Biên soạn tài liệu địa lý địa phương quảng bình phục vụ cho dạy học địa lý địa phương trong chương trình dạy học địa lí lớp 5

luận văn, khóa luận, đề tài, chuyên đề

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Chương trình giáo dục Tiểu học đang thực hiện những đổi mới toàn diện vàđồng bộ, đây là một chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước và ngành Giáo dụcnhằm góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục Điều đó được thể hiện

rõ nhất trong mục tiêu của giáo dục tại điều 23, Luật giáo dục: "Giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" Để thực hiện mục

tiêu đó, hiện nay giáo dục hướng đến tất cả các môn học và thực hiện tích hợpcác kiến thức Địa lí địa phương trong dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáodục toàn diện cho HS

Nhà trường phổ thông là nơi có sứ mạng to lớn trong việc nâng cao dân tríđào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài chuẩn bị cho thế hệ trẻ những kiến thức và

kĩ năng cần thiết để xây dựng đất nước giàu mạnh, không thể không trang bị chothế hệ trẻ những hiểu biết về quê hương, nơi mình đã sinh ra và lớn lên Dạy họcĐLĐP sẽ giúp học sinh hiểu biết hơn về địa phương mình, về cuộc sống chungquanh, những thuận lợi và khó khăn của địa phương mình Những kiến thức này

có giá trị thực tiễn này giúp HS có khả năng ứng dụng được những hiểu biết ấyvào công việc lao động sản xuất tại địa phương, đồng thời góp phần giáo dục cho

HS tình cảm đối với quê hương, đất nước, ý thức trách nhiệm nghĩa vụ cao cảcủa người công dân đối với quê hương đất nước Trong chương trình Địa lí ở nhàtrường hiện nay, phần dạy học ĐLĐP đã được Bộ quy định đưa vào chính khóa

và ngày càng được chú trọng Điều đó đòi hỏi nhà trường cần làm tốt công tácdạy học ĐLĐP có hiệu quả Đây chính là một trong những nội dung của đổi mớinội dung và phương pháp dạy học Để dạy thành công môn Địa lí địa phương đòihỏi mỗi chúng ta - những người làm công tác giáo dục phải có những hiểu biết

về địa lí địa phương và đất nước cũng như tự hào về truyền thống dân tộc, những

nét văn hoá xưa và nay hoà quyện vào nhau giữa trời và đất, giúp cho các em tìm

về quá khứ, nhớ về cội nguồn

Nhưng hơn thế nữa, để thực hiện dạy học ĐLĐP có hiệu quả thì cần phải cótài liệu ĐLĐP cụ thể dành cho từng tiết học Thực tế hiện nay không có tài liệu,giáo trình định hướng nào, việc xây dựng các tài liệu này để đưa vào dạy học cònchưa được phổ biến, đặc biệt là tài liệu ĐLĐP dành cho Tiểu học chưa có, GVchỉ dạy dựa trên những kinh nghiệm, những tài liệu mà học sưu tầm được, dựavào khả năng của họ Họ còn gặp nhiều khó khăn trong việc biên soạn tài liệu Chính vì vậy với mong muốn sau này ra trường được giảng dạy và cốnghiến cho quê hương mình nên chúng tôi quyết định triển khai và tổ chức thựchiện đề tài “Biên soạn tài liệu Địa lý địa phương Quảng Bình phục vụ cho dạyhọc Địa lý địa phương trong chương trình dạy học Địa lí lớp 5” Nó góp phầnnâng cao chất lượng dạy và học, phát huy tính tích cực sáng tạo cho học sinh

2 Mục tiêu nghiên cứu

Biên soạn tài liệu Địa lý Quảng Bình theo hình thức môđun phục vụ dạy họcĐịa lí địa phương Quảng Bình lồng ghép vào bài học chính khóa môn Địa lí lớp 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc dạy học Địa lý địa phương ở tiểu học

- Điều tra thực trạng việc biên soạn tài liệu Địa lý địa phương Quảng Bìnhphục vụ dạy học Địa lý địa phương trong chương trình Địa lí 5 ở một số trườngtiểu học trên địa bàn huyện Lệ Thủy

- Biên soạn tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình theo hình thức môđunphục vụ dạy học Địa lý địa phương trong chương trình Địa lí 5

- Xây dựng một số giáo án dạy học Địa lý địa phương Quảng Bình

- Tiến hành thực nghiệm nhằm kiểm chứng hiệu quả của việc đưa tài liệuĐịa lý địa phương Quảng Bình vào dạy học Địa lý

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung chương trình Địa lý 5, nội dung Địa lý tỉnh Quảng Bình

- Đặc điểm tâm sinh lý HS lớp 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Sách giáo khoa Địa lý 5, và Địa lý tỉnh Quảng Bình

- Một số trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Quảng Bình

5 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu ĐLĐP ở nước ta được tiến hành từ lâu Nguyễn Trãi với Dư địa chí là người đạt nền móng cho việc nghiên cứu sau này Tiếp đó có hàng loạt Địa chí được biên soạn như : Địa chí Hà Bắc, Đại chí Hải Phòng, Đất nước ta ( Hoàng Đạo Thúy chủ biên) hoặc Địa lý địa phương các tỉnh (Viện Khoa học xã hội), Địa lý các tỉnh và thành phố Việt Nam(6 tập, Lê Thông chủ biên, NXB Giáo dục), Địa lý địa phương trong nhà trường phổ thông (Nguyễn Minh Tuệ -

Phạm Tế Xuyên, NXB Giáo dục – Đào tạo, 1994)…Mục đích của các công trìnhnghiên cứu ĐLĐP là tìm hiểu tự nhiên, con người, kinh tế của các tỉnh thànhtrong cả nước Tuy nhiên vẫn chưa có tài liệu chính thức để phục vụ dạy họcĐLĐP trong chương trình Địa lý tiểu học

Quảng Bình có cuốn Địa lý Quảng Bình Đây là cuốn tài liệu dùng trong

dạy học Địa lý địa phương ở các trường trung học và trường phổ thông Bêncạnh đó Quảng Bình cũng có nhiều webside riêng, nhưng cũng chưa có tài liệuchính thức trong dạy học ĐLĐP Quảng Bình

Viết về biên soạn tài liệu Địa lý địa phương phục vụ trong dạy học đã cónhiều tài liệu của nhiều tác giả khác nhau Mỗi tài liệu đề cập dến những khíacạnh khác nhau trong việc biên soạn tài liệu Địa lý địa phương trong dạy mônĐịa lý

Phương pháp nghiên cứu và giảng dạy Địa lý địa phương (Tập 1,2) của Lê

Bá Thảo, NXB Hà Nội năm 1967,1968 Nghiên cứu biên soạn Địa lý địa phương phục vụ việc giảng dạy và học tập ở trường phổ thông của Lê

Thông ,Trường ĐHSP Hà Nội, 1991…chủ yếu nghiên cứu về PPDH và biênsoạn tài liệu ở trường phổ thông chứ chưa đi sâu vào trường tiểu học

Gần đây có cuốn tài liệu Địa lý địa phương của Nguyễn Đức Vũ- Trần Thị

Tuyết Mai (NXB Giáo dục, 2009) cung cấp những chỉ dẫn cần thiết bảo đảm GVtiểu học biết cách nghiên cứu, biên soạn ĐLĐP phục vụ cho dạy học và tổ chứcdạy học ĐLĐP trong nhà trường tiểu học có hiệu quả cao Tuy nhiên tài liệuchưa đi sâu vào việc biên soạn tài liệụ môđun dạy học ĐLĐP lồng ghép tronggiờ chính khóa

Ở nước ta, trong chương trình Địa lý tiểu học hiện nay, thời lượng đưa dạyhọc ĐLĐP vào dạy là 2 tiết trong cả năm lớp 5 Điều đó cho ta thấy thời lượng thì ít

mà nội dung thì nhiều nên việc biên soạn, chắt lọc những tài liệu là rất quan trọng

Nhìn chung đã có nhiều tài liệu đề cập đến mức độ và khía cạnh khác nhaucủa việc biên soạn tài liệu theo hướng tích cực hóa hoạt động của HS Nhưngchưa có tài liệu tài liệu nào đề cập đến việc biên soạn môđun ĐLĐP Quảng Bìnhphục vụ dạy và học Địa lý lớp 5

Vì vậy chúng tôi cố gắng xây dựng đề tài “Biên soạn tài liệu Địa lí địaphương Quảng Bình phục vụ cho dạy học Địa lí địa phương trong chương trìnhĐịa lí lớp 5 ở Tiểu học” Hi vọng nó sẽ trở thành tài liệu tham khảo cho bạn đọc,góp phần vào việc giảng dạy ĐLĐP theo hướng tích cực hóa hoạt động của họcsinh ở tiểu học đạt hiệu quả cao

