(Luận văn thạc sĩ) quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội bắt buộc trên địa bàn huyện gia lâm, thành phố hà nội

Kết quả chính và kết luận Luận văn tập trung làm rõ 3 vấn đề chính: 1 Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước tại địa bàn huyện với 5 nội dung chính qua đó tổng kết lại kết quả đạt được tro

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

DƯƠNG NGỌC CƯƠNG

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO HIỂM

XÃ HỘI BẮT BUỘC TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN GIA LÂM,

THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Quốc Oánh

NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày 11 tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Dương Ngọc Cương

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn:

- Ban giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Ban quản lý đào tạo, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ về mọi mặt

để tôi hoàn thành luận văn

- Các thầy, cô Bộ môn Kế hoạch và Đầu tư, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn; các thầy, cô Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã giảng dạy, giúp đỡ tôi trong quá trình học và làm luận văn

- BHXH thành phố Hà Nội, BHXH huyện Gia Lâm đã tạo điều kiện cho tôi được

đi học để nâng cao trình độ, động viên khích lệ và cung cấp cho tôi những số liệu quý báu để hoàn thiện Luận văn này

- Huyện ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội; Phòng Thống kê, Phòng Lao động Thương binh và Xã hội, Chi cục Thuế, Liên Đoàn Lao động huyện Gia Lâm đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thu thập số liệu tại địa phương

- Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo – TS Nguyễn Quốc Oánh đã tận tình chỉ dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

- Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các đồng chí, đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ, động viên khích lệ, đồng thời có những

ý kiến đóng góp quý báu trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn này

Hà Nội, ngày 11 tháng 11 năm 2017

Tác giả luận văn

Dương Ngọc Cương

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục sơ đồ, biểu đồ ix

Trích yếu luận văn x

Thesis abstract xiv

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.2.1 Mục tiêu chung 2

1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2

1.3 Phạm vi nghiên cứu 3

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 3

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 3

1.4 Câu hỏi nghiên cứu 3

1.5 Đóng góp mới của đề tài 4

Phần 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về QLNN về bảo hiểm xã hội bắt buộc 5

2.1 Cơ sở lý luận 5

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản 5

2.1.2 Đặc điểm và công cụ quản lý nhà nước về BHXH BB 8

2.1.3 Nội dung quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc 10

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc 13

2.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài 16

2.2.1 Bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước về BHXH trên thế giới 16

2.2.2 Bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước về BHXH tại Việt Nam 21

2.2.3 Rút ra bài học kinh nghiệm cho công tác quản lý BHXH BB của huyện Gia Lâm 23

Phần 3 Phương pháp nghiên cứu 25

3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 25

3.1.1 Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội huyện Gia Lâm 25

3.1.2 Đặc điểm cơ bản của BHXH huyện Gia Lâm 26

3.2 Phương pháp nghiên cứu 29

3.2.1 Chọn điểm nghiên cứu 29

3.2.2 Phương pháp thu thập dữ liệu 30

3.2.3 Phương pháp phân tích thông tin 32

3.2.4 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 32

Phần 4 Kết quả nghiên cứu và thảo luận 34

4.1 Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc tại huyện Gia Lâm 34

4.1.1 Thực trạng ban hành văn bản quy phạm pháp luật về BHXH 34

4.1.2 Thực trạng quản lý thông tin tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm 39

4.1.3 Thực trạng quản lý đối tượng tham gia BHXH BB 44

4.1.4 Thực trạng thu, chi và quản lý quỹ BHXH BB trên địa bàn huyện Gia Lâm 54

4.1.5 Thực trạng thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH và giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý vi phạm pháp luật về BHXH trên địa bàn huyện Gia Lâm 62

4.1.6 Đánh giá chung về tình hình quản lý BHXH BB tại BHXH huyện Gia Lâm 67

4.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH bb tại huyện Gia Lâm 71

4.2.1 Cơ chế chính sách có liên quan 71

4.2.2 Điều kiện kinh tế xã hội 74

4.2.3 Nhận thức của đối tượng tham gia BHXH 75

4.2.4 Tổ chức bộ máy và năng lực đội ngũ cán bộ quản lý nhà nước về BHXH 79

4.3 Giải pháp góp phần tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc tại huyện Gia Lâm, tp hà nội 85

4.3.1 Hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thực hiện luật BHXH của cơ quan BHXH huyện 85

4.3.2 Đổi mới công tác thông tin tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật

BHXH 85

4.3.3 Hoàn thiện bộ máy tổ chức hoạt động, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH 86

4.3.4 Hoàn thiện quy trình và siết chặt quản lý thu, chi và phát triển quỹ BHXH trong thời gian tới 89

4.3.5 Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm khắc các trường hợp vi phạm pháp luật về BHXH 90

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 92

5.1 Kết luận 92

5.2 Kiến nghị 93

5.2.1 Kiến nghị với Chính phủ 93

5.2.2 Kiến nghị với Bảo hiểm xã hội Việt Nam 94

5.2.3 Kiến nghị với BHXH thành phố Hà Nội 95

5.2.4 Kiến nghị với Huyện ủy, UBND huyện Gia Lâm 96

Tài liệu tham khảo 97

Phụ lục 100

DNNQD Doanh nghiệp ngoài quốc doanh

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Tình hình lao động của BHXH huyện Gia Lâm (2014 - 2016) 28Bảng 4.1 Đánh giá của các đơn vị về công tác ban hành văn bản quy phạm

pháp luật về BHXH BB 38Bảng 4.2 Tình hình truyền thông pháp luật về BHXH BB 40Bảng 4.3 Đánh giá của các đơn vị sử dụng lao động về công tác tuyên truyền,

phổ biến pháp luật về BHXH BB 41Bảng 4.4 Đánh giá của người lao động về công tác tuyên truyền, phổ biến

pháp luật về BHXH BB 43Bảng 4.5 Tình hình mở rộng đối tượng tham gia BHXH BB trên địa bàn

huyện Gia Lâm giai đoạn 2014 – 2016 46Bảng 4.6 Tình hình đơn vị tham gia BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia

Lâm năm 2014 - 2016 49Bảng 4.7 Kết quả thực hiện kế hoạch tham gia BHXH BB về số lượng lao

động tại huyện Gia Lâm (2014- 2016) 52Bảng 4.8 Tình hình thu quỹ BHXH bắt buộc giai đoạn 2014 – 2016 55Bảng 4.9 Tình hình nợ đọng BHXH bắt buộc tại BHXH huyện Gia Lâm

(2014 - 2016) 58Bảng 4.10 Tình hình chi trả chế độ BHXH tại huyện Gia Lâm giai đoạn 2014

– 2016 60Bảng 4.11 Kết quả thanh tra, kiểm tra về BHXH BB tại các đơn vị sử dụng lao

động trên địa bàn huyện Gia Lâm giai đoạn 2014 – 2016 63Bảng 4.12 Kết quả thanh tra, kiểm tra về việc chi trả BHXH của các đại lý chi

trả lương hưu và trợ cấp trên địa bàn huyện Gia Lâm giai đoạn

2014 – 2016 64Bảng 4.13 Đánh giá của cán bộ quản lý về mức xử phạt vi phạm trong lĩnh

vực BHXH BB 67Bảng 4.14 Tình hình tham gia BHXH của người lao động tại các cơ sở sử

dụng LĐ điều tra giai đoạn 2014-2016 74

Bảng 4.15 Hiểu biết về các chính sách và chế độ BHXH BB của người lao

động tại các cơ sở sử dụng lao động 76 Bảng 4.16 Mức độ tìm hiểu thông tin về chính sách và chế độ BHXH BB của

người lao động tại các sơ sở sử dụng lao động 77 Bảng 4.17 Nguồn tiếp cận thông tin về chính sách và chế độ BHXH BB của

người lao động tại các cơ sở sử dụng lao động 77 Bảng 4.18 Mức độ hiểu biết của chủ sử dụng lao động về pháp luật BHXH tại

các đơn vị điều tra 78 Bảng 4.19 Mức độ hiểu biết của chủ sử dụng lao động về mức đóng BHXH tại

các đơn vị điều tra 79 Bảng 4.20 Đánh giá của các đơn vị sử dụng lao động về thái độ phục vụ của

cán bộ viên chức BHXH huyện Gia Lâm 84

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 3.1 Cơ cấu tổ chức của BHXH huyện Gia Lâm 26

Biểu 4.1 Tỷ lệ lựa chọn phương thức nắm bắt thông tin về chính sách BHXH bắt buộc của người lao động 41

Biểu 4.2 Tỷ lệ tiếp cận thông tin về BHXH 42

Biểu 4.3 Tốc độ tăng trưởng của các đơn vị và lao động tham gia BHXH BB giai đoạn 2014-2016 47

Biểu 4.4 Số lượng lao động tham gia BHXH BB trên địa bàn huyện Gia Lâm 53

Biểu 4.5 Tình hình thu quỹ BHXH BB trên địa bàn huyện Gia Lâm 56

Biểu 4.6 Số lượng đơn vị nợ đọng quỹ BHXH trên địa bàn huyện Gia Lâm 57

Biểu 4.7 Tỷ lệ đơn vị sử dụng lao động có tình trạng tạm dừng hoặc nợ đọng BHXH trên địa bàn huyên Gia Lâm 72

Biểu 4.8 Số lượng lao động có việc làm và lao động tham gia BHXH trên địa bàn giai đoạn từ năm 2014 – 2016 73

Biểu 4.9 Cơ cấu cán bộ tại BHXH huyện Gia Lâm năm 2016 81

Biểu 4.10 Tình hình tham gia các khóa đào tạo chuyên môn, nghiệp vụ của các cán bộ công chức, viên chức làm công tác BHXH huyện Gia Lâm 83

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Dương Ngọc Cương

Tên luận văn: Quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

BB cho người lao động nói riêng còn thấp Trong khi đó, do cơ chế phối hợp thực hiện Luật BHXH trong quản lý đối tượng thuộc diện phải tham gia BHXH theo Luật còn nhiều bất cập, nhiều doanh nghiệp tìm mọi cách trốn tránh trách nhiệm tham gia BHXH cho người lao động; gây thất thoát cho quỹ BHXH và làm giảm lòng tin của người lao động vào cơ quan quản lý Để khắc phục những hạn chế, bất cập nói trên, nhằm mở rộng và tăng trưởng nguồn thu BHXH, phát triển bền vững quỹ BHXH trên địa bàn huyện thì việc nghiên cứu giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc là rất cần thiết Vì vậy, với kinh nghiệm thực tiễn của người đang làm công tác BHXH tại địa phương Tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “Quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội”

