi, giấc

mơ, triệu chứng bệnh hoạn, sự thăng hoa) và tập thể (giá trị văn học, văn hoá

và nghệ thuật) của tưởng tượng, trong mối quan hệ đối với cấu trúc có nghĩa của con người và đều thể hiện các tính chất chung là các quan hệ có tính vận động và có cấu trúc giữa một chủ thể (tập thể hoặc cá nhân) và môi trường xung quanh” [36, tr.274]

Từ đó ông đưa ra giả thuyết trên quan điểm tâm lý, hoạt động của chủ thể luôn được thể hiện dưới dạng một toàn thể khát vọng, một xu hướng, mong muốn, mà thực tế ngăn cản không cho phép được thực hiện hoàn toàn Theo giả thiết này, Goldmann dễ dàng sử dụng tất cả các cống hiến của phân tâm

học Freud của nghiên cứu mác xít về nghệ thuật và sáng tạo văn hoá Goldmann chủ trương một lối tiếp cận cấu trúc, nhưng là cấu trúc “phát sinh” (génétique) Ông tìm đến những cấu trúc thuộc xã hội lịch sử, đến các nhóm

xã hội, và giai cấp mà các tác giả văn học không thể không có mối quan hệ cũng là tìm đến căn nguyên của các giá trị văn học

1.2.2 Quan niệm về thế giới (Vision du monde) của Goldmann

Quan niệm về thế giới là hiện tượng của ý thức tập thể đạt đến độ tối đa sự

sáng sủa trong quan niệm hay cảm xúc trong ý thức của nhà tư tưởng hay của

nhà thơ Đến lượt họ, nhà tư tưởng hay nhà thơ thể hiện trong tác phẩm quan niệm về thế giới mà được nhà lịch sử nghiên cứu như một công cụ có tính chất

khái niệm; nó được áp dụng văn bản, văn bản cho phép rút ra: Điều cốt yếu trong những tác phẩm mà nhà nghiên cứu quan tâm và ý nghĩa của các thành

tố bộ phận trong tổng thể của tác phẩm Goldmann bổ sung thêm là nhà nghiên cứu lịch sử triết học và lịch sử văn học cần nghiên cứu không những

chỉ quan niệm về thế giới mà các biểu hiện cụ thể của chúng cũng vô cùng

quan trọng Ông căn cứ vào sự chính xác của những nghiên cứu lịch sử và xã

hội học khi đề cập đến khái niệm quan niệm về thế giới, ngoài bản thân văn

bản, ngày nay có một công cụ có tính chất quan niệm để nghiên cứu cho phép tiếp cận tác phẩm văn học bằng một con đường mới, giúp hiểu được một cách

hiệu quả cấu trúc và ý nghĩa của nó Nhưng khi nhắc đến quan niệm về thế giới, Goldmann xác định điểm hạn chế của quan niệm này là chỉ có thể tiếp cận được quan niệm về thế giới qua các tác phẩm lớn của quá khứ

Trong thực tế, đối với Goldmann quan niệm về thế giới là sự diễn dịch tổng hợp có tính chất khái niệm đến mức gắn kết vô cùng của những khuynh hướng

thực tế, thuộc cảm xúc, trí tuệ và thậm chí của những đầu tầu kéo những

thành viên của một nhóm Đó là một tổng thể có mối quan hệ gắn kết giữa các

vấn đề và các câu trả lời, trên bình diện văn học, một cách sáng tạo nhờ vào

sự giúp đỡ của từ ngữ, nó được thể hiện bởi một vũ trụ cụ thể của con người

và sự vật

Goldmann cho rằng mỗi một tác phẩm lớn thuộc triết học hay văn học đều thể

hiện một quan niệm về thế giới của một nhóm xã hội (hay nói khác đi là một

chủ thể mang tính tập thể) điều này khác với các nhà nghiên cứu thuộc trường phái cấu trúc Cách tiếp cận xã hội học văn học của ông quan tâm đến những cấu trúc hàm nghĩa của các tác phẩm trên cơ sở xuất xứ lịch sử và xã hội của chúng, từ đó hướng tới những phạm trù tổng thể và ông khẳng định bất kỳ tác

phẩm nào thuộc văn học hoặc nghệ thuật có giá trị đều thể hiện một quan niệm về thế giới

Nói đến xã hội học văn học của Goldmann, người ta phải quan tâm trước tiên

đến thuật ngữ quan niệm về thế giới - một trong những thuật ngữ chìa khóa trong hệ thống tư tưởng thừa hưởng từ hệ thống triết học của Hegel và

Lukacs Từ một nền văn học nào đó được xác định bởi xuất xứ xã hội lịch sử của tác phẩm ông rút ra những cấu trúc hàm nghĩa

Để giúp người đọc hiểu rõ hơn thuật ngữ này, ông đã định nghĩa như sau:

“Quan niệm về thế giới là gì? (…) đó không phải là một dữ liệu có tính thực nghiệm trực tiếp, trái lại, đó là một công cụ làm việc cần thiết có tính chất khái niệm để tìm hiểu những thể hiện trực tiếp trong tư duy của các cá nhân

