Kí viết về đề tài hà nội của thạch lam, nguyễn tuân, vũ bằng

Qua các tác phẩm kí nh Hà Nội băm sáu phố phờng của Thạch Lam; Cốm, phở, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi … của của Nguyễn Tuân hay Thơng nhớ mời hai và Miếng ngon Hà Nội của Vũ Bằng ngời đọc sẽ c

1.1 Hà Nội là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá của Việt Nam Mảnh đất

"địa linh nhân kiệt", nơi hội tụ của khí thiêng liêng sông núi đã trở thành đề tàihấp dẫn đối với các nhà văn Việc dời đô từ Hoa L về Đại La và đổi tên Đại Lathành Thăng Long là một việc làm sáng suốt của Lý Thái Tổ Thăng Long mảnh

đất rồng thiêng là nơi " khu vực thích trung của đất trời, có cái hình thế nh hổphục rồng chầu, đúng cái vị trí của bốn phơng đông tây nam bắc, trớc mặt sau l-

ng đều có sự thuận tiện của sông núi Đất ấy rộng rãi mà bằng phẳng, cao ráo màsáng sủa, dân c không phải cái nạn tối tăm, ẩm thấp, muôn vật cực kỳ giàu thịnh

đông vui Xem khắp nớc Việt, đó là chỗ đất danh thắng, thật là đô hội trọng yếu

để bốn phơng sum họp và là đô thành bậc nhất đáng đặt làm kinh s cho muôn

đời" [32, 182] Quyết định mang tầm lịch sử, tầm vĩ mô đó của Lý Thái Tổ đãgiúp cho Hà Nội của chúng ta ngày nay trở thành trung tâm kinh tế, chính trị,văn hoá của đất nớc Mảnh đất ngàn năm văn hiến, nơi hội tụ của khí thiêngsông núi ấy đã trở thành đề tài hấp dẫn của các nhà văn Trong khuôn khổ củathể loại kí văn học, Hà Nội cũng đã đợc các nhà văn giành trọn tình cảm yêu th-

ơng và tài năng sáng tạo để thể hiện

1.2 Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng là những cây bút hàng đầu viết về

đề tài Hà Nội Với họ Hà Nội vừa là quê hơng, vừa là nguồn cảm hứng để cho

ngòi bút của ba nhà văn có dịp đợc thăng hoa Qua các tác phẩm kí nh Hà Nội băm sáu phố phờng của Thạch Lam; Cốm, phở, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi … của của

Nguyễn Tuân hay Thơng nhớ mời hai và Miếng ngon Hà Nội của Vũ Bằng ngời

đọc sẽ có dịp tiếp cận với Hà Nội từ nhiều góc nhìn khác nhau: văn hoá, lịch sử,cảnh sắc thiên nhiên, vẻ đẹp của con ngời, thú ẩm thực … của Dẫu nhìn từ phơngdiện nào thì Hà Nội trong sáng tác của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đềuhiện lên với một vẻ đẹp nhẹ nhàng, tinh tế, lắng sâu và mang đậm những sắcmàu văn hoá Hà Nội trong kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng là nhữngtrang viết bày tỏ một cách chân thực nhất, sâu sắc nhất tình cảm của ba nhà văngiành cho quê hơng yêu dấu Vì thế Hà Nội của thực tại hay Hà Nội trong kí ứchoài niệm của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đều là mảng không giankhông thể tách rời với ngòi bút sáng tạo nghệ thuật của họ Kí viết về đề tài HàNội của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đợc tôi lựa chọn tìm hiểu nh là mộtmón quà nhỏ dâng đại lễ nghìn năm Thăng Long Hà Nội

1.3 Tìm hiểu kí viết về đề tài Hà Nội của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, VũBằng giúp ta hiểu thêm, yêu thêm thành phố ngàn năm tuổi Hà Nội đã đợc cácnhà văn nhìn dới góc nhìn văn hoá hết sức chi tiết và kĩ lỡng Qua kí của ThạchLam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng Hà Nội hiện lên nh một đô thị có lịch sử lâu đời,

giàu có về sản vật, về truyền thống và đặc biệt là về bản sắc văn hóa mà chúng ta

có thể đọc ra đợc tinh thần và tâm hồn Hà Nội Với t cách là ngời giảng dạy mônNgữ văn ở trờng phổ thông, tìm hiểu đề tài này còn giúp tôi truyền đạt cho họcsinh cảm nhận vẻ đẹp thần thái, chiều sâu văn hoá của những văn bản viết về đềtài Hà Nội đợc lựa chọn đa vào giảng dạy trong sách giáo khoa Hơn thế, tìmhiểu đề tài này còn giúp chúng tôi có cái nhìn tổng hợp về thể loại kí để giúpgiảng dạy tốt hơn các văn bản thuộc thể loại này của Thạch Lam, Nguyễn Tuân,

Vũ Bằng và một số tác giả khác đợc lựa chọn đọc hiểu trong chơng trình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hà Nội - hai tiếng ấy vang lên thật gần gũi và ấm áp biết bao trong trái timcủa mỗi con ngời Việt Nam Từ xa xa, Hà Nội đã đợc nhân dân cả nớc ngợi ca :

"Ngàn năm văn vật đất Thăng Long" Thăng Long- Hà Nội là nơi hội tụ, kết tinhnhững giá trị văn hoá lâu đời của cả nớc Việt Nam, đồng thời đây cũng là nơi toảsáng những giá trị văn hoá tốt đẹp của Hà Thành ra cả nớc Với bề dày lịch sử,chiều sâu văn hoá, Hà Nội đã trở thành đề tài hấp dẫn cho thơ ca, nhạc, hoạ… của ởlĩnh vực văn học, Hà Nội là một không gian nghệ thuật đặc sắc đợc nhiều nhàvăn lựa chọn cho sáng tác của mình Không chỉ là những nhà văn sinh trởng ở

đây viết về mảnh đất yêu dấu của mình mà biết bao ngời con từ bốn phơng hội tụ

về coi Thăng Long - Hà Nội là quê hơng, viết sâu sắc về Thủ đô và cống hiếnnhững năng lực sáng tạo của mình cho mảnh đất yêu dấu này Trong khuôn khổmột thể loại văn học, kí viết về Hà Nội cũng là đề tài mà nhiều nhà văn quan tâmtới Bên cạnh những cây đại thụ viết về Hà Nội nh Nguyễn Tuân, Vũ Bằng,Thạch Lam, Tô Hoài, Băng Sơn… của ngời đọc còn biết tới những cây bút trẻ tuổi đã

có những trang văn sắc sảo về mảnh đất nghìn năm tuổi này nh : Mai Thục, ĐỗChu, Nguyễn Quang Thiều, Thanh Hoà, Hồ Anh Thái, … của

Kí viết về đề tài Hà Nội của các nhà văn là vấn đề đợc nhiều bài viết đề cậptới Tuy nhiên, kí viết về đề tài Hà Nội qua sáng tác đồng thời của ba nhà vănThạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng lại cha đợc nhiều ngời nói tới Qua thu thập

và khảo sát tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng bàn về đề tài Hà Nội trong kí của

ba nhà văn trên còn ít, lẻ tẻ qua những bài viết ngắn, kết hợp nói thêm khi nghiêncứu tác giả Văn Giá đã khẳng định: "Phải thừa nhận rằng những trang văn viết

về Hà Nội của ba nhà văn trên quá đẹp, nếu không có tình yêu với mảnh đất, vớicon ngời Thủ đô thì khó có thể viết đợc những trang văn nh thế … của Trong nhữngtrang văn của các ông, Hà Nội hiện ra vô cùng thanh lịch Nét sang trọng, quýphái,tinh tế là ba phẩm chất đợc coi là những điểm mà cả ba ông đều tôn vinh"