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài:

Trên cơ sở đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội hiện nay, từ đó đề xuất giải pháp nhằm góp phần tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội trong thời gian tới

Phần tổng quan tài liệu nghiên cứu của đề tài tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của Quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc qua đó rút ra bài học kinh nghiệm về QLNN đối với lĩnh vực BHXH cho BHXH huyện Gia Lâm

Phương pháp nghiên cứu

Chọn đối tượng sử dụng lao động: Căn cứ vào cơ cấu các đơn vị theo từng loại hình đang quản lý tại huyện Gia Lâm, tác giả tiến hành điều tra 60 cán bộ quản lý của các đơn vị DN trên địa bàn

Chọn cán bộ lãnh đạo, cán bộ chuyên trách thuộc đơn vị quản lý đối tượng tham

gia BHXH BB để phỏng vấn

Chọn người lao động tham gia BHXH: Tiến hành phỏng vấn 60 lao động trong

đó 30 lao động DNNQD, 10 lao động DNNN và 20 lao động thuộc đơn vị HCSN

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu tác giả sử dụng các phương pháp phân tích như phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh

Kết quả chính và kết luận

Luận văn tập trung làm rõ 3 vấn đề chính:

(1) Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước tại địa bàn huyện với 5 nội dung chính qua đó tổng kết lại kết quả đạt được trong việc quản lý BHXH của BHXH huyện Gia Lâm đã cố gắng thực hiện công tác quản lý BHXH BB dẫn chứng là số đơn vị, số lao động tham gia và số thu BHXH tăng lên theo từng năm; cải cách hành chính, rút gọn các thủ tục, thời gian giải quyết nhanh và hiệu quả hơn, tiêu thức thu BHXH được đơn giản hóa phát huy tính hiệu quả nhanh gọn Tuy nhiên vẫn còn một số tồn tại hạn chế về

cơ chế chính sách, chưa có sự phối hợp quản lý giữa BHXH với UBND huyện; số lượng cán bộ quản lý BHXH còn ít so với yêu cầu thực tiễn, thông tin tuyên truyền còn chạy theo phong trào, thanh tra kiểm tra còn buông lỏng

(2) Các yếu tố ảnh hưởng đến QLNN về BHXH BB: Luận văn cũng đã chỉ ra 4 nhóm yếu tố chính bao gồm: Cơ chế chính sách trong đó có chính sách về BHXH và một số chính sách có liên quan khác; Nhận thức của người lao động và chủ sử dụng lao động; Điều kiện kinh tế xã hội và năng lực của đội ngũ cán bộ QLNN về BHXH

(3) Hệ thống giải pháp tăng cường QLNN về BHXH BB: Thông qua phân tích đánh giá thực trạng tìm hiểu nguyên nhân và các yếu tố ảnh hướng đến QLNN về BHXH BB tại địa bàn huyện Gia Lâm Luận văn đã đưa ra một số giải pháp cụ thể bao gồm: (a)Hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thực hiện luật BHXH của cơ quan BHXH huyện; (b) Đổi mới công tác thông tin tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật BHXH; (c) Hoàn thiện bộ máy tổ chức hoạt động, nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH; (d) Hoàn thiện quy trình và siết chặt quản lý thu, chi và phát triển quỹ BHXH trong thời gian tới; (e) Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm khắc các trường hợp vi phạm pháp luật về BHXH

Phần kết luận và kiến nghị: Khái quát lại các kết quả đã đạt được trong cả luận văn đồng thời đề xuất một số kiến nghị đối với các cơ quan QLNN về BHXH BB và các ban ngành có liên quan, các đối tượng tham gia BHXH tất cả vì một mục tiêu chung góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý của BHXH huyện nói chung và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động nói riêng

THESIS ABSTRACT

Name of the author: Duong Ngoc Cuong

Name of the thesis: State management on compulsory social insurance in Gia Lam district, Hanoi city

Name of training agency: Vietnam National University of Agriculture

Research purpose

Gia Lam district is a suburban district with few enterprises which are mostly small enterprises Both employees and employers have not understood fully about the importance of social insurance Therefore, the participation rate in social insurance in general and compulsory social insurance for employees in particular is still low Meanwhile, due to the shortcomings of the collaboration mechanism to implement the Law on social insurance in general and to manage the targets subjected to social insurance according to the law in particular, local social insurance agencies mostly depend on self-declaration of enterprises to collect the insurance fee, which lead to the situation that many enterprises find all ways to shirk the responsibility to pay social insurance for employees; creating the loss to social insurance fund and breaking the faith of employees in management agencies In order to overcome the above-mentioned limitation and shortcomings to expand and increase revenue for social insurance and develop sustainably social insurance fund in the district, it is necessary to study the countermeasures to enhance state management on compulsory social insurance Therefore, with the experiences of the practitioner involved in social insurance in the locality, I decide to research on the topic: “State management on compulsory social insurance in Gia Lam district, Hanoi city”

Research objective:

Based on the evaluation of current condition of state management on compulsory state management in Gia Lam district, Hanoi city, propose the countermeasures to contribute to enhance state management on compulsory social insurance in Gia Lam district, Hanoi city in the next coming time

Select employees covered by social insurance: Conduct interview with 60 employees, in which 30 employees from non-state enterprises, 10 employees from state-owned enterprises and 20 employees from administrative units

In order to achieve the research objectives, the author us analysis method such as descriptive statistics method, comparision method

Main results and conclusion

The thesis focuses on 3 main issues:

(1) The evaluation of current situation in the district with 5 main areas has demonstrated the effort and results in the management of social insurance of Gia Lam District The proof is the number of units, employees covered by social insurance and revenue for social insurance has been increasing annually; administrative reform has been continuously conducted, red tape has been cut in order to save time for clients and

to increase the effectiveness of social insurance fee collection However, there are some shortcomings including irrelevant policy and mechanism; lack of effective cooperation between social insurance agency and the People’s Committee of the District; limited number of social insurance employees compared to the requirements and workload; ineffective propaganda; and lack of oversight and evaluation

(2) Affecting factors to state management on compulsory social insurance: Thesis showed 4 main factors including: Policy mechanisms including policy about social insurance and some other related policies; Awareness of employees and employers; Socio-economic conditions and capacity of human resources of state management on social insurance

(3) Countermeasures system to enhance state management on compulsory social insurance: By analysis of current situation to find the reasons and affecting factors to state management on compulsory social insurance in Gia Lam district, the thesis proposed some specific countermeasures including: (a) Complete the legal documents

by district social insurance agency to guide the implementation of Law on social insurance; (b) Innovate the information provision and dissemination activities, disseminate policies and legislation on social insurance; (c) Strengthen the organization structure, develop the capacity of human resources involved in social insurance work; (d) Complete the process and tighten the management of revenue, payment and development of social insurance fund in the next coming time; (e) Enhance the investigation and monitoring, strictly punish the violations to law on social insurance

Conclusion and recommendation: Review the results and findings of the thesis and propose necessary recommendations to social insurance agencies and relevant public agencies, and the clients to increase the effectiveness of social insurance management of the district in general and the interests and rights of the labors in particular

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Tại Việt Nam, Đảng và Chính phủ luôn xác định chính sách bảo hiểm xã hội là chính sách có tính nhân văn sâu sắc, có tầm quan trọng và vai trò to lớn đối với cuộc sống con người Điều này đã được khẳng định trong Nghị quyết số 21-NQ/TW, ngày 22/11/2012 của Bộ Chính trị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác BHXH, BHYT giai đoạn 2012 – 2020 theo đó: “Vai trò, mục tiêu của BHXH trong hệ thống các chính sách xã hội nhằm hướng tới tăng cường nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững”

Hội nhập kinh tế khu vực và kinh tế toàn cầu sẽ có tác động mạnh mẽ tới toàn bộ chính sách, pháp luật của Việt Nam BHXH cũng không nằm ngoài tiến trình đó Luật BHXH cần được hoàn thiện song song với việc tổ chức thực hiện các hoạt động BHXH một cách nhất quán đồng bộ nhằm theo kịp trình độ của các nước trong khu vực và quốc tế Cùng với đó, sự phát triển của nền kinh tế thị trường kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của các thành phần kinh tế đã đưa nền kinh tế nước ta có nhiều chuyển biến tích cực, đời sống người dân được nâng cao, tuy nhiên để mục tiêu phát triển nền kinh tế không đi chệch với mục tiêu XHCN mà Đảng đã đề ra thì vai trò của quản lý nhà nước là vô cùng cần thiết Tuy nhiên sự đa dạng và phức tạp của nền kinh tế thị trường cũng đặt ra nhiều khó khăn, thách thức: Xuất phát từ nhu cầu ngày càng tăng cao của nền kinh tế thị trường mà sự lựa chọn, đào thải lao động của thị trường dẫn đến mất việc làm, thất nghiệp của người lao động; sự biến động phức tạp của thị trường dẫn đến nhiều rủi ro về ốm đau, tai nạn, bệnh nghề nghiệp,… ngày một gia tăng Do đó

để bảo vệ lợi ích cho người lao động đòi hỏi nhà nước cần tăng cường vai trò quản lý của mình hơn nữa trong các chính sách hỗ trợ cho các rủi ro người lao động gặp phải - chính sách BHXH Quản lý hoạt động BHXH phải được tiến hành gắn liền với sự phát triển kinh tế, hài hòa với tiến bộ và công bằng xã hội Hiện nay không ít doanh nghiệp lợi dụng khe hở của luật pháp về quản lý đối tượng tham gia BHXH trong việc tự kê khai số lượng lao động thuộc diện tham gia đóng BHXH bắt buộc mà tìm cách không kê khai, kê khai thiếu thậm chí trốn đóng BHXH gây thiệt hại cho người lao động và làm giảm hiệu quả hoạt động của các đơn vị BHXH Vì vậy, tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt

động BHXH là vấn đề bức thiết hiện nay, là yêu cầu cấp bách, tất yếu và khách quan đặt ra từ chính đòi hỏi của nền kinh tế thị trường nhằm đảm bảo quyền lợi cho người LĐ và nguồn thu cho BHXH Việc tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH với mục đích tạo ra cơ chế, chính sách công bằng, dân chủ đáp ứng nguyện vọng của đại đa số người lao động, đòi hỏi của xã hội, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động khi tham gia BHXH