Tầm quan trọng và tính hiện thực của nó được thể hiện trên cùng một bình diện thực nghiệm ngay khi ta vượt quá giới hạn tư duy hay tác phẩm chỉ của một nhà văn Đã từ lâu, người ta đã chỉ ra những sự tương đồng tồn tại giữa một số tác phẩm triết học và văn học: Descartes, Pascal và Racine, Schelling

và các nhà lãng mạn Đức, Hegel và Goethes Mặt khác,(…) những tình trạng tương tự trong những cấu trúc tổng thể, mà không chỉ trong chi tiết, được tìm thấy khi người ta so sánh đối chiếu các văn bản về bề ngoài rất khác nhau như

những bài viết phê bình của Kant và tác phẩm Tư tưởng của Pascal” [37]

Goldmann đưa cá nhân vào một nhóm xã hội Theo ông một cá nhân không

thể tự xây dựng một cấu trúc tinh thần có tính chất gắn kết (một quan niệm về thế giới) bởi một cấu trúc như thế chỉ có thể được xác lập trong mối quan hệ

với nhóm xã hội, cá nhân chỉ có thể thúc đẩy cấu trúc tinh thần ấy đến độ gắn kết chặt chẽ và chuyển nó về lĩnh vực của sáng tạo, tưởng tượng hoặc của tư duy khái niệm

Tóm lại, từ những tác phẩm lớn, có giá trị của nhân loại, nó gắn liền với các

khái niệm lịch sử, xã hội, nhóm xã hội Goldmann đã đưa ra khái niệm quan niệm về thế giới Đây là một khái niệm có tính chìa khóa, là công cụ về mặt

khái niệm, nó được nghiên cứu khiến phương pháp cấu trúc phát sinh của Goldmann có chỗ đứng riêng của mình

1.2.3 Sự gắn kết (La cohérence)

Hiện tượng văn học (một tác phẩm nào đấy), chỉ có thể thực sự được tìm hiểu khi đặt nó trong khuôn khổ tổng thể của văn hóa, ý thức xã hội nói chung Theo Goldmann, bất kỳ hiện tượng xã hội nào cũng kèm theo những hiện tượng thuộc ý thức mà đặc tính cấu trúc cơ bản của nó là mức độ thích ứng với hiện thực Việc tìm hiểu và giải thích các hiện tượng ý thức chỉ có thể thực hiện được khi gắn chúng với tổng thể xã hội, tổng thể của hiện thực Chủ thể nhận thức của hiện tượng ý thức là sản phẩm của một tổng thể có tác động

qua lại, được xác định bởi xã hội Goldmann khẳng định: “(…) Tất cả các tác phẩm văn học có giá trị đều có sự gắn kết và thể hiện một quan niệm về thế giới; còn về phần các văn bản không đếm xuể khác - được xuất bản hoặc không, chắc chắn là bởi sự thiếu gắn kết mà phần lớn trong số đó đã không

thể thể hiện trong một thế giới đích thực, cũng như trong một thể loại văn học nghiêm nhặt và thống nhất” [37]

Phương pháp cấu trúc phát sinh của Goldmann nghiên cứu sự gắn kết nội tại

của tác phẩm trên cơ sở của “ý thức ở dạng khả năng” (chứ không phải ý thức

tập thể trên thực tế) Sự gắn kết nội tại này thể hiện tổng thể thái độ của con người trước thế giới và trước cuộc đời, là câu trả lời hàm nghĩa trước các tình huống xã hội, lịch sử cụ thể

Những tác phẩm không có giá trị, theo ông, là bởi chúng thiếu sự gắn kết bên trong và chỉ thuần là những sản phẩm theo quy ước Sự gắn kết của một tác phẩm là ở chỗ nó đã tạo ra những tổng thể mà các bộ phận của chúng có thể được soi sáng lẫn nhau tùy vào mối liên kết giữa bộ phận này với bộ phận kia

và giữa các bộ phận với tổng thể Điểm nhấn ở đây được đặt vào từ có tính gắn kết Nghĩa có giá trị là nghĩa cho phép tìm thấy sự gắn kết hoàn toàn của

tác phẩm, trừ phi là sự gắn kết này không tồn tại, trong trường hợp văn bản viết đang nghiên cứu không có sự quan tâm cơ bản về triết học hay văn học

Ý nghĩa của một yếu tố phụ thuộc vào tổng thể có tính gắn kết của tác phẩm mang tính toàn vẹn

Khi nghiên cứu một trào lưu tư tưởng, Golmann cho rằng không thể chỉ nghiên cứu bản thân trào lưu tư tưởng mà còn phải làm sáng rõ phần xác đáng

và chưa xác đáng của nó Đồng thời giải thích quan hệ nhân quả có tính chất

xã hội về sự xuất hiện của trào lưu (Tại sao trào lưu tư tưởng này lại được xã hội chấp nhận)

Với mong muốn hướng tới một lối tiếp cận xã hội học của sáng tạo văn học Theo ông, tác phẩm văn học không chỉ được phê bình, tìm hiểu trong bản thân

nó, trong cấu trúc nội tại của nó (sự sắp xếp các bộ phận khác nhau của trần thuật, phê bình theo lối phong cách học, theo phương pháp hình thức v.v…)

mà còn trong mối quan hệ với ý thức khả năng của nhóm xã hội đã sản sinh ra nền văn hóa, trong bối cảnh sản xuất của nó Chính là trong một tiến trình mà phê bình văn học tiến tới sự hoàn thiện