[19] Ngoài ra cũng cần kể tới luận văn Văn xuôi viết về ẩm thực qua sáng tác

của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng của Chế Thị Lệ Mĩ ở luận văn này, tác

giả đã cho ngời đọc thấy đợc điểm gặp gỡ tơng đồng và khác biệt của ba nhà vănnày khi viết về ẩm thực Hà Nội

2.1 Hà Nội trong kí của Thạch Lam là vấn đề đã đợc nhiều ngời bàn tới

Hà Nội ba mơi sáu phố phờng là cuốn tuỳ bút đợc in cuối cùng của Thạch Lam

mà ông không còn cái tâm trạng sung sớng khi nhìn thấy Đây là cuốn sách mà

ông đã bày tỏ biết bao tình cảm chân thành, sâu nặng với mảnh đất và con ngờiquê hơng Cuốn sách này đã đợc nhà văn Thái Hng viết lời tựa Trong lời tựacủa cuốn sách, Thái Hng đã hết lời ngợi ca tập tuỳ bút này: "Biết bao nghệ thuậttrong một bức tranh nhỏ mọn nhng tinh tế Và đến đợc nghệ thuật ấy không phảichỉ có tài, mà còn phải có lòng yêu thành thực, yêu trong thâm tâm, yêu nhữngcái bé bỏng của những đời sống bé bỏng, nghĩa là yêu Hà Nội, vì những cái bébỏng ấy là tất cả Hà Nội" [18, 146] Viết về Hà Nội , Thạch Lam đã nâng niu,trân trọng những giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể của mảnh đất cố đô này

Chính vì thế mà Giáo s Phong Lê đã khẳng định: " Tập kí Hà Nội 36 phố phờng,

cho ta thấy bao chăm chút trân trọng của Thạch Lam, trớc cái đẹp ẩn giấu và lugiữ ở những sinh hoạt và sản phẩm bình thờng cả Hà Nội "nghìn năm văn vật",khi Thạch Lam bàn về tên phố xá, biển hàng, các món ăn thanh đạm hoặc đặcsản, các hàng quà rong, các loại quà chỉ Hà Nội mới có… của" [32, 201] Vũ Tuấn

Anh, lại cho rằng: " Đặt trong bối cảnh đơng thời thì Hà Nội băm mơi sáu phố phờng là một tác phẩm có ý nghĩ Nó trân trọng vẻ đẹp của đất nớc nói chung và

vẻ đẹp Hà Nội nói riêng Cuốn sách mỏng, xinh xắn mới chỉ 70 trang nhng cho

đến nay, khi ngời ta nói đến Hà Nội và những tác phẩm thể hiện đợc tinh hoa, vẻ

đẹp của Hà Nội thì ngời ta vẫn nhắc đến Hà Nội băm mơi sáu phố phờng của

Thạch Lam” [3] Với t cách là nhà Hà Nội học, Nguyễn Vĩnh Phúc đã tự tin

khẳng định: Hà Nội băm mơi sáu phố phờng của Thạch Lam cung cấp không ít

sử liệu cho phần lịch sử Hà Nội những năm 30 của thế kỷ XX (… của.) Thạch Lam

đã ghi chép sử Hà Nội bằng cái nhìn và nhịp cảm, cặp mắt và trái tim của ng ờinghệ sỹ, của nhà thơ nặng tình với đất văn vật nghìn năm" [4, 82]

2.2 Với t cách là ngời con gốc Hà Nội, hẳn Nguyễn Tuân sẽ có điều kiệnhơn nhiều nhà văn khác khi viết về mảnh đất này Trong tâm tởng của ông HàNội đâu chỉ là nơi đầu não chính trị, kinh tế mà còn là " tập đại thành của cả đấtnớc tụ khí non sông tụ lại" Khi đọc về các tác phẩm kí viết về ẩm thực Hà Nộicủa Nguyễn Tuân, Nguyễn Đăng Mạnh đã đa ra những nhận xét hết sức tinh tế: "Tôi cho rằng bản lĩnh t tởng, bản lĩnh nghệ thuật độc đáo và cao cờng củaNguyễn Tuân là ở đấy Viết về phở, về cốm, về giò lụa… của mà thấy cả linh hồn đất

nớc và bút ký văn xuôi trở thành thơ trữ tình" [35, 160] Nhà văn Mai Thục, khi

đọc những sáng tác viết về Hà Nội của Nguyễn Tuân đã nhận ra rằng: ông "yêu

từ cái cụ thể, bé nhỏ cái gọi tên hàng ngày Một hàng nớc đêm 19 tháng chạpngổn ngang dồi chả, tiết canh chó Một buổi chiều, xác thú tơi tả giữa chợ Ngọc

Hà, mớ rau, xóc cua, mẹt tôm riu từ ngoại thành về đây đều nhấp nhánh mảnhvụn đuy-ra F 105 Một Hà Nội của cây sấu rơi trắng phố phờng, nh hàng tạ gạokhao quân Một cánh hồng nhung vơng lại lúc chợ hoa tàn còn để lại một chútthơm bay Qua ngôn ngữ của Nguyễn Tuân, một cánh hoa, một thoáng hơngcũng xao xuyến gợi về một Hà Nội vừa đẹp vừa thơm Nó thức tỉnh cái thiện cái

đẹp, đa con ngời về với tình yêu Hà Nội " [48, 146] Nhà nghiên cứu Phan Cự Đệcho rằng không phải là ngời Hà Nội thì Nguyễn Tuân "Không thể hiểu sâu sắc

đến nh thế những phố phờng, ngõ ngách, hàng cây Hà Nội, Hà Nội truyền thống

và Hà Nội hôm nay, Hà Nội sử ký và địa lý" [43, 109] Cũng đồng quan điểm với

Phan Cự Đệ, Hoài Anh trong bài Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi của Nguyễn Tuân cũng

đã từng khẳng định : Nguyễn Tuân đã "hiểu rõ gốc tích từng con đờng, từng gócphố, từng ngôi đền, từng trái cây, từng hàng quán … của ông viết Hà Nội mất chợvào năm toàn quốc kháng chiến, biết mực nớc Sông Hồng vào năm 1966 kémnăm 1945 sáu tấc (… của ) Ông đã không nói thì thôi, đã nói thì thấu đáo, cặn kẽ"{43, 293] Không chỉ các nhà văn, nhà nghiên cứu quan tâm tới Nguyễn Tuân vànhững trang văn viết về Hà Nội của ông mà những năm gần đây các sinh viên đạihọc, học viên cao học cũng lựa chọn tác giả này cho các khoá luận và luận văncao học của mình Trong các khoá luận và luận văn đó, ít nhiều họ cũng đã đềcập tới hình ảnh Hà Nội trong sáng tác của Nguyễn Tuân Đó là những luận

văn :Hình tợng tác giả trong kí của Nguyễn Tuân, Nguyễn Tuân viết về đề tài quê hơng đất nớc (Trần Thị Phơng Thuý), Tìm hiểu đặc điểm phong cách ngôn ngữ kí Nguyễn Tuân qua Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (Võ Thị Đông) Với Nguyễn

Tuân, Hà Nội nh máu thịt của mình

2.3 Trong hoàn cảnh xa xứ, hơn ai hết Vũ Bằng không sao vơi đợc nỗi nhớ

về Hà Nội, về Bắc Việt thân yêu - nơi vợ con, bạn bè cùng bao nhiêu kỷ niệmyêu thơng mà ông từng gắn bó Hà Nội đã trở thành nguồn cảm xúc trong hầuhết các tác phẩm kí của Vũ Bằng Nỗi sầu xứ đã làm cho ngòi bút của nhà văn cứtuôn trào theo dòng cảm xúc Để rồi ông đã có những tác phẩm thật hay giành

tặng cho Hà Nội thân yêu đó là Thơng nhớ mời hai, Miếng ngon Hà Nội Bàn về

đề tài Hà Nội trong kí của Vũ Bằng cũng là điều hấp dẫn đối với các nhà văn,nhà nghiên cứu phê bình văn học Tuy nhiên đề tài này mới chỉ đợc đề cập tới

rải rác trong các bài bàn về tác phẩm và tác giả Vũ Bằng Theo Văn Giá: "Miếng

ngon Hà Nội là kết tinh tình yêu Hà Nội Còn Thơng nhớ mời hai ông viết về

m-ời hai tháng với khung cảnh thiên nhiên, đất trm-ời, cảnh vật, con ngm-ời, văn hoá HàNội và của miền Bắc Ông đã giành trọn tác phẩm này để viết về Hà Nội vớichiều sâu của lịch sử và vẻ đẹp của Hà Nội trong nỗi hoài niệm da diết" [19, 36]

