Hồi ức và giấc mơ trong nỗi buồn chiến tranh dưới góc nhìn thi pháp học

Trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã đưa ra một cách nhìn mới, nhìn chiến tranh như một “thời xa vắng” đầy đau đớn, mất mát để thấy được sự hi sinh và phần nhân tính thực sự ở con ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

………

LƯƠNG THỊ SIM

HỒI ỨC VÀ GIẤC MƠ TRONG NỖI BUỒN CHIẾN TRANH DƯỚI GÓC NHÌN THI PHÁP HỌC

: Lý luận văn học

Mã s4444ố 60 22 01 20

bbbb

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận Văn học

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

………

LƯƠNG THỊ SIM

HỒI ỨC VÀ GIẤC MƠ TRONG NỖI BUỒN CHIẾN TRANH DƯỚI GÓC NHÌN THI PHÁP HỌC

: Lý luận văn học

Mã 4444ố 60 22 01 20

bbbb

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS PHẠM QUANG LONG

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của thầy giáo hướng dẫn PGS TS Phạm Quang Long, cùng sự góp ý chân thành của các thầy cô giáo trong Bộ môn Lí luận văn học, khoa Văn học trường Đại học khoa học xã hội & nhân văn – Đại học quốc gia

Hà Nội cùng bạn bè và gia đình

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn và xin gửi đến các thầy cô trong khoa, cùng bạn bè và gia đình lời cảm

ơn chân thành nhất

Hà Nội, ngày 8 tháng 8 năm 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC THI PHÁP HỌC, THI PHÁP TIỂU THUYẾT, GIẤC MƠ TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC VÀ GIẤC MƠ NHƯ MỘT PHƯƠNG THỨC BỘC LỘ THẾ GIỚI TINH THẦN CỦA CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC Error! Bookmark not defined 1.1 Khái lược thi pháp học Error! Bookmark not defined 1.2 Thi pháp tiểu thuyết Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm và sự vận động thể loại tiểu thuyếtError! Bookmark not defined

1.2.2 Thi pháp tiểu thuyết Error! Bookmark not defined

1.2.2.1 Thi pháp nhân vật Error! Bookmark not defined 1.2.2.2 Thi pháp cốt truyện Error! Bookmark not defined 1.2.2.3 Thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined 1.2.2.4 Không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined

1.3 Giấc mơ từ góc nhìn phân tâm học và giấc mơ như một phương thức bộc lộ thế giới tinh thần của con người trong văn học.Error! Bookmark not defined

1.4 Vài nét về tác giả và tác phẩm Error! Bookmark not defined 1.4.1 Bảo Ninh trong xu thế đổi mới văn học Việt Nam hiện đại Error! Bookmark not defined

1.4.2 Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 : HỒI ỨC VÀ GIẤC MƠ GẮN VỚI HỆ THỐNG CỐT TRUYỆN, NHÂN VẬT VÀ ĐIỂM NHÌN MỚI VỀ CHIẾN TRANH Error! Bookmark not defined 2.1 Hồi ức và giấc mơ gắn với cốt truyện Error! Bookmark not defined 2.2 Hồi ức và giấc mơ gắn với nhân vật Error! Bookmark not defined 2.2.1 Kiên hiện lên từ chính những hồi ức và giấc mơ của bản thân mình Error! Bookmark not defined

2.2.2 Hồi ức và giấc mơ của Kiên về những người đồng đội Error! Bookmark not defined

2.2.3 Hồi ức và giấc mơ của Kiên về những người phụ nữ Error! Bookmark not defined

2.3 Điểm nhìn mới về chiến tranh Error! Bookmark not defined 2.3.1 Nhìn chiến tranh từ góc độ thân phận người línhError! Bookmark not defined