6 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau :

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết : thu thập, phân tích hệ thống, xử lý cáctài liệu có liên quan tới đề tài

- Phương pháp thực tiễn : tìm hiểu địa lý Quảng Bình và thực trạng việc biênsoạn tài liệu Địa lý Địa phương phục vụ dạy học ĐLĐP ở tiểu học

- Phương pháp thực hành : Thiết kế môđun ĐLĐP phục vụ cho việc dạy họcĐLĐP trong chương trình dạy học môn Địa lý lớp 5 để dạy học lồng ghép vàochương trình chính khóa

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm : Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứnghiệu quả của việc nghiên cứu đề tài

- Phương pháp thống kê toán học : Sử dụng một số công thức toán học để xử

lý các kết quả điều tra và kết quả thực nghiệm sản phẩm

7 Cấu trúc của đề tài

Chương 1 : Cơ sở lý luận của đề tài và thực tiễn của việc biên soạn tài liệuĐịa lí địa phương phục vụ dạy học Địa lí địa phương trong chương trình Địa lílớp 5 ở Tiểu học

Chương 2 : Tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình phục vụ cho dạy họcĐịa lí địa phương trong chương trình Địa lí lớp 5 ở Tiểu học

Chương 3 : Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BIÊN SOẠN TÀI LIỆU ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG PHỤC VỤ DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA LÍ LỚP 5

- Địa phương được hiểu là một bộ phận lãnh thổ đất nước phạm vi có thể lớnnhư một vùng (bao gồm nhiều tỉnh), một tỉnh, thành phố, một huyện, một quận,một xã, một phường, một thôn, một xóm, khu phố (Nguyễn Đức Vũ – Trần ThịTuyết Mai, Địa lý địa phương, NXB Giáo dục, 2009, trang 12)

Như vậy, địa phương được hiểu là một khu vục nhất định, được hình thànhtrong lịch sử, có ranh giới tự nhiên hay địa giới hành chính được phân biệt vớiđịa phương khác

- ĐLĐP là địa lý của các địa phương, bao gồm các yếu tố và thành phần tựnhiên, dân cư, xã hội, kinh tế có mối liên hệ chặt chẽ, thống nhất hữu cơ vớinhau, tạo nên đặc điểm, đặc thù của mỗi địa phương về mặt địa lý

1.1.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu Địa lí địa phương

- Việc nghiên cứu ĐLĐP có ý nghĩa quan trọng đối với nhiều ngành kinh tế-xãhội của địa phương Đó là việc điều tra cơ bản tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên,dân cư, xã hội, kinh tế của một địa phương trong thời điểm nghiên cứu có tính đếnlịch sử phát triển và viễn cảnh phát triển của địa phương Chính nhờ những thôngtin cụ thể này mà nó sẽ phục vụ cho nhiều ngành trong quy hoạch phát triển, địnhhướng phát triển chiến lược và trong các kế hoạch trung và ngắn hạn

- Nghiên cứu ĐLĐP có ý nghĩa rất quan trọng về giáo dục, giúp HS có khảnăng nhận biết, phân tích được một số hiện tượng địa lí ngay tại quê hương

mình, HS sẽ có những hiểu biết về các sự vật, hiện tượng tự nhiên và KT-XH, vềmôi trường sống xung quanh các em Nhờ những hiểu biết đó, HS có điều kiệnhiểu thêm về địa lí đất nước; mặt khác, học về ĐLĐP là cơ hội để HS có thể vậndụng những kiến thức đã học về địa lí đất nước để liên hệ với địa phương, hiểusâu thêm môi trường sống của mình Trên cơ sở so sánh, HS có niềm tự hào vềquê hương mình, hoặc thông cảm, chia sẻ với những khó khăn mà những ngườisống tại địa phương đang tìm cách khắc phục, xác định ý thức trách nhiệm trongviệc tham gia tích cực vào sự phát triển của quê hương mình Bằng cách đó,ĐLĐP góp phần giáo dục HS rất hiệu quả

- Những kết quả nghiên cứu ĐLĐP như tài liệu ĐLĐP sẽ là những sản phẩmkhoa học hết sức quý giá, là tài liệu chính để GV biên soạn bài giảng; các bản đồ sẽtrở thành phương tiện trực quan sinh động cho việc giảng dạy và học tập ĐLĐP Như vậy, ĐLĐP đưa vào trong nhà trường có mục đích cao hơn một mônhọc bình thường rất nhiều Đó là góp phần trực tiếp vào việc giáo dục HS tìnhcảm đối với thiên nhiên, con người địa phương, hình thành ở HS ý thức tráchnhiệm của một người con đối với quê hương mình, từ đó giáo dục long yêu đấtnước, Tổ quốc, nghĩa vụ cao cả của người nông dân, góp sức vào việc xây dựngđất nước giàu mạnh, văn minh

1.1.1.3 Ý nghĩa của việc dạy học ĐLĐP

Địa lí địa phương giảng dạy ở nhà trường là một trong những nguồn quantrọng làm phong phú tri thức Địa lí cho học sinh, không những giúp HS mở rộngkiến thức về địa lí đất nước mà còn hiểu biết thêm rất nhiều vấn đề về địa lí củaquê hương mình Các em sẽ được tiếp xúc với các vấn đề về địa phương mình, từ

đó sẽ có khả năng nhận biết, phân tích một số hiện tượng địa lí ở ngay nơi mìnhsinh sống,có những hiểu biết về môi trường xung quanh, thấy được mối liên hệgiữa khai thác tài nguyên với bảo vệ môi trường Những kiến thức về địa lí tỉnh(thành phố) sẽ phần nào có thể giúp các em vận dụng vào lao động sản xuất tạiđịa phương

Dạy học ĐLĐP góp phần không nhỏ vào việc giáo dục tư tưởng, chính trị,đạo đức, thẩm mỹ cho HS, làm cho HS nhận thức được mối liên hệ giữa địa líđịa phương với địa lí dân tộc Nó có vị trí quan trọng trong việc hình thành chothế hệ trẻ lòng yêu nước HS sẽ tự hào về những thành tựu kinh tế, văn hóa xãhội của địa phương từ trước đến nay Việc dạy học ĐLĐP làm cho HS hiểu và

giải thích được các nét riêng biệt, đặc thù trong các hiện tượng địa lí Điều nàyrất quan trọng để phát triển tư duy cho HS.

Ngoài ra học ĐLĐP còn có tác dụng giáo dục lòng yêu quê hương, niềm tựhào với những gì địa phương đã đạt được, có ý thức và nghĩa vụ với những khókhăn mà địa phương gặp phải

1.1.2 Mô đun dạy học

1.1.2.1 Khái niệm

Mô đun là một phần hay một bộ phận trong tổng thể, một hệ thống, nhưngnếu tách riêng thì nó vẫn có thể tự vận động để thực hiện các chức năng riêngcủa mình

Mô đun dạy học là một đơn vị trong chương trình dạy học mang tính độclập tương đối ( Allaby, 1994)

Mô đun dạy học phải thể hiện được sự kết hợp hài hòa giữa hoạt động củangười học với nội dung dạy học Nói cách khác, môđun dạy học là một chuỗi cáchoạt động được thiết kế nhằm khai thác nội dung bài học để đạt được mục tiêu

đã được đề ra trong khi vẫn tuân thủ các tiến trình của bài dạy đó một cách bìnhthường

Mô đun dạy học phải mang các đặc trưng cơ bản :

- Chứa đựng một hệ thống các hoạt động nhằm đạt đến một số nội dungnhất định của bài học

- Có mục tiêu rõ ràng, dễ dàng cho việc kiểm soát và đánh giá

- Có sự thống nhất trong các hoạt động dạy, học và kiểm tra, đánh giá

- Có tính mềm dẻo, linh hoạt, thích ứng với nhiều con đường (hoặc trìnhđộ) lĩnh hội, theo những cách thức khác nhau, nhưng đều đi đến đạt mục tiêuchung

Các môđun có kích cỡ khác nhau, được thực hiện với thời lượng khác nhau.Các môđun được thống nhất về phương thức (khung) trình bày, nhưng đa dạng

về hình thức thể hiện

1.1.2.2 Vai trò của tài liệu được biên soạn theo kiểu môđun

Tài liệu được biên soạn theo kiểu mô đun dung trong dạy học có tác dụngkhuyến khích tính độc lập, tích cực và sáng tạo của người học, rèn luyện các kĩnăng học cá nhân, phát triển mối quan hệ giao tiếp của các thành viên trong lớphọc Ngoài ra, dạy học theo mô đun cho phép người dạy và người học kiểm soát

được quá trình hoạt động của mình, tự kiểm tra, đánh giá và thấy được hiệu quảcủa việc học

Nói chung dạy học theo mô đun phát huy được tính tích vực chủ động củangười học, đáp ứng được triết lí của đổi mới phương pháp dạy học theo hướng