Theo Goldmann, các tác phẩm văn học và triết học tiếp cận tối đa với ý thức khả năng của các nhóm xã hội đặc biệt mà tinh thần, tư tưởng và thái độ đối

xử của các nhóm này được nhằm tới một quan niệm có tính tổng thể về thế giới Các tác phẩm này phù hợp tối đa với ý thức mà các nhóm có thể đạt tới, ngược lại, việc nghiên cứu các tác phẩm này cũng là để nhận biết cấu trúc tinh thần, ý thức của một nhóm và sự thích ứng tối đa với hiện thực mà nó có thể đạt đến Đương nhiên, chỉ có một phần nhỏ các tác phẩm vượt qua được sự sàng lọc khắc nghiệt của thời gian và là đối tượng của phê bình văn học theo quan niệm của Goldmann

Goldmann chú ý đặc biệt đến những tác phẩm lớn, những tác phẩm có giá trị

và cho rằng giá trị của tác phẩm nằm ở sự gắn kết nội tại của nó Tác giả của

những kiệt tác ấy, với sự thiên tài của mình, đã thành công khi thể hiện được một phần của thế giới Đồng thời xây dựng một thế giới tự trị mà hiện thực nằm trong logic nội tại và thể hiện trong tác phẩm những cảm hứng của nhóm

và quan niệm của nhóm về thế giới nói chung

Tiểu kết:

Goldmann kết hợp các phương pháp để phục vụ cho một công trình nghiên

cứu xã hội học về văn học Về cơ bản Goldmann vẫn là một nhà xã hội học

văn học, bởi vì các nguyên tắc và mục đích phương pháp luận của ông vẫn thuộc lĩnh vực xã hội học Ông không bàn sâu về các nguyên tắc của chủ nghĩa cấu trúc mà ông chỉ áp dụng, kết hợp chiết trung phương pháp phân tích cấu trúc, chủ nghĩa Mác với tâm phân học, rút ra những kết luận về xã hội học

để xây dựng nên phương pháp cấu trúc phát sinh Goldmann tìm đến căn nguyên của các giá trị văn học, tức là tìm đến cấu trúc thuộc xã hội lịch sử, đến các nhóm xã hội, và giai cấp mà các tác giả văn học không thể không có

mối quan hệ Từ những tác phẩm lớn, có giá trị nhân loại ông đưa ra quan niệm về thế giới gắn liền với các khái niệm lịch sử, xã hội, nhóm xã hội khiến

phương pháp cấu trúc phát sinh của Goldmann có chỗ đứng riêng của mình Phương pháp cấu trúc phát sinh của Goldmann đã được nhiều nhà nghiên cứu

áp dụng (như trường hợp của Charles Castella hoặc Jacques Leenhardt…), nhất là vào những năm 60, 70 của thế kỷ XX Phương pháp này nghiên cứu sự gắn kết nội tại của tác phẩm trên cơ sở ý thức khả năng Sự gắn kết nội tại này thể hiện tổng thể thái độ của con người trước thế giới và trước cuộc đời, là câu trả lời hàm nghĩa trước các tình huống xã hội, lịch sử cụ thể

Phương pháp cấu trúc phát sinh của L.Goldmann cũng giống như bất kì phương pháp tiếp cận văn học khác không thể đáp ứng mọi yêu cầu và đòi hỏi của nghiên cứu văn học Trong thực tế, phương pháp này đã thể hiện những bất cập của nó Phương pháp cấu trúc phát sinh chỉ quan tâm đến các tác phẩm lớn - tác phẩm trong quá khứ đã được vinh danh cùng với sự trường tồn của thời gian chưa không bao quát được toàn văn học

Mặc dù không thể tránh khỏi một vài giới hạn như bất kỳ phương pháp tiếp

cận khác nhưng Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh vẫn mang trong mình vị trí

quan trọng, bổ sung thêm cho sự đa dạng của bức tranh toàn cảnh của phê bình, lý luận văn học thế kỉ XX

Chương 2: NHỮNG TRUNG THÀNH, KHÁC BIỆT

TRONG CỐT TRUYỆN, CẤU TRÚC GIỮA TIỂU THUYẾT VÀ PHIM

2.1 Cốt truyện

Chủ nghĩa cấu trúc phát sinh đưa ra quan niệm về thế giới gắn liền với các khái niệm lịch sử, xã hội, nhóm xã hội Phương pháp này nghiên cứu sự gắn kết nội tại của tác phẩm trên cơ sở ý thức khả năng Sự gắn kết nội tại này thể hiện tổng thể thái độ của con người trước thế giới và trước cuộc đời Vấn đề cốt truyện từ lâu đã được coi là một trong những yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc tác phẩm