2.3.2 Chiến tranh từ điểm nhìn của các nhân vậtError! Bookmark not defined

2.3.2.1 Chiến tranh từ điểm nhìn của nhân vật KiênError! Bookmark not

defined

2.3.2.2 Chiến tranh từ điểm nhìn của các nhân vật khácError! Bookmark not defined

Chương 3 : HỒI ỨC VÀ GIẤC MƠ GẮN VỚI THỜI GIAN NGHỆ THUẬT VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬTError! Bookmark not defined

3.1 Hồi ức và giấc mơ gắn với thời gian nghệ thuậtError! Bookmark not defined

3.2 Hồi ức và giấc mơ gắn với không gian nghệ thuậtError! Bookmark not defined

3.2.1 Không gian chiến trường Error! Bookmark not defined 3.2.2 Không gian tâm lý Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại có khả năng khám phá cuộc sống một cách đa chiều và hướng đến vấn đề đời tư, những số phận cá nhân và thân phận con người Trong tiến trình đổi mới tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, việc xây dựng tác phẩm bằng cách sử dụng những thủ pháp hồi ức, giấc mơ, kỹ thuật dòng ý thức còn khá mới mẻ và được Bảo Ninh sử dụng rất thành công Hồi ức và giấc mơ giống như cái bóng trùm lên toàn bộ tác phẩm, mang một quan niệm nghệ thuật đặc biệt và cách lý giải cuộc đời hoàn toàn mới Công trình nhằm nghiên cứu thủ pháp hồi ức, giấc mơ như là những thủ pháp nghệ thuật trong một cuốn tiểu thuyết đặt ra nhiều vấn đề đổi mới về phương thức

thể hiện

1.2 Chiến tranh là đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam giai đoạn

1945 – 1975 và cũng được khai thác nhiều trong 10 năm đầu sau chiến tranh Viết về cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc, văn học 1945 -1975 đã xây dựng nên những hình tượng đẹp đẽ, kì vĩ, lớn lao Tuy nhiên, xây dựng nhân vật như vậy, văn học giai đoạn này còn chứa đựng những thiếu sót do điều kiện lịch sử - xã hội quy định Đó là sự thiếu sót trong cách nhìn về con người

và chiến tranh, bởi con người không chỉ có phần con người cộng đồng mà còn

có phần con người cá nhân, cá thể với một thế giới nội tâm đầy bí ẩn, phức tạp và cuộc chiến tranh cũng không hoàn toàn đẹp một cách cao cả, bi tráng,

đậm chất sử thi như văn học thời kỳ trước thường phản ánh Trong Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh đã đưa ra một cách nhìn mới, nhìn chiến tranh như một

“thời xa vắng” đầy đau đớn, mất mát để thấy được sự hi sinh và phần nhân tính thực sự ở con người Để tìm hiểu tác phẩm một cách toàn diện, việc phát hiện một điểm nhìn mới, thấm đẫm tính nhân văn của tác giả là việc làm cần thiết Điểm nhìn mới về chiến tranh bên cạnh việc xây dựng cốt truyện, kết cấu, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con người… là các phương diện biểu hiện của thi pháp học được tác giả sử dụng

tài tình, rất cần được nghiên cứu để xem xét sự đổi mới, khác biệt của Nỗi buồn chiến tranh so với các tác phẩm cùng đề tài

2 Lịch sử vấn đề

Bảo Ninh là một trong những tác giả đi đầu trong trào lưu đổi mới tiểu thuyết Việt Nam hiện đại viết về chiến tranh (bên cạnh Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, Chu Lai, Thái Bá Lợi, Trung Trung Đỉnh…) Như là một “hiện

tượng” của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nỗi buồn chiến tranh trở thành đề

tài của nhiều công trình nghiên cứu khoa học Có rất nhiều ý kiến đánh giá xung quanh tác phẩm này Xu hướng thứ nhất thể hiện sự không đồng tình với tác phẩm Có không ít nhà phê bình coi cuốn sách của Bảo Ninh là "điên

loạn", "rối bời", "lố bịch hóa hiện thực", "bôi nhọ quân đội" Trong bài viết

của Đỗ Văn Khang: Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu ở Báo Văn Nghệ số 43, ra ngày 26/10/1991 nhận xét: “Những đổi mới nghệ thuật của Bảo Ninh như: cấu trúc trần thuật kép, tính chất đa thanh, kỹ thuật dòng