Huyện Gia Lâm nằm ở phía Đông của thành phố Hà Nội, với dân số 260,18 nghìn người Là một huyện ngoại thành với số doanh nghiệp ít và hầu hết là các doanh nghiệp nhỏ, cả người lao động và các đơn vị sử dụng lao động đều chưa hiểu hết về tầm quan trọng của BHXH, nên việc tham gia đóng BHXH nói chung

và BHXH BB cho người lao động nói riêng còn thấp Trong khi đó, do cơ chế phối hợp thực hiện Luật BHXH nói chung, trong quản lý đối tượng thuộc diện phải tham gia BHXH theo Luật nói riêng còn nhiều bất cập, đơn vị BHXH địa phương chủ yếu dựa vào sự tự kê khai của doanh nghiệp làm căn cứ thu bảo hiểm dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp tìm mọi cách trốn tránh trách nhiệm tham gia BHXH cho người lao động; gây thất thoát cho quỹ BHXH và làm giảm lòng tin của người lao động vào cơ quan quản lý Để khắc phục những hạn chế, bất cập nói trên, nhằm mở rộng và tăng trưởng nguồn thu BHXH, phát triển bền vững quỹ BHXH trên địa bàn huyện thì việc nghiên cứu giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc là rất cần thiết

Xuất phát từ thực trạng trong quản lý nhà nước về BHXH nói chung và BHXH bắt buộc nói riêng Bằng những kinh nghiệm thực tiễn của người đang làm công tác BHXH tại địa phương Tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “Quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội” 1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

1.2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc tại địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội hiện nay, từ đó đề xuất giải pháp nhằm góp phần tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội trong thời gian tới

1.2.2 Mục tiêu cụ thể

- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước về BHXH BB

- Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội trong những năm qua

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội

- Đề xuất một số giải pháp tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội trong thời gian tới

1.3 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc Nghiên cứu các cơ chế chính sách có liên quan đến quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc

Đối tượng khảo sát của đề tài: BHXH, doanh nghiệp, đơn vị hành chính sự nghiệp, cán bộ làm việc tại BHXH, người sử dụng lao động và người lao động trong các doanh nghiệp trên địa bàn huyện Gia Lâm

Dữ liệu thứ cấp thu thập tập trung từ năm 2014 – 2016

Dữ liệu sơ cấp thu thập từ năm 2016 – 2017

1.4 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu này nhằm trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:

- Thực trạng quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc tại địa bàn huyện Gia Lâm những năm qua như thế nào?

- Những yếu tố nào ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm?

- Giải pháp nào để tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc trên địa bàn huyện Gia Lâm?

1.5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI

- Luận văn đã hệ thống hóa làm sáng tỏ hệ thống lý luận và thực tiễn đối với hoạt động quản lý nhà nước về BHXH nói chung và BHXH bắt buộc nói riêng; bài học kinh nghiệm về quản lý BHXH của các nước trong khu vực, của các địa phương trong và ngoài tỉnh

- Luận văn cũng đã tổng hợp thực trạng quản lý BHXH tại BHXH huyện Gia Lâm theo 5 nội dung: Tình hình ban hành văn bản quy phạm pháp luật về BHXH; Quản lý thông tin tuyên truyền, phổ biến pháp luật; Quản lý thực hiện công tác thống kê, thông tin về BHXH bắt buộc; Quản lý tình hình thu, chi và quản lý quỹ BHXH BB trên địa bàn huyện; Thực trạng thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH; Giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về BHXH trên địa bàn huyện Từ đó luận văn đã làm rõ những tồn tại hạn chế trong quản lý nhà nước về BHXH, nguyên nhân tồn tại làm căn cứ cho các nhà quản lý, cơ quan BHXH nghiên cứu để có những chính sách điều chỉnh phù hợp nhằm phát huy hiệu quả của hoạt động BHXH trên địa bàn

Luận văn đã xác định một số yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH BB tại BHXH huyện Gia Lâm đó là cơ chế chính sách, năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác BHXH, nhận thức của người tham gia BHXH và điều kiện về kinh tế

Từ những nội dung trên luận án đã đưa ra một số các giải pháp nhằm tăng cường quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc tại địa bàn huyện Gia Lâm

PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẨN LÝ NHÀ

Tuyên ngôn về nhân quyền của Liên Hợp Quốc thông qua ngày 10/12/1948

đã xác nhận “Tất cả mọi người, với tư cách là thành viên của xã hội, có quyền hưởng bảo hiểm xã hội” ( Đại hội đồng liên hợp quốc, 1948)

Bảo hiểm xã hội là một bộ phận cấu thành quan trọng của vấn đề an sinh

xã hội, là cơ chế chính trong hệ thống an sinh xã hội Vì thế, chính sách bảo hiểm

xã hội trước tiên là một trong các chính sách an sinh xã hội

Tại Việt Nam BHXH được định nghĩa Theo Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội” (Chính phủ, 2014)

b Khái niệm về BHXH bắt buộc

Theo quy định tại Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014: Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước

tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia

c Vai trò, chức năng của BHXH

* Đối với người lao động:BHXH bảo đảm nguồn thu nhập cho người lao động và gia đình của họ khi chẳng may gặp những rủi ro làm giảm hoặc mất nguồn thu nhập BHXH giúp cho người lao động tiết kiệm được những khoản nhỏ, đều đặn tạo thành nguồn dự phòng cần thiết khi mất sức lao động, ốm đau, tuổi già, sinh con mà trong đó chủ sử dụng lao động phải đóng một khoản tiền với tỷ lệ tương đối cao so với người lao động (BHXH thu 26% tiền lương đóng BHXH của người lao động, trong đó người lao động đóng 8%, chủ sử dụng lao động đóng 18%) Điều này giúp cho người lao động cảm thấy được sự quan tâm

của chủ sử dụng lao động, sự bảo hộ của Nhà nước, tin tưởng vào chế độ, vào Nhà nước giúp người lao động an tâm làm việc tạo ra của cải vật chất cho xã hội, góp phần ổn định xã hội

* Đối với các tổ chức sử dụng lao động: BHXH tạo điều kiện cho người sử dụng lao động có trách nhiệm đối với người lao động, giúp cho mối quan hệ chủ thợ được tốt đẹp và bền vững, tránh những cuộc biểu tình, đình công đòi quyền lợi của người lao động làm thiệt hại đến tài sản của doanh nghiệp Người lao động chuyên tâm làm việc, sản xuất kinh doanh, gia tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp Giúp cho doanh nghiệp ổn định nguồn chi, khi doanh nghiệp gặp phải trường hợp nhiều người lao động gặp rủi ro đồng thời thì doanh nghiệp cũng không phải bỏ ra một khoản tiền lớn cùng một lúc như vậy giúp cho việc sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp được ổn định

* Đối với xã hội: Cơ chế hoạt động của BHXH là “chia sẻ rủi ro”, từ đó nâng cao tính cộng đồng, tính đoàn kết giữa các thành viên trong xã hội, lá lành đùm lá rách BHXH hoạt động trên nguyên tắc “có đóng có hưởng” đã tạo ra bước đột phá về sự bình đẳng trong xã hội Khi đó người làm việc ở các thành phần kinh tế, các ngành nghề, địa bàn khác nhau sẽ được tham gia BHXH và được hưởng những chế độ BHXH như nhau Hơn nữa, nguồn quỹ BHXH là do người lao động và chủ sử dụng lao động đóng góp như vậy giảm gánh nặng cho ngân sách Nhà nước, từ đó thực hiện mục tiêu an sinh xã hội lâu dài Người lao động làm công ăn lương, mức lương cao hay thấp tùy thuộc vào nhiều yếu tố như: trình độ, năng lực, bằng cấp, thâm niên, chức vụ Như vậy, người có trình độ cao

sẽ được hưởng lương cao hơn người có trình độ thấp đó là điều hiển nhiên và công bằng Tuy nhiên thông qua BHXH, Nhà nước phân phối lại thu nhập Người

có lương cao hơn sẽ đóng góp vào quỹ BHXH nhiều hơn để giúp đỡ những người yếu thế hơn trong xã hội Đây là một trong những mục tiêu quan trọng trong các chính sách kinh tế - xã hội ở tầm vĩ mô BHXH không hàm ý lấy của người giàu chia cho người nghèo một cách cứng nhắc mà là dựa trên tư tưởng “ lá lành đùm

lá rách” phát huy tính nhân văn, sống có tình có nghĩa giữa các cá nhân, các nhóm dân cư trong xã hội

Một chức năng quan trọng của BHXH là quản lý quỹ BHXH Các quá trình thu chi không diễn ra đồng thời, sự tồn tích của quỹ BHXH là rất lớn Chính vì vậy trong các hoạt động của BHXH luôn đặt ra một yêu cầu: Quỹ BHXH phải tự

bảo tồn và phát triển dưới nhiều hình thức khác nhau trong đó có hình thức đầu tư phát triển phần nhàn rỗi của quỹ Đây là một trong những nguồn vốn quan trọng, tác động mạnh mẽ đến sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, là một trong những nguồn đầu tư lớn để tạo ra những cơ sở sản xuất kinh doanh mới giải quyết việc làm cho người lao động, giảm tình trạng thất nghiệp của đất nước, tăng thu nhập cá nhân cho người lao động, góp phần tăng tổng sản phẩm quốc dân

2.1.1.2 Khái niệm quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc

Tức theo Mác quản lý là nhằm phối hợp các lao động đơn lẻ để đạt được cái thống nhất của toàn bộ quá trình sản xuất Đây chính là mục đích của quản lý Đối với các nhà khoa học nghiên cứu về quản lý hiện nay, cho rằng: "Quản

lý là sự tác động có tổ chức có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản

lý nhằm đạt mục tiêu đã đề ra" (Nguyễn Hồng Sơn và Phan Huy Đường, 2013) Quản lý diễn ra trong tất cả mọi lĩnh vực hoạt động của con người khi có nhiều người liên kết, hợp tác với nhau, diễn ra trên nhiều cấp độ khác nhau, nhằm tạo sự phối hợp hành động thống nhất, đạt mục đích đã đề ra và đúng với định hướng của nhà quản lý Tương tự, đối với hoạt động BHXH nói chung và hoạt động thu BHXH nói riêng cũng cần có quản lý