Từ thời cổ đại Hy Lạp, khi chỉ có kịch nghệ là bộ môn nghệ thuật biểu diễn cao cấp nhất, Aristote đã coi cốt truyện là cái chủ yếu của kịch bản (sân khấu): “Cốt truyện phải bao gồm tất cả những cái bên trong Những thành phần của truyện phải được xắp xếp theo một trình tự hợp lí, nếu một thành phần nào bị đặt sai chỗ hoặc bị tước đi sẽ làm cho cấu trúc ấy bị đảo lộn hoặc

bị chặn đứng, không thể phát triển được” [20, tr.109] Trong quan niệm truyền thống, đối với phim tự sự, cốt truyện luôn giữ vị trí quan trọng hàng đầu Một cốt truyện hấp dẫn, có nhiều tình tiết ly kì, gay cấn là yếu tố tiên quyết làm nên một bộ phim hay Nói về vai trò của cốt truyện phim, tác giả Richard Walter đã nhấn mạnh: “Mặc dầu mọi thành phần kịch bản đều quan trọng và tồn tại trong mối quan hệ hữu cơ song quan trọng nhất và không nghi ngờ gì nữa, thành phần khó nhất của kịch bản chính là cốt truyện” [20, tr.110] Đối với các nhà làm phim hiện đại, cốt truyện phim không còn giữ vị trí quan trọng như trong quan niệm truyền thống nữa Nhiều bộ phim hiện nay

có cốt truyện nhẹ nhàng, đơn giản, ít xung đột, mâu thuẫn nhưng vẫn hấp dẫn khán giả nhờ những bù đắp từ hình ảnh đẹp, nhạc phim hay, cách kể chuyện phim độc đáo… Tuy vậy, không thể phủ nhận vai trò của cốt truyện trong

phim tự sự Tính chất “chuyện” vẫn luôn là yêu cầu bắt buộc đối với kết cấu cốt truyện của phim tự sự bởi “không ai thích nghe câu chuyện nhạt nhẽo, không ai thích xem bộ phim không thành câu chuyện” [11, tr.9]

G.N.Pospelov trong công trình Dẫn luận nghiên cứu văn học cho rằng: “Cốt

truyện là tiến trình của các sự kiện” [27, tr.63] Nhà nghiên cứu V.B.Shklovsky cũng đề xuất cách hiểu: “Cốt truyện là sự xắp xếp các sự kiện sự việc, tình tiết của chúng trong văn bản nghệ thuật” [32, tr.38] Cách hiểu này được lưu truyền rộng rãi trong giới nghiên cứu suốt những năm 20 của thế kỷ XX và được B.V Tomashevski chia sẻ trong công trình Lý luận văn học – Thi pháp học : Tổng thể các sự kiện trong mối liên hệ nội tại của chúng, ta sẽ gọi là cốt truyện (Fabula), sự xắp xếp các sự kiện được xây dựng một cách nghệ thuật trong tác phẩm gọi là truyện (Suizhet)

Ở Việt Nam, trong cuốn Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (NSX Đà

Nẵng, 1997) định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống các sự kiện làm nóng cốt cho

sự diễn biến các mối quan hệ phức tạp của tính cách nhân vật trong tác phẩm văn học” [22, tr.206] Theo cách hiểu này, tác giả muốn nhấn mạnh: Một là, cốt truyện là một hệ thống sự kiện; hai là, chỉ có tác phẩm tự sự mới có cốt truyện Tuy nhiên, đây chưa phải là một định nghĩa đầy đủ, đáp ứng được yêu cầu của giới nghiên cứu phê bình văn học

Với cách nhìn mang tính chuyên ngành, Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá

Hán chủ biên) đưa ra định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống các sự kiện cụ thể được tổ chức theo nhu cầu, tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản nhất, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm văn học Trong tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân cho rằng: “Cốt truyện là

sự phát triển hành động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự

sự và kịch, đôi khi cả trong các tác phẩm trữ tình” [9, tr.586]

Giáo trình Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm

và thể loại văn học” đưa ra cái nhìn cụ thể về cốt truyện: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một phần là chuỗi các sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự

và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình Thiếu các yếu tố này thì truyện không thành truyện” [32, tr.56]

Giáo trình Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên cũng khẳng định: “Cốt

truyện là cái lõi diễn biến của truyện từ lúc xảy ra cho đến lúc kết thức” [18, tr.304] Yếu tố để hình thành và phát triển diễn biến của truyện chính là sự kiện Như vậy, tuy mỗi nghiên cứu đưa ra những cách định nghĩa khác nhau về cốt truyện nhưng đều thống nhất chung ở điểm: sự kiện là yếu tố giữ vai trò quan trọng, thiết yếu nhất của cốt truyện Nói đến cốt truyện là nói đến hệ thống những biến cố, sự kiện Sự kiện là những biến đổi, chuyển biến, những sự cố

có ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật, làm cho nhân vật và quan hệ của chúng không giữ được nguyên trạng mà phải thay đổi theo Bởi vậy, khái niệm sự kiện rất quan trọng để lý giải tác phẩm Sự kiện một mặt phản ánh các quan hệ, xung đột xã hội của các nhân vật, mặt khác có chức năng kết cấu Hệ thống sự kiện vừa phản ánh sự vận động của đời sống, vừa tạo nên sự vận động trong tác phẩm Sự kiện buộc nhân vật bộc lộ bản chất đồng thời nó lại hợp thành lịch sử nhân vật Sự kiện là cơ sở của mọi truyện kể

Về thành phần của cốt truyện, mỗi cốt truyện truyền thống thường gồm 5 thành phần: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút Tuy nhiên, ở những cốt truyện cụ thể đôi khi không đầy đủ 5 thành phần như trên và không