ý thức chỉ là việc làm thuần túy để đánh lừa bạn đọc” [26, 6] Trong bài Từ đâu đến Nỗi buồn chiến tranh của Trần Duy Châu (Tạp chí Cộng sản số 10 năm 1994) nhấn mạnh: “Bảo Ninh đã tạo nên hình ảnh đảo ngược của hiện thực, chuyển đổi các giá trị, biến trắng thành đen, thay khúc ca khải hoàn của

dân tộc thành tiếng hát bi thương ai điếu cho những kẻ lạc loài” [10, 25] Và

sau đó là sự im lặng và lãng quên Cuốn sách hầu như vắng bóng trong các công trình, các tác phẩm phê bình và các chuyên luận về văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới

Một xu hướng khác nữa là sự cổ vũ, động viên nhưng e dè và đều

chung câu hỏi: Liệu rằng cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh có bị dồn nén

quá nhiều chất bi không? Nguyễn Phan Hách trong cuộc thảo luận về tiểu

thuyết Thân phận của tình yêu (Báo Văn nghệ số 37 năm 1991) đã viết: “Lùi

ra xa, đứng cao hơn một chút thì thấy có thể thông cảm được với tác phẩm này Tôi chưa hẳn tán thành hoàn toàn về nội dung, nhưng cái đẹp, cái tuyệt

kĩ, văn chương là văn chương của cuốn sách đã át đi được những e ngại khác ” [19, 4]

Cũng trong cuộc thảo luận này, Vũ Quần Phương nhận xét: “Nếu cái đáng khen trong cuốn sách là chân thực trong tâm trạng, thì chỗ cần lưu ý tác giả cũng là tính chân thực cần có, trong khi dựng lại bối cảnh hậu phương miền Bắc và những trận đánh trả máy bay Mỹ Bảo Ninh đã đánh mất cái hào khí rất đẹp của năm tháng ấy, có thể nó ấu trĩ, nhưng nó có cảm giác tác giả

có những điều không hài lòng nên có cái nhìn thiên kiến, có chỗ cực đoan

Đọc những chi tiết khủng khiếp, đay nghiến, thấy tác giả ác, ta chưa thấy được nhân tố làm nên chiến thắng ở đây” [19, 4]

Nguyên Ngọc là một trong những người tiêu biểu cho xu hướng đánh giá cao đóng góp của Bảo Ninh trong sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam

hiện đại Trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thân phận tình yêu (Báo Văn nghệ số 37 năm 1991), ông khẳng định: “Cuốn sách Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh là sự nghiền ngẫm về chiến thắng, ý nghĩa và giá trị to lớn và

dữ dội của chiến thắng Nó chỉ cho chúng ta biết rằng, chúng ta đã làm nên chiến công vĩ đại thắng Mỹ với cái giá ghê gớm đến chừng nào Một đặc sắc nữa của cuốn sách này là tác giả viết với tư cách hoàn toàn của người trong cuộc, không đứng ngoài, đứng trên nhìn ngắm mà đứng trong, thậm chí ở tận đáy của cuộc chiến tranh Anh viết về cuộc chiến tranh “của anh” gần như bằng tất cả máu của anh Về mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của

văn học đổi mới” [36, 5]

Nhà văn Nguyễn Quang Thiều từng nhận xét về Nỗi buồn chiến tranh:

“Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh chinh phục được bạn đọc nhiều nước trên thế giới trước hết vì nó đã chạm vào mẫu số chung của nhân loại”

