Tính bi kịch trong tiểu thuyết anh em nhà caramazov

Tác phẩm tổng kết cả cuộc đời viết văn của ông, ở đây hội tụ tất cả những ý tưởng chủ đạo mà nhà văn ấp ủ suốt đời, là sự kết tinhkinh nghiệm sống đầy sóng gió đau khổ của nhà văn và vô

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài

Có thể nói độc giả Việt Nam đã quá quen thuộc với các tác phẩm văn họcđến từ xứ sở bạch dương Những cái tên như Puskin, L.Tônxtôi, Gorki, Sêkhôp,Sôlôkhôp… đã đi vào lòng người đọc bằng biết bao tuyệt tác thấm đẫm chất

nhân văn cao cả như Epnhêgin Ônhêgin, Chiến tranh và hoà bình, Sông đông

êm đềm nhưng có lẽ sẽ là thiếu sót nếu nhắc đến văn học Nga mà quên nhắc

đến nhà văn vĩ đại Doxtoiepxki cùng những kiệt tác của ông

Doxtoiepxki được xem là một trong những nhà cách tân vĩ đại nhất tronghình thức nghệ thuật tiểu thuyết, đặc biệt là việc sáng tạo ra một phương thứcviết tiểu thuyết mới, mà sau này khi nghiên cứu các sáng tác của ông,

M.Bakhtin gọi là “đa thanh” (hay “phức điệu”) Doxtoiepxki không chỉ là nhà

nghệ sĩ mà còn là nhà tư tưởng, nhà đạo đức, cho nên tác phẩm của ông luônluôn đặt vấn đề đạo đức và vấn đề nhân cách con người lên hàng đầu Nhân vậtcủa ông vì thế luôn là những nhân vật tự ý thức, luôn trải qua một quá trình tự

mổ xẻ, tự nhận thức bản thân, trong đó nhà văn đi sâu vào mọi ngóc ngách củađời sống nội tâm nhân vật, vào chiều sâu ý thức của con người để xem xét,phanh phui cái bản chất người trong mỗi con người, mà theo như ông nói là đi

tìm “con người trong con người” Doxtoiepxki đặt luôn đặt nhân vật trong

guồng quay bề bộn, ngổn ngang và ngầu đụcc của xã hội để làm rõ sự chao đảo,nghiêng ngả của nhân cách con người dưới tác động nhiều chiều và mạnh mẽcủa những dòng tư tưởng khác nhau đang cùng tồn tại trong đó Chính vì thế,nhân vật chính trong sáng tác của ông thường là những con người có đời sốngnội tâm cũng như tính cách phức tạp, luôn trong trạng thái giằng co, mâu thuẫngiữa thiện-ác, tốt- xấu, đam mê dục vọng thấp hèn và nhân cách cao thượng.Nhân vật của ông thường ở ngưỡng của đường ranh giới, đứng trước đườngbiên của sự sa ngã, băng hoại đạo đức tâm hồn, họ luôn phải đấu tranh để kìmhãm, vượt lên trên bản năng của phần con để tiến đến phần người Có thể nói

hầu hết các nhân vật của Doxtoiepxki là những nhân vật đang chới với về mặtnhân cách, họ đại diện cho những tư tưởng hoặc phản tư tưởng của nhà văn,đứng trước hoàn cảnh xã hội đầy rẫy cái ác, họ rơi vào trạng thái bi kịch, khôngsao thoát ra được Điều này lí giải vì sao các nhà nghiên cứu đã gọi tác phẩmcủa Doxtoiepxki là những thiên tiểu thuyết bi kịch Bi kịch ở đây không nhữngthể hiện qua số phận của nhân vật mà cái chính yếu là trong tư tưởng của nhânvật và đồng thời cũng thể hiện sự bất lực của nhà văn trên con đường tìm kiếmnhững tư tưởng triết học mới nhằm cải tạo xã hội nước Nga đương thời thành

một xã hội hài hoà, tốt đẹp hơn Từ Bút kí nhà hầm đến Tội ác và trừng phạt,

hay Chàng ngốc đều thể hiện một năng lực sáng tạo, tài năng nghệ thuật và tư

tưởng đạo đức của nhà nghệ sĩ vĩ đại Trong những năm cuối đời, sự nghiệpsáng tác của Doxtoiepxki một lần nữa toả sáng và được khẳng định bởi kiệt tác

Anh em nhà Caramazov Tác phẩm tổng kết cả cuộc đời viết văn của ông, ở

đây hội tụ tất cả những ý tưởng chủ đạo mà nhà văn ấp ủ suốt đời, là sự kết tinhkinh nghiệm sống đầy sóng gió đau khổ của nhà văn và vô vàn quan sát trongthực tế, thể hiện tay nghề điêu luyện sau bốn chục năm lao động văn học.Thông qua tấm thảm kịch của một gia đình, Doxtoiepxki đã cho thấy những bikịch tinh thần đang nổi lên dữ dội trong lòng người Nga khi mà vẫn chưa thểtìm thấy con đường đáng tin cậy đưa xã hội Nga, con người Nga ra khỏi cơncác mộng, cuồng loạn lúc bấy giờ

Anh em nhà Caramazov là tác phẩm có tầm vóc toàn thế giới, tính nhân

văn cũng như tư tưởng của nó có tác động và ảnh hưởng lớn đến văn học nhân

loại Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài “Tính bi kịch trong tiểu thuyết Anh em nhà Caramazov” của Doxtoiepxki với mong

muốn một lần nữa tìm hiểu và khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn Nga vĩđại, cũng như mong muốn góp một tiếng nói trong việc giải mã thế giới nghệthuật của kiệt tác này

Cũng giống như những thiên tiểu thuyết khác của Đoxtoiepxki, Anh em nhà Caramazov là thiên tiểu thuyết kép, tác phẩm một mặt phản ánh hiện thực

xã hội, một mặt thể hiện tư tưởng triết học, đao đức của tác giả Chính vì thếnên nó vừa chứa đựng một dung lượng nội dung lớn, vừa truyền tải nhữngthông điệp, những suy tư có tính chất tư tưởng từ tác giả, cho nên khi tiếp nhậntác phẩm, người đọc không những phải kiên nhẫn đọc hết tác phẩm (như cáchnói của tác giả trong lời đề từ), mà còn phải có một tầm đón nhận đủ để khámphá, giải mã đầy đủ ý nghĩa tiềm ẩn của tác phẩm có tầm vóc vĩ đại này Tácphẩm không còn xa lạ gì với bạn đọc trên thế giới, nó ra đời cách đây đã hơnmột trăm ba mươi năm, đã được bao thế hệ người đọc trên thế giới yêu thích, và

đã được tìm hiểu ở nhiều khía cạnh khác nhau Tuy nhiên, một lần nữa với đềtài này, tôi hi vọng sẽ đưa ra một hướng khai thác mới trong quá trình tiếp cậntác phẩm Do đây là tác phẩm khó đọc và đòi hỏi phải có trình độ tri thức đểthẩm thấu nên trong quá trình nghiên cứu có thể vấp phải những sai sót, hi vọng

đề tài có thể làm tư liệu cho những công trình nghiên cứu sau này

2 Lịch sử vấn đề

Doxtoiepxki là nhà văn có tầm ảnh hưởng toàn nhân loại nên có rất nhiềucông trình nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác nghệ thuật của ông, không chỉ ởNga mà nhiều nước trên thế giới Những công trình đã được dịch ra tiếng Việtrất nổi tiếng phải kể đến công trình nghiên cứu công phu về tính phức điệu

trong sáng tác của Doxtoiepxki của M.Bakhtin: Những vấn đề thi pháp tiểu thuyết Đôxtôiepxki (1929) Bên cạnh đó tác giả này còn có một công trình làm tiền đề lí luận để nghiên cứu Doxtoiepxki: Lí luận và thi pháp tiểu thuyết

(1975) Qua những công trình này, Bakhtin đã đưa ra những kiến giải sâu sắcnhất về thi pháp, tư tưởng và cấu trúc tiểu thuyết của Doxtoiepxki Song vấn đềtính bi kịch trong các tác phẩm của ông thì chỉ điểm nói đến ở dạng khái quátchứ chưa đi sâu vào từng tác phẩm cụ thể nào Ngoài ra còn có công trình

nghiên cứu chung về Doxtoiepxki Đôxtôiepxki cuộc đời và sự nghiệp của

L.Gôxtman, trong đó tác giả có cung cấp những dữ liệu quan trọng về cuộc đờinhà văn và những vấn đề quan trọng liên quan đến quá trình sáng tác, điểm nổi

bật về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm chính, trong đó có Anh em nhà

Caramazov Ở một số tác phẩm khác cũng có những công trình đề cập đến tác phẩm Anh em nhà Caramazov như: những dấu ấn văn minh; những giờ rực sáng của văn minh nhân loại- Stefan Zweig, Ghi chép dưới tầng hầm- Tzvetan

Todorov

Ở Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu, phê bình đã có những chuyên luận, bàiviết về tác phẩm này Trong nhiều tạp chí nghiên cứu khoa học, đặc biệt là tạpchí nghiên cứu văn học, có nhiều bài viết sâu sắc đề cập đến nghệ thuật viết tiểuthuyết của Đoxtoiepxki, đặc biệt là vận dụng lí thuyết về tiểu thuyết đa thanh

mà M.Bakhtin đề xuất để đi sâu vào phân tích, làm rõ những giá trị nghệ thuật

và tư tưởng trong các thiên tiểu thuyết của ông như: Trần Đình Sử với bài viết

Bakhtin và thi pháp Doxtoiepxki, Lê Mạnh Hùng với Lời giới thiệu về cuốn tiểu thuyết cuối cùng của Doxtoiepxki, Phạm Vĩnh Cư với Doxtoiepxki cuộc đời và sự nghiệp, Lê Hồng Hà Bản ngã thứ hai trong phương thức thể hiện nội tâm nhân vật Trong Văn học phương với Tây do Đặng Anh Đào chủ biên cũng có hẳn một phần nói về Doxtoiepxki và Anh em nhà Caramazov Nhiều

tác giả có một số đánh giá rất sâu sắc về tác phẩm Lê Mạnh Hùng nhận xét

“tiểu thuyết là một bằng chứng hùng hồn về phép màu của sự thể hiện nghệ thuật sống, vốn sống được dùng để tạo nên hình tượng có thể rộng hơn quan niệm chủ quan của tác giả” [1,1072] Còn Hecxo, nhà văn Đức thì đánh giá:

“Một con người đơn độc như Doxtoiepxki mà viết lên Anh em nhà Caramazov

thì đó là một phép màu”.

Trước khi tiến hành thực hiện đề tài “Tính bi kịch trong tiểu thuyết Anh

em nhà Caramazov”, chúng tôi đã khảo sát các bài viết có đề cập đến tác phẩm

này cũng như nói về vấn đề bi kịch trong sáng tác của Doxtoiepxki Tuy nhiênvấn đề này chỉ được đưa ra như một nhận định, chưa có tác giả nào đi sâu khai

thác vấn đề “tính bi kịch” trong Anh em nhà Caramazov Vì vậy chúng tôi lựa chọn thực hiện đề tài “Tính bi kịch trong tiểu thuyết Anh em nhà Caramazov” với mong muốn làm rõ hơn những giá trị nội dung và nghệ thuật

của tác phẩm trên cơ sở khai thác từ góc nhìn “tính bi kịch” Chắc chắn trong

quá trình thự hiện đề tài do còn thiếu kinh nghiệm nghiên cứu khoa học và trithức lí luận nên không tránh khỏi những thiếu sót, chỉ mong đề tài có thể làm tưliệu có ích cho những người đi thích đọc và tìm hiểu tác phẩm của Doxtoiepxki

nói chung và tác phẩm Anh em nhà Caramazov nói riêng.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài “Tính bi kịch trong tác phẩm Anh em nhà Caramazov của

Đoxtoiepxki” mang ý nghĩa cả về nội dung lẫn nghệ thuật Vì vậy, đối tượng

nghiên cứu của đề tài là vấn đề “Tính bi kịch” được thể hiện trong tác phẩm

Anh em nhà Caramazov cả về phương diện nội dung nghệ thuật biểu hiện nó

trong tác phẩm

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ nghiên cứu trong phạm vi tác phẩm Anh em nhà Caramazov

của Đoxtoiepxki- NXB Lao động, Hà Nội, 2007

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong khi thực hiện đề tài này, chúng tôi đã kết hợp sử dụng các phươngpháp sau như: hệ thống, phân tích-tổng hợp, so sánh- đối chiếu, thống kê- phân

loại, liên ngành…để nghiên cứu tác phẩm với mục đích làm nổi bật được “tính

bi kịch” trong tác phẩm Anh em nhà Caramazov

5 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Những biểu hiện của tính bi kịch trong tiểu thuyết Anh em nhà Caramazov.

Chương 2 Sự thể hiện tính bi kịch qua nghệ thuật xây dựng cốt truyện, kếtcấu, nhân vật và hệ thống biểu tượng

Chương 3 Sự thể hiện tính bi kịch qua nghệ thuật xây dựng không-thờigian và nghệ thuật trần thuật

B PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA TÍNH BI KỊCH TRONG TIỂU

THUYẾT ANH EM NHÀ CARAMAZOV

1 Giới thuyết về thuật ngữ bi kịch

Thuật ngữ bi kịch từ lâu đã được sử dụng rộng rãi và trở nên quen thuộctrong văn học cũng như đời sống hàng ngày Bi kịch ở đây có sự tương đồngnhưng không trùng khít với khái niệm cái bi trong mỹ học Bi kịch ở đây có sự

kế thừa hai khái niệm trên

Trong mỹ học, cái bi với tư cách là một phạm trù không thể thiếu, đượchiểu như sau:

Cái bi là “một phạm trù mỹ học xác định giá trị thẩm mỹ của những xung

đột không thể giải quyết, được triển khai trong tiến trình hành động tự do của nhân vật, kèm theo xung đột này là những đau khổ và sự tiêu vong của nhân vật hoặc sự mất mát các giá trị đời sống của nó Tính thảm hoạ của cái bi chủ yếu được quy định bởi bản chất nội tại của cái bị diệt vong, bởi sự không phù hợp của nó với trật tự hiện hữu” [11, 23].