Quản lý nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để duy trì và phát triển các mối quan hệ xã hội và trật tự pháp luật nhằm thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của nhà nước trong công cuộc xây dựng CNXH và bảo vệ tổ quốc XHCN (Nguyễn Hữu Hải và cs., 2014)

Như vậy, quản lý nhà nước là hoạt động mang tính chất quyền lực Nhà nước, sử dụng quyền lực Nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội

b Quản lý nhà nước về BHXH

Chưa có khái niệm cụ thể hoặc định nghĩa chính xác về quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH nói chung và BHXH bắt buộc nói riêng Song từ việc làm rõ các khái niệm ở phần trên cùng với một số văn bản có đề cập đến quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt buộc ta có thể đưa ra những đặc trưng cơ bản về quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt buộc như sau:

Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt buộc là quá trình nhà nước

sử dụng trong phạm vi quyền lực của mình tác động có tổ chức và điều chỉnh vào các quan hệ nảy sinh trong hoạt động BHXH nhằm đảm bảo cho hoạt động BHXH bắt buộc diễn ra theo đúng quy định của pháp luật, và thực hiện đúng chức năng nhiệm vụ của BHXH

Quản lý nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt buộc là một quá trình từ việc xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về BHXH, BHXH BB; Tuyên truyền, phổ biến, chế độ, chính sách pháp luật về BHXH, BHXH bắt buộc

Tổ chức thực hiện chiến lược, chế độ, chính sách về BHXH bắt buộc đến việc tổ chức bộ máy thực hiện cũng như thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH bắt buộc

Theo quy định tại Điều 8 Luật Bảo hiểm xã hội, các cơ quan quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội gồm (Chính phủ, 2014):

- Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội

- Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội

- Bộ, cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình thực hiện quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội

- Uỷ ban nhân dân các cấp thực hiện quản lý nhà nước về bảo hiểm xã hội trong phạm vi địa phương theo phân cấp của Chính phủ

2.1.2 Đặc điểm và công cụ quản lý nhà nước về BHXH BB

2.1.2.1 Đặc điểm của quản lý nhà nước về BHXH BB

Từ khái niệm quản lý nhà nước nêu trên ta có thể nêu ra một số đặc điểm riêng của quản lý nhà nước trong hoạt động BHXH như sau:

 Nhà nước là chủ thể tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH trong nền kinh tế thị trường

Xuất phát từ tính phức tạp, năng động và nhạy cảm của nền kinh tế thị trường đòi hỏi mang tính quyền lực nhà nước để tổ chức và điều hành các hoạt động BHXH nói chung và BHXH bắt buộc nói riêng Chủ thể ấy chính là nhà nước mà cụ thể hơn là các cơ quan nhà nước, các tổ chức và cá nhân được nhà nước trao quyền Để hoàn thành sứ mệnh của mình nhà nước phải xây dựng, tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH

 Pháp luật là cơ sở và là công cụ quản lý hàng đầu, công cụ không thể thay thế do xuất phát từ nhu cầu khách quan trong nền kinh tế thị trường để nhà nước

tổ chức và quản lý các hoạt động BHXH nói riêng và hoạt động kinh tế - xã hội nói chung

Trong nền kinh tế thị trường các quan hệ kinh tế nói chung, các quan hệ BHXH và BHXH bắt buộc nói riêng diễn ra phức tạp và đa dạng đòi hỏi sự quản

lý của nhà nước Để quản lý được nhà nước phải sử dụng đến hệ thống các công

cụ như: Luật, các văn bản luật, các công cụ cưỡng chế Luật và các văn bản luật nhà nước ban hành mang tính chuẩn mực Những quy tắc sử sự có tính bắt buộc chung được nhà nước sử dụng như một công cụ hữu hiệu nhất và không thể thiếu trong việc quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội cũng như các hoạt động BHXH bắt buộc

Sự quản lý của nhà nước đối với hoạt động BHXH bắt buộc đòi hỏi có một

bộ máy thực hiện các hoạt động BHXH mạnh, có hiệu lực và hiệu quả và một hệ thống pháp luật về BHXH đồng bộ hoàn chỉnh (Nguyễn Danh Long, 2013) 2.1.2.2 Công cụ quản lý nhà nước về BHXH

Nhà nước thực hiện chức năng quản lý, điều hành xã hội đã sử dụng hệ thống rất nhiều công cụ khác nhau

Một là, trong hoạt động quản lý đối với BHXH công cụ chủ yếu mà Nhà nước sử dụng là các văn bản pháp luật Văn bản pháp luật về BHXH là toàn bộ các văn bản do cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền ban hành bao gồm:

- Luật BHXH: Là văn bản do Quốc Hội ban hành năm 2014 có hiệu lực từ ngày 01/01/2016 đây chính là cơ sở, nền tảng cho mọi hoạt động BHXH Luật xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa BHXH với Nhà nước; với người sử dụng lao động và với người lao động là cơ sở pháp lý

để điều chỉnh mọi hành vi có liên quan đến BHXH buộc mọi người phải tuân thủ

- Các văn bản dưới luật: Bao gồm các Nghị định, thông tư, thông tư liên

tịch .của các cơ quan quản lý nhà nước ban hành hướng dẫn thi hành Luật BHXH hoặc quy định những nội dung liên quan đến tổ chức, thực hiện chính sách BHXH

Hai là, Nhà nước sử dụng là hồ sơ, biểu mẫu: Với chức năng quản lý của mình, cơ quan quản lý nhà nước ban hành các loại hồ sơ liên quan đến đối tượng một trong những hồ sơ quan trọng nhất đó là sổ BHXH được ban hành thống nhất trong cả nước Bên cạnh đó còn các biểu mẫu thống kê, báo cáo theo quy định của cơ quan quản lý Nhà nước

Ba là, hệ thống báo cáo: Báo cáo tháng, báo cáo quý, báo cáo năm Chế độ báo cáo được quy định đối với các DN, các bộ phận nghiệp vụ giúp cho cơ quan quản lý nhà nước về BHXH nắm được tình hình hoạt động về BHXH hiện thời 2.1.3 Nội dung quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc

Theo Điều 7 Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014 thì quản lý nhà nước về BHXH có 7 nội dung bao gồm: Ban hành, tổ chức thực hiện văn bản pháp luật, chiến lược, chính sách bảo hiểm xã hội; Tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội; Thực hiện công tác thống kê, thông tin về bảo hiểm xã hội; Tổ chức bộ máy thực hiện bảo hiểm xã hội; đào tạo, tập huấn nguồn nhân lực làm công tác bảo hiểm xã hội; Quản lý về thu, chi, bảo toàn, phát triển và cân đối quỹ bảo hiểm xã hội; Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật

về bảo hiểm xã hội; giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội; Hợp tác quốc tế về bảo hiểm xã hội (Chính phủ, 2014)

Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài quản lý nhà nước về BHXH trên địa bàn cấp huyện được thể hiện thông qua một số nội dung chủ yếu sau:

2.1.3.1 Xây dựng, ban hành các văn bản hướng dẫn thực thi chính sách pháp luật về BHXH bắt buộc

Nhà nước thông qua các cơ quan quản lý của mình để xây dựng và ban hành các văn bản hướng dẫn thực thi chính sách pháp luật về BHXH bắt buộc

Đó là các văn bản chỉ đạo phối hợp giữa các cơ quan chức năng thực hiện pháp luật BHXH, các văn bản hướng dẫn thủ tục, quy trình tiếp nhận hồ sơ thống nhất trong phạm vi toàn huyện

Việc ban hành các văn bản chỉ đạo thực hiện pháp luật về BHXH nhằm định hướng, điều chỉnh các hoạt động BHXH sao cho phù hợp với yêu cầu thực

tế, với sự phát triển kinh tế xã hội của huyện

2.1.3.2 Quản lý thông tin tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHXH bắt buộc Công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, chế độ BHXH được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như: mở lớp tập huấn; bồi dưỡng nghiệp vụ; tổ chức diễn đàn đối thoại với các doanh nghiệp; phối hợp với báo, đài phát thanh truyền hình thực hiện các phóng sự về BHXH; trả lời phỏng vấn; xuất bản các ấn phẩm, tài liệu về Luật BHXH…

Thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về lĩnh vực BHXH trong phạm vi địa phương, Sở Lao động Thương binh và Xã hội các tỉnh, thành phố được sự chỉ đạo sát sao của UBND tỉnh, thành phố chủ động phối hợp với các Sở ban ngành tại địa phương tổ chức tuyên truyền, phổ biến chính sách, chế độ BHXH đến người sử dụng lao động và người lao động trên địa bàn

Các cơ quan BHXH cấp quận, huyện cần phải thực hiện một số những biện pháp nhằm tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật BHYT, BHXH cho người lao động như ký hợp đồng với đài phát thanh huyện để phát sóng những chương trình, những tiểu phẩm về BHYT, BHXH nhằm nâng cao nhận thức của người dân về chính sách BHXH đặc biệt vào các đợt triển khai BHYT hàng năm hoặc đợt BHYT HSSV hoặc áp dụng những chương trình mới Đồng thời phối hợp với UBND tỉnh, thành phố, các đơn vị trên địa bàn tổ chức những hội nghị nhằm tập huấn cho các cán bộ làm công tác BHXH của các đơn vị giúp các đơn

vị thích nghi một cách nhanh nhất đối với những thay đổi trong chính sách cũng như trong quá trình thực hiện công tác BHXH

2.1.3.3 Quản lý đối tượng tham gia BHXH bắt buộc

Quản lý đối tượng: Trong hoạt động BHXH có hai nhóm đối tượng là nhóm đối tượng tham gia BHXH và nhóm đối tượng thụ hưởng BHXH Vì vậy, để đảm bảo nguồn thu cho quỹ BHXH, các cơ quan BHXH phải nắm chắc các đơn vị tham gia BHXH, những biến động về tình hình sử dụng lao động của các đơn vị trên địa bàn quản lý nhằm có những biện pháp gia tăng số đối tượng tham gia BHXH, tăng nguồn thu BHXH Mặt khác, cơ quan BHXH cũng phải có đầy đủ các thông tin về nhóm đối tượng thụ hưởng BHXH để chi đúng, chi đủ, tránh làm ảnh hưởng đến quyền lợi của đối tượng nhưng đồng thời cũng hạn chế những trường hợp lạm dụng, trục lợi quỹ BHXH