Cảm nhận về Thơng nhớ mời hai, nhà văn Tô Hoài từng tâm sự: Thơng nhớ mời hai bàn tay giơ lên đếm một tháng, một ngày, một năm, một đời Đó là cái thiết

tha đầu tiên và cuối cùng Tôi đã đọc bài thơng nhớ ấy từ ngày Vũ Bằng viết dầntừng kì đăng trên các báo Sài Gòn Đến khi in thành sách, xem ở dới mấy lời ghibiết đợc tác giả đã miệt mài ròng rã hơn mời năm trời mới xong đợc cái mời haitháng thân phận một đời ngời ấy Từng câu tha thiết đã làm cho cả ngời đơng ởgiữa Hà Nội cũng phải yêu lây … của " [5, 275] Nhớ Hà Nội, nhớ Bắc Việt qua cách

đến tháng đến ngày, bằng việc miêu tả thời tiết, các lễ hội, lễ tết, các cảnh quanvăn hoá, những món ăn quen thuộc qua những hình ảnh đôi lứa có đôi, qua bàntay khéo léo của ngời vợ hiền Tất cả những hình ảnh đó luôn ám ảnh nhà văn để

từ đó viết lên những trang văn thật truyền cảm Ngoài các bài viết của Văn Giá,

Tô Hoài chúng ta cũng cần lu tâm tới bài Vũ Bằng và thể loại kí của Hà Minh

Châu Tác giả đã viết: "Trong những cuộc tình nhớ thơng của mình, Vũ Bằng trảilòng không dứt với những gì thuộc về Hà Nội quê nhà, những gì gắn với BắcViệt quê hơng - đó nh là một cách tìm về cội nguồn bằng tâm hồn, bằng tìnhcảm Nhà văn nhớ cảnh vật, nhớ thời tiết, nhớ những món ăn, nhớ những phongtục tập quán, nhớ những con ngời,… của bao nhiêu nhớ thì cũng có nghĩa là thơngbấy nhiêu" [10, 82] Ngoài những bài nghiên cứu trên, tôi còn nhận thấy rằng VũBằng là cây bút đợc lựa chọn khá nhiều để tìm hiểu trong các khoá luận tốtnghiệp đại học và luận văn thạc sĩ ở những khoá luận và luận văn đó các tác giả

đã khẳng định tình yêu tha thiết, sâu nặng mà Vũ Bằng giành mảnh đất Hà Nội

đầy yêu thơng Đó là những khoá luận và luận văn sau: Nỗi sầu xuất xứ trong Thơng nhớ mời hai (Mai Thị Hơng) Cảnh sắc và văn hoá ẩm thực Hà Nội trong sáng tác của Vũ Bằng (Nguyễn Hơng Loan), Nghệ thuật trần thuật trong kí Vũ Bằng (Phan Thị Quỳnh Trang) Phong cách kí Vũ Bằng (Lê Thị Hoài An)… của.Khi thực hiện luận văn này, tôi đã đợc thừa hởng những ý kiến quý báu từcác bài viết, bài nghiên cứu về Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng nêu trên.Những bài viết đó nh là những gợi ý có giá trị trên bớc đờng tìm hiểu kí viết về

Hà Nội qua sáng tác của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của luận văn này là kí viết về đề tài Hà Nội của ThạchLam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tập trung nghiên cứu các tác phẩm sau:

- Thạch Lam: Hà Nội băm sáu phố phờng

- Nguyễn Tuân : Các bài kí viết về Hà Nội in trong năm cuốn Nguyễn Tuân toàn tập do Nguyễn Đăng Mạnh biên soạn.

- Vũ Bằng: Thơng nhớ mời hai, Miếng ngon Hà Nội, Bốn mơi năm nói láo.

Ngoài các tác phẩm trên chúng tôi còn khảo sát thêm một số tác phẩm khác

nh Vũ Trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ), Thợng kinh kí sự (Lê Hữu Trác), Chuyện

cũ Hà Nội (Tô Hoài), Thú ăn chơi ngời Hà Nội, (Băng Sơn), Hơng Sắc Hà Nội, Hơng

đất Hà Thành (Mai Thục), Hà Nội cũ nằm đây (Ngọc Giao)… của

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn này nhằm tới các nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu về thể loại kí và kí viết về đề tài Hà Nội qua sáng tác của các nhàvăn ở các thời kỳ khác nhau

- Tìm hiểu cách cảm nhận về Hà Nội qua kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân,

Chơng 1: Tổng quan về thể kí và kí viết về đề tài Hà Nội

Chơng 2: Hà Nội qua kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

Chơng 3: Một số phơng diện thể hiện đề tài Hà Nội qua kí của Thạch Lam,Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

Chơng 1 Tổng quan về thể kí và kí viết về đề tài Hà Nội

1.1 Giới thiệu chung về thể kí

1.1.1 Những quan niệm khác nhau về thể kí

Trong tiến trình phát triển của văn học kí là một thể loại ra đời sớm so vớicác thể loại văn học khác nh tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch … của Kí là gì ? Câu hỏinày đã đợc nhiều nhà văn, nhiều nhà nghiên cứu văn học trả lời bằng nhiều cáchkhác nhau

Các nhà văn, các nhà nghiên cứu văn học trên thế giới mỗi ngời đã đa ra chomình một quan niệm khác nhau về thể loại kí Macxim Gorki định nghĩa: "Kínằm ở giữa văn nghiên cứu và truyện ngắn" [34, 420] Gulaiep thì định nghĩa

"Kí là một biến thể của loại tự sự [34, 420] Khác với Macxim và Gulaiep, Ru bin - xép (nhà nghiên cứu Liên Xô) lại cho rằng : "Về kí, thực tế là không thể nói

-đến cái gì xác định đợc đặc trng thể loại của nó" [12, 97]

Cùng với các quan niệm về kí của các nhà văn, nhà nghiên cứu văn học trênthế giới đã đa ra, ở Việt Nam, kí cũng là thể loại văn học đợc giới nghiên cứuquan tâm Kí là thể loại văn học đợc nhiều nhà văn sử dụng để phản ánh cuộcsống cho nên họ cũng đã có những nhận định khác nhau Tô Hoài cho rằng: "Từchỗ bắt đầu chỉ là những ghi chép có tính chất tài liệu, kí đã trở thành một vũ khílợi hại của các nền văn học tiến bộ và cách mạng trong cuộc đấu tranh chống kẻthù giai cấp và xây dựng xã hội" [14, 97] Bùi Hiển lại xem thể kí là "Vũ khínhẹ, cơ động và hiệu lực, có thể xông xáo trên khắp các mặt trận của chiến tr-ờng" [16, 212] Với Nguyên Ngọc thì kí có đặc điểm giống tiểu thuyết: "ở thiên

kí sự dài vành đai trong lửa, Hoàng Phủ Ngọc Tờng đã làm đợc điều thi vị: anh

đã vợt qua đợc cái ranh giới hình thức của thể loại, khiến cho một cái ký sự dàibỗng mang dáng dấp của tiểu thuyết" [11, 6]

Kí không chỉ là thể loại quan tâm của các nhà văn mà đây cũng là một vấn

đề đợc giới nghiên cứu bàn tới rất nhiều Điển hình là một số quan niệm sau đây:

Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa "kí là một loại hình văn học trung

gian, nằm giữa báo chí và văn học, gồm nhiều thể chủ yếu là văn xuôi tự sự nh :Bút kí, hồi kí, du kí, kí sự, nhật kí, tuỳ bút … của Kí không nhằm vào việc miêu tảquá trình hình thành tính cách của các cá nhân tơng quan với hoàn cảnh Nhữngcâu chuyện đời t khi cha nổi lên thành các vấn đề xã hội cũng không phải là đốitợng quan tâm của kí Đối tợng nhận thức thẩm mĩ của kí thờng là một trạng thái

đạo đức, phong hoá xã hội, một trạng thái tồn tại của xã hội nóng bỏng Vì thế

có rất nhiều tác phẩm kí rất gần với truyện ngắn … của Nhà văn viết kí luôn luônchú ý đảm bảo cho tính sát thực của hiện thực đời sống đợc phản ánh trong tácphẩm Kí thờng không có cốt truyện có tính h cấu Sự việc và con ngời trong kí

phải xác thực hoàn toàn, có địa chỉ hẳn hoi [23, 138] Còn 150 thuật ngữ văn học

lại cho rằng "kí là tên gọi chung của một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhaugiữa văn học và ngoài văn học (báo chí, ghi chép … của) chủ yếu là văn xuôi, tự sự

kí khác với truyện ở chỗ trong tác phẩm kí không có một xung đột thống

… của

nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu thuật Kí thờng đềcập không phải vấn đề sự hình thành tính cách của cá nhân trong tơng quan vớihoàn cảnh mà là các vấn đề trạng thái dân sự và trạng thái tinh thần của bản thânmôi trờng xã hội… của " [2, 179]

Cùng với những quan niệm trên, Hoàng Ngọc Hiến trong cuốn Năm bài giảng về thể loại cũng đã bày tỏ ý kiến của mình về thể loại kí văn học: "Trong

nghiên cứu văn học Việt Nam đơng đại kí là một thuật ngữ đợc dùng để gọi tênmột thể loại văn học bao trùm nhiều"thể" hoặc "tiểu loại": bút kí, hồi kí, du kí, kí chínhluận, phóng sự, tuỳ bút, tản văn, tạp văn, tiểu phẩm (ét–xe) … của"[24, 27]

Nh vậy là có rất nhiều định nghĩa khác nhau về kí nhng không có một địnhnghĩa nào đợc xem là đúng nhất và duy nhất cho thể loại này Bởi khi tìm hiểu,nghiên cứu thể loại này các nhà văn, nhà nghiên cứu đã đứng từ nhiều bình diện,tiêu chí, quan điểm khác nhau để xem xét Mặc dù vậy, khi xem xét kí ta cũng

có những đặc điểm chung để phân biệt nó với các thể loại văn học khác "Các thể

kí văn học chủ yếu là những hình thức ghi chép linh hoạt trong văn xuôi vớinhiều dạng tờng thuật, miêu tả, biểu hiện, bình luận về những sự kiện và con ng-

ời có thật trong cuộc sống với nguyên tắc phải tôn trọng tính xác thực và chú ý

đến tính thời sự của đối tợng miêu tả Viết kí không phải là ghi chép sự việc vàcon ngời một cách máy móc và tự nhiên vốn có của đối tợng phản ánh, sắp xếplại một số chi tiết miễn là không xáo trộn và thay đổi bản chất các mối quan hệcủa đối tợng và lôgic nội tại của bản thân đối tợng"[50, 11]

1.1.2 Đặc trng của thể loại kí

1.1.2.1 Kí là thể loại nằm giữa báo chí và văn học

Có thể nói kí là thể loại nằm giữa báo chí và văn học Kí gần với báo chí ởchỗ nó viết về những "ngời thật", "việc thật" diễn ra trong đời sống Đó là những

sự việc, những con ngời của thì hiện tại chứ không phải của thì tơng lai Nhữngvấn đề đợc kí lựa chọn để thể hiện là những vấn đề nóng bỏng đơng đặt ra trongcuộc sống Về mặt truyền đạt sự kiện, kí cũng nh báo chí đòi hỏi sự trung thực,

khách quan cao độ Sự kiện đợc phản ánh trong kí càng cụ thể, chính xác thìcàng tạo đợc sự thuyết phục, tin tởng cho ngời đọc Hãy cùng đọc lời giới thiệu

về chị út Tịch trong Ngời mẹ cầm súng của Nguyễn Thi ta sẽ nhận thấy rõ điều

đó: "Tại xã Tam Ngãi, huyện Cầu Chè, Tỉnh Trà Vinh, có một ngời đàn bà đãsáu con tên là Nguyễn Thị út Dáng ngời nhỏ gọn, chị có khuôn mặt tròn và đôimắt to, sáng, cô bác lớn tuổi quen gọi chị là con út trầu, vì chị hay ăn trầu Lại

có ngời đặt danh chị là "bà Hồng" vì chị đánh giặc rất giỏi Xóm giềng theo tục

địa phơng, ghép luôn tên Tịch là tên chồng, cứ kêu là út Tịch Ngời mẹ nuôi congiỏi, đánh giặc hay trong sáng tác của Nguyễn Thi đã tạo đợc ấn tợng cho mọingời :"lòng yêu thơng và ngỡng mộ đối với ngời anh hùng đã trở nên sâu nặnghơn, nỗi ớc muốn đợc gặp mặt càng thúc dục hơn, khi ngời ta biết rằng một ngời

mẹ nh vậy đã sống thực và đã đánh giặc ở một mảnh đất gọi là xã Tam Ngãi,huyện Cầu Kè , tỉnh Trà Vinh" [33, 317]

Do trần thuật về ngời thực việc thực nên kí có khả năng rút ngắn khoảngcách giữa tác phẩm và cuộc sống, đáp ứng nhu cầu hiểu biết của tác giả Kíngoài những điểm gần với báo chí thì vẫn có những điểm gần gũi với văn học.Khi chứng kiến sự việc, nghe lại các sự kiện do ngời khác kể để ghi lại các nhàvăn ít nhiều có thể thay đổi trật tự tự nhiên vốn có của đối tợng, họ có thể sắpxếp lại một số tình tiết miễn là làm sao không thay đổi bản thân đối tợng phản

ánh Trong tác phẩm kí, những đặc điểm của văn học vẫn đợc hiện diện nh: tínhgiọng điệu, tính đa nghĩa, tính h cấu tài tình, … của

Qua tìm hiểu, chúng ta có thể khẳng định rằng : Kí là một thể loại nằm giữabáo chí và văn học

1.1.2.2 Kí là "sự hợp nhất giữa truyện và nghiên cứu" (Gorky)

Kí là thể loại vừa có yếu tố của truyện vừa có sự tham gia trực tiếp của tduy nghiên cứu Những yếu tố của truyện tựu trung là những "hình ảnh có hồn"(những truyện sinh động, những nhân vật sống, những bức tranh có khôngkhí… của.) hoặc những hình ảnh thổi "hồn" vào đối tợng đợc miêu tả Còn t duynghiên cứu chủ yếu cung cấp những dự kiện, những tri thức nhằm thoả mãn nhucầu nhận thức của con ngời Với kí, nhà văn có thể sử dụng nhiều thao tác t duy:phán đoán, phân tích, lập luận để đa ra những ý kiến nhận xét Vì vậy ngời viết

kí cần phải có kiến thức uyên bác, khả năng tổng hợp sự kiện, năng lực trên

nhiều phơng diện khác nhau Trong bài kí Vinh dự ngời Hà Nội Băng Sơn đã kết

hợp giữa t duy viết truyện và t duy nghiên cứu Ông viết "Nhà Lý xuất phát từKinh Bắc, dịch chuyển vào Hoa L - Ninh Bình rồi mới thành ngời Hà Nội nóigọn cả Thăng Long nghìn năm cũ Nhà Trần từ Sơn Nam (tức Nam Định ngày

nay, buông tay chài lới để bớc tới cung đình Nhà Lê từ địa đầu miền Trung Thanh Hoá, oanh liệt, hùng cờng mà tiếp nối đất thiêng này Nhà Nguyễn cũngvậy đất thang mộc Tống Sơn Thanh Hoá vẫn đợc coi nh nguồn cội, và khi di dờivào Phú Xuân thì đã có một Hà Nội đỏ hồng trái tim đất nớc không thể phai mờ"[45,15] Đoạn văn ngắn đã đáp ứng cho ngời đọc nhận thức nguồn gốc của ngời

