Cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
Cơ sở lý luận về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
Thuật ngữ hướng nghiệp đã xuất hiện trên thế giới từ hàng trăm năm trước, nhưng vẫn còn nhiều người chưa hiểu đúng hoặc chưa nắm bắt đầy đủ ý nghĩa của nó.
Hướng nghiệp không chỉ đơn thuần là việc hướng dẫn và quyết định ngành nghề cho học sinh chuẩn bị tốt nghiệp, mà còn là quá trình giúp các em lựa chọn những ngành nghề có giá trị và tiềm năng trong xã hội.
Hướng nghiệp thường được coi là trách nhiệm của nhà trường, nhưng thực chất, nó có nguồn gốc và ý nghĩa sâu xa hơn Hướng nghiệp không chỉ là công việc của giáo viên mà còn cần sự tham gia của gia đình và cộng đồng Để hiểu đúng về hướng nghiệp, chúng ta cần nhận thức rằng nó là quá trình giúp học sinh khám phá bản thân, tìm kiếm đam mê và định hướng nghề nghiệp phù hợp với khả năng của mình.
Hướng nghiệp được định nghĩa là hệ thống các biện pháp tâm lý, giáo dục và y học nhằm hỗ trợ con người trong việc lựa chọn nghề nghiệp Mục tiêu là giúp họ tìm ra công việc không chỉ đáp ứng nhu cầu xã hội mà còn phù hợp với hứng thú và năng lực cá nhân.
Hướng nghiệp là khái niệm có nhiều cách hiểu khác nhau tùy thuộc vào lĩnh vực Theo các nhà tâm lý học, hướng nghiệp bao gồm các biện pháp giáo dục và y học giúp thế hệ trẻ lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với nhu cầu xã hội và năng lực cá nhân Các nhà kinh tế học nhìn nhận hướng nghiệp như những mối quan hệ kinh tế hỗ trợ sự phát triển năng lực lao động của mỗi cá nhân, giúp họ tham gia vào lĩnh vực hoạt động phù hợp Trong khi đó, các nhà giáo dục học coi hướng nghiệp là hoạt động của các tổ chức giáo dục nhằm giúp học sinh chọn nghề phù hợp với năng lực, thể lực và tâm lý của bản thân, đồng thời đáp ứng nhu cầu kinh tế - xã hội Hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục và học tập tại trường học.
Mặt khác, có thể xem xét khái niệm hướng nghiệp dưới góc độ xã hội và dưới góc độ giáo dục phổ thông:
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp là trách nhiệm chung của toàn xã hội, cần được thực hiện liên tục và đa dạng cho trẻ em Việc tận dụng các nguồn lực như câu lạc bộ, nhà văn hóa, rạp chiếu phim, và thư viện sẽ nâng cao hiệu quả hướng nghiệp, giúp trẻ hiểu rõ về nghề nghiệp và điều kiện làm việc Các tổ chức và cơ sở sản xuất cần dựa vào nguyện vọng của trẻ để tuyển chọn, nhằm khuyến khích sự lựa chọn nghề nghiệp theo sở thích và hứng thú Hướng nghiệp không chỉ là một công việc quan trọng mà còn phải được xã hội quan tâm, tránh để trẻ em tự phát chọn nghề hoặc phụ thuộc vào những yếu tố ngẫu nhiên Quá trình này giúp thế hệ trẻ phát huy năng lực lao động và có cuộc sống thỏa mãn với nghề nghiệp.
Theo Phạm Tất Dong (2004), hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông là hoạt động dạy và học, trong đó giáo viên và học sinh cùng tham gia Hướng nghiệp không chỉ là trách nhiệm của giáo viên mà còn là công việc của tập thể sư phạm nhằm giúp học sinh tự quyết định nghề nghiệp tương lai dựa trên phân tích năng lực, sở thích và nhu cầu nhân lực xã hội Đây là sự tác động của một hệ thống biện pháp từ nhà trường, gia đình và xã hội, trong đó nhà trường giữ vai trò chủ đạo để chuẩn bị cho thế hệ trẻ tham gia lao động tại những ngành nghề cần thiết Theo Từ điển Giáo dục học (2001), hướng nghiệp được định nghĩa là hệ thống biện pháp hỗ trợ học sinh tìm hiểu và lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với nguyện vọng, năng lực và điều kiện xã hội thực tế.
Hướng nghiệp được định nghĩa bởi Mạc Văn Trang (1993) là quá trình truyền đạt và hướng dẫn, giúp người học hiểu rõ về thế giới nghề nghiệp, thị trường lao động và đặc điểm cá nhân Qua đó, họ có khả năng lựa chọn nghề nghiệp, tìm kiếm việc làm phù hợp với nguyện vọng, hoàn cảnh và năng lực của mình (Lê Hồng Minh, 2010).