được xắp xếp theo đúng trình tự vốn có, nhất là đối với các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại

Mặt khác, cốt truyện rất phong phú và đa dạng Xét theo phương diện thể loại,

ta có cốt truyện ngắn và cốt truyện tiểu thuyết,… Xét theo kết cấu và quy mô nội dung, ta có cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến Xét về phương diện nội dung, ta có cốt truyện sự kiện và cốt truyện luận đề Nếu xét theo tính chất sự kiện trong truyện thì lại có kiểu cốt truyện mang kịch tính cao và cốt truyện tâm lý…

Đối với tiểu thuyết, cốt truyện là yếu tố cơ bản, quan trọng trong cấu trúc tự

sự của tác phẩm Cốt truyện vừa là phương diện bộc lộ tính cách nhân vật vừa

là nơi để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội Tuy nhiên, xuất phát từ đặc điểm thể loại, cốt truyện tiểu thuyết không hề bị giới hạn về độ dài văn bản,

về dung lượng phản ánh Một cuốn tiểu thuyết có thể chỉ dài một trăm trang nhưng cũng có thể lên đến vài ngàn trang Sự tự do, linh hoạt về quy mô tác phẩm cho phép tiểu thuyết có thể bao chứa dung lượng hiện thực khổng lồ Tiểu thuyết không chỉ phản ánh số phận của một hay một vài cá nhân mà còn

có thể tái hiện số phận của cả cộng đồng, của cả một dân tộc, một thời đại Cốt truyện tiểu thuyết thường có rất nhiều sự kiện, biến cố… với nhiều tuyến nhân vật Những đặc trưng riêng mang tính thể loại của cốt truyện tiểu thuyết

sẽ chi phối khá nhiều đến quá trình chuyển thể tác phẩm thành phim

Nghiên cứu vấn đề cốt truyện trong hai tác phẩm và từ đó ta thấy được thành

công của việc chuyển thể tác phẩm Bố già thành phim và sự tham gia của nhà

văn trong quá trình ấy khiến ý nghĩa của tác phẩm vượt ra ngoài những con chữ và để thấy chính tác giả Mario Puzo cùng đạo diễn Francis Ford Coppola

kể mọi điều về thế giới ngầm, về những con người theo nghiệp giang hồ nhưng lại vô cùng chính trực, về một xã hội Mỹ hậu chiến nhiễu nhương trắng đen lẫn lộn, về sự thông tuệ và những phẩm chất khác cần có của một thủ lĩnh

đại gia đình, về những mảnh đời mà số phận của họ đã gắn chặt với niềm đau

và ánh huy hoàng của “triều đại” Corleone hùng mạnh

2.1.1 Cốt truyện: Văn học và điện ảnh

Trong văn học, cốt truyện là “hệ thống các sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch” [9, tr.99] Như vậy, cốt truyện chủ yếu được dùng cho những tác phẩm

tự sự và kịch Chất liệu cơ bản để tạo nên cốt truyện chính là các sự kiện, các biến cố, các tình tiết, chi tiết Đối với phim chuyển thể từ tác phẩm văn học, cốt truyện giữ vai trò quan trọng bởi: ý tưởng hay, cốt truyện hấp dẫn, tính cách nhân vật độc đáo là những yếu tố quyết định để nhà làm phim chuyển thể một tác phẩm văn học lên màn ảnh Để tạo cốt truyện, tác giả phim cũng giống như một nhà tiểu thuyết kể lại một câu chuyện Trong điện ảnh, người

ta gọi yếu tố đó là truyện phim

Do đặc thù riêng, điện ảnh hướng đến một cốt truyện được chuyển tải bằng ngôn ngữ hình ảnh, nên khi chuyển thể từ văn học, tác giả phim sẽ không thể giữ lại nguyên dạng cốt truyện ban đầu Trong một bộ phim, cốt truyện được tạo nên nhờ sự lắp ráp các hình ảnh, các cảnh, các trường đoạn “Cảnh” là một đoạn phim quay từ lúc mở máy đến khi đóng máy quay phim, cảnh là toàn thể những hình ảnh được khuôn hình theo cùng một cách; “Trường đoạn” lại là tính thống nhất của hành động Trong một bộ phim có thể có nhiều trường đoạn, trong trường đoạn có nhiều cảnh khác nhau Việc thống nhất các đoạn phim bị cắt rời là cách đơn giản nhất tạo nên trình tự trong phim Vì vậy, muốn xem xét những yếu tố mà phim giữ lại trong cốt truyện của văn học thì chúng ta phải đi từ những cảnh, những sự kiện trong từng cảnh để lí giải vì sao cuốn tiểu thuyết dày 618 trang lại được thể hiện trong bộ phim

Hiếm có cuốn tiểu thuyết kinh điển nào lại có thể gói gọn bức tranh của cả một thời đại, một nền văn hóa và truyền thống mafia Ý sống động, đầy tính người mà cũng thật đau thương, bạo tàn như thế để rồi sau khi chuyển thể thành tác phẩm điện ảnh cốt truyện ấy vẫn hấp dẫn đến kì lạ dù điện ảnh và văn học là hai lĩnh vực khác nhau Giờ đây hai lĩnh vực này tồn tại cùng nhau như những người bạn song hành hỗ trợ lẫn nhau