-Hà Nội Những tri thức trên thật chính xác đòi hỏi Băng Sơn phải có t duynghiên cứu mới viết đợc Cùng với t duy nghiên cứu, ở đoạn văn tiếp Băng Sơnlại sử dụng t duy nghệ thuật để diễn tả: "Thông thờng, một đô thành, một kinh

đô hay chỉ là một thành phố bao giờ cũng là chiếc nam châm khổng lồ, toả ranhững đờng "sức" nhìn thấy và không nhìn thấy hút mọi con ngời của mọi địaphơng về với nó nh hút bụi sắt để phồn hoa hoá, để văn hoá hoá… của Hà Nội khôngngoại lệ qui luật ấy, nếu không nói là nó tự làm cho qui luật ấy nghiêm ngặthơn" [45, 15]

Trong tác phẩm kí, t duy nghệ thuật và t duy nghiên cứu kết hợp linh hoạtvới nhau Tuy nhiên trong mỗi văn bản kí thì sự hiện diện của các kiểu t duy đólại khác nhau Có văn bản kí t duy nghệ thuật chiếm vị thế độc tôn mà không có

t duy nghiên cứu nhng có những văn bản t duy nghiên cứu lại xuất hiện từ đầu

đến cuối văn bản mà không thấy sự xuất hiện t duy nghệ thuật Trong kí, yếu tốchính luận đóng vai trò cốt yếu còn cốt truyện chỉ là căn cứ cho sự kiện, làm bàn

đạp thực tại cho t tởng chính luận Vì vậy, ngoài hiệu quả gây khoái cảm mĩ học,thể loại kí còn gây cho ngời đọc những khoái cảm trí tuệ bằng việc cung cấpnhững tri thức mà họ quan tâm, có khi chỉ là những kiến thức thoả mãn óc tò mòthông thờng của con ngời

"Sự hợp nhất giữa truyện và nghiên cứu" (Gorky) có lẽ là đặc trng quantrọng nhất của kí Với đặc trng tiêu biểu này ngời đọc kí có thể đáp ứng đợc khảnăng hiểu biết của mình về sự việc nhng cũng có thể tiếp cận đợc vẻ đẹp đíchthực của văn chơng thẩm mĩ

1.1.2.3 Kí là "sự nhức nhối của trí tuệ"

Văn học là tấm gơng phản ánh cuộc sống Hiện thực của cuộc sống bêncạnh những niềm vui, hạnh phúc còn có cả những khổ đau, bất hạnh Kí đã chớplấy"những điều trông thấy mà đau đớn lòng" ấy của đời thờng để phản ánh

Đúng nh Hoàng Ngọc Hiến đã nhận xét: "Kí có thể phản ánh bất kỳ sự thực nàotrong xã hội, kể cả những điều khủng khiếp nhất" [24, 17]

Trong những năm gần đây, các bài kí thờng hớng đến những mặt trái của xãhội nh: nạn bạo hành, sự vô trách nhiệm, nhếch nhác trong sinh hoạt, những điềubất công, vô lý, vệ sinh môi trờng … của

Với cách viết chân thực khách quan qua bài kí Thẻ thân, Tô Hoài đã cho

ng-ời đọc cảm nhận hết sự bức bối của mùa su thuế đã từng diễn ra ở Hà Nội : "Mùa

su thuế, phố xá xóm làng oi ả nặng nề, ngột ngạt Cũng là tiếng trống đình, nhngkhông phải tiếng trống việc làng, cũng là trống lá cờ thì bay phần phật trớc cửa

đình, nhng không phải cờ ông Thụ từ sai anh Mẽ cắm sân đình ngày hội lễ thánghai Các ông Lý, ông phó Lý, ông Chánh hội, ông th kí, các bác trởng phiên,khám thụ, tuần đinh ra vào trên đình dới nhà hội đồng tấp nập, mùa su thuế, aicũng bận (… của.) Vụ thuế chỉ sát phạt trong vòng nửa tháng Càng đến ngày cuốicùng càng rợn gáy, xôn xao, chốc chốc, một cai tuần dẫn ở xóm dới lên một ngời

bị trói gập khuỷ, mặt sng húp, ngời ấy rùng rùng bớc vào, bị đẩy ngồi thụpxuống chân cột đình.[26, 13] Su thuế là nỗi lo của mỗi ngời dân trong xã hội cũ.Nỗi ám ảnh về su thuế dới ngòi bút của Tô Hoài đã in đậm trong không gian củalàng trên xóm dới Hơn thế, trăm thứ thuế phải đóng đã làm cho con ngời phải lo,khiếp sợ

Trong Mặt tiền bụi phát triển và mỹ nhân“bụi phát triển” và mỹ nhân ” , Hồ Anh Thái phát hiện ra: Bêncạnh một Hà Nội văn minh lịch sự còn là một Hà Nội ngày ngày đang phải đốidiện với bụi bẩn: "Bụi ở đâu ra mà nhiều thế? Lúc nào cũng có một lớp bụi trênmặt đờng, lúc nào chúng nó cũng lơ lững trong không gian, mũi hít vào thì cómũi bụi, mắt quên đeo kính râm là chịu bụi đời "Tình thôi xót xa" Muốn gọi bụi

ấy là bụi … của phát triển Thành phố mở rộng, nhà cửa vơn cao, càng xây thì càngphải có bụi" Bụi đã làm cho mĩ nhân phải tự vệ bằng cách đeo khẩu trang Đúng

là "thiệt cho đời mà cũng thiệt cho mĩ nhân"[91, 13]

Nh vậy, kí không chỉ đơn thuần là ghi lại những "ngời thật", "việc thật"trong đời sống mà tất cả những vấn đề nóng bỏng của xã hội đều đợc các nhàvăn lựa chọn để thể hiện Những câu chuyện đời t khi cha nâng lên thành vấn đềxã hội thì không phải là vấn đề quan tâm của kí "Sự nhức nhối của trí tuệ" là đặctrng tiêu biểu của kí

1.1.3 Lịch sử kí Việt Nam

Kí không phải có nguồn gốc ở Việt Nam song nó đã có một lịch sử pháttriển lâu dài trong nền văn học dân tộc Tiến trình phát triển đó có thể chia làmhai thời kỳ: thời trung đại và thời hiện đại

1.1.3.1 Kí trong văn học Việt Nam trung đại

Thời trung đại, kí là một loại hình phức tạp, thu gộp nhiều thể loại văn xuôivới nhiều chức năng hành chính, lễ nghi, thẩm mĩ … của kí của các đời Lý, Trần, vàphần nào đời Lê đầu đời Nguyễn mang hình thức ký đời Đờng, Tống, ở thời kì

này có những tác phẩm kí tiêu biểu nh: Dục Thúy sơn linh tế tháp kí, Khai

nghiêm tự bi kí của Trơng Hán Siêu, Thanh h động kí của Nguyễn Phi Khanh,

Vũ trung tùy bút (Phạm Đình Hổ), Thợng kinh kí sự (Lê Hữu Trác), Nam hành kí

đặc tập (Phạm Nguyễn Du), Mai Đình mộng kí (Nguyễn Huy Hổ)… của Các bài kítrung đại thờng ghi lại những sự việc nh lập bia, xây đình hoặc những chuyếnngao du của các nhà văn đến những danh lam thắng cảnh Ngoài ra còn có một

số tác phẩm viết về phong tục và các sản vật quê hơng xứ sở

Thế kí thời trung đại đã đợc viết dới nhiều hình thức khác nhau nh kí sự, tùybút, ngẫu lục, tạp lục… của Nhng nhìn chung còn pha truyện và mang tính hỗndung thể loại Sang thời hiện đại kí mới thực sự trở thành một thể loại chuyênbiệt của nó