Hướng nghiệp, theo Phạm Tất Dong (2004), là hệ thống tác động của xã hội trong giáo dục, y học và kinh tế, nhằm hỗ trợ thế hệ trẻ lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với sở thích, năng lực và nguyện vọng cá nhân, đồng thời đáp ứng nhu cầu nhân lực trong các lĩnh vực sản xuất của nền kinh tế quốc dân.
Theo Nguyễn Văn Hộ (2006), hướng nghiệp là sự tác động của nhiều lực lượng xã hội, với sự chỉ đạo của hệ thống sư phạm, nhằm giúp thế hệ trẻ làm quen với các ngành nghề phổ biến Mục tiêu là để các em có thể lựa chọn nghề nghiệp một cách có ý thức khi tốt nghiệp ra trường.
Về văn bản quy phạm pháp luật thì theo Điều 3- Nghị định 75/2006/NĐ-
CP Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều Luật Giáo dục thì
Hướng nghiệp trong giáo dục là các biện pháp nhằm trang bị cho học sinh kiến thức về nghề nghiệp và khả năng lựa chọn nghề phù hợp, kết hợp giữa nguyện vọng cá nhân và nhu cầu lao động xã hội Mục tiêu của hướng nghiệp không phải là quyết định nghề nghiệp mà là giúp học sinh hiểu rõ bản thân, thế giới nghề nghiệp và các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định nghề nghiệp Hướng nghiệp hướng tới việc giáo dục sự lựa chọn nghề một cách có chủ đích, đảm bảo hạnh phúc và hiệu suất cao trong lao động, đồng thời cống hiến cho xã hội Hoạt động hướng nghiệp không chỉ diễn ra trong trường học mà còn cần sự tham gia của gia đình, cộng đồng và sự hỗ trợ từ các tổ chức xã hội, đặc biệt là cha mẹ học sinh.
Hướng nghiệp hiện nay được hiểu là một quá trình liên tục, giúp con người xác định mong muốn và năng lực của bản thân để thực hiện dự án cá nhân và nghề nghiệp Quá trình này không chỉ diễn ra tại một thời điểm mà kéo dài suốt đời, nhằm hỗ trợ con người lựa chọn nghề nghiệp phù hợp, vượt qua khó khăn và thích ứng với sự thay đổi trong xã hội Hướng nghiệp hiện đại không chỉ tập trung vào một nghề cụ thể mà mở rộng ra nhiều nhóm nghề, yêu cầu con người phải linh hoạt, đa dạng và có khả năng thích ứng cao để dễ dàng chuyển đổi công việc.
Hướng nghiệp là hoạt động giáo dục quan trọng trong và ngoài nhà trường, giúp học sinh khám phá nghề nghiệp và lựa chọn công việc phù hợp với năng lực cá nhân Hoạt động này không chỉ phát huy tối đa tiềm năng của mỗi cá nhân mà còn đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội, yêu cầu sự phối hợp đồng bộ từ nhiều bộ phận để quản lý hiệu quả lực lượng lao động dự trữ của đất nước.
Giáo dục hướng nghiệp trong trường phổ thông, theo Phạm Tất Dong (2004), là hoạt động giữa thầy và trò nhằm giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp tương lai Hoạt động này dựa trên việc phân tích khoa học về năng lực, sở thích cá nhân và nhu cầu nhân lực trong xã hội Trong bối cảnh giáo dục toàn diện, giáo dục hướng nghiệp đóng vai trò quan trọng, được thực hiện thông qua nhiều hình thức khác nhau để đạt được mục tiêu hỗ trợ học sinh trong việc tự quyết định nghề nghiệp của mình.
HS cần lựa chọn nghề nghiệp không chỉ dựa trên nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội mà còn phải phù hợp với nguyện vọng, năng lực và sức khỏe của bản thân Giáo dục hướng nghiệp trong trường phổ thông không chỉ nhằm quyết định nghề cho từng cá nhân, mà còn giúp điều chỉnh động cơ và hứng thú nghề nghiệp của học sinh, từ đó hỗ trợ các em trong việc chọn lựa nghề nghiệp tương lai một cách có ý thức ngay từ khi còn học tại trường.
Cơ sở thực tiễn về công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông
2.2.1 Giải pháp cho công tác hướng nghiệp cho học sinh phổ thông của các nước trên thế giới
Tư tưởng định hướng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ đã tồn tại từ thời cổ đại, mặc dù ở dạng sơ khai và thể hiện qua sự phân chia lao động dựa trên địa vị xã hội Điều này phản ánh sự áp đặt của giai cấp thống trị và sự bất bình đẳng trong phân công lao động Đến thế kỷ XIX, với sự phát triển của nền sản xuất và tư tưởng giải phóng con người, khoa học hướng nghiệp mới thực sự trở thành một lĩnh vực độc lập.