Hay nó là “Phạm trù mĩ học phản ánh một hiện tượng có tính quy luật của

thực tế đời sống xã hội thường diễn ra trong cuộc đấu tranh không ngang sức giữa cái thiện với cái ác, cái mới với cái cũ, cái tiến bộ với cái phản động… trong điều kiện những cái sau còn mạnh hơn cái trước Đó là sự trả giá tự nguyện cho những chiến thắng và sự bất tử về tinh thần bằng nỗi đau và cái chết của nhân vật chính diện Cái bi tạo thành một cảm xúc thẩm mĩ phức hợp bao hàm cả nỗi xót đau, niềm hân hoan lẫn nỗi sợ hãi khủng khiếp Cái bi thường đi liền với nỗi đau và cái chết, song bản thân nỗi đau và cái chết chưa phải là cái bi Chúng chỉ trở thành cái bi khi hướng tới và khẳng định cái bất

tử về mặt tinh thần của con người…Hêghen cho rằng trong bi kịch, cái chết

không chỉ là sự huỷ diệt Nó còn có nghĩa là sự bảo tồn dưới hình thức biến dạng cái mà trong hình thức có sẵn cần phải bị tiêu vong.

Ăng-ghen thì cho rằng cội nguồn của cái bi là “xung đột giữa đòi hỏi tất yếu

về mặt lịch sử với tình trạng không thể thực hiện được nó trong thực tiễn” [10,

37]

Từ những định nghĩa về cái bi, có thể thấy bản chất bi kịch, hay tính bikịch cũng xuất phát từ những mâu thuẫn, xung đột, đấu tranh không thể giảiquyết được, cuối cùng lâm vào tình trạng bế tắc, không lối thoát, nó thể hiện sựbất lực của con người giữa khát vọng, mơ ước và hiện thực

Tính bi kịch qua các thời đại vừa khả biến vừa bất biến Mỗi cá nhân haymỗi cộng đồng, dân tộc đều có thể xuất hiện những bi kịch khác nhau Vì thế đềtài về những bi kịch mà con người gặp phải trong suốt chiều dài lịch sử đã đượcnhiều nhà văn đề cập đến Hầu hết các nhà văn khi đề cập đến bi kịch của mỗi

cá nhân thường gắn liền với đó là những vấn đề lớn của thời đại, của xã hội haynhững bi kịch mang tính bản chất muôn đời của nhân loại Chẳng hạn trong cáctác phẩm của Sêcxpia, tính bi kịch được thể hiện ở những khổ ải của sự thấu

hiếu cuộc đời (Hămlet, Vua Lear), sự bất lực của cá nhân trước một xúc động xâm chiếm bản chất của chính mình (Othello) Còn trong các sáng tác của văn

học chủ nghĩa hiện sinh hoặc kịch phi lí thì các bi kịch thường gặp là bi kịchcủa sự tha hoá nhân cách, bi kịch của sự tự huỷ hoại ý thức, bi kịch đánh mấtnăng lực giao tiếp, bi kịch của lịch sử đi vào ngõ cụt, bi kịch của sự trì trệ hoặcvận động khép kín… Đối với các sáng tác của Doxtoiepxki, tính bi kịch đạt tớimột độ căng cực đại Những nhân vật của ông, những con người của tư tưởng

và dục vọng, không an tâm ở vương quốc trung dung, luôn đi đến cùng, hướngtới tai biến Nó được thiên phú một sự tự ý thức, cố hiểu biết trọng lượng thựccủa các hành vi của mình, đồng thời nó tham dự vào những xoay chuyển bí mậtcủa các thế lực phi nhân dạng, bằng cách đó nó thực hành cái thước đo về tội lỗi

và vô tội- cái thước đo đã gây nên nỗi kinh hoàng trước số phận tinh thần saunày của nhân vật và sự đồng cảm với những khổ ải của nó Chủ đề chính của bi

kịch của Doxtoiepxki là kiểm nghiệm chiều sâu của nhân tính trên những ngảđường của tự do, bằng vào đấy và thông qua đấy khám phá cái bản chất sâu xahơn mang tính đạo đức học: lương tri và trái tim Ngọn nguồn chất bi đát và sựthanh lọc ở sáng tác của Doxtoiepxki là như thế Đặc điểm này được thể hiện và

minh chứng rõ nét trong Anh em nhà Caramazov Tác phẩm là sự tổng hợp rất

nhiều dạng thức bi kịch khác nhau của con người và xã hội Nga mà nhà vănthiên tài đã nhận ra, và trong quá trình tìm kiếm con đường giải quyết nhữngvấn đề gai góc của xã hội, chính nhà văn- cũng là nhà tư tưởng đã vướng phảinhững mâu thuẫn, những xung đột giữa hiện thực và đức tin mang tính tôn giáo.Tất cả những điều đó tạo nên tính bi kịch phức tạp, nhiều dạng vẻ cho tác phẩm,

có cả bi kịch về hiện thực đời sống như bi kịch gia đình, bi kịch tình yêu vàquan trọng hơn là bi kịch mang tính triết lí, bi kịch tư tưởng Đi sâu vào khámphá tác phẩm, ta sẽ thấy được những biểu hiện cụ thể hơn cho mỗi dạng thức bikịch trên

2 Bi kịch gia đình

Có thể thấy hầu hết các tác phẩm của Doxtoiepxki đều viết về đề tài giađình Đối với Đoxtoiepxki gia đình là vấn đề rất quan trọng, nó có ảnh hưởngrất lớn đến nền móng xã hội Những biểu hiện của một gia đình sẽ là biểu hiên

thu nhỏ của xã hội Anh em nhà Caramazov đề cập về những bi kịch xảy ra

trong một gia đình, trong đó tồn tại những mầm móng ngay khi tế bào gia đình

đó hình thành cho đến khi những mâu thuẫn về nhân cách, sự xung đột về cáclợi ích vật chất và tinh thần bắt đầu bùng phát, tạo ra tấn thảm kịch lớn Những

bi kịch xảy ra trong gia đình Caramazov là những bi kịch có tính điển hình đangxảy ra trong xã hội Nga lúc bấy giờ mà tác giả ghi nhận và đúc rút được Mộtphần cho cơ sở để xây dựng nên gia đình ấy cũng chính là hình ảnh gia đình nhàvăn lúc còn nhỏ Tác phẩm bắt đầu từ việc giới thiệu các thành viên trong giađình và cơ sở cho việc hình thành gia đình đó Một gia đình với bốn thành viênchính thức và một thành viên không được thừa nhận Gia đình đó được xâydựng trên cơ sở một gia đình ngẫu hợp, đó chính là mầm móng gây ra những bi

kịch sẽ xảy ra tiếp theo trong tác phẩm.

2.1 Gia đình ngẫu hợp- mầm mống của những bi kịch

Tuyến cốt truyện trung tâm của bộ tiểu thuyết được xây dựng trên cơ

những sự việc, những con người trong một “gia đình ngẫu hợp”, loại gia đình

mà trong đó những quan hệ ruột thịt, máu mủ thiêng liêng hầu như đã bị huỷhoại hết Trong gia đình ngẫu hợp không có những mối quan hệ trong sạch,vững chắc, không có nền móng đạo lí, cho nên nó dễ dàng tan rã trong hoàn

cảnh của một xã hội đang băng hoại, thối nát “Gia đình ngẫu hợp” là loại hiện

tượng đầy rẫy trong xã hội Nga đương thời, nhất là trong giới kinh doanh vàtầng lớp thượng lưu, mà Doxtoiepxki từng rất chú ý quan sát, suy ngẫm để tìm

ra những nguyên nhân xã hội tâm lí sâu xa Môtip này không phải mới lạ trongsáng tác của Doxtoiepxki nhưng tính chất ngẫu hợp của gia đình Caramazov đạttới mức quái đản, khủng khiếp, quan hệ trong gia đình rữa nát đến mức con cóthể giết bố Nguyên nhân của tấm thảm kịch này gián tiếp bắt nguồn từ việchình thành của cái gọi là gia đình ngẫu hợp với những thành viên không hề có

sự gắn kết, từ ông bố sa đoạ đến những đứa con bị bỏ rơi, sống trong sự thù hậnđối với những người thân và xã hội Gia đình Caramazov với năm thành viên,

cả chính thức lẫn không được thừa nhận đó chỉ trừ đứa con trai út là có tínhcách khác hẳn, còn lại, ba đứa con và một ông bố với bản chất của dòng họCaramazov đã tạo nên tấn bi kịch của một gia đình ngẫu hợp, sự thù địch, đốikháng, mâu thuẫn lẫn nhau trong tính cách, lối sống và quan điểm đã tạo nên hốsâu ngăn cách cho cái gia đình vốn đã rời rạc

2.1.1 Ông bố sa đọa, hiện thân của bản chất Caramazov

Có thể nói, nhân vật gây ra mầm móng bi kịch cũng như trực tiếp gây ra bikịch và là nạn nhân của bi kịch mang tên Caramazov chính Fiodor PavlovirtCaramazov - ông bố trong cái gia đình ngẫu hợp đó Nhân vật này là dị bản củanhững vị tiền bối như Vankopxki, Xvidrigailop, Totxki…Lão là hiện thân trọnvẹn cho thói sa đoạ cùng cực của giới triệu phú đương thời, làm giàu bằng mọimánh khoé dơ dáy, tàn bạo Trong tác phẩm, bước vào đời với bàn tay trắng,

“khét tiếng là kẻ ăn bám, ngông cuồng nhất hạt”, nhưng với sự tinh khôn ranh

mãnh một cách vô lối, lão đã trở nên giàu có Lão kiêu ngạo với chút vốn liếngbọt bèo, hời hợt của văn hoá phương tây, và cố thích nghi với chủ nghĩa tư bảnhiện đại Fiodor là một loại tài năng trong thủ đoạn kiếm tiền kiểu con buôn:sẵn sằng lừa lọc bằng sự thảm hại để chiếm đoạt gia sản của vợ và dùng thủđoạn bỉ ổi để tước đoạt số tiền thừa kế mà vợ lão để lại cho con trai Điều nàytạo nên mâu thuẫn đầu tiên với Dmit’ri- con trai đầu của lão Fiodor còn là mộttên hề già bông phèn cớt nhả, trơ trẽn, tự cho mình được quyền ăn chơi xả lángbất chấp mọi chuẩn mực đạo đức bình thường, chà đạp lên mọi đạo lí thôngthường trong quan hệ vợ chồng khiến vợ lão người thì không bỏ nhà đi theo kẻkhác, người thì lên cơn điên dại rồi chết Lão còn cưỡng hiếp một cô gái ngớngẩn nửa điên nửa dại sống lang thang ở hè phố, hậu quả là sự ra đời của đứacon hoang vô thừa nhận và sau này trở thành người hầu trong nhà lão, tạo ramối thù hận khủng khiếp được tích tụ trong lòng đứa con trai Với dục vọngchiếm đoạt người đẹp, chẳng chút e ngại dư luận, lão lăn xả vào cuộc đụng độ,giành giật cô gái Grusenka với con trai của mình Với tâm địa bỉ ổi từ bản chất,lão hăm hở tung tiền ra để mua Grusenka như một đồ vật- lão tung tin hứa hẹn

nếu “thiên thần nhỏ của anh”, “con gà bé nhỏ của anh” đến với lão, lão trả

ngay 3000 rúp Săn đuổi khoái lạc, đó là mục đích tối cao của cả cuộc đời nhânvật này, ông ta không thừa nhận một trách nhiệm nào hết, ngay cả đối với haingười vợ quá cố và các con mình Thậm chí lão cảm thấy vui khi tìm đến khoáilạc trong tình cảnh sỉ nhục: lão khoái trá khi làm thằng hề múa vui cho bọn nhàgiàu để kiếm miếng ăn, khi vợ bỏ theo trai, lão thích thú với vai ông chồng mọcsừng, để được thiên hạ thông cảm Đểu cáng ra mặt đi đôi với đạo đức giả, dâmđãng tột độ đi đôi với keo kiệt bủn xỉn, tàn bạo, đấy là bản chất của con ngườinày Đây không còn là một con người mà là một con vật bệnh hoạn, độc ác,đáng kinh tởm Ông ta tự biến mình thành thằng hề và trâng tráo với vai trò đó,tuy nhiên có điều lão lại là nhà triết học trong loại của mình, lão biết tìm cơ sởtriết lí cho cách sống vô luân, vô sỉ của mình Lão lí sự về địa ngục như sau:

“Ta cứ nghĩ, khi ta chết không thể nào có quỷ lại không dùng móc câu lôi ta đi Nhưng ta lại nghĩ: Móc ư? Chúng đào đâu ra móc? Làm bằng gì? Sắt ư? Thế thì rèn móc ở đâu? Ở địa ngục có xưởng rèn chắc?” Lão biến quan niệm tôn

giáo về đời sống ở thế giới bên kia thành cái cụ thể thô thiển nhất để khẳng địnhtính phi thực tế của nó và gạt nó đi Không có cả thiên đường lẫn địa ngục thìkhông có gì phải sợ Cứ sống như ta muốn