1.1.3.2 Kí trong văn học Việt Nam hiện đại

ở văn học hiện đại, kí là thể loại văn học đã đợc nhiều nhà văn lựa chọn choviệc phản ánh đời sống trong sáng tác của mình Trong giai đoạn này, kí pháttriển rực rỡ và đạt đợc nhiều thành tựu trên cả phơng diện nội dung và hình thức.Không khí hiện đại hoá của văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến 1945

đã đem đến cho kí sự phong phú về nội dung và đa dạng về tiểu loại Ngoài kí

sự, tùy bút ở giai đoạn này còn có sự xuất hiện nhiều tiểu loại khác nh phóng sự,hồi kí, tùy bút, tiểu phẩm … của Trong thời kì này tùy bút rất phát triển Thạch Lam

đã trình làng cuốn tùy bút Hà Nội băm sáu phố phờng, Nguyễn Tuân cho ra mắt các bài tuỳ bút đặc sắc nh Đẹp lòng, Lột xác, Xuân Diệu có Trờng ca còn Nguyên Hồng thì với sự hiện diện của Cuộc sống … của

ở thời kỳ này, phóng sự là thể đợc nhiều nhà văn hiện thực lựa chọn để đisâu và phản ánh mọi ngõ ngách của xã hội thực dân phong kiến Với khả năng

"ghi chép kịp thời những vụ, việc nhằm làm sáng tỏ trớc công luận một sự kiện,một vấn đề có liên quan đến hành động và số phận của một hoặc nhiều ngời có ýnghĩa thời sự đối với một địa phơng hay toàn xã hội"[24, 213] Phóng sự đã giúp

ta nhận rõ bản chất xã hội bấy giờ Thành tựu của phóng sự đã đợc ghi nhận qua

các tác phẩm nh: Tôi kéo xe của Tam Lang, Việc làng của Ngô Tất Tố… của Có lẽthành công hơn cả ở thể loại này cần phải kể tới đó là Vũ Trọng Phụng, ông đ ợcxem là "ông vua phóng sự đất Bắc" Vũ Trọng Phụng nổi tiếng với các phóng sự

nh: Cạm bẫy ngời (1933), Kỹ nghệ lấy Tây (1943), Cơm thầy cơm cô (1936).

Qua các phóng sự , Vũ Trọng Phụng đã cho ngời đọc thấy rõ các tệ nạn của xãhội thực dân phong kiến nh nạn cờ bạc, "nghề" lấy tây của các cô gái … của Bêncạnh bút kí, tuỳ bút ở giai đoạn này còn có sự xuất hiện hàng loạt tiểu phẩm cógiá trị của Tam Lang và Ngô Tất Tố đã làm cho đời sống báo chí trở nên sôi

động hơn

Từ năm 1945-1975, lịch sử dân tộc đã ghi lại những biến cố trọng đại của

đất nớc, đó là cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Đề tài tổ quốc,CNXH đã trở thành những đề tài lớn của thể loại kí trong văn học Việt Nam giai

đoạn này Nguyễn Đình Thi qua tập kí Thu đông năm nay đã đi vào phản ánh

những bớc chuyển biến ngày một lớn dần của cuộc kháng chiến chống Pháp Với

lòng sôi nổi, nhiệt tình cách mạng, Trần Đăng đã cho ra mắt tuỳ bút Một lần thới thủ đô Nguyễn Tuân trong giai đoạn này đã cho ra đời hàng loạt tuỳ bút nh: Đ- ờng vui, Tình chiến dịch, Tuỳ bút kháng chiến, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi … của Bámsát hiện thực khách quan, các nhà văn không chỉ ghi lại cuộc đấu tranh đầy giankhổ của dân tộc mà còn đi vào ngợi ca những con ngời đã làm nên lịch sử Tiêu

biểu cho cảm hứng ngợi ca và âm hởng sử thi của kí thời kỳ này cần kể tới Trên quê hơng của anh hùng Điện Ngọc (Nguyễn Trung Thành), Sống nh anh (Trần

Đình Vân)

Bớc vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, biết bao nhà văn

đã mạnh dạn đi theo tiếng gọi của Tổ quốc, tới những miền đất lạ để phản ánh

kịp thời đời sống cách mạng Trong đó tiêu biểu là tuỳ bút Sông đà của Nguyễn Tuân, Đêm sửa lò của Xuân Hồng và Những cô gái đổ bê tông của Lê Minh.

Sau 1975, đặc biệt là sau 1986 văn học phát triển theo xu hớng đổi mới đã

đem lại cho kí một diện mạo mới Thể phóng sự sau một thời gian dài vắng bóngnay hồi sinh Phóng sự thời kì này đã nhìn thẳng vào sự thật với tinh thần dânchủ của đổi mới văn học và những khao khát đổi mới xã hội thức tỉnh d luận

Một loạt phóng sự đặc sắc đã đợc bạn đọc lu tâm là Cái đêm hôm ấy … đêm gì đêm gì (Phùng Gia Lộc), Ngời đàn bà quì (Trần Khắc), Lời khai của bị can (Trần Huy Quang), Ngời lang thang không cô đơn (Minh Chuyên), Câu chuyện về một ông vua lốp, Chuyện làng ngày ấy (Võ Văn Trực), … của ở thời kỳ này các thể kí, tuỳbút, tạp văn, tản văn xuất hiện phong phú hơn bao giờ hết Sự sôi động của đờisống xã hội với nhiều gam màu và cung bậc là yếu tố thúc đẩy để tạp văn, tảnvăn nảy nở Nhiều cây bút đã khẳng định đợc phong cách nghệ thuật của mình

về các thể loại văn học trên nh Nguyễn Khải, Băng Sơn, Hoàng Phủ Ngọc Tờng,Vơng Trí Nhàn, Lý Lan, Minh Chuyên, Hoàng Minh Tờng … của

Có thể nói, kí thời kỳ đổi mới đã có những đóng góp đáng kể cho sự pháttriển của văn học Việt Nam nói chung và sự khẳng định về mặt thể loại nóiriêng Với u thế của mình, kí luôn khẳng định đợc vai trò to lớn trong việc phản

ánh xã hội để góp phần xây dựng một xã hội ngày càng hoàn thiện hơn Chúng ta

có quyền hy vọng vào một đội ngũ nhà văn giàu tâm huyết, giàu tài năng sẽ đemlại cho thể loại kí những sáng tạo mới mẻ trên cả nội dung lẫn hình thức

1.2 Kí viết về đề tài Hà Nội

1.2.1 Hà Nội trong kí thời trung đại

Hà Nội với kinh đô Thăng Long xa là nơi sản sinh ra nhiều cây bút tài danhtrong lịch sử văn học dân tộc Hơn thế, Thăng Long xa còn là đề tài hấp dẫn chocác nhà văn Thăng Long - mảnh đất "ngàn năm văn vật" từng in đậm dấu ấnqua sáng tác của Trần Quang Khải, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, bà Huyện ThanhQuan, … của Trong khuôn khổ của thể kí, Hà Nội cũng là điểm dừng bút của các

nhà văn Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ và Thợng kinh kí sự của Lê Hữu

Trác là hai tác phẩm tiêu biểu hơn cả cho ta thấy rõ cuộc sống, con ng ời, phongtục … của của Hà Nội xa