đề cao chủ thể nhận thức của người học,góp phần chuyển giao “công nghệ đổimới phương pháp dạy học” từ chính các giáo viên đến người học

1.2 Đặc điểm chương trình, nội dung môn Địa lí lớp 5 ở Tiểu học phục vụ soạn thảo tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình

1.2.1 Đặc điểm chương trình

- Chương trình địa lý lớp 5 được xây dựng theo hướng tích hợp

- Chương trình có cấu trúc đồng tâm và phát triển, các kiến thức được trìnhbày từ gần đến xa, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp

1.2.2 Nội dung môn Địa lí

+ Quan sát sự vật hiện tượng, thu thập tìm kiếm tư liệu địa lý từ SGK, trongcuộc sống gần gũi của các em

+ Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng địa lý

+ Biết nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin đểgiải đáp

+ Biết trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,bảng thống kê…

+ Biết vận dụng kiến thức đã học vào đời sống thực tế

+ Có ý thức tôn trọng và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên đất nước.

b Nội dung chương trình

Chương trình môn Địa lý lớp 5 gồm các nội dung chính :

- Địa lý Việt Nam:

* Tự nhiên:

+ Sơ lược về vị trí địa lý, diện tích, hình dạng nước ta

+ Một số đặc điểm nổi bật về hình thái địa hình, số lượng khoáng sản, tínhchất khí hậu, sông, biển, các loại đất chính và động, thực vật (sự phân bố và giátrị kinh tế)

* Cư dân:

+ Sơ lược về số dân, sự gia tăng dân số và hai hoặc ba hậu quả của nó

+ Một số đặc điểm nổi bật về các dân tộc Việt Nam, sự phân bố dân cư

+ Vị trí, tên các quốc gia, đặc điểm nổi bật của khu vực Đông Nam Á

+ Vị trí, thủ đô và đặc điểm nổi bật của một số quốc gia tiêu biểu ở các châulục: Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Pháp, Ai Cập, Hoa Kì, Ôxtrâylia

1.2.3 Nội dung Địa lí địa phương và địa chỉ bài học cần tích hợp địa lí địa phương

1.2.3.1 Nội dung Địa lí địa phương

I Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và sự phân chia hành chính

1 Vị trí và lãnh thổ

a) Phạm vi lãnh thổ Diện tích

- Tọa độ địa lí:

+ Điểm cực Bắc : vĩ độ

+ Điểm cực Nam : vĩ độ

+ Điểm cực Đông : kinh độ

+ Điểm cực Tây : kinh độ

- Diện tích (km2)

- Ý nghĩa của vị trí toán học và diện tích lãnh thổ đối với phát triển KT-XH.b) Vị trí

- Những nơi (quốc gia, biển, tỉnh…) tiếp giáp với tỉnh, thành phố nghiên cứu

- Ý nghĩa của vị trí địa lí đối với phát triển KT-XH

2 Sự phân chia hành chính

- Quá trình hình thành tỉnh (thành phố)

- Các đơn vị hành chính (huyện, thị) trong tỉnh

II Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

1 Địa hình

a Những đặc điểm chính của địa hình

- Tỉ lệ diện tích các loại địa hình và sự phân bố của chúng

- Hướng nghiêng của địa hình theo độ dốc hoặc theo độ cao

b Các khu vực địa hình

- Khu vực núi : sự phân bố

- Khu vực đồi : sự phân bố

- Tính chất theo mùa của khí hậu (sự khác biệt giữa các mùa)

- Ảnh hưởng của khí hậu tới sản xuất

+ Tác động tích cực

+ Tác động tiêu cực

3 Thủy văn

a) Mạng lưới sông ngòi

- Đặc điểm chính của sông ngòi : mật độ dòng chảy, tính chất sông ngòi

- Các sông lớn trong tỉnh

- Vai trò của sông ngòi đối với đời sống và sản xuất.

- Các vùng thổ nhưỡng chủ yếu trong tỉnh

5 Tài nguyên sinh vật

Các loại động vật hoang dã và giá trị của chúng

c) Các vườn quốc gia

d) Mức độ khai thác và các biện pháp bảo vệ

6 Khoáng sản

- Các loại khoáng sản chính và sự phân bố

- Ý nghĩa của khoáng sản đối với phát triển các ngành kinh tế

7 Các cảnh quan tự nhiên

8 Bảo vệ tài nguyên và môi trường

a) Những dấu hiệu suy giảm tài nguyên và ô nhiễm môi trường của tỉnh.b) Biện pháp bảo vệ tài nguyên và môi trường

III Dân cư và lao động

1 Gia tăng dân số

- Số dân

- Tỉ lệ gia tăng tự nhiên của dân số qua các năm

- Sự phân hóa theo lãnh thổ

- Nguyên nhân chủ yếu dẫn tới biến động dân số

- Tác động của gia tăng dân số tới đời sống và sản xuất

2 Các dân tộc

3 Nguồn lao động

- Quy mô và sự gia tăng nguồn lao động

- Chất lượng nguồn lao động

4 Phân bố dân cư (lao động)

- Mật độ dân số

- Phân bố dân cư theo lãnh thổ

- Giải thích hiện trạng phân bố dân cư

5 Quần cư

- Các loại hình cư trú chính

- Đặc điểm của mỗi loại hình

6 Tình hình phát triển văn hóa, gióa dục, y tế, xã hội.

a) Văn hóa

- Các loại hình văn hóa dân gian

- Các hoạt động văn hóa truyền thống…

- Nhận định chung về trình độ phát triển kinh tế chung của tỉnh so với cả nước

- Cơ cấu nền kinh tế ( tương quan giữa các ngành, sự chuyển biến về cơcấu, những ngành trọng điểm, thế mạnh kinh tế của tỉnh)

2 Các ngành kinh tế

a) Công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp

- Công nghiệp

+ Cơ cấu các ngành công nghiệp.

+ Phân bố công nghiệp ( chú ý tới các khu công nghiệp tập trung)

+ Các sản phẩm công nghiệp chủ yếu

+ Phương hướng phát triển công nghiệp

- Tiểu, thủ công nghiệp

+ Vị trí của ngành

+ Các nghề truyền thống

b) Nông lâm ngư nghiệp

- Vị trí của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế của tỉnh

- Cơ cấu nền nông nghiệp (sự thay đổi)

* Ngành trồng trọt

+ Tỉ trọng của ngành trồng trọt trong cơ cấu ngành nông nghiệp

+ Phát triển và phân bố của các loại cây trồng chính

* Ngành chăn nuôi

+ Phát triển và phân bố ngành chăn nuôi

+ Các loại vật nuôi (mục đích chính của chăn nuôi, số lượng, phân bố)

* Ngành thủy sản (đánh bắt và nuôi trồng thủy sản về sản phẩm phân bố)

- Vai trò của dịch vụ trong nền kinh tế của tỉnh

- Giao thông vận tải

+ Các loại hình vận tải

+ Các tuyến đường giao thông chính:

o Đường bộ : quốc lộ, đường liên tỉnh, liên huyện…

o Đường sắt : chiều dài đường sắt chạy qua tỉnh

o Đường sông : chiều dài

o Đường biển, đường hàng không : tuyến đường, các hải cảng, sân bay.+ Các đầu mối giao thông, các cảng (sông, biển), sân bay nằm trên lãnh thổcủa tỉnh và chức năng vai trò của chúng

- Bưu chính viễn thông : mạng lưới thông tin liên lạc (số lượng, chất lượng,chủng loại).

o Các tuyến và điểm du lịch củ yếu trong tỉnh

- Hoạt động đầu tư của nước ngoài

3 Sự phân hóa nền kinh tế theo lãnh thổ

1.2.3.2 Địa chỉ bài học cần tích hợp Địa lí địa phương

1 ĐỊA LÍ VIỆT NAM

+ Phía Đông phần đất liền giáp biển Đông

1 Địa hình - Địa hình cấu tạo phức tạp, núi rừng sát

biển, tạo thành độ dốc cao dần từ Đông

và dưới chân đồi cát phía tây, ven biển

2 Khoáng sản - Có trữ lượng lớn, đó là các loại khoáng

sản phi kim loại: đá vôi, cao lanh, cát sảnxuất thủy tinh, vật liệu xây dựng…

- Ngoài ra còn có pyrít, phốt pho rít,quặng, vàng, sắt, đồng, kẽm, ti tan…

- Suối nước nóng ở Lệ Thủy

- Đang được đầu tư khai thác

Khí hậu 1 Nước ta có

khí hậu nhiệtđới gió mùa

- Nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới giómùa Mùa đông chịu ảnh hưởng của giómùa Đông Bắc, mùa hè chịu ảnh hưởngcủa gió mùa Tây Nam

- Trong năm có hai mùa rõ rệt: mùa mưa

từ tháng 3 đến tháng 9 và mùa khô, lạnh từtháng 10 đến tháng 3 năm sau

3 Ảnh hưởngcủa khí hậu

- Hay bị mưa, bão lụt và hạn hán nên khíhậu và thời tiết Quảng Bình khá khắcnghiệt

Sông ngòi 1 Nước ta có

mạng lưới sông ngòi dày đặc

- Mạng lưới sông ngòi phân bố khá đều

- Sông thường ngắn, có độ dốc khá lớn

- 5 con sông chính: sông Roòn, sôngGianh, sông lý Hòa, sông Dinh, sông NhậtLệ

2 Sông ngòinước ta cólượng nướcthay đổi theomùa và cónhiều phù sa

- Nguồn nước chủ yếu của các con sôngngòi do mưa lũ chiếm từ 75% - 80%, còn

có hệ thống nước ngầm cung cấp từ 20% 25%

Sông ít phù sa

3 Vai trò củasông ngòi

- Cung cấp nước cho nông nghiệp và sinhhoạt

- Đường bờ biển dài 116 km từ ĐèoNgang đến Hạ Cờ với vùng đặc quyềnlãnh hải khoảng 20.000 km2.