2.1.2 Những đứa con mang di truyền Caramazov

Góp mặt trong gia đình ngẫu hợp Caramazov là những đứa con mang trongmình dòng máu của Fiodor Caramazov Cả bốn người, dù có tính cách khác nhaunhưng vẫn có nét chung đó là sự mãnh liệt của bản chất, của đam mê, dục vọngcủa dòng họ Caramazov …và đều bị người cha bỏ rơi ngay từ nhỏ cho nên hầuhết trong lòng những đứa con này (trừ Aliosa) đều ít nhiều căm ghét bố mình.Dmit’ri là mẫu người tập trung những đam mê xác thịt dữ dội, không gìkìm hãm nỗi, về điểm này anh ta đích thị mang dòng máu của bố Nhưng mặc

dù ngụp lặn trong vũng bùn trụy lạc, anh ta vẫn khát vọng vươn tới cái cao đẹp,

ở anh ta, lí tưởng Madona giao tranh với lí tưởng Xodom, ở đây quỷ và chúatrời giao tranh với nhau mà chiến trường là trái tim con người, ở đây hai dải bờgặp nhau, ở đây mọi mâu thuẫn cùng chung sống Vì thế tâm hồn anh ta quằnquại trong những đam mê, nhưng bất thần ở anh ta lại xuất hiện những ý nghĩ

và hành động cao cả Trong cảnh gặp gỡ lần đầu tiên với Caterina tại nhà anh

ta, nhân vật đã có những tình cảm và hành vi cao quý Cũng như thế, sự say mê,tình yêu mà anh ta dành cho Grusenka là tình cảm chân thành, trong sáng củatuổi trẻ Dmit’ri có những nét gợi nhớ đến Rôgôgin: ngổ ngáo, táo tợn, dữ dội,máu luôn hừng hực nóng những đam mê, dục vọng không sao điều tiết, kìmhãm được Anh ta công khai căm hờn bố vì chuyện gia tài, ăn chơi bạt tử, cũngcần nhiều tiền và càng sôi sục căm hờn vì ghen, sợ kẻ tình địch là bố chiếm đoạtmất Grusenka mà mình đang mê mệt đắm say Anh ta luôn rình rập căn nhà của

đối thủ sống còn là bố và đã nhiều lần giơ nắm đấm lên, hò hét như điên: “Tôi

sẽ giết ông!” Chính sự bồng bột này đã khiến cho nhân vật rơi vào bi kịch của

cuộc đời mình.

Ở đây có cả một dị bản của con người thèm khát làm Raxkônnhicôp Đó là chàng sinh viên Ivan, em trai của Dmit’ri, con người vớimột nỗi ham mê khác, cả tâm trí của chàng trai vô thần này đắm chìm trongnhững luận điểm tư tưởng siêu hình trừu tượng, duy lí giá lạnh, cực đoan màthực chất là vị kỉ- vô chính phủ tệ lậu nhất Anh ta cho rằng cuộc sống này là

Napôlêông-một mớ hỗn tạp phi lí, “Chúa chẳng hề có, bất cứ hành động nào cũng được

tất”, với quan niệm lạnh lùng băng giá đó và cả vì dục vọng tranh chấp gia tài

chẳng chút siêu hình gì, hắn hạnh lùng khinh miệt căm ghét bố và anh, trong lúcgia đình rơi vào tình huống gay cấn, căng thẳng nhất, anh ta lờ bỏ đi xa với tâmđịa hết sức đen tối: mặc xác cho lũ ác thú xâu xé, phần lãi nhất thuộc về ta Với

tư tưởng và tính cách như thế, nhân vật trở thành kẻ trực tiếp gây ra tấn bi kịchcho gia đình này

Lòng ham sống mãnh liệt, yêu bầu trời xanh thẳm, hoạt động tìm kiếm ráoriết tư tưởng, đấy đích thực là chất Caramazov thể hiện ở Ivan Nhưng Ivankhông phải là đứa con tự nhiên như Mitia, anh ta trước hết là con người duy líđầu óc lạnh lùng, người của văn hoá phương Tây Anh ta là kẻ nhẫn tâm: xungđột giữa bố và anh trai có thể gây án mạng, vậy mà anh ta thảm nhiên nhưkhông, coi đó là chuyện tự nhiên, rắn nuốt rắn Với Ivan, tình cảm ruột thịt làmột thành kiến Lí trí cao hơn mọi mong muốn và khát vọng Đầu óc duy lí lạnhlùng của Ivan kết hợp với chủ nghĩa cá nhân ích kỉ Tội ác chẳng những phảiđược cho phép, mà thậm chí được thừa nhận là lối thoát khôn ngoan nhất củangười vô thần để ra khỏi tình thế khó khăn Với tư cách là nhà triết lí, Ivan đi từcực đoan này đến cực đoan khác, nhiều khi phản lại chính mình, ở anh ta không

có sự thống nhất giữa nói và làm

Xmerdiacov là một trong những hình tượng ghê tởm nhất, hiện thân của sự

đe dọa ghê gớm của con người mà Doxtoiepxki đã tạo nên với sức mạnh nghệthuật kinh hoàng Ra đời do sự dâm đãng của Fiodor với một cô gái dở điên dởdại, là con hoang không được thừa nhận của lão già, chỉ được coi là đầy tớ

trong nhà, hắn sống trong sự căm thù dữ dội kẻ đã sinh ra hắn Chịu ảnh hưởnggiáo dục của tính ích kỉ độc ác của lão già, hắn không coi cái gì là thiêng liêng.Hắn không có tình cảm nào với những người nuôi dưỡng hắn, hắn sẵn sàngchào mừng Napôlêông xâm chiếm Nga Bên cạnh chủ nghĩa tư bản hư vô thôthiển, tính ngạo mạn tôi đòi và sự khinh miệt toàn nhân loại của hắn được miêu

tả với sức mạnh nghệ thuật đặc biệt Là kẻ vô học, thân phận hèn kém, hắn lạikhinh miệt dân Nga vô học Ngu dốt, thiển cận nhưng hắn có logic tôi đòi riêngcủa hắn, cái biện chứng trâng tráo nhưng mềm dẻo, linh hoạt, biện bạch cho bất

cứ hành động đê tiện và tội ác Fiodor chết chính bởi tay hắn, kẻ được lão tiêmnhiễm thói độc ác và hèn mạt, bị lão làm hư hỏng

Giữa gia đình đầy dục vọng đen tối đó lạc lõng một chàng ngốc khác chú út Aliosa, chàng tu sĩ sùng đạo, kính chúa với tấm lòng trong ngần khôngchút vết nhơ tội lỗi, cùng niềm trắc ẩn, thương xót bao la Aliosa giữ một vị trí

hẳn-đặc biệt trong tác phẩm Nhà văn gọi đó là “chàng trai của thời đại chúng ta”,

tất cả thiện cảm ông giành cho nhân vật này Aliosa là một phản cơ thể của giađình Caramazov Anh yêu con người và cho rằng mình không có quyền phánxét người khác, anh có thiên khiếu khơi gợi lòng yêu mến của mọi người đốivới minh Tuy nhiên vị thầy tu này không xa lạ gì với những dục vọng của conngười, anh hiểu biết sâu sắc những đau khổ mà con người phải trải qua Anhcũng có những giây phút nổi loạn, cũng có những tình cảm của tuổi trẻ…Aliosagiữ vai trò như là đặc phái viên của nhà thờ chính giáo, của chúa giáng hạ vềnhà với trọng trách thiêng liêng là ngăn cản, cứu thoát bố và các anh khỏi tội sátnhân Chàng trai như một con thoi, gặp gỡ người này, tâm sự người kia, hi vọngdệt được những sợi dây liên kết yêu thương gắn bó những thành viên trong giađình Nhưng thánh hạnh của anh tỏ ra bất lực, không thể giúp con người làmnên điều thiện, ngăn cản cái ác

2.2 Sự xung đột của dục vọng tiền bạc và tình yêu- nguyên nhân trực tiếp gây ra tấn bi kịch trong gia đình

Nếu tính chất gia đình ngẫu hợp là mầm móng, gián tiếp tạo nên bi kịch

của gia đình Caramazov thì sự xung đột của những dục vọng về tiền bạc và tìnhyêu lại chính là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bi kịch Có thể nói các thànhviên trong gia đình này không hề có sợi dây liên kết tình cảm ruột thịt nàonhưng lại có liên hệ về tiền bạc và những mối quan hệ phức tạp về tình yêu Sợidây ràng buộc duy nhất này lại gắn liền với những xung đột mãnh liệt bắt nguồn

từ dục vọng, ham muốn và đam mê cuồng dại của dòng máu Caramazov Trongcái gia đình này, từ cha con, anh em đều lăn vào vòng xoáy tranh giành một mấtmột còn Trong cuộc chiến đó, không có chỗ cho tôn ti trật tự, không có nơi choquan hệ ruột thịt có dịp bén rễ, chỉ có sự hận thù, căm ghét, khinh bỉ, nhẫn tâm.Những mối quan hệ vốn rất thiêng liêng, xuất phát từ tình cảm tự nhiên trongsáng của con người bị phá bỏ, nhường chỗ cho những mối quan hệ đầy thù địch,ngược đời và đầy bi kịch

2.2.1 Cha-con và mối quan hệ mang đầy tính bi kịch

Như đã nói ở trên, sự tồn tại của một gia đình ngẫu hợp vốn đã là một bikịch, và từ bi kịch đó lại nảy sinh ra những bi kịch khác khi mà những dụcvọng, ham muốn lấn lướt khiến con người không thể kìm hãm được Cốt truyệnđược xây dựng dựa trên tấm thảm kịch con giết cha Không phải chỉ một ngườicon là có khả năng giết bố, mà có đến ba đứa, đứa nào cũng có động cơ và khảnăng giết người vì giữa lão Fiodor và ba đứa con này có những mối quan hệphức tạp, những xung đột cả về tiền bạc và tình cảm

Có thể thấy điều này rất rõ trong mối quan hệ cha con giữa lão Fiodor vớingười con cả Dmit’ri Đây được xem là mối quan hệ phức tạp nhất Xung độtgiữa họ bắt đầu từ vấn đề tiền bạc, đó là khoản tiền thừa kế mà người mẹ đã đểlại cho Dmit’ri nhưng Fiodor với bản chất keo kệt, bủn xỉn và tham lam, đãdùng những thủ đoạn bỉ ổi để tước đi của người con Mâu thuẫn này tưởngchừng được hoá giải khi có sự hoà giải của những người trong gia đình và các

tu sĩ, nhưng thật không ngờ, nó lại biến chứng và tạo nên xung đột thứ hai, gaygắt, quyết liệt hơn cả vấn đề tiền bạc Đó là việc hai cha con cùng giành giậtmột người phụ nữ: Grusenka Cuộc đụng độ lên đến đỉnh điểm và không thể

hoà giải được bởi ai cũng muốn có được người đẹp Kẻ có tiền là lão già thìdùng tiền để mua chuộc, người thì dùng tấm lòng chân thật, tình yêu trong sáng

để thu phục Không ai chịu nhường bước hay rút lui mà quyết tâm lăn xả đếncùng, khi thì chửi bới, bôi nhọ nhau, lúc lại rình rập, đánh nhau, gây ra đổ máu,thậm chí có thể giết nhau nếu như không có sự ngăn cản Giữa hai cha con đãkhông còn một chút tình cảm ruột thịt hay nể nang gì nữa, thực chất quan hệgiữa họ bây giờ là quan hệ vừa là kẻ thù vừa là tình địch, không đội trời chung,

hễ gặp nhau là có thể dẫn đến thảm kịch Khi xây dựng xung đột giữa lão Fiodo

và Dmit’ri, nhà văn đã dùng những phương thức nghệ thuật để đẩy xung đột lênđến mức cao trào, khiến cho người đọc có cảm giác rằng chính vì nó mà Dmit’ri

đã giết bố, dẫn đến cái chết của lão Fiodor Tuy nhiên sự thật lại được mở rahướng khác, với xung đột khác giữa cha con trong mối quan hệ cha con- nạnnhân và kẻ giết người

Tấm thảm kịch được báo trước trong gia đình Caramazov đã thực sự xảy ravới cái chết của người cha Bi kịch ở chỗ, kẻ giết người lại là con của nạn nhân,

và cũng không phải một mà có đến hai đứa con có trách nhiệm trong cái chết của

bố Điều này xuất phát từ sự xung đột về tiền bạc và lòng hận thù của những đứacon đối với kẻ đã sinh ra mình Như đã nói, gia đình Caramazov là gia đình ngẫuhợp Lão Fiodor sinh con ra nhưng không hề chăm sóc, nuôi dạy chúng Ba đứacon hợp pháp thì được người bên họ mẹ nuôi, còn Xmerdiacov, đứa con khôngchính thức thì do người hầu nuôi và cũng trở thành nguời hầu Điều này đã khơidậy lòng căm hận của Ivan và Xmerdiacov với lão già Kẻ trực tiếp ra tay giếtngười là Xmerdiacov Đó là sản phẩm của tội ác và cũng là hiện thân khủngkhiếp của tội ác Do mặc cảm sâu thẳm trong ý thức, tâm lí bị sỉ nhục, khinhmiệt, chà đạp, hắn căm thù tất cả mọi người, nhất là kẻ đã sinh ra hắn Hắn chỉchờ có cơ hội xoay được số tiền lớn và ra nước ngoài sinh sống Được nuôidưỡng bởi lòng hận thù và cái ác, thêm vào đó là được Ivan nhồi nhét cho mớ lí

thuyết “mọi việc đều được phép làm”, hắn đã ra tay giết chính bố đẻ mình Tuy

nhiên, Xmerdiacov chỉ là kẻ thực thi việc giết cha, Ivan mới là đầu não, là nhà lí

luận khơi gợi và củng cố cho hắn ý nghĩ giết người, thúc đẩy hắn đi đến hànhđộng Ivan tuy được nuôi dưỡng đoàng hoàng nhưng luôn ý thức được mình là kẻ