Sách Hỏi – đáp về giáo dục hướng nghiệp nhấn mạnh rằng theo UNESCO, hướng nghiệp là quá trình giúp người học đưa ra quyết định đúng đắn về nghề nghiệp Hiện nay, chỉ cung cấp thông tin là không đủ; cần chú trọng đến sự phát triển cá nhân, xã hội, giáo dục và nghề nghiệp của học sinh Hướng nghiệp ngày càng được coi là một quá trình phát triển, yêu cầu một cách tiếp cận chương trình thay vì chỉ thực hiện các cuộc phỏng vấn cá nhân tại những thời điểm quan trọng.
Vào năm 1937, Keller và Viteles đã đưa ra cái nhìn toàn cầu về tư vấn và hướng nghiệp, khảo sát và so sánh các quốc gia ở Châu Âu và Châu Á Tại một số quốc gia, các thuật ngữ như "hướng dẫn nghề", "tư vấn nghề" và "thông tin, tư vấn và hướng dẫn" đều chỉ các hoạt động liên quan đến tư vấn và hướng nghiệp Trong suốt thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, lĩnh vực này đã phát triển mạnh mẽ trong môi trường giáo dục Dù mỗi quốc gia có bối cảnh riêng, nhưng giáo dục hướng nghiệp vẫn gặp phải những vấn đề chung về lý luận và thực tiễn cần được làm rõ để tìm ra những phương pháp khả thi và hiệu quả cho hoạt động giáo dục hướng nghiệp (theo Lê Thị Thu Trà, 2016).
2.2.1.1 Ở các nước Châu Âu Ở các nước Châu Âu đều chú trọng đến giáo dục “tiền nghề nghiệp” cho học sinh ngay ở bậc học phổ thông; PLHS sớm ngay từ lớp 9 hoặc lớp 10, chủ yếu 2 nhánh học nghề và lên THPT (như Ba Lan, Cộng hòa Pháp); ở Đức hướng nghiệp cho học sinh phổ thông sớm hơn ngay ở bậc tiểu học Trong giáo dục phổ thông và giáo dục hướng nghiệp, các nước đều giảm thời lượng hàn lâm mà chú trọng tính thực tiễn nhiều hơn
- Ở Úc: Giáo dục hướng nghiệp – lập nghiệp ở ÚC
Mục tiêu của chương trình học tập được kế hoạch hóa là phát triển kỹ năng, kiến thức và thái độ cho học sinh Hoạt động giáo dục này trang bị cho học sinh khả năng đưa ra quyết định hướng nghiệp, giúp họ lựa chọn nghề nghiệp phù hợp trong và sau thời gian học, đồng thời tham gia hiệu quả vào thị trường lao động.
Nhiệm vụ của chúng ta là tìm hiểu về bản thân trong mối quan hệ với công việc, khám phá thế giới nghề nghiệp, và phát triển kỹ năng lập kế hoạch cùng ra quyết định trong sự nghiệp Điều này bao gồm việc học cách triển khai các quyết định nghề nghiệp và thực hiện các thay đổi công việc một cách hiệu quả.
Tại Mỹ, mỗi trường trung học thường có từ 3 đến 5 giáo viên chuyên trách công tác hướng nghiệp, tùy thuộc vào từng bang và số lượng học sinh Các giáo viên tư vấn (counselor) hỗ trợ học sinh trong việc tìm hiểu và nộp hồ sơ vào đại học, tổ chức tham quan trường, hướng dẫn chuẩn bị các bài thi chuẩn hóa như SAT, TOEFL, ACT, và cung cấp lời khuyên để xây dựng hồ sơ ấn tượng Họ chỉ tập trung vào việc tư vấn cho học sinh lớp 11 và 12, không tham gia giảng dạy các môn học khác Ở Pennsylvania và nhiều bang khác, học sinh có một tiết học mỗi tuần với counselor, nơi họ được hướng dẫn cụ thể về việc tra cứu thông tin và chuẩn bị cho chuyến tham quan trường Công tác hướng nghiệp diễn ra từ đầu năm lớp 11 đến cuối năm lớp 12, với các buổi tọa đàm mời những người nổi tiếng trong các lĩnh vực khác nhau để chia sẻ kinh nghiệm Học sinh có thể tham gia các buổi tọa đàm và giáo viên thường xuyên kết nối với các trường đại học và tổ chức để tạo cơ hội cho học sinh tham gia các sự kiện.
Nội dung giáo dục hướng nghiệp tại các trường trung học ở Pháp được chia thành nhiều phân ban hẹp, chủ yếu là các ban kỹ thuật - công nghệ nhằm đào tạo kỹ thuật viên Kế hoạch giảng dạy ở các trường này bao gồm khoảng 50% các môn văn hóa phổ thông và 50% các môn kỹ thuật nghề nghiệp Cải cách chương trình giáo dục kỹ thuật công nghệ ở tất cả các cấp học đã giúp nội dung giáo dục phù hợp hơn với từng giai đoạn học tập và trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật.
Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” xuất bản năm 1949 tại Pháp được coi là tài liệu đầu tiên về hướng nghiệp, nhấn mạnh sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự tiến bộ của công nghiệp Từ đó, cuốn sách khẳng định giáo dục hướng nghiệp là một yếu tố quan trọng, không thể thiếu trong bối cảnh xã hội ngày càng phát triển, đồng thời đóng vai trò thúc đẩy sự phát triển xã hội.
Giáo dục hướng nghiệp tại Liên bang Nga nhằm bảo đảm quyền tự chọn nghề của học sinh, giúp các em thể hiện nhân cách trong môi trường thị trường Đồng thời, nó tôn trọng hứng thú nghề nghiệp và đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động Việc nâng cao trình độ thạo nghề của cá nhân được xem là điều kiện quan trọng cho sự phát triển trong lao động Hệ thống giáo dục tại Nga đưa nội dung đào tạo miễn phí sơ cấp nghề vào chương trình giáo dục trung học kéo dài 3 năm, đồng thời chú trọng đến việc liên thông trong giáo dục nghề nghiệp từ sơ cấp đến trung cấp và đại học, với sự nhấn mạnh vào giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp.
Tại Đức, các nhà sư phạm chú trọng vào cơ sở khoa học của dạy học nghề, phối hợp giữa trường phổ thông và trung tâm kỹ thuật để lập kế hoạch thực tập cho học sinh Họ xác lập mối quan hệ giữa giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp, đồng thời thực hiện hướng nghiệp và phân loại học sinh ngay sau bậc tiểu học Sau lớp 10, học sinh được chia thành hai nhánh: một nhóm trở thành công nhân lành nghề và nhóm còn lại tiếp tục học hết lớp 12 phổ thông Sau lớp 12, học sinh lại được phân loại để vào đại học hoặc trung cấp nghề.
Các nước Châu Á chú trọng tổ chức giáo dục nghề sau trung học cơ sở, với hai hướng chính: một bộ phận học lên THPT và một bộ phận chuyển sang học nghề, như trung cấp chuyên nghiệp và trung cấp nghề ở Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc Việc tích hợp các môn hướng nghiệp và giáo dục phổ thông, cùng với các môn văn hóa, khoa học kỹ thuật và lao động, được thực hiện tại Trung Quốc và Philippines Các quốc gia này cũng chú trọng đến năng lực thực hành và nghiên cứu thực tiễn trong giáo dục nghề nghiệp, như ở Philippines và Malaysia Nhật Bản và Hàn Quốc quan tâm đến các môn học tự chọn sau bậc THCS, trong khi Hồng Kông triển khai giáo dục hướng nghiệp qua các chủ đề như kế hoạch nghề và tìm việc Chương trình giáo dục nghề nghiệp tại các nước này thường bao gồm hai năm học nghề sau trung học cơ sở, với sự tích hợp các môn khoa học công nghệ vào giảng dạy.
Sau khi hoàn thành THCS, học sinh tại Philippines được phân chia thành ba hướng chính: nhóm giáo dục kỹ thuật công nghệ cơ khí dân dụng, nhóm giáo dục phổ thông với các môn văn hóa, và nhóm giáo dục nghề nghiệp tập trung vào lý thuyết và thực hành trong các lĩnh vực như cơ khí, ô tô, hàn, điện, và điện tử tại Malaysia.
Tại Nhật Bản, giáo dục hướng nghiệp được chú trọng nhằm giải quyết mối quan hệ giữa kiến thức văn hóa phổ thông và kỹ năng nghề nghiệp, đảm bảo rằng học sinh từ các bậc học khác nhau đều nhận thức được tầm quan trọng của việc chuẩn bị cho tương lai lao động.
Ở Hàn Quốc, giáo dục kỹ thuật và lao động là phần quan trọng trong chương trình phổ thông Sau khi tốt nghiệp cấp II, học sinh được phân chia thành hai hướng: phổ thông và chuyên nghiệp, với các trường kỹ thuật nghề nghiệp tuyển sinh trước Giáo dục nghề nghiệp được coi trọng ngay từ cấp trung học, giúp học sinh định hướng nghề nghiệp sớm và phân luồng đào tạo hiệu quả Điều này không chỉ điều chỉnh cơ cấu nhân lực mà còn đáp ứng nhu cầu thị trường lao động theo từng ngành nghề Một trong những thành công của Hàn Quốc là khả năng dự báo nhu cầu nhân lực thông qua chiến lược phát triển của các tập đoàn lớn.