2.1.3.4 Quản lý thu, chi và bảo toàn quỹ BHXH bắt buộc

Thực hiện công tác thu - chi BHXH: Thu phí BHXH và chi trả các chế độ

BHXH là hai hoạt động chính và tồn tại song song của hoạt động BHXH Việc thu phí BHXH đúng, đủ, kịp thời là điều kiện cần thiết để duy trì hoạt động của BHXH và đảm bảo triển khai chi trả trợ cấp BHXH cho các đối tượng thụ hưởng Quản lý quỹ BHXH: Quản lý quỹ BHXH bao gồm quản lý công tác thu BHXH và quản lý công tác chi BHXH, nhằm cho quỹ được an toàn, hạn chế tối

đa sự thất thoát quỹ

2.1.3.5 Thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về BHXH bắt buộc, giải quyết khiếu nại, tố cáo, xử lý các vi phạm pháp luật về BHXH

Nội dung này bao gồm việc thực hiện thanh tra, kiểm tra các hoạt động sự nghiệp BHXH theo quy định của pháp luật như hoạt động thu, chi trả các chế độ BHXH cho người lao động; giải quyết các khiếu nại, tố cáo, tranh chấp về BHXH Đây là một nội dung quan trọng vì trong hoạt động BHXH với sự tham gia của người lao động và người sử dụng lao động có những lợi ích khác nhau nên thường xảy ra những tình trạng trục lợi, lạm dụng Việc thanh tra, kiểm tra các hoạt động BHXH là hết sức cần thiết nhằm đảm bảo cho các bên tham gia thực hiện đúng nghĩa vụ của mình đồng thời đảm bảo quyền lợi hợp pháp của họ cũng như bảo tồn quỹ BHXH, tránh tình trạng trục lợi quỹ BHXH

Các hoạt động thanh tra, kiểm tra bao gồm:

- Thanh tra việc thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH: Theo quy định của luật BHXH thì người lao động có trách nhiệm trích nộp một khoản tiền trên cơ sở tiền lương, tiền công của mình vào quỹ BHXH Người sử dụng lao động cũng phải có trách nhiệm đóng cho người lao động mà mình thuê mướn Nhưng trên thực tế, người sử dụng lao động thường có hành vi lẩn tránh trách nhiệm đóng BHXH cho người lao động như: khai giảm số lao động, giảm tiền lương, không

ký hợp đồng Bên cạnh đó, người lao động nhận thức về BHXH còn hạn chế nên cũng lẩn tránh trách nhiệm đóng BHXH Thông qua việc thanh tra, kiểm tra các cơ quan, các đơn vị sử dụng lao động, buộc người lao động và chủ sử dụng lao động phải thực hiện đúng nghĩa vụ của mình

- Thanh tra việc thực hiện các chế độ BHXH: Đây là hoạt động quan trọng của các cơ quan Nhà nước trong lĩnh vực BHXH Qua đó người lao động khi được hưởng các chế độ BHXH phải được hưởng đúng, hưởng đủ Đồng thời việc thanh tra, kiểm tra cũng ngăn chặn tình trạng làm giả hồ sơ để trục lợi quỹ BHXH của người lao động hoặc đơn vị sử dụng lao động, hoặc sự gian lận của chủ sử dụng lao động không trả đúng, trả đủ khoản tiền trợ cấp BHXH mà người

lao động được hưởng cho họ

Giải quyết các khiếu nại, tố cáo, tranh chấp về BHXH là một trong những hoạt động mang tính thường xuyên của quản lý nhà nước về lĩnh vực BHXH Chính sách BHXH vận động qua nhiều giai đoạn và có điều chỉnh, bổ sung nên việc đảm bảo quyền lợi của người lao động không phải khi nào cũng giải quyết tốt Người thụ hưởng có quyền khiếu nại với cơ quan Nhà nước về những bất hợp lý khi thực hiện các chế độ BHXH, các cơ quan Nhà nước sẽ có trách nhiệm giải quyết những khiếu nại này theo thẩm quyền từ thấp đến cao.Hoạt động này góp phần hoàn thiện chính sách pháp luật về BHXH; Phát hiện những sai sót trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách pháp luật của cơ quan BHXH Nhiều khi cán bộ thực hiện chính sách không cập nhật kịp thời những thay đổi của chính sách dẫn đến việc giải quyết chế độ cho người lao động chưa đúng, làm ảnh hưởng đến lợi ích hợp pháp của người lao động

2.1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý nhà nước về BHXH bắt buộc

2.1.4.1 Các chính sách có liên quan

a Chính sách BHXH và chính sách tiền lương

Chính sách BHXH là những công cụ cơ bản và quan trọng để thực hiện việc quản lý BHXH nói chung và BHXH BB nói riêng Thông qua chính sách BHXH, các đối tượng thể hiện được quyền và nghĩa vụ của mình đồng thời giúp cho công tác quản lý BHXH được dễ dàng, công khai và minh bạch Như vậy sự thay đổi chính sách BHXH, các văn bản Pháp luật về BHXH đều ảnh hưởng trực tiếp đến quản lý BHXH và BHXH bắt buộc

Tiền lương là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến mức đóng BHXH của người lao động và mức thu của BHXH Khi Nhà nước điều chỉnh lương tối thiểu chung, lương tối thiểu vùng, điều đó cũng đồng nghĩa với việc nâng mức đóng BHXH Thêm vào đó đối với các lao động đóng theo thang bảng lương Nhà nước quy định, mức đóng còn phụ thuộc vào hệ số lương, vì thế khi Nhà nước điều chỉnh lại thang bảng lương thì mức đóng BHXH cũng thay đổi theo (Phạm Thị Định và Nguyễn Văn Định, 2015)

b Chính sách lao động và việc làm

Người lao động là đối tượng tham gia BHXH, họ là những người trong độ tuổi lao động, là những người trực tiếp tạo ra của cải xã hội Như vậy nếu một quốc gia có dân số “già” tức là số người trong độ tuổi lao động thấp trên tổng số

dân sẽ dẫn đến việc mất cân đối quỹ BHXH, bởi vì số người tham gia đóng góp ngày càng ít, trong khi số người hưởng các chế độ BHXH, đặc biệt là chế độ hưu trí ngày càng tăng

Chính sách lao động, việc làm có ảnh hưởng lớn đến khu vực kinh tế ngoài Nhà nước và ảnh hưởng trực tiếp đến việc tham gia đóng BHXH của người lao động và người sử dụng lao động, vì:

+ Khi Nhà nước chú trọng đào tạo nghề, nâng cao chất lượng lao động trên các phương diện về chuyên môn, kỹ năng hành nghề, kỹ năng ứng xử, giao tiếp, tác phong làm việc hiện đại, chuyên nghiệp, ý thức chấp hành kỷ luật lao động và Pháp luật Điều đó sẽ giúp cho thị trường lao động có nguồn lao động chất lượng cao, các doanh nghiệp sẽ đỡ được một phần chi phí trong công tác đào tạo Lực lượng lao động này sẽ có cơ hội tìm được việc làm ổn định và thu nhập cao (chất lượng lao động có quan hệ tỷ lệ thuận với thu nhập) tác động trực tiếp làm tăng số lao động tham gia BHXH và do đó làm tăng mức đóng BHXH

+ Việc ưu tiên dành vốn đầu tư của Nhà nước và huy động vốn trong toàn

xã hội để giải quyết việc làm sẽ làm chuyển dịch cơ cấu lao động, số người làm công ăn lương sẽ tăng lên cũng là lý do làm tăng tỷ trọng lao động xã hội tham gia BHXH

+ Việc phát triển thị trường lao động, hình thành hệ thống thông tin thị trường việc làm là yếu tố quan trọng giúp cho người lao động dễ dàng tìm việc phù hợp với chuyên môn, nghiệp vụ, tay nghề của mình; đồng thời có quyền lựa chọn những đơn vị thực hiện đầy đủ quyền lợi của người lao động và thu nhập cao; chủ sử dụng lao động cũng thuận tiện hơn trong việc tuyển dụng lao động, tiết kiệm thời gian và chi phí (Phạm Thị Định và Nguyễn Văn Định, 2015) 2.1.4.2 Điều kiện kinh tế xã hội

Điều kiện kinh tế ngày càng phát triển, chắc chắn đời sống của người lao động dần được cải thiện; việc sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp được thuận lợi, vì thế các chủ doanh nghiệp cũng sẵn sàng tham gia BHXH cho người lao động, từ đó làm giảm tình trạng trốn tránh tham gia BHXH Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và bền vững phản ánh nhiều người lao động có thu nhập cao thông qua quá trình lao động, đây là điều kiện tiền đề để người lao động có cơ hội tham gia BHXH Thêm nữa, khi đời sống kinh tế cao thì nhận thức của người lao động cũng được nâng lên, ngoài việc ý thức đảm bảo cuộc sống hàng ngày cho bản thân và gia đình, họ mong muốn có khoản trợ giúp khi không may gặp

các rủi ro xã hội cũng như đảm bảo cuộc sống khi về già, như: Ốm đau, BNN, hưu trí, tử tuất, thất nghiệp khiến cho họ bị mất hoặc bị giảm thu nhập Tất

TNLĐ-cả những yếu tố trên tác động tích cực làm tăng thu BHXH hoặc ngược lại (Phạm Thị Định và Nguyễn Văn Định, 2015)

2.1.4.3 Nhận thức của người tham gia BHXH

BHXH là một cơ chế phức tạp với nhiều mối quan hệ đa dạng, trong đó nổi bật là quan hệ lợi ích, tức là quyền và trách nhiệm của các bên tham gia BHXH

Dù là người lao động hay là người sử dụng lao động thì tâm lý chung là làm sao lợi ích càng nhiều càng tốt, lợi ích không giới hạn và trách nhiệm càng ít càng tốt, trách nhiệm có hạn Quyền và nghĩa vụ trong BHXH rõ nhất là vấn đề đóng và hưởng BHXH Người lao động và người sử dụng lao động luôn mong muốn chỉ phải đóng góp BHXH ở mức thấp nhất (giảm chi phí cho gia đình và doanh nghiệp), nhưng lại muốn được hưởng BHXH tốt nhất Vì thế, người tham gia BHXH mới tìm cách trì hoãn việc đóng BHXH hoặc giảm mức đóng góp BHXH ( khai lương thấp, giảm số lao động thuộc diện phải tham gia BHXH, chậm đóng,

nợ BHXH) Vấn đề đặt ra là Nhà nước phải làm thế nào để giảm thiểu những sự lạm dụng và vi phạm Pháp luật về BHXH