ăn nhờ vào người khác, từ nhỏ anh ta đã căm ghét và khinh bỉ bố mình, và biếtđược bản chất bủn xỉn, vô trách nhiệm của lão Cộng với đó là dục vọng muốnchiếm hữu số gia tài của bố, mà anh ta biết chắc ông già sẽ không để lại cho bất

cứ đức con nào, trong lòng anh ta xuất hiện ý nghĩ về cái chết của người cha.Anh ta quyết định đi xa và để mặc mọi chuyện, khi mà xung đột giữa bố vàDmit’ri lên tới đỉnh điểm, bởi anh ta nghĩ rằng: Rắn nuốt rắn, không có gì làkhông thể, mọi việc đều được phép làm và anh ta không phải chịu trách nhiệm gìhết Chính những thứ triết lí ích kỉ, phản đạo đức đó của Ivan đã gây ra tấm thảmkịch cho gia đình và cho chính anh ta sau này

2.2.2 Anh – em và mối quan hệ hai mặt

Cùng với mối quan hệ cha con đầy phức tạp và bi kịch, Anh em nhà Caramazov còn thể hiện một mối quan hệ bi kịch giữa các thành viên trong gia

đình nữa là mối quan hệ hai mặt giữa anh em với nhau Mối quan hệ bi kịch nàycũng xuất phát từ xung đột về tiền bạc và tình yêu

Có thể nói giữa Dmit’ri và Ivan có một mối quan hệ đặc biệt Sinh ra từmột người cha, cùng bị bỏ rơi nhưng hai người lại có hai tính cách khác nhau;Dmit’ri thì bồng bột, xốc nổi, thiên về những tình cảm của tuổi trẻ, thể hiện một

cá tính vừa mạnh mẽ vừa yếu đuối, còn Ivan lại thiên về lí trí lạnh lùng, suynghĩ sâu xa và có những tính toán riêng, anh ta cũng có tình cảm, có đam mê,tuy nhiên anh ta biết dùng lí trí để dìm nó xuống Giữa hai anh em này có quan

hệ đầy mâu thuẫn, trong khi Dmit’ri xem Ivan là ân nhân, là người cứu giúp anh

ta thoát khỏi mối tình với Caterina và giảng hoà với bố thì Ivan lại không nghĩnhư vậy Anh ta xem Dmit’ri là kẻ tình địch, anh ta căm ghét Dmit’ri nhưng vẫngiúp bởi như thế anh ta có thể đến được với Caterina Mặt khác, anh ta mongmuốn cho xung đột giữa bố và anh trai ngày càng căng thẳng, và trong sâu thẳmtâm hồn, nơi lí trí và dục vọng cùng hợp sức lại, anh ta mong muốn Dmit’ri giết

bố, lí do duy nhất là vì cái gia tài kia Ivan khinh thường cả bố anh trai, và trong

mối quan hệ với người anh, họ thật sự chỉ là tình địch mà thôi, cái gọi là ngườicứu giúp chỉ là bề nổi, bên trong đó thực chất lại ẩn chứa những điều ghê tởm,những tính toán khó lường Thực chất, cả hai người đều hiểu rõ điều đó Dmit’ri

từng nhận xét “Ivan như một nấm mồ”, “chú ấy chỉ im lặng” Đó là cái im lặng

đáng sợ, chôn giấu những tính toán của anh chàng này trong mối quan hệ haimặt với người anh và những người khác Thậm chí sau này, khi Dmit’ri bị bắt,Ivan luôn khẳng định Dmit’ri là thủ phạm giết cha, và tìm cách giúp đỡ Dmit’ri,thực ra là anh ta đang tự lừa dối chính mình và nguời khác, mong thoát khỏitrách nhiệm về cái chết của người cha Tuy nhiên, trong mối quan hệ hai mặtnày, Ivan lại là người phải gánh chịu bi kịch lớn nhất khi anh ta bị toà án lươngtâm phán xét, rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lí tột độ Xây dựng nên mốiquan hệ hai mặt giữa hai anh em, Doxtoiepxki đã lấy từ những câu chuyện cóthật xảy ra trên đất nước Nga mà ông được chứng kiến và nghe kể lại Một câuchuyện liên quan đến việc người em giết bố vì muốn chiếm gia tài một mình, và

đổ tội cho người anh, người anh bị bắt và bị phải chịu án tù khổ sai Một chuyệnkhác là chuyện hai anh em cùng yêu một người con gái Nhưng cô gái đó lại là

vợ chưa cưới của người anh, người em đã giết bố rồi đổ cho anh và lấy ngườiphụ nữ đó làm vợ, tuy nhiên sau nhiều năm anh ta sống trong đau khổ, bị dày

vò vì tội ác của mình nên ra thú tội Doxtoiepki đã gắn kết hai câu chuyện trên

và xây dựng nên một cốt truyện với mối quan hệ anh em phức tạp, chồng chéogiữa tình yêu và tiền bạc, sự lồng kết hai câu chuyện ngoài đời vào một như thế

đã tạo ra một xung đột đặc biệt giữa hai anh em này, trong một gia đình có tínhchất ngẫu hợp, không những không có tình cảm cha con mà sợi dây liên kếtgiữa anh em cũng không còn, thay vào đó là sự giả tạo, là vỏ bọc mà ẩn sau nó

là những xung đột ngấm ngầm không sao giải quyết được

Nếu mối quan hệ giữa Dmit’ri và Ivan là mối quan hệ hai mặt thì mối quangiữa Ivan xà Xmerdiacov là mối quan hệ song trùng của tên giết người và kẻđồng lõa Đây là những kẻ có cùng một chí hướng, cả về triết lí sống và dụcvọng tiền bạc Xmerdiacov luôn muốn có được một số tiền lớn để ra nước ngoài

sống, hắn được Ivan cung cấp cho mớ lí thuyết về cuộc sống, và khi mà tội ácđược mở đường thì sẽ sản sinh tội ác Không có Ivan thì có lẽ Xmerdiacovkhông dám hành dộng, và Ivan cũng sử dụng Xmerdiacov như một công cụhiện thực cho những âm mưu và triết lí: mọi việc đều được phép làm của mình.Tuy nhiên giữa tên đồng lõa và kẻ giết người lại xảy ra xung đột về tráchnhiệm Không ai muốn chịu trách nhiệm về những việc mình đã làm.Xmerdiacov thì đổ lỗi cho Ivan đã nhồi nhét ý tưởng giết người vào đầu hắn, và

tố cáo rằng chính hắn mới là kẻ chủ mưu trong tội ác này Còn Ivan thì cố tìnhchối bỏ tội ác của mình Thực chất đây là mối quan hệ của những kẻ duy lí lạnhlùng Chúng hiểu rõ về nhau và cùng nhau thực hiện tội ác một cách nhẫn tâm

Có thể nói những mối quan hệ đầy tính bi kịch xảy ra trong Anh em nhà Caramazov được bắt nguồn từ tính chất ngẫu hợp của gia đình và bản chất di

truyền của dòng máu Caramazov, những con người luôn tràn đầy dục vọng,không thể kiềm chế được dục vọng bản năng, để nó lấn lướt Những dục vọng

ấy nảy sinh ra những xung đột khốc liệt, tạo ra những mối quan hệ có tính chấtphản gia đình, phản đạo đức, gây ra những tội ác khủng khiếp mà con ngườikhông thể lường tới Xây dựng bi kịch của gia đình này, nhà đạo đức học làDoxtoiepxki đưa ra lời tố cáo mạnh mẽ trước sự xuống cấp trầm trọng trongnhân cách, đạo đức của con người Nga Bi kịch này chính là lời cảnh báo cho sựbăng hoại những truyền thống tốt đẹp về gia đình, về bản chất dân tộc Nga,những ham muốn vật chất, những dục vọng ích kỉ đang biến con người thànhnhững kẻ duy lí lạnh lùng, những kẻ tôn sùng chủ nghĩa hưởng lạc và vô tráchnhiệm đối với người khác Tấm thảm kịch đã xảy ra trong gia đình Caramazovvới cái chết của lão Fiodor, Dmit’ri thì đi tù, Xmediacov tự tử, Ivan điên loạn,tất cả đều lâm vào tình trạng bi kịch Một tấn bi kịch thật sự của những conngười mang bản chất Caramazov

3 Bi kịch tình yêu

Lồng vào bi kịch của gia đình Caramazov còn có một loại bi kịch khác,

đó là bi kịch tình yêu Tuy tác giả không có chủ tâm đi sâu khai thác loại bi

kịch này nhưng thông qua số phận của các nhân vật trong gia đình Caramazov

và mối quan hệ với những nhân vật khác, thì có thể xem tình yêu trong tácphẩm này cũng có tính bi kịch Tính bi kịch thể hiện ở đây có nhiều dạng thứcrất phức tạp, chẳng hạn bi kịch của nhưng tình yêu tay ba giữa cha- con , anh-

em với cùng một người phụ nữ, hay bi kịch của những người phụ nữ xem tình

yêu như một trò chơi đuổi bắt Trong Anh em nhà Caramazov thì bi kịch tình

yêu gắn chặt với bi kịch gia đình, nó đóng vai trò như một nhân tố gây nên tấn

bi kịch gia đình đồng thời nó cũng có những tác động riêng đến số phận cácnhân vật

3.1 Bi kịch của những tình yêu tay ba

Để khắc họa sâu sắc và rõ nét những bi kịch đang diễn ra trong gia đìnhCaramazov, Doxtoiepxki đã lồng vào đó xung đột về tình yêu giữa các thànhviên trong gia đình, tạo thành những tình yêu tay ba, từ đó đẩy bi kịch lên mứcđỉnh điểm và có thể gây ra những điều khủng khiếp

Như đã nói ở trên, giữa lão Fiodor và Dmit’ri có chung một người phụ nữ,

đó là cô gái Grusenka Hai cha con cùng giống nhau ở đặc tính đam mê, hamnhục dục, thói ăn chơi phóng khoáng, đó là di truyền Caramazov Và trong mốiquan hệ tình yêu này, không ai khẳng định được mình sẽ thắng bởi Gruseka làmột người phụ nữ đặc biệt mà chẳng ai hiểu được nàng sẽ làm gì Điều nàykhiến cho cuộc tranh giành tình yêu giữa hai cha con càng quyết liệt Tuy nhiên

ở đây cần nói rõ rằng đối với lão già Fiodor, không có tình yêu, mà chỉ tồn tạiham muốn thể xác nhất thời, lão mê muội vì sắc đẹp của nàng và muốn chiếmhữu nàng Lão xem nàng như một món hàng, và nghĩ rằng chỉ cần dùng tiền thìnàng sẽ đến với mình Còn Dmit’ri thì lại khác, tình yêu của chàng là tình yêuchân thành của tuổi trẻ, một tình yêu sét đánh, choáng ngợp, bồng bột nhưngtrong sáng Chàng thậm chí đánh đổi người vợ chưa cưới xinh đẹp, giàu có đểtheo đuổi nàng Chàng không chịu nổi khi nàng đi theo người khác, sự ghentuông của chàng lên đến đỉnh điểm với bố mình khi chàng tuyên bố sẽ giết bốnếu Grusenka đến với ông ta Tuy nhiên, bi kịch ở đây chính là cuộc chiến khốc

liệt giữa hai cha con, những xung đột giữa họ luôn được thổi bùng vì lòng ghentuông, vì ước muốn có được người đẹp Một cuộc chiến đã gây ra đổ máu và cóthể trở thành thảm kịch khi hai cha con xem nhau là kẻ thù và tình địch Trongmối quan hệ tay ba phức tạp và khốc liệt này, tình yêu chân chính và lẽ phảithuộc về Dmit’ri và anh xứng đáng có được tình yêu của người đẹp.

Một cuộc tình tay ba nữa là giữa hai anh em Dmit’ri và Ivan với Caterina.Tình yêu tay ba này có một cung bậc khác hẳn với dạng trên Trong khi Dmit’ri

bỏ rơi Caterina để chạy theo tiếng sét ái tình với Grusenka thì Caterina lại từchối tình yêu của Ivan và nhất quyết một lòng chung thuỷ với Dmit’ri Giữa họkhông xảy ra xung đột khốc liệt nhưng lại có những đợt sóng ngầm dữ dội bêntrong Caterina hận Dmit’ri, nhưng nàng muốn biến sự hận thù thành sự nhẫnnhịn, cố chấp không chịu buông tha Dmit’ri, buộc anh ta phải hối hận vì hànhđộng nông nổi của mình sau khi bị người con gái kia bỏ rơi Ở đây không cóchỗ cho tình yêu bộc lộ Dmit’ri không yêu Caterina, và thực chất cô gái nàycũng không yêu anh ta, mà yêu Ivan, nàng chỉ muốn biến sự những đau khổ củamình thành nỗi đau cho người khác, và chứng minh mình cao thượng, đức hạnh.Trong cuộc tình này tuy Ivan bị từ chối và chịu đau khổ nhưng người rơi vào bikịch lại chính là Caterina bởi cố không thành thật với tình cảm của mình

3.2 Tình yêu và trò chơi đuổi bắt của những người phụ nữ

Có thể nói trong mối quan hệ tình cảm với gia đình Caramazov, thì ngườichịu đau khổ và lâm vào bi kịch lớn nhất là những người phụ nữ Tuy nhiên đâykhông phải là những người phụ nữ yếu đuối mà là những người mạnh mẽ, họcầm cương cuộc chơi: cuộc chơi tình yêu với những người đàn ông, và bi kịchnảy sinh chính trong sự lựa chọn của họ Mâu thuẫn chính gây ra bi kịch tronglòng những người phụ nữ không gì khác chính là xung đột nội tâm bên trong

họ, và sự lựa chọn hành động của họ đã làm họ lầm lẫm, ngộ nhận dẫn đếnnhững bi kịch xảy ra