- Ngoài khơi có 5 đảo nhỏ

2 Đặc điểm củavùng biển nước

ta

- Bờ biển có nhiều bãi biển đẹp

- Có nhiều loại hải sản quý, trữ lượng cá,tôm, mực nhiều

- Có bãi san hô trắng, thạch anh

Đất và

rừng

1.Các loại đất chính

- Gồm hai loại đất chủ yếu: hệ đất feralit

và hệ phù sa với nhiều loại khác nhau

- Đất dùng cho nông nghiệp chiếm diệntích lớn nhất

2 Rừng ở nướcta

- Đất rừng tự nhiên 450656 ha, đất có rừngtrồng 52543 ha, đất ươm giống là 28 ha

- Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng

- Gia tăng cao so với cả nước

- Từ năm 1990 đến năm 2004 bình quânmỗi năm dân số Quảng Bình tăng lênkhoảng 10.430 người

Các dân

tộc và sự

phân bố

dân cư

1 Các dân tộc - Có nhiều dân tộc, chủ yếu là 3 dân tộc vàmột số tộc người khác sinh sống.

- Dân tộc Kinh chiếm ưu thế

- Mỗi dân tộc có 1 nền văn hóa riêng biệt

Nông 1 Ngành trồng - Cây lương thực chiếm vị trí quan trọng

tế

nghiệp trọt nhất có 52.280 ha, lúa là cây lương thực

chính, ngoài ra còn có các cây hoa màulương thực, ngô, khoai, sắn, rau, đậu…

- Cây công nghiệp khá phát triển bao gồmcây công nghiệp ngắn ngày như lạc vừng,mía, thuốc lá, cói…, và cây công nghiệpdài ngày như chè, cà phê, cao su, hồ tiêu…tập trung nhiều ở các huyện Lệ Thủy, BốTrạch và Quảng Ninh

2 Ngành chăn nuôi

- Đang được tăng cường

- Vật nuôi chính là gia súc như trâu, bò,lợn, dê và các loại gia cầm như gà,vịt,ngan, ngỗng, bồ câu…

- Vùng phân bố: Lệ Thủy, Quảng Ninh

2 Thủy sản - Có nhiều điều kiện để phát triển ngành

thủy sản: nuôi trồng, đánh bắt và chế biến

- Các loại thủy sản: cá, tôm, mực, bào ngư,hải sâm, rùa biển…

Công

nghiệp

1 Các ngànhcông nghiệp

- Cơ cấu khá đa dạng, bao gồm nhiềungành sản xuất: năng lượng, cơ khí, vậtliệu xây dựng, hóa chất, chế biến lâm sản,thực phẩm, lương thực, hải sản, sành sứ…

- Sản phẩm được xuất khẩu : xi măng,gạch men, phân lân vi sinh…

2 Nghề thủcông

- Gồm nhiều nghề: làm chiếu, làm nón,nghề đúc, nghề mộc, nghề rèn, chế biếnhải sản, đan lát mây tre…

- Tập trung ở Lệ Thủy, Quảng Trạch…

Công

nghiệp

(tt)

3 Phân bố các ngành công nghiệp

- Các cơ sở công nghiệp được phân bố ở 3vùng: vùng Trung tâm, vùng Nam QuảngBình, vùng Bắc Quảng Bình

4 Các trung

- Khu công nghiệp Tây Bắc Đồng Hới

- Khu công nghiệp Bắc Đồng Hới

nghiệp lớn củanước ta

- Khu Kinh tế Hòn La

- Khu kinh tế thương mại cửa khẩu ChaLo

Giao

thông vận

tải

1 Các loại hìnhgiao thông vậntải

- Có hệ thống giao thông vận tải và thôngtin liên lạc khá hoàn chỉnh , bao gồm cảđường bộ, đường sắt, đường thủy, đườngkhông, đường ống, đường dây truyền tảiđiện 500KV, đường vô tuyến, truyềnthanh, truyền hình…

Thương

mại và du

lịch

1 Hoạt động thương mại

- Kim ngạch xuất khẩu năm 2009 ước tínhkhoảng 28,5 triệu USD tăng 49,3% so vớinăm 2005

- Mở rộng buôn bán với các nước nhưTrung Quốc, Nga, Đài Loan, Nhật Bản, I-ta-li-a, Thái Lan, Lào, Hàn Quốc

2 Ngành du lịch

+ Có nhiều điều kiện để phát triển ngành

du lịch+ Có nhiều điểm du lịch:

- Bãi biển Nhật Lệ, Đá Nhảy, suối nướcnóng…

- Động Phong Nha, và các di tích lịch sử :văn hóa Bàu Tró, thành lũy Đào Duy Từ,Quảng Bình Quan…

+ Phía Đông phần đất liền giáp biển Đông

có chiều dài 126 km

+ Phía Tây giáp tỉnh Khăm Muộn của Lào,biên giới chung chạy theo dãy Trường Sơn

có chiều dài 210 km

- Diện tích 8.052 km được xếp vào tỉnh

có diện tích trung bình của nước ta

Châu Âu 2 Đặc điểm tự

- Các cảnh thiên nhiên : Phong Nha- KẻBàng, Biển Nhật Lệ, bãi tắm Đá Nhảy,Suối nước nóng Bang…

Châu Phi 3 Dân cư châu

Phi

- Dân số năm 2009 có 846.924 người,chiếm trên 1% dân số cả nước

- Trong 63 tỉnh và thành phố thì QuảngBình có dân số trung bình

- Dân cư phân bố không đồng đều giữa cácvùng: tập trung ở đồng bằng, thưa thớt ởmiền núi

Châu Mĩ 4 Hoạt động

kinh tế

- Nông nghiệp là ngành sản xuất chính.Lúa là cây lương thực chính, vật nuôichính là trâu, bò, dê và gà vịt

* Lưu ý : Các châu còn lại cũng có địa chỉ bài học tích hợp tương tự châu Á Vìvậy, khi dạy học ta có thể chọn một nội dung để dạy học tránh sự trùng lặp dễgây nhàm chán cho HS

1.3 Quy trình và nguyên tắc biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

1.3.1 Quy trình biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

1.3.1.1 Phác thảo đề cương

Đề cương thể hiện toàn bộ những nét cơ bản của nội dung nghiên cứu Một

đề cương nghiên cứu ĐLĐP thường có những phần và nội dung chủ yếu, đượcphác thảo như sau:

I Phần mở đầu

1/ Mục tiêu của việc biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

Mục tiêu là cái đích cần đạt đến của quá trình hoạt động Cụ thể hơn, mụctiêu của việc biên soạn tài liệu là sản phẩm cần đạt được của quá trình biên soạn,mục tiêu nhằm vào trả lời câu hỏi “Làm được cái gì?” hay “ Sản phẩm của hoạtđộng là gì?”

Thông thường mục tiêu nghiên cứu ĐLĐP ở tiểu học là biên soạn được tàiliệu ĐLĐP tỉnh (thành phố) phục vụ cho dạy học ở tiểu học

2/ Quan điểm và nguyên tắc biên soạn

Trình bày các quan điểm và nguyên tắc biên soạn địa lí tỉnh (thành phố).3/ Lịch sử của việc biên soạn tài liệu Địa lí điạ phương

Đây là phần đề cập đến những tài liệu trước đây có liên quan gần gũi với tàiliệu sẽ được biên soạn lần này, làm rõ nội dung và cách biên soạn trước như thếnào? Kết quả ra sao và đến đâu ? còn những mặt nào chưa được giải quyết hết,hoặc giải quyết chưa trọn vẹn vấn đề gì ?

Ý nghĩa của phần lịch sử biên soạn tài liệu ĐLĐP nằm ở chỗ cho biết nộidung dự định biên soạn đã được các tác giả khác giải quyết đến đâu rồi? tài liệubiên soạn hiện nay có kế thừa hay phát triển những điểm gì của những tài liệutrước ? hay là một hướng biên soạn mới so với các tài liệu có từ trước?

4/ Phương pháp biên soạn tài liệu

- Trình bày cụ thể các cách thức tổ chức và kĩ thuật biên soạn tài liệu

- Ngoài ra, còn nêu thêm thời gian thực hiện, nhân lực và các điều kiện

đảm bảo khác…

II Phần nội dung

Phần nội dung được kết cấu theo các chương, mục, trình bày toàn bộ kết quảnghiên cứu của đề tài Các nội dung trình bày trong phần này thể hiện việc thựchiện nhiệm vụ nghiên cứu đề tài đã đề ra ở phần mở đầu

Nội dung phác thảo của tài liệu ĐLĐP tỉnh (thành phố) như mục 1.2.3

1.3.1.2 Thu thập và xử lí tư liệu

- Thu thập tư liệu :

+ Xác định các nguồn thu thập tư liệu

 Sách, báo, tạp chí, tranh ảnh,… trong đó quan trọng nhất là tài liệu ĐLĐP

 Niên giám thống kê của tỉnh thành phố

 Các kết quả điều tra về tự nhiên,dân cư, kinh tế

 Các báo cáo về tự nhiên, dân cư, kinh tế, và phương hướng phát triển kinh

tế của các cơ quan có thẩm quyền

+ Chọn lọc, phân tích, hệ thống hóa tư liệu (bám sát dàn ý của đề cương)

- Sau khi đã lựa chọn, thu nhập các tư liệu phù hợp hoặc có liên quan đến đềtài nghiên cứu, người nghiên cứu tiến hành xử lý tư liệu:

+ Đối chiếu, so sánh, xử lý các tài liệu thu nhập được từ các nguồn khácnhau để chọn ra cái chung mang tính thống nhất về đối tượng nghiên cứu

+ Tính toán các số liệu thống kê, chuẩn hóa tài liệu, lập sơ đồ, biểu, bảng…

1.3.1.3 Viết tài liệu

- Các bước tiến hành :

+ Xây dựng đề cương chi tiết

+ Viết báo cáo đề cương, chú ý làm rõ các vấn đề chủ yếu, cơ bản của mỗi mục

- Văn phong báo cáo

+ Ngôn ngữ trong báo cáo phải khoa học, ngắn gọn, súc tích

+ Vấn đề phải được trình bày khách quan, không thể hiện cảm xúc của mình,hoặc mô tả theo hình thức văn học

+ Câu trong báo cáo nên dùng ở thể bị động

+ Ngoài lời văn, tùy theo đề tài mà trong báo cáo tổng kết sử dụng các biểuthức toán học, số liệu, bảng số liệu, biểu đồ, sơ đồ,hình vẽ, tranh ảnh Các loạingông ngữ này cũng cần được sử dụng đúng quy định chung, tránh tùy tiện, cẩuthả Do mỗi loại ngôn ngữ khoa học (lời văn, bảng số liệu, biểu đồ, sơ đồ…) có

vị trí và chức năng thể hiện nội dung nghiên cứu khác, nên trong khi viết báo cáocần chú ý kết hợp sử dụng chúng với nhau để thể hiện một cách sinh động, dễhiểu…nội dung báo cáo.

1.3.2 Nguyên tắc biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

- Việc lựa chọn, sắp xếp và xác định trình độ kiến thức khi biên soạn tài liệuĐLĐP phải căn cứ vào mục tiêu của giáo dục tiểu học thể hiện qua mục tiêu củaphần địa lí trong chương trình, phù hợp với thời lượng và chuẩn mực mà kếhoạch dạy học và chương trình đã quy định

- Kiến thức phải được lựa chọn theo các tiêu chuẩn : cơ bản, thực tiễn địaphương, chuẩn xác, đã được thừa nhận, không còn là vấn đề tranh cãi, coi trọngthực hành Nội dung trong tài liệu phải được sắp xếp có mục đích, mang tính hệthống đảm bảo tính khoa học và sư phạm

- Tài liệu ĐLĐP được sử dụng trong dạy học ở tiểu học không chỉ có chứcnăng cung cấp kiến thức cho HS, mà còn có nhiều chức năng khác như : củng cốcác hiểu biết, kiểm tra, đánh giá, tra cứu và tham khảo, ứng dụng, giúp hìnhthành và phát triển các kĩ năng

- Việc biên soạn cần được thực hiện theo hướng hình thành và phát triểnphương pháp tự học của HS, nâng cao năng lực học tập sáng tạo, hỗ trợ có hiệuquả cho việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực,chủ động của HS Muốn vậy, cần chọn lựa được cách trình bày thích hợp với đốitượng ( ví dụ có hệ thống câu hỏi, tiểu kết, tổng kết…)

- Ngôn ngữ phải trong sáng, dễ hiểu các câu hỏi phải được viết ở dạngchuẩn mực, đơn giản, không sai ngữ pháp, không tạo khả năng hiểu theo nhiềunghĩa khác nhau Coi trọng cả kênh chữ lẫn kênh hình, trong đó kênh hình chủyếu là nguồn tri thức

1.4 Thực trạng biên soạn tài liệu Địa lí địa phương phục vụ dạy học Địa lí địa phương ở Tiểu học

Dạy và học ĐLĐP là một trong những nội dung quan trọng của chương trìnhtiểu học, để nâng cao chất lượng kiến thức và giáo dục lòng yêu quê hương đấtnước ngay từ khi các em bắt đầu ngồi trên ghế nhà trường

Tuy vậy trong tình hình hiện nay ở một số trường việc giảng dạy ĐLĐPchưa được thực sự chú trọng Có nhiều trường mặc dù có tiến hành song vẫn

còn rất ít và chất lượng thì sơ sài, có nhiều giáo viên dùng giờ này để dạy mônkhác, cũng có giáo viên chưa am hiểu sâu sắc về ĐL nơi mình sinh sống Vàmột điều đặc biệt là hiện nay vẫn chưa có tài liệu nào cụ thể dành cho giảngdạy ĐLĐP ở tiểu học

Nhằm khảo sát tình hình biên soạn tài liệu ĐLĐP phục vụ dạy học ĐLĐP ởtiểu học, chúng tôi đã tiến hành khảo sát qua mẫu điều tra dành cho đối tượng làgiáo viên dạy địa lí ở một số trường tiểu học trên địa bàn huyện Lệ Thủy – tỉnhQuảng Bình Số lượng điều tra là 15 GV tại 3 trường Tiểu học khác nhau:Trường Tiểu học Mai Thủy có 4 giáo viên, trường Tiểu học Xuân Thủy có 4giáo viên, trường Tiểu học thị trấn Kiến Giang có 4 giáo viên, trường tiểu học

Mỹ Thủy có 3 giáo viên

Qua điều tra chúng tôi đã thu được những kết quả như sau:

Bảng 1 Quan niệm của thầy (cô) về tầm quan trọng của việc biên soạn tài liệu Địa lí địa

phương trong dạy học Địa lí 5

Bảng 2 Mức độ lồng ghép dạy ĐLĐP thông qua môn Địa lí 5

Qua bảng số liệu trên cho ta thấy việc tiến hành lồng ghép ĐLĐP thông quamôn Đia lí 5 diễn ra chưa nhiều Cụ thể là mức độ lồng ghép thường xuyên chỉchiếm13,3%, thỉnh thoảng 53,3% và hiếm khi 33,3% Như vậy qua 2 bảng 1 và 2

ta thấy rằng đa số giáo viên cho rằng việc biên soạn tài liệu ĐLĐP là quan trọngnhưng mức độ mà các thầy cô lồng ghép ĐLĐP vào bài dạy lại chưa cao

Trong chương trình Địa lí 5 có 2 tiết ĐLĐP, để biết GV đã làm gì trong 2 tiết

đó chúng tôi đã tiến hành điều tra và thu được kết quả như sau:

Bảng 5 Thuận lợi khi giảng dạy Địa lí địa phương

Có nhiều nội dung có thể tích hợp trong giảng dạy 15 50%

Hơn một nửa GV cho rằng thuận lợi khi giảng dạy ĐLĐP là có nhiều nộidung có thể tích hợp trong giảng dạy chiếm tỉ lệ 50% Điều này chứng tỏ việclồng ghép và dạy học ĐLĐP gặp thuận lợi với nhiều nội dung có thể tích hợpđược giúp HS biết rõ thêm những đặc điểm về địa lí của địa phương mình, từ dó

HS có ý thức hơn trong nghĩa vụ và trách nhiệm đối với quê hương đất nước Cókhoảng 26,67% GV có am hiểu về địa phương, 23,33% HS là người địa phương,

có nhiều tài liệu ĐLĐP Như vậy thực tế trình độ năng lực của GV không đồngđều và có nhiều GV chưa am hiểu sâu sắc về địa phương mình Hơn thế nữa, tàiliệu ĐLĐP chưa nhiều, chưa có tài liệu cụ thể nào Chúng ta sẽ tìm hiểu kĩ hơnnữa về những khó khăn khi giảng dạy ĐLĐP ở bảng 6.

Bảng 6 Khó khăn khi giảng dạy Địa lí địa phương

Chưa được tập huấn, thiếu tài liệu hướng dẫn

giảng dạy ĐLĐP

Thiếu tài liệu biên soạn phục vụ cho dạy học

Vì vậy mà đa phần thầy cô có mông muốn được cung cấp tài liệ cho dạy họcĐLĐP, đước tập huấn kiến thức ĐLĐP và tập huấn dạy học ĐLĐP theo tài liệubiên soạn dưới hình thức môđun

Như vậy qua các số liệu điều tra khảo sát chúng ta thấy rằng các GV đã cóquan tâm tới việc lồng ghép ĐLĐP vào dạy học Địa lí nhưng mức độ tiến hành

chưa cao vì nhiều lí do khách quan và chủ quan Và hầu hết thầy cô đều đồng ývới ý nghĩa của việc xây dựng tài liệu ĐLĐP theo dạng môđun là quan trọng.Qua đó ta thấy được tầm quan trọng của việc biên soạn tài liệu Địa lí địa phươngtrong dạy học Địa lí 5 Việc xây dựng tài liệu này là cần thiết nhằm khắc phụcnhững khó khăn mà GV đang mắc phải, nâng cao chất lượng dạy học, phát huytính tích cực học tập của HS, kích thích hứng thú cho các em.

1.5 Đặc điểm tâm sinh lí học sinh lớp 5

Muốn biên soạn tài liệu đạt hiệu quả cao, bên cạnh việc nắm vững mục đíchquy trình biên soạn thì việc nắm vững đặc điểm tâm sinh lý của HS là hết sứcquan trọng Điều đó giúp GV xác định lựa chọn được nội dung cần tích hợp đưavào tài liệu phù hợp với đặc điểm lứa tuổi, với trình độ phát triển ngôn ngữ của

HS góp phần nâng cao chất lượng dạy học

1.5.1 Tri giác

Đối với HS lớp 5, tri giác góp phần quan trọng vào việc thu nhận kiến thức,nhờ có tri giác mà các em cảm nhận được mọi sự vật, hiện tượng Tri giác củacác em không còn mang tính chung chung nữa, mà đã đi sâu vào bản chất sự vật,hiện tượng, cụ thể và mang tính chủ định, biết phân tích và suy luận mỗi khi trigiác Vì vậy các em đã nắm được mục đích quan sát , phát biểu kết quả một cáchngắn gọn, rõ ràng Sau khi quan sát tìm hiểu các chi tiết riêng rẽ, các em sẽ sẽtổng hợp các chi tiết đó

Từ những đặc điểm tri giác trên, cho thấy trong giờ dạy học Địa lý GV cóthể lồng ghép ĐLĐP để HS dễ dàng tiếp cận những sư vật, sự việc, hiện tượngđịa lý diễn ra xung quanh các em một cách trực quan qua sự chỉ dẫn của GV Do

đó việc biên soạn tài liệu ĐLĐP theo hình thức môđun sẽ giúp các em tiếp cậncác vấn đề của địa phương một cách dễ dàng hơn

1.5.2 Chú ý

Đến lớp 5, sự tập trung chú ý của HS đã phát triển cao, chú ý đã có chủ định,các em đã ý thức hơn trong việc tiếp thu bài Tuy nhiên, sự tập trung chú ý củacác em còn phụ thuộc vào khối lượng vật thể Vì vậy, trong tài liệu Địa lý cầncho HS quan sát từng đối tượng riêng rẽ với từng nhiệm vụ cụ thể GV cần đưa

ra những kiến thức gần gũi và thiết thực để gây sự quan tâm của các em

Sức tập trung và độ bền vững về chú ý của các em phụ thuộc vào đối tượng

chú ý, mức độ hoạt động với sự vật, cho nên các lược đồ, biểu đồ, bảng số liệuphục vụ dạy học ĐLĐP phải rõ ràng, đơn giản GV cũng cần tạo điều kiện tối đacho các em làm việc với chúng.

Sức tập trung chú ý của các em chỉ kéo dài 30-35 phút và sự chú ý của HSđối với việc thực hiện những hành động bên ngoài thường bền vững hơn sự chú

ý đối với việc thực hiện các hành động tri thức Do vậy mà trong tài liệu cũngnhư trong dạy học GV cần phải đa dạng hóa các hình thức và phương pháp dạyhọc Đồng thời cần có những bước chuyển tiếp nội dung địa lý trong SGK vàĐLĐP thích hợp để gây sự chú ý, và hứng thú học tập của HS

1.5.3 Trí nhớ

HS tiểu học có trí nhớ rất tốt, những gì gây ấn tượng mạnh mẽ, gây cảm xúcvới mình thì các em nhớ rất lâu Ở các lớp đầu cấp, ghi nhớ của các em vẫn làghi nhớ không chủ định, càng lên lớp trên ghi nhớ có chủ định càng phát triển,năng lực ghi nhớ tăng dần Các em nhớ nội dung bài học thường gắn liền vớiđịnh nghĩa, khái niệm hay những lời giải thích dài dòng Tuy nhiên, các em vẫn

có khuynh hướng học thuộc một cách máy móc, rập khuôn theo kiểu “học vẹt”,rất nhanh nhớ mà cũng rất nhanh quên Vì vậy, khi xây dựng các tài liệu ĐLĐPcần phải gần gũi thực tế và gắn liền với các hình ảnh trực quan để HS dễ nhớ vànhớ lâu

1.5.4 Tưởng tượng

Trí tưởng tượng của HS Tiểu học còn tản mạn, ít có tổ chức, hình ảnh củatương tượng còn đơn giản hay thay đổi, chưa bền vững và ở lớp 5 hình ảnhtưởng tượng của các em đã gần với thực tế hơn Đặc biệt, lúc này các em đã cókhả năng tưởng tượng dựa trên những tri thức đã có từ trước, gắn liền với sựphát triển của tư duy và ngôn ngữ Vì vậy trong việc biên soạn tài liệu, giáo viênnên đưa ra hệ thống câu hỏi ở cuối hoặc hình thức môđun để giúp HS dựa trên kĩnăng so sánh, phân tích, tổng hợp để liên hệ với thực tiễn địa phương

1.5.5 Tư duy

Tư duy của học sinh lớp 5 có nhiều thay đổi so với các lớp đầu cấp, các embước đầu có kĩ năng phân tích, khái quát hóa, biết trong sự vật hiện tượng cónhững nét chung, riêng về bản chất và đưa nó vào nội dung, khái niệm, đặcđiểm Tuy nhiên, hoạt động tư duy của các em còn dựa nhiều vào những sự vật,hiện tượng cụ thể nên trong quá trình biên soạn tài liệu giáo viên phải có sự kết

hợp minh họa cụ thể bằng các hình ảnh cụ thể trực quan và các số liệu cụ thể đểlàm chỗ dựa cho hoạt động tư duy của HS, tài liệu phải hình thành cho HSnhững mối liên hệ địa lí đơn giản.

Qua việc phân tích khía cạnh tâm lí, trình độ nhận thức của HS lớp 5 chothấy các em có khả năng tìm tòi để phát triển tri thức ở mức độ nhất định Kiếnthức ĐLĐP rất cần thiết cho sự mở rộng tri thức của HS đi từ cái chung đến cáiriêng, từ cái trừu tượng đến cái cụ thể, từ xa đến gần, giúp HS biết những cáigần gũi xung quanh mình Như vậy, việc nắm được các đặc điểm tâm sinh lícủa HS lớp 5 thì người giáo viên có thể điều chỉnh việc biên soạn tài liệu vàhướng dạy học phù hợp với trình độ của các em, phát huy được tính tích cựcsáng tạo của người học

Chương 2 TÀI LIỆU ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG QUẢNG BÌNH PHỤC VỤ

CHO DẠY HỌC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG

CHƯƠNG TRÌNH ĐỊA LÍ LỚP 5 Ở TIỂU HỌC

2.1 Tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình

I PHẦN MỞ ĐẦU

I.1 Mục tiêu biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

Để tạo điều kiện cho giáo viên có tư liệu giảng dạy và học sinh có tưliệu học tập tốt phần “Địa lí địa phương” chúng tôi đã tiến hành biên soạn cuốntài liệu này Đây là tài liệu đã được soạn gọn lại với những nội dung rõ ràng, phùhợp với thực tế

- Về kiến thức : Nắm được một số đặc điểm khái quát tự nhiên, dân cư, kinh

tế ở địa phương

- Về kĩ năng :

+ Bước đầu rèn luyện cho HS các kĩ năng địa lý: kĩ năng sử dụng bản đồ, kĩnăng nhận xét, so sánh, phân tích số liệu, tranh ảnh, phân tích các mối quan hệđơn giản

+ Quan sát sự vật hiện tượng, thu thập tìm kiếm tư liệu địa lý từ SGK, trong

cuộc sống gần gũi của các em.

+ Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng địa lý

+ Biết nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin đểgiải đáp

+ Biết vận dụng kiến thức đã học vào đời sống thực tế

I.2 Quan điểm và nguyên tắc biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

 Quan điểm

a Quan điểm hệ thống

Địa lí của tỉnh Quảng Bình (tự nhiên, kinh tế - xã hội) là một hệ thống Về mặt địa lí

tự nhiên bao gồm các hệ thống khí hậu, địa hình, đất đai, thực vật… Về kinh tế - xãhội cũng tồn tại những hệ thống và chúng có mối quan hệ tương tác

b Quan điểm tổng hợp lãnh thổ

Quảng Bình là một tỉnh đang từng bước phát triển dựa trên những tiềm năng màtỉnh đang có, do đó cần phải nghiên cứu trên tất cả lĩnh vực để đưa ra địnhhướng phát triển

c Quan điểm sinh thái

Mối quan hệ tác động qua lại giữa con người với tự nhiên

d Quan điểm lịch sử

Phân tích xem xét các khía cạnh hình thành phát sinh phát triển của tựnhiên, dân cư, kinh tế, để từ đó xác định định hướng khai thác hợp phù hợp vớiquá trình phát triển của tỉnh

 Nguyên tắc

- Việc lựa chọn, sắp xếp và xác định trình độ kiến thức khi biên soạn tài liệuĐLĐP phải căn cứ vào mục tiêu của giáo dục tiểu học thể hiện qua mục tiêu của

phần địa lí trong chương trình, phù hợp với thời lượng và chuẩn mực mà kếhoạch dạy học và chương trình đã quy định.

- Kiến thức phải được lựa chọn theo các tiêu chuẩn : cơ bản, thực tiễn địaphương, chuẩn xác, đã được thừa nhận, không còn là vấn đề tranh cãi, coi trọngthực hành Nội dung trong tài liệu phải được sắp xếp có mục đích, mang tính hệthống đảm bảo tính khoa học và sư phạm

- Tài liệu ĐLĐP được sử dụng trong dạy học ở tiểu học không chỉ có chứcnăng cung cấp kiến thức cho HS, mà còn có nhiều chức năng khác như : củng cốcác hiểu biết, kiểm tra, đánh giá, tra cứu và tham khảo, ứng dụng, giúp hìnhthành và phát triển các kĩ năng

- Việc biên soạn cần được thực hiện theo hướng hình thành và phát triểnphương pháp tự học của HS, nâng cao năng lực học tập sáng tạo, hỗ trợ có hiệuquả cho việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực,chủ động của HS Muốn vậy, cần chọn lựa được cách trình bày thích hợp với đốitượng ( ví dụ có hệ thống câu hỏi, tiểu kết, tổng kết…)

- Ngôn ngữ phải trong sáng, dễ hiểu, các câu hỏi phải được viết ở dạngchuẩn mực, đơn giản, không sai ngữ pháp, không tạo khả năng hiểu theo nhiềunghĩa khác nhau Coi trọng cả kênh chữ lẫn kênh hình, trong đó kênh hình chủyếu là nguồn tri thức

I.3 Lịch sử biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

Năm 1994 Hội đồng nghiên cứu khoa học tỉnh Quảng Bình đã nghiệm thu vàcho xuất bản cuốn “Quảng Bình tự nhiên, kinh tế - xã hội” đến năm 1995-1996

sở Giáo dục đào tạo Quảng Bình đã chủ trương biên soạn quyển “Địa lí QuảngBình” trên cơ sở nội dung của cuốn đó với sự điều chỉnh về nội dung cho phùhợp với thực tế, ngắn gọn súc tích hơn Mặt khác Bộ Giáo dục- Đào tạo có yêucầu các địa phương cần biên soạn lại các sách Địa lí theo đề cương chung củachương trình giảng dạy thống nhất trên toàn quốc Do đó cuốn “Địa lí QuảngBình” được xem là tài liệu tham khảo cho tất cả các trường trong toàn tỉnh

Tuy nhiên, tài liệu dành cho khối tiểu học chưa có và do trình độ của họcsinh tiểu học còn hạn chế, ngôn ngữ chưa phát triển nên nội dung đưa vào tàiliệu cần được chắt lọc, ngôn ngữ phải trong sáng dễ hiểu Bởi vậy chúng tôi biên

soạn cuốn tài liệu này theo từng môđun, đây là một hướng biên soạn mới so vớicác tài liệu đã có từ trước, hi vọng sẽ phần nào góp phần vào việc giảng dạyĐLĐP theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh, đây vừa là tài liệu giảngdạy vừa là tài liệu học tập của học sinh.

I.4 Phương pháp biên soạn tài liệu Địa lí địa phương

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết : sưu tầm tài liệu Địa lí về Quảng Bìnhqua sách báo, mạng internet…, phân tích và tổng hợp tư liệu

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn : tìm hiểu Địa lí Quảng Bình

- Phương pháp thống kê toán học : phân tích, xử lí số liệu để làm các bảngthống kê, làm các biểu đồ

- Phương pháp bản đồ : biên tập các bản đồ (bản đồ hành chính, bản đồ tựnhiên, bản đồ du lịch…)

II PHẦN NỘI DUNG

ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG QUẢNG BÌNH Chủ đề 1 Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ và sự phân chia

Giáo dục lòng tự hào, ý thức để xây dựng quê hương giàu đẹp

II Phương tiện

- Tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình

- Bản đồ hành chính tỉnh Quảng Bình

III Hoạt động

3.1 Hoạt động 1 : Tìm hiểu vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ của địa phương

1 Quan sát hình 1 và hãy cho biết:

+ Chỉ phần đất liền của tỉnh ta trên bản đồ

+ Tỉnh ta nằm ở vùng nào ?

+ Nêu tên những tỉnh giáp phần đất liền của tỉnh ta

+ Cho biết biển bao bọc phía nào phần đất liền của tỉnh ta Tên biển là gì ?

Hình 1 Bản đồ hành chính Quảng Bình

2 Thảo luận nhóm hãy trả lời câu hỏi sau :

Vị trí của tỉnh ta có thuân lợi gì cho việc giao lưu với các địa phương khác?

3 Dựa vào thông tin phản hồi 4.1 và 4.2, hãy cho biết :

+ Diện tích của tỉnh ta là bao nhiêu ?

+ So sánh diện tích của tỉnh ta với diện tích cả nước thì diện tích tỉnh ta chiếm bao nhiêu phần trăm?

+ Tỉnh ta thuộc vào tỉnh có diện tích như thế nào ?(cao, trung bình, thấp)+ Nơi hẹp nhất của tỉnh ta là ở đâu?

3.2 Hoạt động 2: Sự phân chia hành chính

- Quan sát bản đồ hành chính Quảng Bình và cho biết :

Quảng Bình gồm bao nhiêu huyện, thành ? Kể và chỉ tên trên bản đồ

III Thông tin phản hồi

4.1 Vị trí địa lí của tỉnh Quảng Bình

Quảng Bình là một tỉnh thuộc vùng duyên hải Bắc Trung Bộ Phía Bắc giáptỉnh Hà Tĩnh ( có chiều dài 129 km), phía Nam giáp tỉnh Quảng Trị ( có chiềudài 75 km) , phía Tây giáp với Lào ( có chiều dài 210 km), phía Đông giáp vớibiển Đông ( có chiều dài 126 km)

Với diện tích tích 8.052 km2 , Quảng Bình được xếp vào tỉnh có diện tíchtrung bình của nước ta

Quảng Bình nằm vào trung độ của cả nước, cách thủ đô Hà Nội 491km vềphía Nam, nằm trên các trục đường giao thông quan trọng

Vị trí địa lí như vậy tạo điều kiện cho Quảng Bình giao lưu kinh tế với cácvùng trong nước và các nước trong khu vực

4.2 Sự phân chia hành chính

Trước đây Quảng Bình là 1 bộ phận của Bình Trị Thiên (bao gồm 3 tỉnh:Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) Đến ngày 1/7/1989, Quảng Bìnhđược tái lập Hiện nay toàn tỉnh có một thành phố, đó là thành phố Đồng Hớiđược Chính phủ ra quyết định nâng cấp thành Thành phố loại 3 trực thuộc tỉnhvào ngày 1212004 và 6 huyện với 142 đơn vị xã, 18 đơn vị thị trấn phường Đó

là các huyện: Lệ Thủy, Quảng Ninh, Quảng Trạch, Bố Trạch, Tuyên Hóa, MinhHóa.(3)

Hình 2 Thành phố Đồng Hới

IV Đánh giá

Hãy trả lời câu hỏi sau :

1 Nêu vị trí địa lí của tỉnh

2 Vị trí địa lí có ý nghĩa như thế nào đối với sự phát triển kinh tế xã hội củatỉnh ta ?

Chủ đề 2 Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của

Có ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

II Phương tiện

- Tài liệu Địa lí địa phương Quảng Bình

- Một số bản đồ, tranh ảnh, số liệu

III Hoạt động

3.1 Hoạt động 1 : Tìm hiểu địa hình của địa phương

1 Quan sát bản đồ, hãy :

+ Chỉ vùng đồi núi và đồng bằng của địa phương trên hình 2

+ So sánh diện tích vùng đồi núi với đồng bằng tỉnh ta

Hình 3 Lược đồ địa hình Quảng Bình

2 Quan sát bản đồ để điền thông tin còn thiếu vào chỗ chấm (chọn từ thíchhợp ở dưới để điền):

Địa hình Quảng Bình …… và có ………… thấp dần từ phía Tây sang phíaĐông Địa hình phân bố khá…………:

+ Ở phía Tây và một phần phía Bắc là vùng……… + Ở giữa là vùng ………

+ Ở phía đông là vùng ………

Có thể xem Quảng Bình là một tỉnh miền núi ven biển

( phức tạp, đồng bằng, đa dạng, đồi núi, cát, độ dốc)

3.2 Hoạt động 2 : Tìm hiểu các các loại khoáng sản và sự phân bố của chúng

ở địa phương

1 Căn cứ vào thông tin phản hồi và bản đồ để hoàn thành bảng sau :

CHÚ GIẢI Phân tầng độ cao(m)

0 50 200 500 1500 trên1500

Hình 4 Lược đồ một số khoáng sản ở Quảng Bình

+ Kể tên một số loại khoáng sản ở tỉnh ta mà em biết ………

……… + Sự phân bố của các loại khoáng sản:

Quảng Bình có mỏ cao lanh đứng thứ mấy toàn quốc ?

 Thứ 2  Thứ 3

3.3 Hoạt động 3 : Tìm hiểu khí hậu ở địa phương

+ Làm việc cá nhân trả lời các câu hỏi sau :

- Trong năm, ở Quảng Bình có những mùa nào ?

- Em nghỉ hè vào tháng nào? Lúc đó thời tiết ra sao?

- Em nghỉ tết dương lịch khi nào ? Thời tiết lúc đó ra sao ?

- Mưa lụt thường xảy ra vào tháng nào? Bão thường xảy ra vào tháng nào ?

- Tháng nào trời trở rét, em đi học phải mặc áo ấm?

- Những tháng nào trời nóng cần phải dùng quạt khi ngồi học?

- Trong tháng 5 hoặc tháng 6 có mưa lụt không? Dân gian gọi đó là lụt gì?+ Dựa vào kiến thức đã học, hãy cho biết địa phương em có kiểu khí hậu nào

? Đặc điểm của kiểu khí hậu đó ?

+ Trao đổi nhóm ( có thể tham khảo thông tin phản hồi) để hoàn thành bảngsau:

Quảng Bình nằm ở vùng ……… và luôn bị tác động bởi khíhậu của phía Bắc và phía Nam và được chia làm hai mùa rõ rệt:

- Mùa ………từ tháng …….đến tháng …… năm sau Lượng mưa trungbình hàng năm 2.000 - 2.300mm/năm Thời gian mưa tập trung vào các tháng

+ Chỉ và nêu tên các con sông chính ở địa phương

+ Mạng lưới sông ngòi phân bố như thế nào ?( đều/ thưa)

+ Sông ngòi ở tỉnh ta như thế nào (ngắn/dài) ? Độ dốc của các con sông rasao? (lớn, khá lớn, vừa, nhỏ)

+ Kể tên các hồ lớn ở tỉnh ta

Hình 5 Lược đồ tổng hợp Quảng Bình

2 Thảo luận nhóm để trả lời các câu hỏi sau :

+ Vì sao sông ở tỉnh ta ngắn và dốc ? (chọn ý đúng nhất)

 Vì khí hậu nóng quanh năm, chỉ có mưa rào

 Vì địa hình của tỉnh ta phần lớn là núi và ảnh hưởng của dãy Trường Sơn

 Cả hai ý trên đều đúng

+ Vai trò của sông ngòi đối với đời sống và sản xuất?

3.5 Hoạt động 5 : Tìm hiểu các loại đất ở địa phương

1 Đọc thông tin phản hồi, thảo luận nhóm và hoàn thành bảng sau :

Bảng 8 : DIỆN TÍCH CÁC NHÓM ĐẤT TRONG TỈNH

…

- Trong mỗi loại đất người ta thường trồng cây gì ?

3 Dựa vào bảng số liệu dưới đây, hãy cho biết :

+ Đất dùng vào mục đích nào chiếm diện tích lớn nhất?

+ Diện tích đất chưa sử dụng là bao nhiêu? Đứng thứ mấy trong số các loạiđất trên? Chúng ta nên sử dụng loại đất đó vào mục đích gì?

- Đất có mặt nước nuôi trồng thủy sản

- Đất phi nông nghiệp

806.527 ha5.047 ha29.242 ha71.529 ha58.699 ha623.378 ha2.645 ha20.927 ha

Bảng 9: Diện tích đất phân theo mục đích sử dụng năm 2009 của Quảng Bình

( Niên giám thống kê tỉnh Quảng Bình năm 2009)

6 Hoạt động 6 : Tìm hiểu tài nguyên sinh vật của địa phương

- Dựa vào vốn hiểu biết của mình và đọc thông tin phản hồi 4.5, hãy cho biết: + Ở địa phương em có những loại động thực vật nào quý hiếm ?

+ Địa phương em có vườn quốc gia nào ?

7 Hoạt động 7 : Tìm hiểu các cảnh quan tự nhiên ở địa phương em

1 Thảo luận nhóm : Dựa vào sự hiểu biết của mình, em hãy kể tên các cảnh quan tự nhiên ở địa phương mà em biết

2 Nối ý bên trái với ý bên phải cho phù hợp

a Khu du lịch Mỹ Cảnh 1 Đồng Hới

b Bãi Đá Nhảy 2 Quảng Trạch

c Bãi biển Nhật Lệ 3 Bố Trạch

d Phong Nha – Kẻ Bàng

IV Thông tin phản hồi

là một tỉnh miền núi ven biển

- Địa hình phân bố khá đa dạng:

+ Vùng đồi núi, rừng rất rộng ở phía Tây và một phần phía Bắc

+ Vùng đồng bằng ở giữa

+ Vùng đồi cát ở phía đông

- Quảng Bình có một vùng địa hình Karst rất rộng thường được gọi là vùng

đá vôi Kẻ Bàng – Khe Ngang

- Độ dốc của địa hình đồi núi không thuần nhất, phía bắc Tây Bắc – ĐôngNam, phía nam theo hướng Tây Nam – Đông Bắc…

4.2 Khí hậu

Quảng Bình mang tính chất khí hậu nhiệt đới gió mùa, có sự phân hoá sâusắc của địa hình và chịu ảnh hưởng khí hậu chuyển tiếp giữa miền Bắc và miềnNam nước ta Mùa đông chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc, mùa hè chịuảnh hưởng của gió mùa Tây Nam Trong năm có hai mùa rõ rệt: mùa mưa từtháng 3 đến tháng 9 và mùa khô, lạnh từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau

Nhiệt độ trung bình các tháng trong năm khoảng 250C – 260C, có xu hướnggiảm dần từ Bắc vào Nam, giảm từ Đông sang Tây

Tổng lượng mưa trung bình hàng năm từ 2.000 mm – 2.500 mm, tập trungvào các tháng 9, 10, 11 Độ ẩm tương đối 83 – 84% Mùa mưa lớn ở Quảng Bìnhcũng chính là mùa hay có lụt bão, đây là mùa gây trở ngại lớn cho hoạt độngkinh tế xã hội.[13]

4.3 Thủy văn

Quảng Bình là tỉnh có mạng lưới sông ngòi phân bố khá đều Sông chảy vềxuôi càng được mở rộng, độ dốc ở vùng hạ lưu không lớn nên thủy triều thườnglên xa

Tính từ Bắc vào Nam, Quảng Bình có 5 con sông chính (sông có cửa thông

ra biển ): sông Gianh, sông Roòn, sông Nhật Lệ, sông Lý Hoà, sông Dinh Hầu