Trong công trình Thi pháp hiện đại, bài viết Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, Đỗ Đức Hiểu cũng đánh giá rất cao cuốn tiểu thuyết này Đồng

thời, ông đã chỉ ra điểm nhìn mới về chiến tranh mà Bảo Ninh thể hiện trong

tác phẩm: “Trong văn học Việt Nam mấy chục năm nay, có thể Thân phận của tình yêu là quyển tiểu thuyết hay về tình yêu, quyển tiểu thuyết tình yêu xót thương nhất trong tiểu thuyết hiện đại Việt Nam Nỗi buồn chiến tranh thể hiện một điểm nhìn mới về cuộc chiến tranh kéo dài ba mươi lăm năm, những cảnh tả chiến tranh, những định nghĩa về chiến tranh la liệt trong tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh và nỗi buồn tình yêu thấm vào nhau, hòa lẫn vào nhau,

da diết, xót xa, hủy diệt, đó là hai nhịp mạnh của tiểu thuyết” [22, 266]

Bên cạnh nỗi buồn chiến tranh được phản ánh trong tác phẩm là nỗi

buồn về tình yêu, Đỗ Đức Hiểu nhận định: "Nỗi buồn chiến tranh và nỗi buồn tình yêu thấm vào nhau Kiên vẫn phải sống, sống một thời hậu chiến u buồn (nỗi buồn hậu chiến) vì một "thiên mệnh mù mịt xa vời, tối tăm và đau xót, được diễn đạt bằng đêm ("bóng đêm", "đêm hè", "đêm trường… Tình yêu, chiến tranh, viết tiểu thuyết, ba nhịp đó xen kẽ, đan chéo, gây chóng mặt, bàng hoàng, nhức nhối Mưa và đêm, chiến tranh và sáng tác, khủng khiếp và hồn hoang Len lỏi, bao trùm và dẫn dắt tất cả các biến động của tiểu thuyết (mưa và đêm) là một mối tình đau xót, kéo dài, vang vọng, âm ỉ và nổ bùng, hủy hoại tất cả" [22, 266]

Nghiên cứu Nỗi buồn chiến tranh dưới góc độ thi pháp, tác giả Trần Quốc Huấn trong Tạp chí Văn học số 3 (1991) cũng đưa ra nhận xét: "Toàn

bộ tác phẩm là cái nhìn ngoái lại, thờ thẫn, đăm đắm của một người lính khi

đã tàn cuộc Cái nhìn dằng dặc, đầy phân tán nhưng không hề lơ đãng Điểm nhìn có góc độ rộng, song khá tập trung" Nguyễn Thái Hòa trong công trình Những vấn đề thi pháp của truyện lại nhấn mạnh đến cách xử lý thời gian linh

hoạt của Bảo Ninh Theo nhà nghiên cứu, Bảo Ninh đã sử dụng thủ pháp đồng

hiện trong cuốn tiểu thuyết này Nguyễn Thái Hòa viết: "Phong phú và đầy đặn hơn là cách kể, cách xử lí thời gian của Bảo Ninh trong Thân phận của tình yêu Cả quãng đời thơ ấu, đi học, trước chiến tranh, sau chiến tranh của nhân vật Kiên không phải liên tục, đều đặn mà lần giở theo hồi ức" [23, 143],

"sự xê dịch trong Thân phận của tình yêu mới thật là một thách thức đối với người đọc Nó không có dấu hiệu báo trước và cũng chẳng biết kết thúc lúc nào" [23, 131] Trên tạp chí Văn học số 6 (1991), với bài viết Văn xuôi gần đây và quan niệm về con người, Bùi Việt Thắng đã đưa ra nhận định hết sức xác đáng về quan niệm nhân cách con người trong tiểu thuyết Thân phận của tình yêu Ông viết: "Cái phần được của Thân phận của tình yêu chính là ở

chỗ Kiên dám nhìn thẳng, nhìn sâu vào quá khứ, mới dám đối diện với hiện tại, rất công bằng mà phán xét lịch sử Cao hơn nữa là đối diện với chính

mình, rồi sám hối, tranh đấu và vượt lên" [53, 17]