3.2.1 Grusenka- bi kịch của sự ngộ nhận và nhầm lẫn

Grusenka là nhân vật có nhiều mặt tính cách Nàng là người khiến cho

mâu thuẫn giữa hai cha con nhà Caramazov bùng phát, tuy nhiên lúc đầu nàngchỉ xem đó như một trò chơi, một sự đùa giỡn với những kẻ say mê nàng Cuộcđời và tính cách nhân vật này có nhiều nét giống với Nataxia Philippopna trong

tiểu thuyết Chàng ngốc, cùng ở trong thân phận cái đẹp bị chà đạp, mua bán,

đùa giỡn Trước khi gặp Dmit’ri, nàng cũng có thân phận như Nataxia, và khigặp hai cha con Caramazov, nàng muốn đùa giỡn họ, như một sự trả thù cuộc

đời, trả thù những kẻ đã biến nàng thành “cô gái điếm cao cấp” nơi vùng quê

hẻo lánh này Nhưng cũng chính trò chơi mà nàng tham gia đó đã khiến nhânvật rơi vào tâm trạng bi kịch, đó là bi kịch của sự ngộ nhân và nhầm lẫn Saukhi bị người tình đầu tiên bỏ rơi, nàng dấn thân vào cảnh sống của một cô gáilàng chơi, một thứ trà hoa nữ của nước Nga, từ bản chất là một cô gái trongtrắng, ngoan ngoãn Grusenka biến thành người hoàn toàn khác, trơ tráo, cứngđầu, ích kỉ, tham lam Nàng ngụp lặn trong thế giới dơ bẩn của bọn đàn ông.Tuy nhiên, gặp một Dmit’ri cuồng nhiệt, say mê và chân thành, nàng đã thừanhận trong vòng một giờ vui chơi bên chàng nàng đã cảm thấy được tình yêu

mà mình dành cho người đàn ông này Nhưng vốn thù ghét đàn ông, thêm nữanhững kí ức về kẻ đã phản bội nàng lại khiến lưỡng lự Đứng giữa sự tranhgiành giữa hai cha con, nhân vật hàng động đúng theo tính cách hiện tại củanàng là lập lờ, mặc cho hai kẻ si tình cuồng dại kia điên lên vì muốn giành lấynàng, thậm chí nàng còn đùa giỡn, trêu tức Caterina, coi nàng như kẻ tình địchcủa mình Nhân vật bắt đầu rơi bi kịch khi mà kẻ phản bội nàng năm xưa quay

về, muốn nàng đi theo hắn, lúc này trò chơi kết thúc và nàng buộc phải đối mặtvơi những mâu thuẫn ghê gớm Grusenka phân vân giữa lựa chọn giữa Đmit’ri

và kẻ kia, và nhân vật đưa ra một quyết định mà ngay sau đó nàng thừa nhận làsai lầm, nàng ngộ nhận kí ức về mối tình xưa là tình yêu thật sự, còn tình yêuđối với Dmit’ri chỉ là sự bồng bột, cảm xúc nhất thời, điều đó khiến nàng chạytheo người tình cũ Chỉ đến khi chứng kiến bộ mặt thật của kẻ đê tiện kia và sựxuất hiện bất ngờ của Dmit’ri đã khiến Grusenka tỉnh ngộ, và từ đây sự nhầmlẫn, ngộ nhận mới được hoá giải, nhân vật tìm được tình yêu đích thực Có thể

nói, Grusenka là nhân vật nữ có tính cách nổi loạn trong tác phẩm, chống đối vàphản kháng lại xã hội đã gây ra bi kịch thân phận cho cuộc đời nàng, và cũngchính những hành động nổi loạn đó lại một lần nữa gây ra một bi kịch khác chonhân vật Tuy nhiên không giống như nhân vật Nataxia phải gánh chịu cái chếtthảm khốc, Grusenka cuối cùng cũng có được tình yêu đích thực bởi nàng đãđược Aliosa chỉ đường, hoá giải sự thù hận trong lòng nàng, đưa nàng trở vềbản chất tốt đẹp trước kia Điều này nằm trong ý nghĩa triết lí đạo đức mà nhàvăn muốn gắn cho nhân vật Aliosa, nhưng sự hoá giải được bi kịch của nhân vậtGrusenka suy cho cùng cũng không phải là khiên cưỡng, ở đây tính cách, tâmtrạng nhân vật diễn biến một cách logic, hợp lí trong suốt cuốn tiểu thuyết và bikịch của nàng trở thành một dạng thức bi kịch chung của những người phụ nữbất hạnh, bị chà đạp muốn nổi loạn trong xã hội Nga lúc bấy giờ.

3.2.2 Caterina- bi kịch của sự tự dối lừa

Nếu như bi kịch của Grusenka là do sự ngộ nhận, nhầm lẫn thì vớiCaterina là bi kịch của sự tự lừa dối Caterina nguyện gắn bó, làm vợ củaDmitri vừa như là sự trả ơn chàng vừa để lấy lại niềm tự trọng của mình trướcngười khiến nàng phải hạ mình cầu xin Như đã nói Caterina không yêuDmit’ri, mà yêu Ivan, ngay cả sau khi bị Dmit’ri bỏ rơi, và bị chính tình địch

là Grusenka nhạo báng, nhân vật này vẫn giữ sự kiêu hãnh của mình bằng việctha thứ cho Dmit’ri Ở đây, sự thù hận lại được bộc trong vỏ bọc của sự tựnguyện hiến dâng và cao thượng Giữa tình yêu và lòng hận thù cách nhau chỉtrong gang tấc, và Caterina bởi nàng muốn Ivan cũng phải chịu nỗi đau đớn,nhục nhã khi bị từ chối như nàng và cũng muốn Dmitri phải hối hận vì bỏnàng Quyết định chơi trò chơi đầy đau khổ này, nhân vật đã tự đẩy mình vào

bi kịch của sự tự lừa dối Nhân vật hiểu bản thân mình yêu ai, nhưng lại vìlòng tự trọng, sự kiêu hãnh mà chối bỏ nó Tính cách này là tính cách chungcủa những phụ nữ có học thức ở tầng lớp quý tộc Nga, họ luôn coi trọng danh

dự, lòng kiêu hãnh của mình, không thoát ra được cái bóng của chính mình.Ngay cả khi Dmit’ri bị bắt, nàng luôn tỏ ra lo lắng cho chàng nhưng thực chất

đó không phải là tình yêu mà sự giúp đỡ của nàng như một sự ban phát, chứng

tỏ lòng vị tha, bao dung và rộng rãi của một người phụ nũ quý tộc thượng lưu,

có tiền, bi kịch của nhân vẫn không được thể hoá giải Bi kịch của Caterina chỉđược giải quyết khi nàng đứng giữa lựa chọn, một bên là cứu thoát Dmit’rikhỏi tội giết cha, một bên là bảo vệ Ivan, người mà nàng yêu Trong giây phúthoảng loạn khi Ivan đứng lên nhận tội, Caterina đã điên cuồng đưa chứng cứphản lại Dmit’ri, tố cáo chàng có tội trong cái chết của cha, như vậy để bảo vệcho người yêu thực sự, nhân vật đã buộc phải tự thú nhận tình yêu thật củachính mình, từ đó, nỗi đau bi kịch trong nàng mới dần được gỡ bỏ với lời thathứ của Dmit’ri và từ đây, Caterina bắt đầu cuộc sống mới, trong đó nàng sốngthật với mình, đứng ra chăm sóc cho Ivan bất chấp mọi điều tiếng Từ đâynhững mâu thuẫn, xung đột trong tâm hồn nhân vật với những hận thù, cămghét, đau khổ thực sự được cởi bỏ

3.2.3 Liza-bi kịch của tình yêu trong sáng và nỗi tuyệt vọng

Trong Anh em nhà Caramazov, có một nhân vật nữ nữa cũng mang trong

mình nỗi bi kịch về tình yêu, đó là Liza Luôn mặc cảm vì bệnh tật, tâm hồntrong sáng của cô gái bị giày vò bởi mâu thuẫn không biết có nên thổ lộ tìnhyêu với Aliosa hay không Dù chàng tu sinh đã khẳng định là sẽ luôn yêu cô vàchăm sóc cho cô, nhưng với tâm hồn nhạy cảm, Liza nghĩ rằng đó chỉ là lòngthương hại, mặc cảm bênh tật luôn ám ảnh và khiến nhân vật muốn nổi loạn.Nàng thấy thế giới quá bất công, đầy rẫy đau khổ, tuy nàng được sống sungsướng đầy đủ nhưng vẫn không thể hồn nhiên chấp nhận tình yêu của ngườikhác dành cho mình Vì thế dù đã rất sốt sắng viết thư thổ lộ với Aliosa nhưngkhi gặp chàng thì cô gái lại tìm cớ chối bay bằng cách nói rằng đó chẳng quachỉ trò đùa mà thôi Từ đó nhân vật càng chìm vào thế giới riêng chật hẹp củamình, trốn mọi người, đến lúc không thể chịu được nàng muốn nổi loạn nhưngcách nhân vật nổi loạn cũng rất trẻ con, nàng nổi giận với mẹ với người hầu vàthử giải phóng khoáng bằng cách tỏ tình với Ivan, ngừời mà nàng vốn rất ghétbởi anh ta là người lạnh lùng, duy lí trí Nhưng càng cố chứng tỏ mình, nhân

vật này càng rơi vào nỗi đau khổ, nàng muốn được cứu vớt nhưng lại sợ nhậnđược lòng thương hại Tình cảm trong sáng, ngây thơ của cô gái trẻ lâm vào bếtắc và bi kịch khi nàng không thể giải quyết vấn đề của mình Và cách nhân vậtgiải quyết bi kịch cũng thật ngây thơ theo cách nghĩ của nàng Liza cho rằng vớiviệc chịu đau đớn khi kẹp ngón tay vào cánh cửa là có thể chuộc lại mọi lỗilầm, một cô gái thật ngây thơ, trong sáng và thánh thiện, cũng chính vì thế nênsống trong xã hội giả dối như thế nhân vật không tránh khỏi bi kịch đau khổ.Tình yêu là một đề tài muôn thửa và luôn được các nhà văn, qua nhiều thế

hệ lựa chọn làm đề tài chính, trong Anh em nhà Caramazov tuy không lấy tình

yêu làm đề tài chính nhưng những mối tình ngang trái, những bi kịch tình yêu,đặc biệt là những người phụ nữ đã được tác giả thể hiện sinh động Bi kịchđược lồng vào bi kịch gia đình như một sự kết nối rằng mọi việc đều có liênquan đến nhau và người này luôn phải chịu trách nhiệm với người khác Mỗimột bi kịch tình yêu được thể hiện trong tác phẩm là một dạng thức bi kịch khácnhau luôn tồn tại trong cuộc sống, đặc biệt là xã hội Nga lúc bấy giờ

4 Bi kịch tôn giáo

Ngoài tuyến cốt truyện về gia đình Caramazov, tác phẩm còn đề cập đếnmột tuyến khác là vấn đề tôn giáo Điều này nằm trong dụng ý nghệ thuật cũngnhư tư tưởng của nhà văn Doxtoiepxki được mệnh danh là nhà văn của những

tư tưởng, triết lí đạo đức, ông luôn mong muốn tìm được cách giải quyết nhữngvấn đề có tính chất chung cho toàn nhân loại và xã hội Nga Và với lòng tin củamột người theo đạo thiên chúa, ông nghĩ rằng con người có thể giải quyếtnhững xung đôt, hận thù, từ ác độc có thể được hoán cải thành lương thiện, cáichính là con người phải có lòng tin vào Chúa trời Tư tưởng triết lí của

Doxtoiepxki gắn liền với vấn đề tôn giáo Trong Anh em nhà Caramazov, vấn

đề tôn giáo được đưa vào như là một lối thoát để giải quyết những bi kịch do xãhội mang lại Doxtoiepxki quan niệm rằng con người phải có lòng yêu chúa, tinvào đức hạnh của chúa thì mới có thể hạnh phúc Vì vậy những nhân vật vôthần trong tác phẩm đều phải hứng chịu kết quả thảm khốc Lão Fiodor không

tin vào chúa, lão cho rằng không có địa ngục nên lão làm mọi việc theo ý mình

mà không cần quan tâm đến đạo đức và sự trừng phạt ở thế giới bên kia, vì thếlão phải chết một cách đau đớn, bị chính con mình giết chết Ivan là con ngườitheo quan điểm vô thần tuyệt đối, anh ta đưa ra những lí luận sắc sảo để bác bỏnhững quan điểm có tình truyền thống của đạo thiên chúa Anh ta không tin vàochúa vì thế giới của chúa đầy những bất công, và chúa thì chẳng thể làm gì đểcứu gúp được Anh ta đưa ra quan điểm mội việc đều được phép làm và không

ai phải chịu trách nhiệm cho những hành vi của người khác Cũng chính đều đó

mà anh ta đã lâm vào khủng hoảng đến mức điên loạn sau khi lí thuyết củamình có dịp được thực hành Tương tự như thế là số phận kẻ giết ngườiXmerdicov Những con người không tin vào chúa đều phải chịu một kết thúc bithảm Tuy nhiên, trong quá trình kiểm nghiệm tính đúng đắn cho tư tuởng tôngiáo của mình, Doxtoiepxki đã xảy ra rất nhiều mâu thuẫn, xung đột giữa đứctin và nghi ngờ Tiểu thuyết của Doxtoiepxki là tiểu thuyết đa thanh, có tínhchất đối thoại, các nhân vật của ông có những tư tưởng riêng và họ không phảichịu những ràng buộc từ phía tác giả, chúng có quyền tranh luận với nhau, đưa

ra ý kiến của mình, mỗi nhân vật đại diện cho một tư tưởng và tác giả phải tôntrọng ý kiến đó Chính vì thế mà mong muốn thể hiện niềm tin vào sự cứu rỗicủa tôn giáo đã không ít lần khiến tác giả rơi vào tình trạng mâu thuẫn giốngnhư những nhân vật mà ông cố ý gán cho họ sứ mệnh của chúa Đó là nhân vậttrưởng lão Zoxima và kế tiếp là Aliosa Những nhân vật theo đuổi giấc mơ tôngiáo cũng rơi vào tình trạng bi kịch nhưng là bi kịch về tư tưởng, đó là bi kịchcủa đức tin tự nhiên dành cho chúa và sự nghi ngờ trước hiện thực, khi niềm tinvào tôn giáo cũng không thể thay đổi được thế giới