Qua sự thống kê (phụ lục) diễn biến sự kiện trong bộ ba phim và tiểu thuyết, chúng tôi rút ra một số nhận xét sau:

Cốt truyện tiểu thuyết Bố già có cấu trúc không quá phức tạp, mọi tình tiết

đều rất logic và mang nhiều kịch tính Xoay quanh những tình tiết li kì đó, tác giả kể về một thế giới của tội phạm có tổ chức Đây là thế giới mà chúng ta được giới thiệu - thế giới của Vito Corleone - là một thế giới của sự trả thù, bạo lực, mất niềm tin và một thế giới mà người yếu không thể tồn tại Những sai lầm trong thế giới này có thể gây chết người, bạn bè có thể mua bằng tiền bạc Nhưng mặt khác, Bố già kể câu chuyện về gia đình – gia đình là nơi những con người trong thế giới này sinh ra, bảo vệ và trở về

Về cơ bản, phần I bộ phim gần như bám sát các sự kiện chính trong nguyên tác văn học Tác phẩm văn học và điện ảnh đều triển khai các sự kiện Tuy nhiên, đây không phải là sao chép lại tác phẩm

Phần II của bộ phim mang đến cho khán giả một thế giới mở rộng, sáng tạo hơn so với tiểu thuyết Vẫn được khởi nguồn từ tiểu thuyết nhưng những chi

tiết về cuộc đời của Michael được sáng tạo và dường như một nửa của phần II

bộ phim tiếp thu những chi tiết trong tiểu thuyết Ở đây, chúng ta thấy không chỉ phát triển tất cả các nhân vật quen thuộc trong hiện tại (cuối những năm 1950), mà còn là câu chuyện về Don qua sự hồi tưởng của Don, Genco, Clemenza và Tessio Họ bắt đầu từ việc kinh doanh dầu olive và xa hơn nữa Những đoạn hồi tưởng được tiếp thu từ cuốn tiểu thuyết của Puzo khi ông

vươn lên nắm lấy quyền lực (giống Michael) Nhưng có điều, trong cốt truyện

của Bố già, phần II là phần mới cho câu chuyện Colerone và không được đề

cập trong cuốn tiểu thuyết Trước tiên là cốt truyện chính liên quan đến Hymann Roth, ông chủ người Do Thái là kẻ thù chính của Michael trong bộ phim này Một chi tiết khác là cuộc điều tra của Thượng viện đã gây ra thảm hoạ cho Michael và đe doạ đến đế chế của ông Sự phản bội của Fredo, dẫn đến sự xuống dốc của linh hồn Michael khiến anh không thể trở lạ - nguồn gốc của bộ phim Và cuối cùng là sự bất hành ngày càng gia tăng của Kay trong cuộc hôn nhân của cô và sự tan vỡ sau đó của cô và Michael Đây là điều mà Kay trong cuốn tiểu thuyết chưa từng nghĩ đến Bố già phần II là một

bộ phim phức tạp hơn nhiều so với cuốn tiểu thuyết Phong cách kể chuyện của Coppola rất giống với tiểu thuyết của Pario Puzo: sử dụng hồi tưởng để

kể câu chuyện về tự gia tăng quyền lực của Vito khác với Michael Trong phim, sự tương phản giữa hai nhân vật được thể hiện sâu sắc và rõ nét hơn vì

sự bất hạnh ngày càng gia tăng của Michael mà điều này không có ở Don Vito Việc kể chuyện đan xen giữa hai câu chuyện về hai nhân vật nhằm nhấn mạnh sự khác biệt của họ một cách rõ ràng và sâu sắc hơn Vito là một người đàn ông bình tĩnh, tự tin và công bằng ngay từ đầu Ông không bao giờ mâu thuẫn và luôn chắc chắn về những bước đi của mình Don Vito chắc chắn đang làm những gì mà ông muốn Tuy nhiên, đối với Michael số phận đã có một cú đánh – một cú đánh không thể gượng dậy dành cho anh

Bố già phần III tiếp tục câu chuyện về gia đình Corleone vào năm 1979

Michael vẫn là chủ gia đình và cố gắng mang lại tính hợp pháp cho gia đình

Kể từ khi ông được Nhà thờ Công giáo trao tặng danh dự, khán giả đã nghĩ khoảng thời gian đó ông có thể thành công nhưng như chúng ta đã biết, ông

đã để mất gia đình mình Và đó là gành nặng linh hồn của Michael Kịch bản

của phần III giống như hai phần I, II của bộ phim, đã được đồng tác giả bởi

Francis Ford Coppola và Mario Puzo Câu chuyện được kể là sự mở rộng của

tiểu thuyết Đó là kết thúc của câu chuyện và phần III mang đến một cốt

truyện liên quan đến Giáo hội Công giáo và nỗ lực của Michael khi đưa gia đình về phía của luật pháp và trật tự Michael mệt mỏi, già nua và cố gắng bù đắp cho những tội lỗi của mình Nhưng cho dù có cố gắng thế nào đi chăng nữa, Michael vẫn tiếp tục nhúng tay vào tội ác Vincent Mancini, con trai ngoài giá thú của Sonny luôn mong muốn dẫn dắt gia đình và trả thù tất cả

những kẻ thù

Ba tập phim Bố già được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của tác giả Mario