Vũ trung tuỳ bút (Phóng bút trong ma) là một tuỳ bút xuất sắc của Phạm

Đình Hổ Tác phẩm đã ghi chép lại nhiều sự việc xẩy ra trong xã hội những nămtháng cuối triều Lê - Trịnh Hơn thế qua cuốn tuỳ bút này, chúng ta sẽ có dịp

cảm nhận về một kinh thành Thăng Long xa Trong bài Lục hải, Phạm Đình Hổ

ghi: "Kinh thành Thăng Long xa chia ra 36 phờng, mỗi phờng đặt một ngời ờng trởng Lại đặt ra phú phụng thiên phó quan Phủ doãn, quan Thiếu doãn kiêmcoi cả việc tuần phủ và việc liêm sát, đốc xuất hai huyện Thọ Xơng và Quảng

ph-Đức, mỗi huyện có quan huyện uỷ cai trị Toàn thành thi cử một quan trọng thầnxung chức Đề lĩnh tứ thành quân vũ, phân ra chánh phó hai dinh, chuyên caiviệc cấm phòng, "xét hỏi" [25, 22] Về tổ chức xã hội, kinh thành Thăng Long x-

a có bộ máy chặt chẽ từ trên xuống dới, có sự phân chia rạch ròi giữa giáo dụcvới quân sự Chính sự tổ chức xã hội đó đã giúp cho phép nớc trở nên quy cũ.Kinh thành Thăng Long xa cũng là nơi ngời ta thờng tổ chức các cuộc bình văn:

"cứ mỗi tháng, trớc ngày sóc vọng một ngày, thì nhà quốc học (nhà Giám HàNội) có mở cuộc thi bình văn Ta có theo các bậc cha anh xuống nghe bình vănthì thấy trên thềm, khoảng giữa, ngoảnh mặt về phơng nam có trải ba cái trúctịch ở trên là vị quan tri giám ngồi, ở giữa là vị quan tham tụng và quan hànhtham tụng ngồi Các quan thị lang, tham đô thì ngồi phía đông, ngoảnh mặt về h-ớng tây Còn các ngời khác đều ngồi phía tây mà ngoảnh mặt về hớng đông.Chiếu ngồi bình văn ngồi về phía tây Lúc bình văn, các quan chính phủ ngồigiữa chủ trì, các quan ngồi chiếu phía đông thì thỉnh thoảng bàn bạc, cânnhắc"[25, 95]

Sự bài bản của cuộc bình văn đã làm cho chàng trai họ Phạm lần đầu ra duhọc ở đất kinh thành cũng phải kinh ngạc Tác giả đã sử dụng hàng loạt từ chỉ vịtrí nh: "ở trên", "ở giữa", "ở dới", "phía đông", "phía tây" để giúp ta cảm nhận đ-

ợc sự qui củ, phép tắc của sinh hoạt văn chơng lúc bấy giờ ở đất Hà Thành Kinh

thành Thăng Long trong trang văn của Phạm Đình Hổ không chỉ là chốn lễ nghiphép tắc mà còn là nơi ẩn chứa biết bao mặt trái cần bàn Đó là nơi "kinh thành

đông đúc, nhà liền nhà, tờng có hoả hoạn lại nhiều những kẻ đầy tớ nhà quan du

đãng cờ bạc, gây chuyện đánh nhau, cãi nhau, cũng là những kẻ vô lại trộm cắp,nhiều lắm không thể kể xiết đợc" [25, 23] Bề dới lũng loạn, quấy nhiễu là vậycòn nhà chúa thì sao ? Câu hỏi này đã dợc Phạm Đình Hổ ghi lại chân thực qua

bài Chuyện cũ trong phủ Chúa Trịnh Trịnh Sâm vốn là kẻ ăn chơi sa đoạ nên y

đã bày ra nhiều cách để thoả mãn sở thích của mình: nào là xây dựng đài liênmiên, nào là bắt binh lính mặc áo đàn bà bày hàng buôn bán nh trong chợ, nào làthích cái gì bắt bọn hoạn quan cung giám đến nhà dân bê về … của Với cái nhìn tôntrọng, hiện thực khách quan, Phạm Đình Hổ không hề thi vị hoá kinh thànhThăng Long xa mà đã chỉ thẳng ra những tệ nạn, những mặt trái ở nơi này Ông

đã đau lòng mà ví chốn kinh thành cũng nh cuộc đời và xã hội đơng thời nh:

"Lục hải vật sản thì nhiều nhng tệ nạn và sự đồi bại thì cũng lắm Và ông tự kếtluận rằng: "Đó cũng là thời vận xui nên"

Năm Cảnh Hng (1784), Lê Hữu Trác nhận đợc lệnh chúa về kinh xemmạch, kê đơn cho thế tử Trinh Cán Từ Hơng Sơn ra Thăng Long, Lê Hữu Trác

đã mắt thấy tai nghe nhiều điều để thôi thúc ông cầm bút viết Thợng kinh kí sự (Ký sự đến kinh đô) Thợng kinh kí sự đợc viết bằng chữ Hán Tập kí sự này là

một tác phẩm văn học đích thực, đặc sắc có giá trị lịch sử cao Theo chân của LêHữu Trác chúng ta sẽ cùng nhau khám phá kinh đô Thăng Long qua cuộc sống

xa hoa, quyền quý nơi phủ Chúa Trịnh Quang cảnh và cung cách sinh hoạt trongphủ chúa đợc ghi lại khá tỷ mỉ qua con mắt quan sát của một thầy thuốc lần đầubớc chân vào một thế giới mới lạ Khác với cuộc sống cơ cực, lầm than của ngờidân lúc bấy giờ thì phủ chúa là nơi của xa hoa, quyền quý Khuôn viên phủ chúa

đâu đâu cũng cây cối um tùm, chim kêu ríu rít, trăm hoa đua sắc khoe hơng, gammàu chủ đạo mà Lê Hữu Trác nhận thấy nơi là màu đỏ và màu vàng: "Đồ nghitrợng đều sơn son thiếp vàng Trên mắc một cái võng điều đỏ" [51,32], "Mâmvàng, chén bạc, đồ ăn toàn của ngon vật lạ… của đèn sáp chiếu sáng làm nổi mộtmàu mặt phấn và màu áo đỏ Xung quanh hơng thơm ngào ngạt" [51,34] Màucủa quyền quý, màu của sự cao sang đã lộ rõ trên bức tranh đa sắc nơi phủchúa Phải có sự quan sát tờng tận, kỹ lỡng của nhà hội hoạ, tác giả mới vẽ lạithành công bức hoạ về kinh đô xa Không gian phủ chúa không chỉ hiện diện quamàu sắc, âm thanh mà còn đợc Lê Hữu Trác cảm nhận với cái nhìn đadiện"quanh co hơn một dặm đến đâu cũng là lâu đài, lính gác, cửa ngọc, rèmchâu, long lanh chiếu xuống đáy nớc, cao vút tận trời xanh Hai bên đờng toàn

hoa thơm cỏ lạ, những con chim đẹp bay nhảy, hót vang, từ dới đất nhô lên mộthòn núi cao, cây cổ thụ bóng che râm mát Một cái cầu sơn vắt ngang qua dòngnớc uốn quanh, đá hoa làm lan can … của Thật không khác gì cảnh tiên!" [51,41].Không gian nghệ thuật đã ngày càng đợc mở rộng theo bớc chân và cách nhìncủa Hữu Trác Bức tranh toàn cảnh phủ chúa Trịnh không chỉ có bề rộng mà còn

có chiều sâu với một sức gợi mạnh mẽ Tính chất kí trong bút pháp của Lê HữuTrác thể hiện rõ ở cách ghi tỉ mỉ sự việc, không chỉ ghi việc, Lê Hữu Trác còn

đã bày tỏ thái độ của mình khi đứng trớc một phủ chúa xa hoa, quyền quý: "Tôibấy giờ mới biết phong vị của nhà đại gia" Chốn thâm nghiêm, giàu sang đầyquyền thế "khác hẳn ngời thờng" nơi phủ chúa đã gợi tứ để Lê Hữu Trác ngâmbài thơ:

Lính nghìn cửa vác đòng nghiêm nhặt,Cả trời Nam sang nhất là đây !