4.1 Sự xung đột giữa đức tin và nghi ngờ

Có thể nói cuộc xung đột triết học trung tâm của cuốn tiểu thuyết hiệnthực triết học này chính là xung đột giữa đức tin và nghi ngờ Thông qua cácnhân vật chính, nhà văn đã minh hoạ cho sự đối lập của hai tính chất này Đứctin mà cuốn tiểu thuyết đề cập đến là niềm tin vào tôn giáo được thực hành tích

cực bởi nhân vật Zosima và Aliosa, ở họ có tình yêu thương nhân loại bẩm sinh,lòng nhân ái, sự tha thứ, tận tụy để làm điều thiện Sự nghi ngờ liên quan đếnnhững hoài nghi của Ivan về sự tồn tại của chúa, nhân vật này đưa ra nhữngluận chứng có tính chất hiện thực để từ bỏ thiên chúa, từ bỏ các quan niệmthông thường về đạo dức, có cái nhìn lạnh lùng về nhân loại Giữa xung độtnày, Doxtoiepxki đứng hẳn về đức tin, và thông qua vô số ví dụ, ông đã chothấy, con người chỉ có thể có được cuộc sống hạnh phúc khi họ có đức tin chứkhông phải nghi ngờ, như ta đã chứng minh ở trên Tuy nhiên, do tính chất củamột tiểu thuyết đa thanh, Doxtoiepxki đã để cho các nhân vật của mình trải quanhững cuộc kiểm tra, thử nghiệm tâm lí rất khách quan và nghiêm khắc Cũngchính từ những đợt kiểm tra đó mà những nhân vật đại diện cho tư tưởng củaông đã rơi vào tình trạng bi kịch, đức tin có lúc chao đảo, nhường chỗ cho sựnghi ngờ.

4.1.1 Cha Zoxima và cỗ quan tài bốc mùi

Nhân vật đại diện cho niềm tin tôn giáo, truyền giảng bài học về tình yêucon người, niềm tin vào chúa là trưởng lão Zoxima Ông có ảnh hưởng rất lớnđến các tu sĩ khác và được xem là người có thánh hạnh tuyệt đối Ông tin rằngcon người phải tin vào chính mình, trung thực với bản thân mình thì mới có thểhiểu được người khác Và đối lập với quan điểm vô thần của Ivan, ông đưa raquan điểm, mỗi người đều phải có trách nhiệm đối với những việc làm củangười khác Zoxima là người dẫn dắt Aliosa vào con đường của chúa, truyền lạicho chàng trai trẻ niềm tin vào tôn giáo như ông Kiểu nhân vật này cũng giốngnhư nhân vật chàng ngốc Muskhin Người dân sùng đạo tôn ông lên bậc thánh,

họ nghĩ rằng ông có khả năng nhìn thấu mọi lẽ và có khả năng chữa bệnh Vìthế khi ông ta qua đời, mọi người mong chờ một điều kì diệu sẽ xảy ra Cảchàng trai trẻ Aliosa cũng thế Nhưng mọi sự diễn ra không như mong đợi.Phép lạ không xảy ra, thêm nữa cỗ quan tài lại bốc mùi nhanh chóng Điều đógây ra một sự náo loạn chưa từng có ở nhà thờ Mọi người nghi ngờ sự trongsạch của trưởng lão Sự nghi ngờ này cũng chính là sự đả phá vào niềm tin có

phép lạ của chúa Bi kịch về niềm tin vào tôn giáo thật sự bắt đầu khi người tônsùng trưởng lão nhất, người luôn xem ông như một vị thánh, hết sức nghe theoông là Aliosa cũng bắt đầu xuất hiện sự nghi ngờ Một bên là đức tin vào chúa,

mà đức tin tôn giáo luôn gắn liền với những phép lạ, có phép lạ xảy ra thì niềmtin càng được củng cố vững chắc Nhưng đứng trước những lời dị nghị về cỗquan tài bốc mùi của trưởng lão, anh chàng tập tu ngây thơ cũng như những conchiên khác đã không thể thoát khỏi nỗi nghi ngờ Nghi ngờ là một điều cấm kịđối với tôn giáo, đã đi theo tôn giáo thì con người phải luôn luôn tuyệt đối tintưởng vào nó, nhưng giờ đây giáo lí đó lại bị vi phạm, cả cuộc đời trong sạch,thánh hạnh và đức độ vô biên của vị giáo chủ chỉ trong tích tắc đã bị nghi ngờ,không còn có giá trị nữa Điều đó gây nên đau khổ trong lòng Aliosa, anhkhông dám thừa nhận sự nghi ngờ của mình, nhưng anh bắt đầu có những hoàinghi, không phải là hoài nghi về thánh hạnh của trưởng lão, anh vẫn tin tưởng,yêu quý người Điều mà anh nghi ngờ chính là niềm tin vào sự tồn tại của chúa,nếu thật sự chúa có tồn tại thì tại sao không có phép lạ xảy ra? Và hơn nữa tạisao lại để cỗ quan tài của một người cao quý như trưởng lão bốc mùi như vậy?

Đó là điều mà một người có niềm tin tuyệt đối vào tôn giáo như Aliosa cũngphải nghi ngờ

Và đây mới chỉ là sự nghi ngờ được khơi nguồn từ thất vọng, từ tình cảmmang tính cá nhân, có phần bồng bột của chàng trai trẻ Xung đột giữa niềm tin

và sự nghi ngờ còn tăng lên khi Aliosa có cuộc nói chuyện với Ivan Đến lúcnày, chàng tu sĩ mới thực sự nổi loạn ngay trong chính giáo lí mà chàng hằngbảo vệ, tin tưởng

4.1.2 Niềm tin vào Chúa Kito và những bài học từ hiện thực

Như đã nói, niềm tin vào tôn giáo của Aliosa được truyền lại từ Zoxima làtuyệt đối Aliosa luôn khẳng định với Ivan là có chúa Niềm tin của Aliosa làhoàn toàn tự nhiên, chàng tin vào con người và khả năng phục thiện của họ,cũng như Zoxima, chàng không bao giờ phán xét người khác, luôn bao dung tất

cả Theo niềm tin vào giáo lí truyền thống thì sự bao dung và tha thứ là liều

thuốc quan trọng nhất để hoá giải hận thù, biến một xã hội đầy bất công và thùhận trở thành một xã hội hài hoà, người giàu, người nghèo, kẻ ác người tốt cùngchung sống hoà bình, kẻ phạm tội cũng như người lương thiện cùng chung sốngtrong sự tha thứ vô lượng của chúa Tuy nhiên niềm tin đó, lập luận về một xãhội không tưởng đó đã bị nhà triết lí vô thần Ivan bác bỏ một cách mạnh mẽbằng những chứng cứ, luận điểm hiện thức sắc bén Doxtoiepxki đã dành cảmột chương dài đặc sắc – Nổi loạn - để luận chiến, bác bỏ những giáo lí củaKitô giáo vẫn thường được coi là những lời phán truyền tối thượng không cần

phải bàn cãi gì “Con người sinh ra, bất cứ ai, đều là kẻ chịu tội tổ tông ư? Vì

vậy ai ở cõi thế gian này, sang, hèn, già, trẻ, mạnh, yếu đều là kẻ có tội, phải biết nhẫn nhục chịu đựng khổ ải để cứu rỗi linh hồn ư? Vị tha, bác ái, là tha thứ, khoan dung tất cả, không được phép tự cho mình quyền phán xét ai, kể cả những kẻ gây khổ nhục đau đớn cho những đứa bé trẻ thơ, con đẻ rứt ruột của mình ư?” Qua lời tranh luận của Ivan với Aliosa, Doxtoiepxki đã thực sự nổi

loạn buộc những giáo lí đó phải bộc lộ tính chất quanh co, ngụy tạo, thậm chíphi luân lí, phản đạo đức, đồng lõa với tội ác Ivan đưa một dẫn chứng cụ thểtrong cuộc sống để chất vấn Aliosa về sự hài hoà thiêng liêng của chúa Đểtrừng phạt ác độc một em bé nghèo đã nghịch ngợm trêu chọc con chó của mộtviên tướng, tên quan hống hách này đã cho cả đàn chó hung dữ xông ra, cắn xétan xác em bé ngay trước mặt người mẹ Theo giáo lí của chúa, người mẹ đóphải khoan dung, tha thứ, phải bắt tay, ôm chầm lấy tên sát nhân bạo nghịch đó

mà thốt lên: “Lạy chúa, người đã đúng!” Ivan phản bác lại kiểu hài hoà đó như sau: “Bà mẹ có thể tha thứ cho tội ác nào đối với bản thân bà, nhưng còn đối

với những nỗi đau của đứa con bị xé xác, bà không có quyền tha thứ…và nếu như vậy, nếu người ta không thể cả gan tha thứ thì sự hài hoà ở đâu?…và cái giá phải trả cho sự hài hoà đó quá ư là đắt, giá tiền vào không hợp với túi tiền của chúng ta …và nếu anh còn biết sống trung thực thì phải trả lại cái vé ấy càng sớm càng tốt” Cuối cùng Ivan kết thúc bằng câu hỏi: “Cần phải xử tên tướng đó như thế nào? phải bắn chứ? Nói đi Aliôsa!” Và chàng tu sĩ rất mực

ngoan đạo cũng phải nổi loạn trả lời: “phải bắn” Đây là sự vi phạm điều rănkhông chống lại cái ác Vấn đề ở đây không phải là bắn hay không bắn cá nhântên tướng tàn bạo ác thú, mà là kí ức đạo đức, lương tâm nhân loại không chophép chấp nhận một sự hài hoà trí trá phản đạo đức, trong đó những tội ác tàytrời như vậy lại được dung thứ, không bị trừng phạt nghiêm khắc Aliosa nóiphải bắn! Đó cũng là lời khẳng định của chính Doxtoiepxki Cũng như khi Ivan

nói lên sự căm phẫn đối với thế giới của chúa, Aliosa nói “Đó là sự nổi loạn”,

lại một lần nũa Aliosa vi phạm điều răn của nhà thờ Nó cũng giống như sựnghi ngờ của Aliosa về tính thần thánh của trưởng lão khi xác ông bốc mùi vậy,

đó là thắng lợi của thực tế đối với ý đồ chủ quan của nhà văn

Trong tác phẩm ta thấy, với nhân vật Zoxima, nhà văn định khắc hoạ mộtngười Kito giáo trong sáng, có lí tưởng có lí luận mà những lời thuyết giảng củaông sẽ đập tan tành những lời lẽ báng bổ thượng đế của Ivan Nhưng qua tácphẩm ta lại thấy điều ngược lại Trong lời thuyết giảng tràng giang đại hải củatrưởng lão về đời sống của nhân dân, trên thực tế, thế giới mà của chúa đầy rẫynhững bất công, đau khổ tràn đầy khắp nơi, cái ác đánh bại cái thiện Người dân

chết dần chết mòn vì nạn say rượu, tàn bạo với gia đình, với vợ con, “ở các

công xưởng thậm chí tôi thấy cả những trẻ em mười tuổi, chúng còm cõi, héo hon và đã trụy lạc” Trưởng lão nhìn thấy sự đối kháng giữa chủ và tớ diễn ra

khắp nơi, ở châu Âu người nghèo nổi dậy chống lại bọn bóc lột giàu có, đầu rơimáu chảy khắp nơi, vậy thì làm sao mà chấp nhận được thế giới của chúa trời?

Lối thoát mà trưởng lão đề ra cho nước Nga là “chúa trời sẽ cứu vớt con dân

của ngài bởi vì nước Nga vĩ đại do sự quy thuận của mình” và rồi đây cuối cùng cả người giàu đồi bại nhất cũng sẽ xấu hổ với người nghèo, về sự giàu có của mình, còn người nghèo thấy người giàu khiêm nhượng như vậy sẽ hiểu họ

và vui sướng nhượng bộ” Những lời thuyết giảng như thế của Zoxima không

đủ sức để bác bỏ lại những luận điểm sắc sảo có tính báng bổ của Ivan Niềmtin vào chúa, vào sự cứu rỗi của thượng đế không đủ sức để cứu rỗi con người.Điều đó được chứng minh qua những cố gắng không thành của Aliosa trong sứ

mệnh cứu gia đình thoát khỏi bi kịch Tình yêu tự nhiên, sự bao dung vô lượng,không phán xét chỉ có thể không gây nên điều ác chứ không thể giúp hoá giảicái ác, làm nên điều thiện Đến đây, tư tưởng của Doxtoiepxki rơi vào mâuthuẫn, đó là bi kịch của ý muốn chủ quan duy tâm và hiện thực khách quan.Không những các nhân vật của ông phải chịu sự mâu thuẫn đó mà ngay cả tácgiả cũng không thể giải quyết được mâu thuẫn này.