Để nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm trong việc tham gia BHXH của người lao động và người sử dụng lao động, thì vai trò của cấp uỷ Đảng, các cấp chính quyền có tác động rất lớn đến BHXH nói chung, đến BHXH bắt buộc nói riêng Đó là việc kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của đơn

vị trong đó có nghĩa vụ đóng BHXH thông qua tổ chức Đảng, tổ chức quần chúng trong doanh nghiệp Là việc yêu cầu các doanh nghiệp khi đăng ký thành lập, hoạt động phải có chỉ tiêu thực hiện BHXH; thành lập các đoàn thanh tra, xử lý vi phạm về đóng BHXH, về đăng ký lao động tham gia BHXH (Nguyễn Danh Long, 2013)

2.1.4.4 Tổ chức bộ máy và năng lực của đội ngũ quản lý BHXH

Bộ máy thực hiện BHXH là tổ chức sự nghiệp có chức năng thực hiện chế

độ chính sách BHXH, quản lý và sử dụng quỹ BHXH Nhà nước thành lập tổ chức BHXH và quy định cụ thể các nhiệm vụ nhằm thực hiện có hiệu quả các quy định trong các văn bản pháp luật về BHXH đã ban hành

Về công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực: Chính sách BHXH luôn thay đổi không ngừng về chế độ, về cách thức thực hiện Vì vậy, cán bộ BHXH

đòi hỏi phải có trình độ chuyên môn cao, phải nắm bắt kịp thời những thay đổi của chế độ chính sách Vì vậy công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực là một trong những yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ BHXH Nhân viên BHXH là người trực tiếp làm thủ tục BHXH, vì vậy trình độ của đội ngũ nhân viên làm công tác BHXH ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết các thủ tục cũng như chế độ BHXH cho người tham gia BHXH trong đơn vị mình quản lý (Đỗ Hạnh, 2016)

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

2.2.1 Bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước về BHXH trên thế giới

2.2.1.1 Kinh nghiệm của Trung Quốc

Với quy mô dân số vùng nông thôn còn chiếm tỷ trọng khá lớn trong tổng dân số cả nước (theo số liệu thống kê năm 2009 số dân đăng ký hộ khẩu thường trú sống trong khu vực nông thôn Trung Quốc là 800 triệu người chiếm 60% so với tổng dân số của cả nước là 1.335 tỷ người), số người già là 174 triệu người, chiếm 12% dân số toàn quốc, mỗi năm có khoảng 10 triệu người lao động nông thôn di cư từ nông thôn ra thành thị, do vậy trong thời gian qua Trung quốc đã có nhiều chính sách phát triển kinh tế - xã hội đối với khu vực nông nghiệp Trong

đó tập trung thực hiện các chính sách về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, trợ cấp

xã hội và đã có nhiều cải cách trong thực hiện chính sách an sinh xã hội đối với lao động nông thôn, người già cô đơn không nơi nương tựa, người tàn tật, lao động nông thôn bị thu hồi đất canh tác, bị tai nạn lao động

Chế độ về BHXH gồm: Hưu trí, thất nghiệp, BHYT cơ bản, tai nạn lao động và thai sản Quỹ BHXH bảo đảm mọi cá nhân được nhận trợ cấp và hỗ trợ tài chính khi tuổi già, thất nghiệp, ốm đau, tai nạn lao động và sinh đẻ ở mức cơ bản Nguồn kinh phí để chi trả các chế độ này chủ yếu trên cơ sở đóng góp của người lao động và chủ sử dụng lao động

Tại Trung ương và địa phương, các cơ quan BHXH được thành lập với số cán bộ nhân viên lên đến 100.000 người trong toàn quốc Nhiệm vụ chính của cơ quan BHXH là tiếp nhận đăng ký tham gia BHXH, tổ chức thu đóng bảo hiểm, hạch toán các khoản đóng góp, quản lý tài khoản cá nhân của người tham gia kiểm tra về tính phù hợp của các yêu cầu, thực hiện các khoản trợ cấp, quản lý quỹ BHXH Cơ quan BHXH cũng chịa trách nhiệm trong việc thực hiện thỏa thuận về BHXH giữa Trung Quốc và các nước khác

Một số nét cơ bản về các chế độ BHXH:

Chế độ hưu trí:

Các chế độ hưu trí khác nhau được áp dụng đối với người lao động thuộc các doanh nghiệp, nông dân và công chức, viên chức thuộc các cơ quan, tổ chức của Chính Phủ:

Chế độ hưu trí đối với người lao động thuộc các doanh nghiệp được giới thiệu vào những năm đầu 1950 và được cải cách từ năm 1984 Năm 1997 chế độ bảo hiểm hưu trí cơ bản trong toàn quốc đối với những người lao động thuộc các doanh nghiệp đã được ban hành và đang được mở rộng tới người làm tư và lao động tự do Đến năm 2003, đã có trên 154,9 triệu người tham gia chế độ này và

đã có 38,5 triệu người được hưởng chế độ

Chế độ hưu trí này dựa trên sự kết hợp giữa cộng đồng xã hội (thông qua việc thiết lập quỹ cộng đồng để chia sẻ rủi ro) và các tài khoản cá nhân Mức đóng hiện tại đối với cá nhân là khoảng 8% tiền lương, tiền công và của người sử dụng lao động là 20% của tổng quỹ tiền lương Ngoài ra chính quyền các cấp có thẻ cung cấp trợ cấp tài chính trong trường hợp quỹ này thiếu hụt Cơ quan BHXH tạo ra các tài khoản cá nhân về hưu trí cho mỗi người lao động với mức 11% tiền lương, tiền công trong đó phần 8% đóng góp của người lao động được chuyển trực tiếp vào tài khoản và phần 3% được trích từ phần đóng góp của người sử dụng lao động Phần đóng góp của người sử dụng lao động sau khi trách chuyển một phần vào tài khoản cá nhân được chuyển vào quỹ cộng đồng Ngoài ra, để đối phó với khó khăn tài chính cho vấn đề già hóa dân số trong tương lai, năm 2000 quỹ bảo đảm xã hội quốc gia không dựa vào sự đóng góp đã được thành lập và số tiền dự phòng tích luỹ đến 2003 khoảng 130

tỷ nhân dân tệ Chính phủ cũng hỗ trợ và khuyến khích các doanh nghiệp tạo

ra các chương trình bảo hiểm hưu trí bổ sung nhưng hiện tại mới bao phủ được 7 triệu người lao động

– Chế độ hưu trí đối với công chức, viên chức: kinh phí thực hiện được bảo đảm bởi Nhà nước và cá nhân không phải đóng góp Mức trợ cấp hưu trí được xác định trên cơ sở mức lương cơ bản và số năm phục vụ Hiện tại, chế

độ này bao phủ 30 triệu công chức, viên chức Đối với quân nhân cũng có chế

độ hưu trí tương tự nhưng là hệ thống hưu trí độc lập với chế độ hưu trí đối với công chức, viên chức

– Trợ cấp tuổi già ở khu vực nông thôn: Năm 1991 Chương trình thí điểm

về chế độ hưu trí sử dụng tài khoản cá nhân đang được triển khai ở một số khu vực nông thôn dựa trên sự đóng góp của cá nhân, hỗ trợ của chính quyền địa phương và khuyến khích bằng cơ chế của Nhà nước Hiện tại, khoảng 55 triệu người hiện đang tham gia chương trình thí điểm này

Chế độ bảo hiểm thất nghiệp

Năm 1986, chính sách bảo hiểm thất nghiệp đối với khu vực doanh nghiệp Nhà nước được ban hành Năm 1999, chính sách bảo hiểm thất nghiệp áp dụng đối với tất cả cơ quan, doanh nghiệp và người lao động đã được thông qua; mức đóng là 3% mức tiền lương, tiền công trong đó người lao động đóng 1% và người

sử dụng lao động đóng góp 2% Cuối năm 2003, đã có 103,73 triệu người được tham gia và số người được nhận trợ cấp là 4,15 triệu người

Điều kiện để được hưởng trợ cấp thất nghiệp gồm 3 điều kiện cơ bản: Thứ nhất, thời gian người lao động tham gia và đóng góp là trên 1 năm Thứ hai, việc không có việc làm không phải là vì lý do cá nhân Thứ ba, người lao động phải

kê khai (đăng ký) là đang thất nghiệp và đang nỗ lực tìm việc làm

Mức trợ cấp thất nghiệp do chính quyền địa phương quyết định nhưng phải đảm bảo nguyên tắc phải thấp hơn tiền lương tối thiểu đồng thời cao hơn mức sống tối thiểu Thời gian nhận trợ cấp được xác định chủ yếu dựa vào số năm tham gia đóng góp nhưng không được quá 24 tháng Trong thời gian nhận trợ cấp thất nghiệp, được trợ cấp về thuốc men nếu bị ốm đau, được hưởng trợ cấp về mai táng phí và trợ cấp tử tuất nếu bị chết, và được trợ cấp về đào tạo nghề nghiệp và thay đổi việc

Chế độ BHYT

Năm 1998, Trung Quốc thực hiện cải cách và ban hành chế độ BHYT cơ bản đối với người lao động Cuối năm 2003, chế độ BHYT cơ bản đã bao phủ được 108,95 triệu người

Cả người lao động và chủ sử dụng lao động có trách nhiệm đóng góp cho quỹ BHYT với mức đóng của chủ sử dụng lao động là 6% của tổng quỹ tiền lương và người lao động là 2% của tiền lương, tiền công

Chế độ BHYT là sự kết hợp giữa quỹ cộng đồng và tài khoản cá nhân Tài khoản cá nhân được mở bởi cơ quan BHXH cho từng người tham gia; toàn bộ phần đóng góp của cá nhân và 30% phần đóng góp của chủ sử dụng lao động

được chuyển vào tài khoản cá nhân; tài khoản cá nhân chủ yếu được sử dụng để chi trả cho chi phí điều trị nội trú và một phần nhỏ của chi phí điều trị nội trú Quỹ cộng đồng chia sẻ được hình thành từ phần 70% còn lại của chủ sử dụng lao động; quỹ này sử dụng để thanh toán chi phí điều trị nội trú nhưng chi phí đó phải trên ngưỡng tối thiểu và chỉ được thanh toán tối đa đến mức trần thanh toán

Để tăng cường và bổ sung cho BHYT cơ bản, chế độ về trợ cấp cho các chi phí lớn đã được ban hành để đối phó với các chi phí khám chữa bệnh vượt quá mức trần trong BHYT cơ bản