Tác giả Nguyễn Thị Bình trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu cấp

bộ: Một số khuynh hướng tiểu thuyết ở nước ta từ thời điểm đổi mới đến nay

đã cho rằng: “Sau Thiên sứ, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đã làm xôn xao dư luận, phân lập người đọc rất mạnh Những tranh cãi phức tạp, gay gắt hầu hết liên quan đến câu hỏi “có thể viết về chiến tranh như thế nào?” Nhưng chính việc tự giác trước câu hỏi “có thể viết tiểu thuyết như thế nào?” mới thật sự đặt Nỗi buồn chiến tranh vào vị trí những tác phẩm có đột phá về

tư duy thể loại Nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước coi cuốn sách này cùng Phía Tây không có gì lạ của nhà văn Đức Erich Maria Remarque thuộc

số tiểu thuyết hiện đại hay nhất về đề tài chiến tranh”

TÀI LIỆU THAM KHẢO Sách tác phẩm, lý luận, nghiên cứu, phê bình, báo, tạp chí

1 Đào Tuấn Anh (2003), Văn học hậu hiện đại thê giới, Nxb Đại học

quốc gia Hà Nội

2 Lại Nguyên Ân (2001), 150 Thuật ngữ văn học, Nxb Đại học quốc gia,

Hà Nội

3 Lại Nguyên Ân (2001), Từ điển văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX, Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội

4 M B Bakhtin (2003), Lý luận và thi pháp tiểu thuyết, Nxb Hội nhà văn

5 Nguyễn Thị Bình (2003), “Một vài nét về quan niệm hiện thực trong

văn xuôi nước ta từ sau 1975”, Tạp chí Văn học (số 4), tr.21-25

6 Nguyễn Thị Bình (2007), Văn xuôi Việt Nam 1945 -19975, Những đổi mới cơ bản, Nxb Giáo dục, Hà Nội

7 Nguyễn Minh Châu (1984), Dấu chân người lính (tái bản), NXB Thanh

niên, Hà Nội

8 Nguyễn Minh Châu (1989), Tập truyện Cỏ lau, Nxb Văn học, Hà Nội

9 Nguyễn Minh Châu (1994), Trang giấy trước đèn (Tôn Phương Lan sưu tầm, tuyển chọn), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

10 Trần Duy Châu (1994), “Từ đâu đến Nỗi buồn chiến tranh”, Tạp chí

Cộng sản (số 10), tr.25

11 Phạm Văn Dũng (2010), Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 nhìn từ góc độ thi pháp học, Luận văn thạc sĩ khoa học Ngữ

văn, Đại học KHXH & NV Hà Nội

12 Nguyễn Phương Dung (2014), Thơ Phạm Tiến Duật nhìn từ góc độ thi pháp học, Luận văn thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học KHXH&NV Hà

Nội

13 Phan Cự Đệ (2001), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

14 Phan Cự Đệ (1974), Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, Tập 1, Nxb Đại

học và Trung học chuyên nghiệp, Hà Nội

15 Trịnh Bá Đĩnh, (2002), Chủ nghĩa cấu trúc và văn học, Nxb Văn học,

Hà Nội

16 Hà Minh Đức (1988), Đi tìm chân lý nghệ thuật, Nxb Văn học, Hà Nội

17 Anh Đức (1996), Hòn Đất, Nxb Văn học, Hà Nội

18 Girmunxki (1997), Lý luận văn học – thi pháp học, Nxb Matxcova,

Nga

19 Nguyễn Phan Hách (1991), “Thảo luận về tiểu thuyết Thân phận của

tình yêu”, Báo Văn nghệ (số 37)

20 Hoàng Bích Hậu (2007), Dòng hồi ức trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Luận văn Thạc sĩ khoa học Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội