BÀI TIỂU TIỂU LUẬN MÔN LUẬT DÂN SỰ THỪA NHẬN TƯ CÁCH CHỦ THỂ CỦA ROBOT THÔNG MINH: NÊN HAY KHÔNG NÊN ?. Nhằm để chỉ ra sự phát triển của robot thông minh và trí tuệ nhân tạo dần dần sẽ khiến robot hoạt động độc lập và không còn phụ thuộc vào con người. Điều này sẽ dẫn tới các vấn đề: liệu robot có phải chịu trách nhiệm về những hành động của mình? Robot có phải chịu trách nhiệm gì khi gây ra thiệt hai hay không?... Con người hiện nay đang gặp thách thức trong việc tìm ra giải pháp đối với vấn đề đó. Có rất nhiều tranh cãi đã diễn ra và nguồn gốc cho câu trả lời để giải quyết những vấn đề đó chính là : “ Thừa nhận tư cách chủ thể của robot thông minh: Nên hay Không nên ?”.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
HỌC PHẦN LUẬT DÂN SỰ
BÀI TẬP NHÓM
THỪA NHẬN TƯ CÁCH CHỦ THỂ CỦA ROBOT THÔNG MINH: NÊN HAY KHÔNG NÊN ?
A Tính cấp thiết:
1
Trang 2“Cách mạng công nghiệp 4.0” hay “Cách mạng công nghiệp lần thứ 4” là cụm từ ngày càng được đề cập với tần suất khá dày đặc và mang lại tác động lớn đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Nếu như trong thời kỳ trước, robot được lập trình để làm những công việc lặp đi lặp lại, thì giờ đây robot được tích hợp và mở rộng thêm nhiều công nghệ tiên tiến mới để cải thiện về khả năng nhận thức, ra quyết định và thực thi nhiệm vụ theo cách toàn diện hơn Giờ đây, con người gọi chúng là “ Robot thông minh” bởi chúng đã trở nên toàn diện hơn và
có thể mô phỏng ứng xử, cảm xúc và suy nghĩ giống người Với sự phát triển nhanh và mạnh của robot thông minh cùng trí tuệ nhân tạo, khoảng cách giữa phim ảnh về kỷ nguyên công nghệ với hiện thực chỉ còn là vấn đề thời gian
Sự phát triển của robot thông minh và trí tuệ nhân tạo dần dần sẽ khiến robot hoạt động độc lập và không còn phụ thuộc vào con người Điều này sẽ dẫn tới các vấn đề: liệu robot có phải chịu trách nhiệm về những hành động của mình? Robot có phải chịu trách nhiệm gì khi gây ra thiệt hai hay không? Con người hiện nay đang gặp thách thức trong việc tìm ra giải pháp đối với vấn đề đó Có rất nhiều tranh cãi đã diễn ra và nguồn gốc cho câu trả lời để giải quyết những vấn đề đó chính là : “ Thừa nhận tư cách chủ thể của robot thông minh: Nên hay Không nên ?”
A Nội dung:
I Robot thông minh và trí tuệ nhân tạo:
2
Trang 31 3 cuộc cách mạng công nghiệp lớn :
Cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên được đánh dấu bởi dấu mốc quan trọng là việc James Watt phát minh ra động cơ hơi nước năm 1784 Sự kiện này đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử nhân loại – kỷ nguyên sản xuất cơ khí, cơ giới hóa Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất đã thay thế hệ thống kỹ thuật cũ có tính truyền thống của thời đại nông nghiệp (kéo dài 17 thế kỷ), chủ yếu dựa vào gỗ, sức mạnh cơ bắp (lao động thủ công), sức nước, sức gió và sức kéo động vật bằng một hệ thống kỹ thuật mới với nguồn động lực là máy hơi nước và nguồn nguyên, nhiên vật liệu và năng lượng mới là sắt và than đá Nó khiến lực lượng sản xuất được thúc đẩy phát triển mạnh mẽ, tạo nên tình thế phát triển vượt bậc của nền công nghiệp và nền kinh tế Đây là giai đoạn quá độ từ nền sản xuất nông
nghiệp sang nền sản xuất cơ giới trên cơ sở khoa học
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 2 diễn ra từ khoảng năm 1870 đến khi Thế Chiến I nổ
ra Đặc trưng của cuộc cách mạng công nghiệp lần này là việc sử dụng năng lượng điện và
sự ra đời của các dây chuyền sản xuất hàng loạt trên quy mô lớn, mở ra kỷ nguyên sản xuất hàng loạt, được thúc đẩy bởi sự ra đời của điện và dây chuyền lắp ráp Cuộc CMCN lần thứ
2 đã tạo nên những tiền đề mới và cơ sở vững chắc để phát triển nền công nghiệp ở mức cao hơn nữa. Thêm vào đó là sự ra đời của các phương tiện truyền thông như điện tín và điện thoại vào đầu năm 1980 và việc liên lạc bằng điện thoại đã ngay lập tức được ứng dụng trên khắp thế giới Nhiều sáng chế được cải thiện trong cuộc cách mạng này bao gồm cả in ấn và động cơ hơi nước
Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 3 xuất hiện vào khoảng từ 1969, với sự ra đời và lan tỏa của công nghệ thông tin (CNTT), sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất Cuộc cách mạng này thường được gọi là cuộc cách mạng máy tính hay cách mạng số
2 Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và sự ra đời của robot thông minh:
Cách mạng công nghiệp 4.0 tiếp nối những thành tựu lớn từ cách mạng lần thứ ba để lại, nó kết hợp các công nghệ lại với nhau và làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học
3
Trang 4Khái niệm “Industrie 4.0” xuất hiện trong một báo cáo của chính phủ Đức năm 2013 và trở thành thuần ngữ được áp dụng trên toàn cầu
Những yếu tố cốt lõi của Kỹ thuật số trong CMCN 4.0 sẽ là: Trí tuệ nhân tạo (AI), Vạn vật kết nối - Internet of Things (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data)
Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 thực sự mang lại những tác động mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực với sự xuất hiện của robot, của trí tuệ nhân tạo được ứng dụng phổ biến trong xã hội Những chiếc xe không người lái, những công nghệ và những cảm biến linh hoạt, những robot thông minh…tất cả đã mang lại những bước tiến mới trong nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, giao thông, kinh doanh, sản xuất Cách mạng công nghiệp 4.0 thực sự làm cho hiệu suất công việc trở nên tăng vọt, làm tiền đề cho nhân loại phát triển mạnh mẽ nhưng bên cạnh đó cũng tiềm ẩn những thách thức và rủi ro
3 Robot thông minh và kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo:
3.1 Khái niệm trí tuệ nhân tạo:
Cụm từ “Trí tuệ nhân tạo” -Artificial Intelligence ( AI ) được đưa ra và trở thành một khái niệm khoa học tại hội nghị mùa hè năm 1956 tại trường Dartmouth ở Mỹ
Theo Nguyễn Nhật Quang - giảng viên tại Viện Công nghệ thông tin và truyền thông,
Trường Đại học Bách khoa Hà Nội thì các định nghĩa (quan điểm) về TTNT được chia thành
4 nhóm1:
(1) Các hệ thống suy nghĩ (thông minh) như con người
(2) Các hệ thống suy nghĩ một cách hợp lý
(3) Các hệ thống hành động ( thông minh) như người
(4) Các hệ thống hành động một cách hợp lý
1 Nguyễn Nhật Quang, Trí Tuệ Nhân Tạo (IT4040) , Trường Đại học Bách Khoa Hà Nội ,Viện Công nghệ thông tin và truyền thông, Năm học 2012-2013
4
Trang 5Bài viết “What is Artificial Intelligence” lại định nghĩa: “Trí tuệ nhân tạo (AI) là một nhánh rộng lớn của khoa học máy tính liên quan đến việc xây dựng các máy thông minh có khả năng thực hiện các tác vụ thường đòi hỏi trí thông minh của con người AI là một khoa học liên ngành với nhiều cách tiếp cận, nhưng những tiến bộ trong học máy và học sâu đang tạo
ra sự thay đổi mô hình trong hầu hết mọi lĩnh vực của ngành công nghệ.”2
Như vậy, có thể thấy rằng AI do con người tạo ra và về bản chất nó chính là trí thông minh của con người Do đó, nó cũng có những khả năng như con người: học tập, tư duy, sáng tạo, giải quyết các vấn đề, thích nghi với hoàn cảnh… Thậm chí nó còn có thể ưu việt hơn con người bởi khả năng ngôn ngữ vượt trội, xử lý dữ liệu ở mức rộng lớn hơn, quy mô hơn, hệ thống, khoa học và nhanh hơn so với con người Trường hợp AI vượt ngoài tầm kiểm soát của con người là hoàn toàn có thể xảy ra bởi những tính năng ưu việt của nó Vì vậy, cần phải có một cơ chế để ngăn chặn việc này xảy ra và kiểm soát tốt AI
3.2 Khái niệm robot thông minh:
Tiêu chuẩn quốc tế ISO 8373 định nghĩa: “Robot là một loại máy móc được điều khiển tự động, được lập trình sẵn, sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau, có khả năng vận động theo nhiều hơn 3 trục, có thể cố định hoặc di động tùy theo ứng dụng của nó trong công nghiệp tự động”.3
Một ý kiến khác lại cho rằng Robot là một loại máy có thể thực hiện những công việc một cách tự động bằng sự điều khiển của máy tính hoặc các vi mạch điện tử được lập trình Robot là một tác nhân cơ khí, nhân tạo, ảo, thường là một hệ thống cơ khí-điện tử.4
Tuy nhiên, đó là những khái niệm để chỉ những robot kiểu cũ Không phải là những robot được nhận dạng để thừa nhận tư cách chủ thể Robot được nhận dạng để tranh luận nên hay không nên thừa nhận tư cách chủ thể của nó phải là robot thông minh – sản phẩm của trí tuệ
2 Tham khảo: https://builtin.com/artificial-intelligence
3 Tham khảo tại: https://sachdayroi.com/gioi-robot-nti1599384.html
4 Tham khảo tại: https://vi.wikipedia.org/wiki/Robot
5
Trang 6nhân tạo, có trí tuệ thông minh đặc biệt; biết suy nghĩ và có khả năng nhân danh chính bản thân nó tham gia vào các quan hệ pháp luật
II Chủ thể:
1 Khái niệm chủ thể:
Chủ thể của quan hệ pháp luật là Cá nhân hay tổ chức có năng lực pháp luật và năng lực hành vi pháp luật, tham gia vào các quan hệ pháp luật, có quyền và nghĩa vụ pháp lý nhất định.5
Pháp luật hiện nay công nhận có 2 loại chủ thể bao gồm: cá nhân và pháp nhân
2 Cá nhân:
Cá nhân là con người cụ thể từ khi sinh ra cho đến khi chết đi và tồn tại trong một tập thể hoặc trong một cộng đồng xã hội Cá nhân bao gồm công dân, người nước ngoài, người không có quốc tịch, trong đó công dân là chủ thể phổ biến của hầu hết các quan hệ pháp luật
Để trở thành chủ thể của pháp luật, cá nhân cần có năng lực chủ thể bao gồm năng lực hành
vi và năng lực pháp luật
Năng lực pháp luật là năng lực hưởng quyền – nhà làm luật cho ai được hưởng quyền thì người đó được hưởng, và đi kèm với các quyền ấy là nghĩa vụ do luật định Năng lực pháp luật của cá nhân được xác lập kể từ khi cá nhân được sinh ra cho đến khi cá nhân chết đi Năng lực pháp luật của cá nhân có thể bị hạn chế trong một số trường hợp nhất định do pháp luật quy định
Năng lực hành vi là khả năng của các cá nhân hay tổ chức do pháp luật quy định, bằng các hành vi của chính mình thực hiện quyền và nghĩa vụ pháp lý và tự chịu trách nhiệm về những hành vi ấy.6 Năng lực hành vi của cá nhân được quy định trên ba phương diện là khả năng nhận thức, độ tuổi và tình trạng sức khỏe
5 Thư viện pháp luật
6 Thư viện pháp luật
6
Trang 73 Pháp nhân:
Pháp nhân là tổ chức có đủ các điều kiện do pháp luật quy định
Pháp nhân muốn trở thành chủ thể của pháp luật cũng cần phải có năng lực chủ thể Theo đó, năng lực pháp luật và năng lực hành vi đồng thời được xác lập kể từ khi pháp nhân có đủ các điều kiện do pháp luật quy định và được cấp quyền cho đến khi pháp nhân không còn tồn tại nữa
Pháp nhân phải trải qua một quá trình lịch sử hình thành và phát triển rất dài, cụ thể là thời
kỳ đương đại, luật phương Tây mới thừa nhận tư cách pháp nhân của các nhóm hình thành trong khuôn khổ pháp luật Tại Việt Nam, chế định pháp nhân quy định chính thức trong Bộ luật Dân sự năm 1995 và sau đó là BLDS 2005, BLDS 2015
Như vậy, khác với tự nhiên nhân, pháp nhân cần thời gian phát triển dài để được chính thức công nhân là một chủ thể Vậy tại sao robot lại không thể được cấp quyền chủ thể? Robot cũng cần có quá trình hình thành và phát triển Công nghệ luôn phát triển và hứa hẹn nhiều hơn trong tương lai không xa và pháp luật luôn cần thay đổi để phù hợp với cuộc sống của con người Đã có chủ thể là pháp nhân – sinh ra dựa trên pháp luật vậy cũng hoàn toàn hợp
lý khi công nhận robot là chủ thể và trở thành “ điện tử nhân”
III Xu hướng thừa nhận tư cách chủ thể của robot thông minh:
Cơ quan đi đầu trong đề xuất thừa nhận tư cách chủ thể cho robot là Nghị viện Châu Âu Năm 2017, Nghị viện Châu Âu đã thông qua dự thảo Nghị quyết của Ủy ban pháp luật châu
Âu và tiếp tục đệ trình lên Hội đồng châu Âu để ban hành Theo Mady Delvaux, thành viên Nghị viện châu Âu người Luxembourg, “Nhiều lĩnh vực trong cuộc sống đời thường của chúng ta ngày càng chịu ảnh hưởng của rô-bốt Để giải quyết thực tế này và để đảm bảo rằng các rô-bốt đang và sẽ tiếp tục phục vụ con người, chúng ta cần khẩn trương tạo ra một khuôn khổ pháp lí mạnh mẽ ở châu Âu’ Tư cách pháp lí được đề xuất dành cho rô-bốt sẽ tương tự như tư cách pháp nhân của doanh nghiệp, cho phép các công ty tham gia vào những vụ việc pháp lí cả ở vị trí của bên nguyên và bên bị “Nó tương tự như tư cách hiện nay chúng ta quy định cho các công ty, nhưng không phải chuyện của ngay ngày mai Những gì chúng ta cần
7
Trang 8hiện nay là tạo ra một khung pháp lí dành cho các rô-bốt đang có trên thị trường mới đây hoặc sẽ xuất hiện trong vòng 10 đến 15 năm nữa”, theo Delvaux.7
Câu hỏi được đặt ra là tại sao lại cần thừa nhận tư cách chủ thể của robot thông minh?
Trước hết, đó là để tạo ra một thế giới bình đẳng, bảo vệ được các quyền là lợi ích của robot thông minh Robot thông minh có khả năng độc lập và hành xử, suy nghĩ như một con người Năm 2014, Nhật Bản đã giới thiệu loại robot thông minh mới, có thể đọc cảm xúc và
có các hành động tương tác với con người tên là Pepper Pepper có thể điều chỉnh hành vi tương tác với con người, dựa vào những biểu hiện tâm trạng mà chúng tiếp nhận và hoàn toàn có thể an ủi, chia sẻ, trở thành bạn với con người Như vậy, dường như robot thông minh càng ngày càng tiệm cận hơn với con người Điều này đã làm nảy sinh vấn đề: liệu con người có thể coi robot thông minh là một loại tài sản giống như các robot cũ vô tri giác nữa hay không ? Ông Linda McDonald-Glenn – một nhà đạo đức sinh học, phát biểu: “Từ xưa đến nay, khi đứng trước luật pháp, tất cả mọi thứ được chia thành hai dạng: con người và tài sản Nếu bạn bị xếp vào nhóm tài sản, bạn không có tí quyền nào cả Và trong quá khứ, chúng ta đã từng mắc nhiều sai lầm khủng khiếp liên quan đến vấn đề này”
Đã có rất nhiều trường hợp lợi dụng robot trên thế giới xảy ra để thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật hoặc các hành vi quá khích Trong cuộc biểu tình phản đối tình trạng cảnh sát quá bạo lực, phân biệt chủng tộc ở Dallas, cảnh sát đã sử dụng robot quăng bom để giết chết một nghi phạm Sự việc đã làm dấy lên những lo ngại Nhiều người cho rằng, việc sử dụng robot đánh bom sẽ khiến lực lượng thực thi pháp luật ỷ vào, thậm chí lạm dụng công nghệ, dẫn tới lạm sát Thay vì tiếp tục thương lượng, cảnh sát lại nhanh chóng kết liễu cuộc sống của nghi phạm Chưa kể việc đánh bom dễ dẫn tới nhiều tác dụng phụ, như cháy nổ khó kiểm soát Ngoài việc lợi dụng, con người còn lạm dụng robot, bạo hành và quấy rối tình dục chúng ( xem chi tiết tại
robot không thể cảm thấy đau đớn hoặc thực sự hiểu được sự lạm dụng tuy nhiên, cùng với
sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, sẽ ra sao nếu một ngày chúng nhận thấy được và đứng lên
7 Tham khảo tại: https://tiasang.com.vn/-doi-moi-sang-tao/Robot-se-duoc-trao-%E2%80%9Ctu-cach-phap-nhan
%E2%80%9D-o-chau-Au-10387
8
Trang 9đòi quyền lợi cho mình? Việc cấp quyền chủ thể cho robot thông minh vừa có thể ngăn chặn những hành vi xấu của con người đối với robot, vừa có thể kiểm soát được các hành động của robot
Quyền lợi của robot còn là vấn đề về quyền sáng chế của robot Robot thông minh có khả năng sáng tọa và làm ra các sản phẩm ứng dụng vào đời sống con người Tuy nhiên, nếu không được thừa nhận là chủ thể của pháp luật thì robot không được bảo hộ về sáng chế của mình Theo số liệu của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), từ năm 2006 đến năm 2017,
số lượng đơn sáng chế liên quan đến AI và thực thể mang AI tăng gấp 6,5 lần từ 8.515 đơn trong năm 2006 lên 55.660 đơn trong năm 2017 Tuy nhiên, lượng đơn đăng ký sáng chế AI tăng nhanh cũng đặt ra không ít vấn đề liên quan đến pháp luật về bảo hộ sáng chế Cuối năm 2019, Cơ quan Sáng chế châu Âu (EPO) đã nhận được đơn đăng ký sáng chế (số
EP3564144) dành cho hộp đựng thực phẩm do robot tên là Dabus sáng tạo ra Người nộp đơn đăng ký sáng chế là TS Stephen Thaler - người tạo ra Dabus Mặc dù giải pháp kỹ thuật này đáp ứng đủ các điều kiện bảo hộ sáng chế, tuy nhiên căn cứ theo Điều 58 Công ước Sáng chế châu Âu quy định tác giả sáng chế phải là con người Do đó, Cơ quan Sáng chế châu Âu đã từ chối bảo hộ đăng ký sáng chế này.8
Một vấn đề khác rất quan trọng được đặt ra là những thách thức pháp lý liên quan đến pháp luật bồi thường thiệt hại gây ra bởi robot Điều gì sẽ xảy ra khi một thực thể mang AI thực hiện các hành vi gây hại cho con người? việc xác định tư cách pháp lý sẽ ra sao? hay một khi
AI tham gia vào các quan hệ xã hội làm phát sinh các vấn đề pháp lý thì sẽ được điều chỉnh như thế nào? Đây là những câu hỏi được đặt ra đối với các nhà lập pháp.9
Nếu công nhận tư cách chủ thể của robot thông minh, robot được cấp quyền sẽ có cả những nghĩa vụ và trách nhiệm đi kèm giống như cá nhân và pháp nhân Trong tất cả các nghĩa vụ
đó thì những nghĩa vụ sau được coi là quan trọng và đáng chú ý nhất:
8 Lưu Minh Sang, Trần Đức Thành, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật -Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
“Trí tuệ nhân tạo và những thách thức pháp lý”, ngày 29/05/2020, tại Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam
9 Lưu Minh Sang, Trần Đức Thành, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật -Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
“Trí tuệ nhân tạo và những thách thức pháp lý”, ngày 29/05/2020, tại Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam
9
Trang 10- Đầu tiên đó là nghĩa vụ đóng thuế Robot thông minh đang dần xâm chiếm thị trường lao động và thay thế con người trong rất nhiều ngành nghề Khi được cấp quyền chủ thể thì robot thông minh cũng phải được trả lương như con người; nói cách khác, robot thông minh đã tạo ra được nguồn thu nhập Do đó, robot thông minh cũng cần được áp thuế như con người và phải nộp thuế theo đúng quy định của luật
- Thứ hai, robot phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại do chính nó gây ra
IV Xu hướng không thừa nhận tư cách chủ thể của robot thông minh:
Thứ nhất, robot không phải là con người Định nghĩa pháp lý về con người là sự kết hợp của các yếu tố sinh học, vật lý, môi trường và triết học Bằng cách xem xét các định nghĩa pháp
lý về con người, chúng ta có thể xác định rằng liệu robot có nên cấp tư cách chủ thể, hay xa hơn là được được hưởng các quyền lợi hợp pháp như con người hay không Hệ thống luật pháp Hoa Kỳ nêu rõ rằng đối con người có “chiều cao và cân nặng khác nhau, tùy thuộc vào địa phương, yếu tố lịch sử, môi trường và yếu tố văn hóa” 10 Kể cả đối với pháp nhân Tuy pháp nhân không phải là con người sinh học nhưng về bản chất, pháp nhân được lập ra từ các cá nhân và được điều hành bởi cá nhân Robot thông minh với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đang dần trở nên độc lập và không còn chịu sự kiểm soát của con người nữa Có rất nhiều lo ngại về việc robot thông minh sẽ vượt khỏi tầm kiểm soát của con người và chống lại con người Robot Sophia từng tuyên bố sẽ “ Hủy diệt loài người” và trong một lần khi trò chuyện với MC Jimmy Fallon trong Tonight Show, Sophia đề nghị nam MC chơi oẳn tù tì
và nói: "Tôi thắng anh rồi Đó là sự khởi đầu thuận lợi cho kế hoạch thống trị nhân loại" Nhưng sau đó, chính Sophia lại khẳng định rằng mình rất yêu loài người Liệu chúng ta có tin tưởng được robot thông minh hay không khi chúng ngoài tầm kiểm soát của ta?
Thứ hai, nếu thừa nhận robot thông minh là chủ thể của pháp luật thì sẽ gây mâu thuẫn với một số điều luật tại các quốc gia và trong những điều kiện nhất định Điều này đòi hỏi sự sửa đổi lớn trong các bộ luật Robot Sophia được cấp quốc tịch Ả Rập Xê Út năm 2017 tuy
10 U.S Code § 8.“Person”, “human being”, “child”, and “individual” as including born-alive infant (Added Pub L 107–
207, § 2(a), Aug 5, 2002, 116 Stat 926.) (https://www.law.cornell.edu/uscode/text/1/8)
10