Để đảm bảo người tham gia bảo hiểm được hưởng các quyền lợi của dịch

vụ y tế cơ bản trong khi chi phí y tế không ngừng tăng, Trung Quốc đã tăng cường công tác quản lý y tế, xây dựng danh mục thuốc BHYT và ban hành các mức chuẩn trong chẩn đoán, điều trị Nhà nước cũng quy định rõ các tiêu chuẩn chuyên môn đối với các cơ sở khám chữa bệnh và cơ sở cung cấp thuốc cho những người tham gia BHYT

Bên cạnh đó, Nhà nước cũng đưa ra chương trình trợ cấp về y tế cho công chức, viên chức Các doanh nghiệp cũng được khuyến khích để tạo ra các chương trình bảo hiểm bổ sung cho người lao động của họ Nhà nước cũng từng bước đưa ra các chính sách trợ giúp y tế xã hội nhằm cung cấp dịch vụ y tế cơ bản cho những người dân nghèo

Năm 2002, Trung Quốc đã đưa ra mô hình hợp tác xã y tế kiểu mới dựa trên nguyên tắc tương trợ tự nguyện Thủ đô Bắc Kinh đã thí điểm mô hình này tại một

số điểm, với sự chia sẻ tài chính giữa nông dân, cộng đồng và chính quyền địa phương nhằm tạo ta một quỹ chia sẻ rủi ro cho những bệnh tật nghiêm trọng

Chế độ tai nạn lao động

Quy định về nghĩa vụ của chủ sử dụng động trong việc bồi thường tai nạn lao động đã có từ những năm 1950 Năm 1996, Bộ Lao động đưa ra quy định về bảo hiểm tai nạn lao động đối với người lao động trong các doanh nghiệp và bắt đầu thiết lập các chương trình bảo hiểm tai nạn lao động ở một số khu vực Cùng năm 1996, tiêu chuẩn về đánh giá mức độ thương tật lao động đã được ban hành Cuối năm 2003, đã có 45,73 triệu người tham gia vào chương trình và số người được hưởng chế độ bảo hiểm tai nạn lao động là 370.000 người

Quy định mới về bảo hiểm tai nạn lao động được ban hành ngày 27/4/2003

và có hiệu lực thi hành từ 1/1/2004 áp dụng đối với tất cả loại hình doanh

nghiệp và các cơ sở tư nhân có thuê lao động Theo quy định, người lao động không phải đóng góp mà chủ sử dụng lao động phải đóng góp để hình thành quỹ bảo hiểm tai nạn lao động tại các tỉnh, thành phố Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động chủ yếu để chi trả chi phí y tế và trợ cấp thương tật, lương hưu cho những người bị mất khả năng lao động do tại nạn lao động, cũng như để chi trả chi phí

về chăm sóc bệnh nhân

Chế độ thai sản

Chế độ về thai sản đã được thiết lập từ những năm 1950 Năm 1994, Bộ Lao động ban hành chính sách mới về chế độ thai sản đối với người lao động trong các doanh nghiệp, trong đó quy định nghĩa vụ đóng góp thuộc về chủ sử dụng lao động và tối thiểu là 1% của tổng quỹ tiền lương Người lao động không phải đóng góp và được hưởng trợ cấp sinh đẻ và chi phí y tế trong thời gian sinh đẻ; thời gian hưởng chế độ không thấp hơn 90 ngày Trong thời gian sinh đẻ, chủ

sử dụng lao động không được giảm mức tiền công, tiền lương và chắm dứt hợp đồng lao động Cuối năm 2003 đã có 36,48 triệu người tham gia chế độ bảo hiểm thai sản tại 29 tỉnh, thành phố và số phụ nữ được hưởng chế độ thai sản là 350.000 người (Nhật Linh, 2006)

47 cơ quan BHXH địa phương với 312 văn phòng chi nhánh BHXH

- Chế độ hưu trí của Nhật Bản chia ra làm hai loại hình chính là: 1) chế độ bảo hiểm hưu trí quốc gia áp dụng đối với công dân Nhật Bản tuổi từ 20 đến dưới

60 tuổi và thực hiện tự nguyện cho người dân Nhật Bản ở trong nước từ 60 đến

65 tuổi; ở nước ngoài từ 20 đến dưới 65 tuổi; 2) Chế độ hưu trí thực hiện cho người lao động dưới 65 tuổi làm việc tại các tổ chức, cơ quan thuộc chính phủ, chính quyền địa phương, các công ty, tập đoàn, trường học tư

- Đối tượng tham gia đóng BHXH chia làm 3 nhóm (BHXH VN, 2008):

+ Nhóm 1: lao động cá thể, nông dân, người không có việc làm, sinh viên tham gia chế độ hưu trí quốc gia Mức đóng là 13.300 yên/tháng, từ 4/2005 tăng mỗi năm 280 yên để đạt mức 16.900 yên/tháng vào năm 2017

+ Nhóm 2: lao động trong khu vực tư nhân và nhà nước, mức đóng là 13,934% quỹ lương, từ tháng 10/2004 tăng mỗi năm 0,354% và đạt 18,3% vào năm 2017; số tiền đóng góp được chia đều, chủ sử dụng lao động góp 50%, người lao động 50%

+ Nhóm 3: Người ăn theo là vợ hoặc chồng sống dựa vào thu nhập của người lao động thuộc nhóm 2, tham gia chế độ hưu trí quốc gia

2.2.2 Bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước về BHXH tại Việt Nam 2.2.2.1 Kinh nghiệm của huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương

Chỉ trong gần 8 tháng đầu năm 2016, Bảo hiểm xã hội (BHXH) huyện Kinh Môn đã phát triển thêm 54 đơn vị tham gia BHXH bắt buộc với tổng số

608 lao động

Tổng số tiền nộp BHXH của những người mới tham gia này là hơn 500 triệu đồng, nâng tổng thu BHXH huyện lên hơn 145 tỷ đồng Lượng người tham gia BHXH tự nguyện cũng tăng đều qua các tháng, đến nay đạt gần 900 người Huyện Kinh Môn có nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn là đối tượng khó thu hút tham gia BHXH Trước khó khăn đó, BHXH huyện Kinh Môn đã đề ra nhiều biện pháp để huy động đối tượng này đóng BHXH bắt buộc cho người lao động Trong số 54 đơn vị mới tham gia BHXH bắt buộc có 27 đơn vị là các công

ty cổ phần, công ty TNHH đóng trên địa bàn huyện Ðối với các doanh nghiệp này, BHXH huyện thường xuyên phối hợp với Chi cục Thuế huyện rà soát những đơn vị có sử dụng hóa đơn, khai báo nộp thuế mà chưa tham gia BHXH cho người lao động Từ đó, BHXH huyện đề xuất, kiến nghị với UBND huyện ra công văn gửi xuống từng đơn vị yêu cầu tham gia đóng BHXH theo đúng Luật BHXH và Bộ luật Lao động Cán bộ BHXH huyện thường xuyên phối hợp với Phòng Lao động, Thương binh và Xã hội, Liên đoàn Lao động huyện kiểm tra các đơn vị chưa đóng BHXH, tuyên truyền, vận động chủ doanh nghiệp tham gia

để bảo đảm quyền lợi cho người lao động Các nhân viên phụ trách thu phối hợp với chính quyền địa phương thường xuyên nắm bắt tình hình các doanh nghiệp nhỏ lẻ mới phát sinh, hướng dẫn, thuyết phục họ tham gia BHXH

Tuy nhiên, bên cạnh các doanh nghiệp đã tích cực đóng BHXH bắt buộc

cho người lao động, vẫn còn một số công ty đóng BHXH chậm do sản xuất, kinh doanh kém hiệu quả, chưa chấp hành đúng quy định Ông Nguyễn Văn Thăng, Phó Giám đốc BHXH huyện Kinh Môn cho biết, đối với các công ty này, BHXH huyện phân công cán bộ thu trực tiếp làm việc với lãnh đạo và cán bộ phụ trách BHXH của đơn vị để yêu cầu thanh toán BHXH huyện nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ thu nợ cấp huyện, có kế hoạch công tác cụ thể với các đơn vị nợ BHXH từ 3 tháng trở lên, áp dụng các biện pháp thích hợp với từng đơn vị Ðối với các đơn vị cố tình chây ỳ không đóng thì mời lãnh đạo đơn vị lên làm việc tại

cơ quan BHXH huyện; chủ động đề xuất UBND huyện thành lập đoàn thanh tra liên ngành, xử lý nghiêm BHXH huyện phối hợp với Ban Thi đua - Khen thưởng của huyện kiên quyết không khen thưởng đối với những đơn vị nợ BHXH Với những biện pháp đa dạng, linh hoạt như vậy, tổng số nợ BHXH trên 3 tháng của các đơn vị trên địa bàn huyện Kinh Môn hiện chỉ ở mức hơn 4 tỷ đồng

Các biện pháp tăng thu, giảm nợ đọng được thực hiện hiệu quả do sự phối hợp tích cực giữa các cơ quan, ban, ngành liên quan cấp huyện Gia tăng số người tham gia BHXH không chỉ giúp tăng thu mà quan trọng hơn là bảo đảm quyền lợi của người lao động (Việt Tiến, 2016)

2.2.2.2 Kinh nghiệm của huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh

Để giải quyết các chế độ cho đối tượng được kịp thời, đúng thời gian, BHXH huyện cũng chỉ đạo đội ngũ cán bộ đề cao tinh thần trách nhiệm trước công việc được giao; thường xuyên nghiêm túc nghiên cứu sâu các văn bản mới của ngành về những thay đổi của chính sách BHXH để phục vụ tốt cho công tác giải quyết các chế độ BHXH cho người lao động và đối tượng thụ hưởng các chế

độ BHXH Cán bộ trực tiếp tiếp nhận hồ sơ cũng như giải quyết chế độ BHXH phải am hiểu sâu mọi chế độ chính sách BHXH, làm việc phải chuyên nghiệp, từ

đó tạo được sự tin tưởng và sự hài lòng của người lao động, người thụ hưởng các chế độ BHXH