4.2 Khi tôn giáo không thể thay đổi thế giới

Theo ý tưởng chủ quan của Doxtoiepxki thì tôn giáo có sức mạnh thần kì,

có thể thay đổi thế giới Nhưng như trên ta thấy, niềm tin vào tôn giáo đã bị sựhoài nghi của hiện thực lấn át Và thực sự trong suốt tác phẩm, vị trí của tôngiáo tuy được nhà văn đề cao nhưng những nhân vật mang sứ mệnh tôn giáo đãkhông thể thay đổi được thế giới theo ý muốn của họ Cả đức cha ngời sáng ýchúa thiêng liêng và môn đồ lòng lành cao cả chẳng hề cứu được ai Fiođor bịđập vỡ đầu chết tươi, tên sát nhân xảo trá, lèo lái Xmerdiacov tuy vớ được sốtiền lớn nhưng kinh hoàng tự sát, Ivan sau những cơn ác mộng lương tâm thẩmvấn gay gắt, trở nên mất trí, điên dại Dmit’ri tuy có ý định giết bố nhưng maymắn chưa phạm tội ghê gớm đó, bị toà án xét xử lầm lẫn, kết án lưu đày biệt xứ.Grusenka tự nguyện đi theo con người cháy bỏng đam mê đó vào con đườngkhổ ải chuộc lại những tội lỗi đớn đau Cuộc đời Caterina tan nát và nàng quyếtđịnh ở bên cạnh chăm sóc Ivan Như vậy là những cố gắng của Aliosa đã khôngthể giúp những người thân của anh tránh khỏi một bi kịch, điều đó cho thấychúa cũng bất lực trước nỗi thống khổ của con người, trước những tội ác mà cóthể người biết trước Sứ mạnh của tôn giáo theo ý tưởng của Doxtoiepxki đãkhông phát huy tác dụng trong cuộc thử nghiệm khách quan này Thế giới hiệnthực không thể chỉ tồn tại hài hoà theo ý chúa, tội ác vẫn cứ xảy ra, bi kịch vẫnđầy rẫy khắp nơi Giáo lí Kito mà Doxtoiepxki hằng tin tưởng và biểu dươngqua những hình tượng cao cả đã bị chính ngòi bút hiện thực của ông, sự tôntrọng chân lí cuộc sống của ông đánh bại Nhưng như đã biết, thế giới quan củaDoxtoiepxki luôn ẩn chứa những mâu thuẫn, các ý tưởng của ông luôn nằm

trong sự đối kháng nhau Vì thế ta vẫn thấy những mâu thuẫn trong những trangviết đậm chất tôn giáo ngây thơ của nhà văn thiên tài này Ông cho rằng conngười sở dĩ gặp bi kịch là bởi họ không có lòng tin vào chúa Sau khi đưa ranhững lí lẽ phản bác hết sức xác đáng, mạnh mẽ của Ivan, Doxtoiepxki lại dùngnhững lí lẽ yếu ớt của Zoxima để khẳng định rằng Ivan thực chất không tin vàođiều mình nói, và kết cục bi kịch mà những nhân vật vô thần gặp phải chính làbởi họ đã báng bổ thượng đế, không tin vào sự có mặt của chúa Và tác giả xâydựng nhân vật Dmit’ri tình cảm như là đối lập với Ivan lí trí Theo quan niệmcủa tác giả, Dmit’ri rõ ràng là kẻ có khả năng giết bố nhất, anh ta nhiều lần đedoạ bố điều đó, nhưng anh ta lại là người có xúc cảm, vốn sùng đạo, nên tronggiây phút có thể phạm tội ác khủng khiếp, nhân vật này đã thoát qua được Cứ

như một phép nhiệm màu nào đó đã cứu được kẻ cuồng si dữ dội này “Thưa

các vị!- Dmit’ri khai trước toà – theo tôi, những giọt nước mắt của ai đó hay nhờ mẹ tôi trước đây đã cầu nguyện chúa, tôi không biết nữa, và trong giây phút đó dường như một thiên thần sáng láng đã hôn tôi và con quỷ ác đã bị đánh bại…”, “Chúa đã che chở cho tôi lúc ấy” Sự thay đổi tâm lí đột ngột của

Dmit’ri lúc này thiếu sự logic chặt chẽ, ở đây bộc lộ tính khuynh hướng quá lộliễu, điều này ảnh hưởng nhất định đến tính hiện thực của tác phẩm Dường nhưtác giả muốn khẳng định lại những điều mà chính ông đã phản bác trong

chương “Nổi loạn”.

5 Bi kịch đạo đức

Trong Anh em nhà Caramazov, vấn đề đạo đức cũng được nhà văn đặt ra

thông qua những bi kịch đạo đức xảy ra đối với các nhân vật chính Thông quaquá trính tự ý thức, dằn vặt với những giằng xé nội tâm của các nhân vật này,Doxtoiepxki đề cập đến vấn đề phải làm thế nào để con người giữ vững nhâncách, đạo đức trước ham muốn, dục vọng các nhân Bi kịch mà các nhân vật

trong Anh em nhà Caramazov cũng như những nhân vật khác của Doxtoiepxki

chính là quá trình đấu tranh giữa lương tâm và tội ác, bi kịch này thường diễn rasau khi tội ác đã được thực hiện, và thực chất đó là sự phán xét của toà án lương

tâm đối với hành vi của bản thân Trong tác phẩm, trưởng lão Zoxima đã từng

nói rằng: “con người phải thành thật với chính mình”, cũng là hàm ý như vậy.

Điều này thể hiện quan niệm đạo đức của Doxtoiepxki rằng con người không ai

có thể thoát khỏi sự phán xét của chính bản thân mình Quá trình tự nhìn nhậnphán xét bản thân là một quá trình đấu tranh đầy bi kịch của nhân vật, và trongnhững tác phẩm của mình, Doxtoiepxki đã thể hiện rất sâu sắc quá trình đó Với

Anh em nhà Caramazov, bi kịch đạo đức thể hiện ở nhiều mặt, mỗi nhân vật có

một bi kịch khác nhau: Dmit’ri thì mang bi kịch của sự giằng xé giữa dục vọngbản năng và lòng hướng thiện, Ivan, Xmerdiacov thì chịu đựng bi kịch do đã có

quan niệm sai lầm: “mọi việc đều được phép làm” Ngoài ra còn có một dạng bi

kịch lựa chọn nữa là những nỗi thống khổ tự nguyện của các nhân vật khi toà ánlương tâm lên tiếng

5.1 Sự giằng xé giữa dục vọng bản năng và lòng hướng thiện

Như đã nói ở phần trên, Dmit’ri là nhân vật chứa đầy những đối cực kháchẳn nhau Ở nhân vật này quỷ dữ và thiên thần cùng hội tụ Trong mấy anh em,Dmit’ri là người có những đặc điểm giống Fiodor nhất nhưng không giống bố,anh ta luôn cảm thấy xấu hổ vì những tội lỗi mà mình đã phạm phải Nhân vậtnày luôn ở trong tâm trạng đấu tranh giữa bản năng dục vong và lòng hướngthiện Trong cuộc chuyện trò với Aliosa, Dmit’ri đã có những lời thú tội hết sức

chân thành thể hiện một trái tim nồng nhiệt: “tôi chính là thứ sâu bọ, cả dòng

họ Caramazov chúng ta đều như thế cả, ngay cả chú, tuy chú là thiên thần, con sâu ấy vẫn sống trong chú và gây nên những bão táp còn hơn cả bão táp nữa kia” Nhìn thấu những mặt xấu của mình, nhân vật tự đánh giá đúng bản thân,

không trơ trẽn như bố, Dmit’ri còn có lòng tự trọng, tuy phóng khoáng và cónhững đam mê, hành động cuồng loạn nhưng nhân vật ý thức được giới hạn của

đạo đức: “Đừng nghĩ tôi chỉ là một kẻ thô bỉ mặc áo sỉ quan, uống cô nhắc và

trác táng, khi tôi ngụp sâu trong vũng bùn trụy lạc ô nhục, bao giờ tôi cũng đọc bài thơ về Xere và về con người”, “giữa lúc nhục nhã như vậy tôi vẫn hát bài

ca tụng, cho dù tôi đáng bị nguyền rủa, cho dù tôi hèn hạ và đê tiện nhưng hãy

cho tôi hôn gấu bộ áo mà chúa của tôi khoác lên người, cho dù tôi vẫn đi theo quỷ, nhưng tôi vẫn là con của Ngài, ôi chúa trời , tôi yêu Ngài, tôi cảm thấy niềm vui sướng mà thiếu nó thì thế gian này không đứng vững và không tồn tại” [1;166] Như vậy Dmit’ri là kẻ có lí tưởng Xodom trong tâm hồn mà vẫn

không phủ nhận lí tưởng Madonna, trái tim anh ta rực cháy, thực sự rực cháy Ởđây, quỷ và chúa trời giao tranh nhau mà chiến trường là trái tim Chính bởi quátrình đấu tranh quyết liệt trong tâm hồn như thế mà nhân vật luôn tránh đượcnhững hành động tội ác ghê tởm, thậm chí có những hành động cao cả Chẳnghạn trong quan hệ với Caterina, lúc đầu, chàng sĩ quan quen thói phóng khoángđịnh lợi dụng thời điểm khi gia đình Caterina gặp khó khăn để làm một cuộcmua bán với cô, nhưng trong phút chốc đứng trước hành động bất ngờ của côgái trẻ, anh đột ngột thay đổi ý định ban đầu Chính hành động này đã khiếnCaterina nhận làm vợ chưa cưới của anh để trả lại món nợ ân tình Sau này,Dmit’ri luôn dằn vặt bản thân khi trót tiêu mất số tiền của của Caterina vàocuộc vui chơi với Grusenka, anh tìm đủ cách để trả lại số tiên cho nàng, để lấylại danh dự của mình Một con người luôn đấu tranh với bản thân và luôn khátkhao chuộc lỗi như vậy thì không thể nào là kẻ giết người được Và thực sự anh

ta không phải là kẻ giết người Bi kịch đạo đức của nhân vật này được nhà văntập trung miêu tả trong suốt tác phẩm Việc tác giả kể một loạt sự kiện trước khixảy ra vụ án giết người nhưng sau đó lại bỏ lửng đoạn quan trọng nhất của vụ

án nhằm gây cho tác giả sự hoài nghi về khả năng phạm tội của Dmit’ri nhằmlàm rõ ý tưởng trung tâm của tác phẩm, rằng một người có bản chất đối nghịch,

và đầy xung đột như Dmit’ri liệu có thể làm người tốt không? Ở đây, nhân vậtDmit’ri đại diện cho bản chất của toàn thể nhân loại Mỗi con người đều có haiphần: phần con đại diện cho những dục vọng bản năng tự nhiên, khó kiểm soát

và phần người là những chuẩn mực đạo đức được đúc kết, xây dựng và truyền

từ đời này sang đời khác Từ sự kiểm nghiệm qua nhân vật này, tác giả đãkhẳng định bản chất đạo đức của nhân loại, cái phần người bên trong mỗi người

có thể chiến thắng phần con, đẩy lùi những dục vọng thấp hèn và vươn tới

những việc làm cao thượng Tuy nhiên Doxtoiepxki đã vấp phải một nhượcđiểm như đã nói ở phần trên, đó là trong nhờ vào niềm tin tôn giáo chứ không

đi từ phép biện chứng tâm hồn với những đấu tranh có thực bên trong conngười để hướng tới cái thiện, điều này cho thấy sự mâu thuẫn trong thế giớiquan của nhà văn và làm giảm đi phần nào sức thuyết phục của tác phẩm khitiếp nhận vấn đề mà tác giả đưa ra

5.2 Quan niệm “mọi việc đều được phép làm” và những bi kịch của nó

Không giống như dạng bi kịch đấu tranh để hướng thiện như Dmit’ri,Ivan, chàng trai vô thần lâm vào một bi kịch khác tương tự như kiểu bi kịch củanhân vật Racônhicôp Ở nhân vật này, Doxtoiepxki lại cho thấy một dạng bikịch nữa của những kẻ nuôi mộng làm Napôlêông Nếu Racônhicôp phạm phảitội ác chỉ để muốn chứng tỏ sức mạnh của bản thân, lấy cái ác để trừng trị cái áctheo quan điểm của anh ta chứ không có sự tính toán gì khác thì nhân vật Ivanlại phức tạp hơn nhiều Cái phức tạp chính là ở động cơ của anh ta Ivan khôngtrực tiếp giết người nhưng trong sâu thẳm tâm hồn anh ta đã trù tính việc đó, cáichết của ông bố không những đem lại lợi ích cho anh ta mà còn là một cáchhiện thực hoá quan điểm triết lí đạo đức mà anh ta luôn theo đuổi Giống nhưRacônnhicôp, Ivan bị ám ảnh bởi lí tưởng Napôlêông, nhưng anh ta không bịdằn vặt, trăn trở với câu hỏi mình có dám làm một Napôlêông bất chấp mọi biệnpháp kể cả tàn sát sinh mạng con người? Với bản chất Caramazov, anh ta đã

khẳng định phải như thế và cần như thế Ivan đã khẳng định: “Sự gian ác chẳng

những được phép làm mà còn được thừa nhận là lối thoát hết sức cần thiết và thông minh cho bất cứ người vô thần”, chính vì quan điểm này mà anh ta

buông một câu vô trách nhiệm khi nhận xét cảnh Dmit’ri đánh lão Fiođor: “rắn

nuốt rắn” Cốt lõi tư tưởng của nhân vật này là cá nhân chủ nghĩa cực đoan, giá

ngắt, đây thực chất là những dị bản của tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, vị kỉ củagiai cấp tư bản đang hãnh tiến trên đất nước Nga, đang ngày càng củng cố, pháttriển mạnh mẽ cái trật tự xã hội phi nghĩa lúc đó Ivan tự tin với quan điểm mọiviệc điều được phép làm của mình Thế nhưng, con người vốn duy lí lạnh lùng