Puzo Khi xem xét hai tác phẩm này, chúng tôi nhận thấy một trong số những yếu tố chính ở đây là yếu tố cốt truyện Sự cộng tác của Mario Puzo với Francis Ford Coppola trên màn ảnh gần như đã đưa các chi tiết, câu chuyện ban đầu của ông trong tiểu thuyết vào bộ phim

2.1.2 Tiếp thu, bổ sung và cải biên đường dây cốt truyện

Khi đi vào phim, tất cả những đoạn miêu tả về cảnh thiên nhiên ở Mỹ, Sicili

và miêu tả ngoại cảnh… đặc biệt là những chi tiết miêu tả nội tâm nhân vật đều bị cắt bỏ, thay vào đó là tác dụng của cảnh quay toàn cảnh kiến trúc hay cận cảnh đôi mắt, căn phòng và khuôn mặt các nhân vật

Đặc trưng của phim truyện là các hình ảnh chuyển động nên nếu đưa tất cả các sự kiện trong tiểu thuyết vào thì bộ phim sẽ rườm rà và chỉ như sự sao chép của văn bản Văn học miêu tả được cụ thể, từ miêu tả thiên nhiên, tâm trạng nhân vật… bởi nó sử dụng chất liệu ngôn từ, người đọc phải tự hình dung còn phim ảnh là những hình ảnh trực quan Ví dụ, trong tiểu thuyết Bố già, khi miêu tả cảnh đám cưới, Mario Puzo viết: “Ở sân sau, ban nhạc bắt đầu chơi Khách khứa đủ mặt rồi Khu vườn rộng đen nghẹt cả trăm người Ai khoái khiêu vũ thì nhảy lên chiếc sàn gỗ kê cao khỏi mặt đất chung quanh treo đèn kết hoa Bằng không thì ngồi dài dài khắp vườn vì chỗ nào cũng có bàn,

thức ăn thơm ngon chất như núi và rượu chát, thứ nhà làm đặc biệt, thì từng

hũ lớn năm lít một Bàn danh dự của cô dâu chú rể dĩ nhiên phải cao hơn một chút Bọn phù dâu phù rể đứng ngồi quay quần quanh cô dâu Connie Đám cưới tổ chức đặc biệt theo phong tục cổ của người Ý, dĩ nhiên cô dâu chẳng hài lòng chút nào.” [29, tr.19] Thay bằng cả đoạn văn dài ấy, điện ảnh thực hiện một cảnh quay lia từ xa lấy toàn cảnh đám cưới Sau đó tiến lại gần và lấy rõ chính diện những người tham gia đám cưới với dụng ý giới thiệu nhân vật trong bộ phim

Những hình ảnh sống động cùng với âm thanh là những tiếng nhạc vui nhộn giúp

Mario Puzo miêu tả quang cảnh tại nhà của ông chủ hãng phim Jack Woltz:

“Biệt xá của ông chủ hãng phim có khác Trông cứ như xem quay phim vậy Kiểu nhà là kiểu “đồn điền”, đứng trơ vơ giữa một khoảng rộng mênh mông

có hàng rào, tàu ngựa, đồng cỏ… Trước nhà thì hàng rào hay luống hoa, bồn

cỏ cũng cắt xén chi li, kĩ càng như được sửa sắc đẹp vậy!” [29, tr.76]

Trong bộ phim, thay bằng những câu văn ấy, điện ảnh thực hiện một cảnh quay nhanh từ xa giúp người xem thấy tận mắt toàn cảnh biệt xá hoa mĩ, tráng

lệ nhưng chỉ trong vài giây

Ngoài những sự kiện, chi tiết được lược bỏ thì trong phim còn có những chi tiết, sự kiện được thay đổi khác so với tác phẩm văn học Có thể nói, đạo diễn phim đã để hành động nhân vật diễn ra liên tiếp, không bị ngắt quãng và các

sự kiện diễn ra không rườm rà Việc thay đổi chi tiết này giúp cho hành động nhân vật xảy ra nhanh hơn, rút ngắn thời lượng bộ phim Sự kiện Jack Woltz, phát hiện ra đầu Khartoum ở cuối giường mình Mario Puzo dành gần ba trang để miêu tả hành động, độc thoại nội tâm và cách giải quyết của Jack Woltz thì trong phim, đầu Khartoum không phải ở cuối giường mà ở ngay trên giường và đạo diễn mở đầu với một buổi sáng huy hoàng, thanh bình ở Hollywood Chiếc camera lướt qua khu nhà hùng vĩ của Woltz với việc sử

dụng âm thanh của tiếng dế làm nổi bật sự yên tĩnh còn lại của màn đêm Từ

từ, máy quay hướng về phía cửa sổ nhỏ và âm nhạc nổi lên nhẹ nhàng khi máy quay tiếp tục di chuyển lên trên Qua cửa sổ, người xem hướng theo hướng đi của máy quay tiến dần vào giường nơi Woltz đang ngủ Trong chiếc giường trang nhã, ông nằm trên tấm đệm satin, âm nhạc to và nhanh dần, máy quay đi theo hành động của Woltz cho đến khi ông ta phát hiện thấy máu Woltz thấy đầu ngựa và âm nhạc dừng hẳn, máy quay dừng lại ở cảnh Woltz