Theo thống kê, hiện toàn huyện có 3.399 người hưởng chế độ bảo hiểm xã hội hàng tháng như: lương hưu, tử tuất, tai nạn lao động-bệnh nghề nghiệp Số lượt người được hưởng trợ cấp một lần lũy kế là 373 lượt người và lũy kế 924 lượt người hưởng chế độ ốm đau, thai sản, nghỉ dưỡng sức, phục hồi sức khỏe Thực hiện Luật Bảo hiểm y tế sửa đổi, Bảo hiểm xã hội huyện phối hợp tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân về những điểm mới nổi bật; những lợi ích

khi tham gia Bảo hiểm y tế để nhân dân nắm được và tích cực tham gia hưởng ứng Ngoài ra, Bảo hiểm xã hội huyện cũng tổ chức ký hợp đồng với các đại lý thu triển khai thu bảo hiểm y tế theo hộ gia đình với 14 xã, thị trấn và đại lý thu với bưu điện huyện Lương Tài; quán triệt đội ngũ cán bộ viên chức cơ quan nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ; tinh thần thái độ phục vụ nhân dân, bảo đảm quyền lợi cho người tham gia BHYT (Phượng Duyên, 2016)

2.2.3 Rút ra bài học kinh nghiệm cho công tác quản lý BHXH BB của huyện Gia Lâm

Thông qua thực tế thực hiện công tác quản lý và kết quả đạt được của một

số nước trên thế giới và từ một số địa phương trong nước, tác giả rút ra được một

số bài học kinh nghiệm sau:

Các cơ quan quản lý nhà nước có vai trò rất quan trọng trong quản lý hoạt động BHXH thông qua việc định hướng, xây dựng pháp luật, chính sách cũng như chỉ đạo để pháp luật chính sách về BHXH được thực hiện một cách nghiêm túc

Xây dựng chính sách BHXH phải dựa vào tình hình thực tế của mỗi quốc gia, những quốc gia với điều kiện kinh tế xã hội khác nhau thì có mức đóng góp, chia sẻ trách nhiệm và mức hưởng khác nhau, mô hình quản lý, tổ chức thực hiện cũng khác nhau Tuy nhiên, các quyền lợi được hưởng phải tương xứng với mức đóng góp và đảm bảo cuộc sống cho người lao động khi gặp rủi ro thì mới tạo được lòng tin, sự đồng thuận trong đóng góp BHXH

Hoạt động BHXH phải dựa trên nguyên tắc bắt buộc để thu hút nhiều đối tượng tham gia BHXH, đảm bảo duy trì ổn định quỹ BHXH nhằm thực hiện công tác an sinh xã hội của một quốc gia

Đối với những nước có hệ thống quản lý hiện đại, hệ thống ngân hàng phát triển, Nhà nước có thể quản lý thu nhập của người lao động thông qua hệ thống ngân hàng thì việc trích nộp BHXH qua tài khoản cá nhân sẽ hạn chế được trốn đóng BHXH Đồng thời, cơ chế, chế tài xử lý vi phạm nghiêm khắc cũng giúp việc thực thi pháp luật, chính sách BHXH được nghiêm túc hơn

Trong quản lý thu BHXH ở từng địa phương, cần chú trọng công tác dự báo nhằm có căn cứ xây dựng kế hoạch phát triển nguồn thu một cách sát thực, khả thi Đồng thời phải thường xuyên có sự điều chỉnh để có dự báo sát với tình hình mới; cần chủ động, sáng tạo trong công tác tuyên truyền, phổ biến chế độ chính

sách mới, tranh thủ sự lãnh đạo của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương trong công tác BHXH

Đối với đơn vị nợ đọng BHXH cần theo dõi chặt chẽ diễn biến nợ và đối với những đơn vị cố tình chây ỳ, trốn đóng và nợ đọng BHXH thì cần kiên quyết thực hiện nhiều giải pháp để xử lý vi phạm: Công khai đơn vị nợ đọng, thanh kiểm tra, khởi kiện

Tranh thủ sự lãnh đạo của cấp uỷ Đảng và chính quyền địa phương trong công tác BHXH Thực hiện phương châm cấp uỷ Đảng lãnh đạo, chính quyền tổ chức thực hiện, cơ quan BHXH làm tham mưu, có sự phối hợp đồng bộ của các

cơ quan hữu trách, tạo thành sức mạnh tổng hợp trong công tác BHXH mà trọng tâm là khắc phục nợ tồn đọng BHXH và phát triển đối tượng tham gia BHXH Công tác dự báo phải đi trước một bước để có những căn cứ khoa học, số liệu sát thực, nhằm xây dựng kế hoạch phát triển nguồn thu một cách vững chắc, đáp ứng yêu cầu trước mắt cũng như lâu dài Đồng thời thường xuyên có sự điều chỉnh để có dự báo sát với tình hình thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, nhằm đảm bảo thu đúng, đủ, kịp thời, không bỏ sót nguồn thu

Cơ quan BHXH phải chủ động các biện pháp công tác, đặc biệt coi trọng năng lực xây dựng các phương án tổ chức thực hiện, năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thu, làm cho đối tượng tham gia BHXH tin tưởng, phấn khởi và yên tâm khi tham gia BHXH, biến quá trình nhận thức từ bắt buộc sang tự giác thực hiện

Tổ chức tốt công tác phối hợp liên ngành trong việc thanh tra, kiểm tra, xử

lý vi phạm về đóng BHXH; phương châm là đề cao công tác thông tin, tuyên truyền, vận động thuyết phục là chủ yếu, nhưng không xem nhẹ xử lý vi phạm, đặc biệt chọn một đến hai đơn vị điển hình, lập hồ sơ kiến nghị khởi tố ra Toà án

để răn đe, giáo dục chung

Xây dựng đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn nghiệp vụ, kinh nghiệm, kỹ năng tốt đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ phát triển đối tượng, đôn đốc thu hồi nợ đọng BHXH

PHẦN 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

3.1.1 Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội huyện Gia Lâm

3.1.1.1 Điều kiện tự nhiên

Huyện Gia Lâm nằm ở phía Đông của thủ đô Hà Nội, phía bắc giáp thị xã

Từ Sơn và huyện Tiên Du (Bắc Ninh), phía tây bắc giáp huyện Đông Anh, phía tây giáp quận Long Biên, quận Hoàng Mai, phía tây nam giáp huyện Thanh Trì, phía đông giáp huyện Thuận Thành (Bắc Ninh), phía đông nam giáp huyện Văn Giang (Hưng Yên).Theo số liệu thống kê năm 2016, diện tích tự nhiên của huyện

là 114,79 km2 bao gồm 20 xã và 2 thị trấn với dân số 260,18 nghìn người(UBND huyện Gia Lâm, 2016)

3.1.1.2 Kinh tế xã hội

Gia Lâm được xác định là vùng kinh tế trọng điểm, là địa bàn quân sự chiến lược ở phía Đông của Thủ đô Hà Nội Trên địa bàn huyện có nhiều tuyến đường giao thông quan trọng đã và đang được đầu tư xây dựng: Quốc lộ 1A; 1B; Quốc

lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên; Quốc lộ 5; Đường ôtô cao tốc Hà Nội - Hải Phòng; đường Hà Nội - Hưng Yên; đường 181 ; đường thuỷ sông Hồng, sông Đuống, ga Yên Viên và hệ thống đường sắt ngược lên phía Bắc, Đông Bắc và xuôi cảng biển Hải Phòng (UBND huyện Gia Lâm, 2014-2016)

Trên địa bàn huyện có nhiều khu đô thị, khu công nghiệp và các trung tâm thương mại được hình thành, các doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển khá mạnh tính đến cuối năm 2016 tổng số đơn vị phải đóng BHXH BB cho người lao động trên địa bàn huyện đạt 2.189 đơn vị với 32.905 lao động (BHXH huyện Gia Lâm, 2016); nhiều làng nghề nổi tiếng, thu hút đông khách thập phương trong và ngoài nước như: Bát Tràng (sản xuất gốm sứ), Kiêu Kỵ (dát bạc, sơn son thếp vàng, đồ gỗ), Ninh Hiệp (trồng và kinh doanh thuốc Bắc, buôn bán vải vóc), Đông Dư (trồng và muối dưa cải, trồng ổi), Phù Đổng (nuôi bò sữa) Đây chính là những động lực và tiềm năng to lớn để phát triển kinh tế thương mại, du lịch, dịch vụ giao thông, giao lưu hàng hoá và tạo việc làm cho người lao động hiện nay và trong tương lai

Năm 2016, giá trị sản xuất các ngành kinh tế chủ yếu do Huyện quản lý

tăng 10,22% so với năm 2015; cơ cấu giá trị sản xuất của Huyện: Công nghiệp, xây dựng 58,05%; Dịch vụ 32,95%; Nông, lâm nghiệp, thuỷ sản 9,00% Tổng số thu ngân sách nhà nước đạt 1.136,6 tỷ đồng; trong đó thu ngân sách nhà nước trên địa bàn đạt 453,3 tỷ đồng, bằng 78% so với năm trước (UBND huyện Gia Lâm, 2016)

3.1.2 Đặc điểm cơ bản của BHXH huyện Gia Lâm

3.1.2.1 Quá trình phát triển của Bảo hiểm xã hội huyện Gia Lâm

Bảo hiểm xã hội huyện Gia Lâm được thành lập theo quyết định TCCB ngày 02/7/1995 của BHXH Thành Phố Hà Nội trên cơ sở một số bộ phận của Phòng Lao Động TB-XH huyện và Liên Đoàn Lao Động huyện chuyển sang

01/QĐ-Kể từ tháng 1/2004, BHXH huyện Gia Lâm tách ra hoạt động riêng khi bắt đầu chia tách địa giới hành chính thành huyện Gia Lâm và quận Long Biên Ban giám đốc gồm 03 người:

- 01 giám đốc: Chịu trách nhiệm chung và trực tiếp phụ trách bộ phận kế toán tài chính, chính sách và văn phòng

- 02 phó giám đốc: 01 phó giám đốc chịu trách nhiệm về quản lý thu BHXH-Sổ thẻ và bộ phận tiếp nhận và QLHS(bộ phận một cửa) ; 01 phó giám đốc chịu trách nhiệm về giám định y tế tại nơi người lao động đăng ký khám chữa bệnh trên địa bàn huyện

Đến nay BHXH huyện Gia Lâm có 25 lao động được bố trí theo sơ đồ như sau:

Sơ đồ 3.1 Cơ cấu tổ chức của BHXH huyện Gia Lâm

Nguồn: Bảo hiểm xã hội huyện Gia Lâm, 2014-2016

Giám đốc

Phó giám đốc

Bộ phận giám định BHYT

Bộ phận kếtoán

Bộ phận chính sách