đó lại sụp đổ tinh thần hoàn toàn sau cái chết của ông bố Bị lật nhào từ đỉnhcao của những tư tưởng sai lầm, nhân vật rơi vào sự điên loạn Ngay trênchuyến tàu trở về nhà sau cái chết của bố, anh ta đã tự vấn bản thân về tráchnhiệm của mình, nhưng vẫn yên tâm vì người giết là Dmit’ri đã bị bắt Vốn chorằng mình không phải chịu bất cứ một trách nhiệm nào về cái chết của bố hết,nhưng trước những câu hỏi hoài nghi về việc ai giết bố đã dẫn anh ta đến bacuộc đối chất với kẻ giết người Xmerdiacov Càng những lần gặp sau, lươngtâm anh ta càng đưa ra những tra vấn phũ phàng, bóc trần cái vỏ bọc mà bấy lâuanh ta dựng lên để che dấu tội lỗi của mình Hai lần gặp đầu tiên khơi dậy tronganh ta mối nghi ngờ về thủ phạm là Xmerdiacov, nhưng nếu nghi ngờXmerdiacov và lật tẩy hắn thì anh ta cũng lờ mờ hiểu rằng mình cũng can dựmột phần vào đó, bởi anh ta luôn có ám ảnh về con người này, trước đây anh taluôn thắc mắc không hiểu vì sao mỗi lần về nhà bố mình lại thấy khó chịu, sau

cùng anh ta nhận ra lí do là bởi sự có mặt của Xmerdiacov: “Thoạt nhìn hắn,

Ivan đã hiểu ngay rằng thằng hầu Xmerdiacov vẫn ngồi chồm hỗm trong tâm tư chàng và kẻ mà tâm hồn chàng không chịu đựng nổi chính là thằng này” Thực

chất, Xmerdiacov chính là kẻ song trùng với Ivan, hắn hiểu bản chất của Ivan,

và làm theo học thuyết mà Ivan đưa ra Đối diện với Xmerdiacov, Ivan buộcphải đối diện với chính bản chất thật của mình, không thể nào chối bỏ được.Sau này ba lần gặp Xmerdiacov là ba lần nhân vật chất vất mình Nếu khi

Aliosa trả lời cho Ivan câu hỏi “Ai đã giết cha?”, rằng “Chính anh biết là ai”,

Ivan vẫn cố tỏ ra không hiểu bản chất của sự việc thì cuối cùng, cuộc trốn chạy

sự thật của Ivan cũng kết thúc khi chính Xmerdiacov đã ném thẳng vào mặt anh

ta cái sự thật mà anh ta muốn chối bỏ: “bây giờ tôi không muốn nói dối cậu

nữa, bởi vì bởi vì như tôi thấy, nếu cho đến giờ cậu vẫn chẳng hiểu gì cả và không giả tảng để đổ hết tội lên đầu tôi thì dù sao tất cả tội lỗi vẫn là ở cậu, bởi vì cậu biết chuyện giết người và giao cho tôi giết, còn cậu thì mặc dù biết hết, cậu lánh đi nơi khác Cho nên, tôi muốn chứng minh thẳng vào mặt cậu rằng cậu là kẻ sát nhân chính, duy nhất, còn tôi không phải là kẻ sát nhân

chính, tuy rằng chính tôi giết Cậu mới chính là kẻ sát nhân đích thực.” [1;

949] Đến giây phút này, Ivan lâm vào khủng hoảng thật sự, lí thuyết cao siêu

về nhân loại đã phản anh ta khi nó chứng minh cho nhân vật thấy chính anh chứkhông ai khác phải chịu trách nhiệm chính cho cái chết của người cha Lí thuyếttrừu tượng của anh ta dẫn tới những hậu quả mà anh ta không thể nào nuốt trôiđược Xung đột giữa lí trí lạnh lùng vị kỉ và luơng tâm lên đến cực độ trongcuộc đối thoại giữa nhân vật với quỷ Cuộc đối chất của Ivan với lương tâmtrong cuộc đối thoại với quỷ thật đau lòng Quỷ nhìn thấu ruột gan anh ta, nhắclại lời lẽ trước đây anh ta đã nói, đòi anh ta phải nói- làm đi đôi với nhau Sốphận đã buộc chàng Ivan vô thần phải soi gương tự ngắm kĩ mình, điều đó làmanh ta phát điên Bi kịch mà Ivan gặp phải là bi kịch chung cho những conngười sống theo chủ nghĩa cá nhân ích kỉ, làm mọi việc bất chấp đạo đức thôngthường Nhân loại đã trải qua bao biến cố lịch sử và chứng minh điều đó chỉkhiến con người lâm vào bi kịch, không thể giải quyết được điều gì

Lí thuyết của Ivan không những khiến anh ta rơi vào trạng thái bi kịch tinhthần mà còn khiến Xmerdiacov đi đến cái chết Xmerdiacov là kẻ dị dạng vềnhân cách, y còn là kẻ song trùng với Ivan, hiện thực hoá mớ lí thuyết của Ivan.Quá hoảng loạn sau khi thực hiện hành vi giết người, Xmerdiacov tìm đến cáichết như một sự giải thoát khỏi tội lỗi mà anh ta gây ra Bi kịch của con ngườinày cũng giống như Ivan vậy, chính lí tưởng mà anh ta tin tưởng đã phản lạianh ta Bi kịch đạo đức mà Doxtoiepxki đưa ra ở đây chính là bi kịch tinh thầntrong mỗi con người

Thế giới của Anh em nhà Caramazov là một thế giới hỗn loạn, ẩn chứa

những xung đột sâu sắc giữa con người với xã hội, con người với con người,con người với chính bản thân mình Con người trong thế giới ấy luôn rơi vàongưỡng khủng hoảng của những bi kịch, và giằng co với một mớ tư tưởng hỗnđộn Sự đan xen, trộn lẫn của các dạng bi kịch đó đã tạo tính chất pha tạp vàngổn ngang của xã hội Nga lúc đó Đây là những bi kịch có tính điển hình đangxảy ra hoặc có nguy cơ tiềm ẩn trong xã hội Những bi kịch này kết hợp lại

trong một chỉnh thể thống nhất tạo nên tính bi kịch chung cho tác phẩm Tính bi

kịch trong Anh em nhà Caramazov vừa mang hơi thở của thời đại mà nhà văn

đang sống vừa có tính dự báo cho tương lai Rất nhiều nhà văn theo khuynhhướng hiện thực, phi lí hay cả những nhà văn hậu hiện đại đã chịu ảnh hưởngsâu sắc từ tác phẩm này của Doxtoiepxki cũng như những tác phẩm khác khiviết về bi kịch nhân sinh của con người

CHƯƠNG 2

SỰ THỂ HIỆN TÍNH BI KỊCH QUA NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG

CỐT TRUYỆN, KẾT CẤU, NHÂN VẬT

VÀ HỆ THỐNG BIỂU TƯỢNG

Vấn đề tính bi kịch được Doxtoiepxki đề cập trong tác phẩm Anh em nhà

Caramazov một cách sâu sắc, nổi bật lên như là vấn đề chính quả tác phẩm.

Vậy tính bi kịch đó được thể hiện thông qua những hình thức nghệ thuật nào?Trong chương này chúng tôi sẽ trình bày về cốt truyện, kết cấu, nhân vật và hệthống biểu tượng mà tác giả dụng công xây dựng nên để thể hiện vấn đề này

1 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và kết cấu

1.1 Cốt truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, cốt truyện là “hệ thống sự kiện cụ thể,

được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận

cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [2;99].

Xét về phương diện kết cấu và quy mô nội dung, có thể chia cốt truyệnthành hai loại: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến

Trong cốt truyện đơn tuyến, hệ thống sự kiện được tác giả kể lại gọn gàng

và thường đơn giản về số lượng, tập trung thể hiện quá trình phát triển tính cáchcủa một vài nhân vật chính…còn cốt truyện đa tuyến trình bày một hệ thống sựkiện phức tạp, nhằm tái hiện nhiều bình diện của đời sống ở một thời kì lịch sử,tái hiện những con đường diễn biến phức tạp của nhiều nhân vật do đó có mộtdung lượng lớn…

Từ những cơ sở lí luận trên, xét vào tác phẩm có thể thấy Anh em nhà Caramazov có cốt truyện đa tuyến, với nhiều sự kiện, nhiều nhân vật, nhiều cốt

truyện nhỏ lồng vào cốt truyện lớn

1.1.1 Cốt truyện đa tuyến

Nhìn bề ngoài, Anh em nhà Caramazov có cốt truyện của một tiểu thuyết

hình sự với những tình tiết hồi hộp, căng thẳng với quá trình phạm tội, điều tra,phá án, xét xử, luận tội…được bố trí một cách khéo léo Nhưng bao trùm tất cả

nó là cuốn tiểu thuyết “triết lí”, tuyến triết lí chiếm vị trí thống trị Những vấn

đề tư tưởng trọng đại, sự xung đột giữa các luồng tư tưởng đó được thể hiệndưới hình thức những nghị luận của các nhân vật về các đề tài triết học, bảnthân các nhân vật bị ám ảnh bởi những tư tưởng nhất định, các nhân vật gắn liền

tư tưởng của mình đến mức trở thành bản tính thứ hai của nhân vật Muốn làmđược điều này đòi hỏi tác phẩm phải có tầm vóc đồ sộ Trong đó Doxtoiepxki

đã xây dựng một hệ thống gồm một số lượng khá đông nhân vật, ngoài nhữngnhân vật chính còn có nhiều nhân vật phụ mở ra những tuyến cốt truyện thứ yếunhằm triển khai bức tranh xã hội, từ đó soi chiếu cốt truyện trung tâm, làm sáng

tỏ chủ đề trung tâm của tác phẩm Trong số những nhân vật tham gia vào cáctuyến hành động trung tâm, có khá nhiều dị bản của những loại tính cách quenthuộc trước đây trong sáng tác của Doxtoiepxki Cốt truyện về gia đìnhCaramzov là tuyến cốt truyện dẫn dắt người đọc khám phá tác phẩm, mở rộngvới nó là tuyến về những câu chuyện tình yêu của những nhân vật chính Từnhững cốt truyện này mà các bi kịch nhân sinh và xã hội được bóc tách, phântích, mổ xẻ kĩ càng, sâu sắc

Có thể thấy cốt truyện chính của tác phẩm là câu chuyện bi kịch về giađình ngẫu hợp Caramazov với một ông bố và bốn người con Cốt truyện nàythực ra khá đơn giản và là cốt truyện được tác giả ghi lại từ thực tế Đó là câuchuyện về thượng uý Ilinxki, một người bạn tù của Doxtoiepxki ở Ômxcơ, ôngnày phạm tội giết cha và bị kết án hai mươi năm tù khổ sai Kẻ sát nhân thực sự

là em trai ông ta, gã muốn một mình thừa kế gia tài của bố Ông ta chịu hìnhphạt được 12 năm thì người em hối hận, ra tự thú và tự nguyện xin đi đày

Doxtoiepxki đã từng kể chuyện này trong cuốn Bút kí nhà chết, trong đó tác giả

đưa thêm vào tình tiết tình yêu tay ba, khi người em ngoài việc muốn cướp gia

tài còn muốn cướp luôn vợ chưa cưới của anh Dựa trên nguồn tư liệu và lầnviết trước đó, tác giả đã biến đổi thêm với nhiều chi tiết mới, làm nổi bật nhữngmâu thuẫn giữa các thành viên trong gia đình dẫn đến bi kịch chung của một giađình ngẫu hợp Cốt truyện về gia đình Caramazov có ba phần lớn:

1 Sự tranh giành tình ái giữa người cha và nguời con cả Dmit’ri dẫn họđến sự thù địch chí tử

2 Vụ thảm sát bí mật ông già Caramazov của người con không được thừanhận với sự chỉ đồng mưu của Ivan, đứa con thứ hai

3 Toà xử án lầm, kết tội Dmit’ri phải đi tù khổ sai nhiều năm vì tội giếtcha Cuối cùng là kết thúc bất hạnh của các nhân vật khác

Để tăng thêm tính kịch tính, phức tạp của cốt truyện Doxtoiepxki đã sửdụng nhiều môtip quen thuộc đan xen nhau, lồng vào nhau như: môtíp mâuthuẫn thế hệ kết hợp với tình yêu tay ba, môtip án mạng và điều tra kết hợp vớitội ác và hình phạt…Từ đó làm nổi bật bi kịch của một gia đình ngẫu hợp, loạigia đình vẫn tồn tại trên đất nước Nga với những xung đột ngấm ngầm hoặc nổi

rõ, gây nên những bi kịch đau lòng trong đời sống xã hội Từ cốt truyện hình

sự, tác giả đi sâu khai thác mâu thuẫn giữa các thế hệ trong một gia đình.Những sự kiện đầy bão tố trong tuyến cốt truyện gia đình đã cuốn hút vào cơnlốc của nó tất cả các thành viên trong gia đình Caramazov và hai người phụ nữtrẻ tuổi gần gũi với gia đình này là Grusenka, một thứ trà hoa nữ tỉnh lẻ hấp dẫnvới vẻ đẹp khêu gợi đã gây nên mối thù hằn không thể nào dung hoà được giữaông già ham nhục dục với đứa con trai đầu của mình và cô tiểu thư kiêu hãnhCaterina, mới đầu còn là một nữ sinh, con gái một viên đại tá, tri ân sâu sắc đốivới Dmit’ri về hành động cao thượng kiểu hiệp sĩ của anh, cô mơ ước cứu anh

ra khỏi sự suy sụp về đạo đức, cải tạo anh và đem đến cho anh một cuộc đờimới, cũng chính cô gái thượng lưu này đã từ chối tình yêu của Ivan, gây nên bikịch tình yêu cho hai người Cốt truyện tình yêu được lồng ghép vào cốt truyệngia đình, nó như một phần nguyên nhân gây nên nhưng bi kịch gia đình, nhưngkhông phải vì thế mà nó mất đi vị trí của mình trong toàn bộ chủ đề tư tưởng tác