Một số nhân vật trong phim được cải biên và lược bỏ một số chi tiết so với tiểu thuyết như: trong phiên bản điện ảnh của Bố già, McCluskey chỉ đơn giản

là đội trưởng một cảnh sát tham nhũng và Michael đã giết anh ta để hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ cha mình Trong cuốn tiểu thuyết, Puzo cho độc giả biết về McCluskey và làm thế nào để anh ta trở thành một cảnh sát trưởng Ông ta được cha và ông nội chỉ bảo cách để tham nhũng Để bàn tay anh ta luôn nhờn nhỡn những mỡ Những chi tiết này được lược bỏ và không đưa vào bộ phim

Một sự khác biệt giữa cuốn tiểu thuyết và phim là nhân vật Johnny Fontaine Johnny Fontaine được Puzzo miêu tả cụ thể hơn qua mối quan hệ với những ngôi sao trẻ, với vợ cùng với những khó khăn mà Johnny Fontaine trải qua trong sự nghiệp của mình Còn trong phim, Jonny chỉ đóng một vai trò nhỏ trong phần I, Johnny Fontaine là con đỡ đầu của Don và đã đến để yêu cầu bố

đỡ đầu giúp đỡ dành lấy một vai diễn quan trọng

Trong tiểu thuyết Bố già Mario Puzo cũng đi sâu vào chi tiết về Luca Brasi

Luca Brasi là một người đàn ông đáng sợ Ông ta đã lấy lại được danh tiếng của gia đình Corleone khi Don bị thương trong những năm 1930 Cuốn tiểu thuyết kể về việc Luca Brasi nhận giúp đỡ một phụ nữ mang thai và nhận nuôi đứa trẻ đó sau khi tự tay giết chết người mẹ Người đàn ông này chính là

cỗ máy giết người và Brasi là người duy nhất Don sợ Nhưng trong bộ phim, tất cả những gì khán giả biết về sự đáng sợ của Brasi là khi Michael nói với Kay rằng “Anh ta là một người rất đáng sợ” tại đám cưới của Connie Những mức độ tội ác và nguy hiểm mà Puzo nói về của anh ta trong tiểu thuyết đều

bị mất đi trong phim Điều này cho thấy, không có người đàn ông nào có thể làm cho Don Vito Corleone sợ hãi

Lucy Mancini - phù dâu của Connie, trong bộ phim là cô gái trẻ chỉ xuất hiện với vai trò là tình nhân của Sony Tuy nhiên, trong tiểu thuyết sau khi Sony chết với sự giúp đỡ của gia đình Corleone cô tiếp tục cuộc sống của mình ở Vegas Cô gặp và kết hôn với một bác sĩ giúp cô vượt qua "khiếm khuyết tình

dục" và họ sống hạnh phúc mãi mãi

Có những nhân vật phụ khác chỉ được đề cập đến trong bộ phim nhưng lại có vai trò quan trọng trong tiểu thuyết Rocco Lampone và Al Neri – những người trở thành trợ thủ chính, những người hùng mạnh khi Michael trở thành người đứng đầu gia đình hiếm khi được nhắc đến trong phim

Tất cả các nhân vật trong tiểu thuyết khi chuyển thể sang phim điện ảnh đã được lược bỏ và cải biên chi tiết Điều này góp phần tạo nên một thế giới mafia mới với những đặc điểm khác với thế giới mà Puzo thể hiện trong tiểu thuyết

Khi chuyển thể tiểu thuyết Bố già lên màn ảnh, đạo diễn đã tiếp thu, cải biên một số vấn đề cốt truyện của tiểu thuyết và lược bỏ bớt hoặc bổ sung thêm một vài yếu tố Sự thay đổi phần mở đầu, kết thúc tác phẩm là cách mà nhà làm phim thường làm trong quá trình chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm điện ảnh Tuy nhiên, trong tác phẩm Bố già, sự thay đổi ấy không chỉ diễn ra ở phần mở đầu, kết thúc mà nhà làm phim chọn những chi tiết tiêu biểu nhất trong tiểu thuyết Bố già để làm nên bộ phim Và đặc biệt hơn nữa, phần hai của bộ phim chỉ lấy chương mười bốn của tiểu thuyết để xây dựng nên phân đoạn mở đầu của tập phim Sau đó, tất cả các tình tiết, cốt truyện của phần hai, phần ba của phim Bố già đều phát triển độc lập Không tiếp thu

và cải biên những tình tiết trong tiểu thuyết như phần I của bộ ba phim nữa Điều này vô cùng đặc biệt đối với phim chuyển thể nhằm thực hiện yêu cầu, đòi hỏi riêng của cốt truyện phim đồng thời thể hiện ý đồ sáng tạo riêng của người chuyển thể, tạo cho khán giả có cảm giác mới lạ khi thưởng thức “câu chuyện văn học” trong một hình thái nghệ thuật mới

2.2 Cấu trúc

2.2.1 Cấu trúc: Văn học và điện ảnh

Từ xưa người ta biết đến cấu trúc của tác phẩm văn học, nhưng chỉ hiểu ở khía