Lầu từng gác vẽ tung mây,Rèm châu, hiên ngọc, bóng mai ánh vào

Hoa cung thoảng ngạt ngào đa tới,Vờn ngự nghe vẹt nói đòi phen

Quê mùa cung cấm cha quen,Khác gì ng phủ đào nguyên thuở nào

Qua tìm hiểu Vũ trung tuỳ bút (Phạm Đình Hổ), Thợng kinh kí sự

( Lê Hữu Trác) ngời đọc đã có đợc cái nhìn chung nhất, khái quát nhất về kinhthành Thăng long của vua Lê chúa Trịnh lúc bấy giờ Đó là một Thăng Long vớicung điện nguy nga tráng lệ, phép tắc lễ nghi Và đó còn là Thăng Long vớinhiều thói xấu nh: du đãng, cờ bạc, đánh nhau Phạm Đình Hổ, Lê Hữu Trác đãghi lại bức tranh xa một cách cụ thể, sống động theo tinh thần sử học Tuy nhiên

đan xen vào mạch tự sự còn có những đoạn thể hiện nhận xét chân thực, tinh ờng về bức tranh Hà Nội xa Để rồi mỗi khi hoài niệm về bức tranh đó, bà huyệnThanh Quan cũng không sao khỏi ngậm ngùi nuối tiếc khi cảnh cũ ngời xa nay

t-chẳng còn "Ngàn năm gơng cũ soi kim cổ, Cảnh đấy, ngời đây, luống đoạn trờng (Hoài cổ).

Nỗi niềm của bà Huyện Thanh Quan cũng là nỗi niềm tâm sự của ngời dânThăng Long lúc bấy giờ Phải đặt mình vào một ngời dân đất Thăng Long hoặcngời dân Bắc Hà thuở ấy mới thấu hiểu nỗi lòng của những con ngời từng yêuquý và tự hào chốn kinh kì nghìn năm văn vật này khi Thăng Long không còn làthợng kinh nữa

1.2.2 Hà Nội trong kí thời hiện đại

Đến thời nhà Nguyễn, kinh đô đặt ở Phú Xuân và Thăng Long đợc gọi làBắc Thành Năm 1831, vua Minh Mạng thực hiện cải cách hành chính chia lạicác tỉnh thuộc vùng ngoài và lập ra tỉnh Hà Nội Thăng Long đã đợc gọi là HàNội từ ngày đó Từ Thăng Long đến Hà Nội - hai tên gọi khác nhau cho mộtvùng đất nhng thế đất, thế sông nơi này đã nh vậy từ bao đời, từ thuở hồng hoang

ông cha ta mang gơm đi mở cõi Nhng nó chỉ đợc phát hiện ra vị trí chiến lợc,

đ-ợc chọn làm đất kinh đô khi vua Lý Công Uẩn lên ngôi Nếu tên gọi Thăng Longgợi cho ta bao ý nghĩa thiêng liêng về nguồn gốc "con Rồng cháu Tiên" đáng tựhào, toả sáng ớc vọng về sự vơn lên của dân tộc thì tên gọi Hà Nội đối với chúng

ta cũng rất đổi thân quen và trìu mến Hà Nội có nghĩa là sông trong thành phố(chỉ sông Hồng ngày nay)

Hà Nội hai tiếng thân thơng ấy đã trở thành niềm không gian hấp dẫn chobiết bao thế hệ nhà văn hiện đại Chúng ta từng xao xuyến bâng khuâng trớc vẻ

đẹp đặc trng của Hà Nội khi đất trời vào thu trong thơ Nguyễn Đình Thi Chúng

ta cũng từng cảm nhận đợc nét duyên riêng, vẻ đẹp văn hóa riêng của ngời Hà

Nội qua Một ngời Hà Nội (Nguyễn Khải) Vẻ đẹp đó đợc ví nh “bụi phát triển” và mỹ nhânánh vàng” sáng

chói Lấy câu chuyện lịch sử xảy ra giữa Hà Nội khoảng đầu thế kỷ XVI,

Nguyễn Huy Tởng đã viết kịch bản Vũ Nh Tô ở tác phẩm này ngời đọc có thể

cảm nhận đợc một Hà Nội đầy đau thơng nớc mắt khi khát khao của Vũ Nh Tôhóa thành mây khói để rồi từ đó, nhà văn đã đặt ra một “bụi phát triển” và mỹ nhâncâu hỏi mang tính chấtvĩnh cửu về mối quan hệ giữa nghệ sĩ và nhân dân, giữa cái đẹp và cái thiện - cácmối quan hệ không thể đợc nhìn nhận, lý giải một cách hời hợt dễ dàng”[13,313]

Cũng Hà Nội "nghìn năm văn vật" ấy, cũng Hà Nội diễm tình ấy dới ngòibút đầy tự do, phóng túng của các nhà văn viết kí thời hiện đại thì sao? Là "ôngvua phóng sự Bắc kỳ", Vũ Trọng Phụng đã thấy Hà Nội hiện lên với nhiều mặttrái nhầy nhụa, nhếch nhác để rồi hiện thực ấy đã trở thành đề tài hấp dẫn cho

ông phản trong các phóng sự Cơm thầy cơm cô, Cạm bẫy ngời… của Với Tô Hoài,

Chuyện cũ Hà Nội đợc xem là món quà mà nhà văn gửi tặng cho vùng quê ven

đô sâu nặng đầy ân tình của mình Theo dòng hoài niệm, Tô Hoài đã đa ngời đọc

đến với các con phố Hà Nội nh phố Mới, phố Hàng Đào, phố Hàng Ngang, phốNghề … của rồi đến cả "Băm sáu phố phờng" của Hà Nội Hà Nội ngày ấy dới ngòibút của nhà văn Tô Hoài còn hiện lên với trăm thứ thuế và trăm thứ phạt “bụi phát triển” và mỹ nhânCác

ông đội xếp” cứ trông thấy mặt ai là rình bắt, rình khám, rình phạt (… của) nhữngcon mắt chăm chắm, rình rình Thềm nhà có rác, phạt Phơi quần áo, tã lót, chiếutrớc cửa, phạt Cổng bẩn, phạt Đánh nhau phạt cả đôi Ven đờng khắp Hà Nội

không đâu có nhà đái công cộng Mà đái đờng thì phạt hẳn sáu hào Bởi vậy trẻcon trong làng đi phố mót đái cứ vừa đi vừa đái ra quần, các bác cu li kéo xe thìvừa chạy vừa đái vào bẹn Chả là hình nh không có lệ phạt ngời vừa đi vừa đái.Nhng chẳng có căn cứ gì cũng rút giấy biên phạt, thu tiền Ngời ta nói các bóp

đã định trớc số tiền phạt thu hàng tháng rồi, đội xếp cứ trông đấy mà liệu đi phạtcho đủ” [26, 31] Đoạn văn ngắn nhng đã cho chúng ta hình dung đợc luật lệ,phép tắc xử phạt của các ông đội xếp ở Hà Nội xa Có những cái phạt làm cho xãhội thêm văn minh nhng nhiều hơn thứ phạt đó là những cái phạt chẳng đâu vào

đâu mà chỉ là cái cớ để các ông đua nhau kiếm tiền Hà Nội trong kí ức của nhàvăn Tô Hoài còn hiện lên với bao cực khổ, lam lũ Ông đã từng chứng kiến cảnh

bà phải khất nợ ông phán suốt năm này qua năm khác Tô Hoài cũng đã từng đau

đớn, xót xa biết bao khi chú Cát trong đêm giao thừa vẫn tranh thủ thuê xe taychạy thêm vài vòng để kiếm thêm tiền phụ giúp gia đình Trong phút chuyểngiao giữa năm cũ và năm mới đó chú Cát đã bị thằng tây đổ bệnh tim la để rồisau đó một tháng chú phải đón nhận cái chết đầy thơng tâm Với cách viết chânthực, Hà Nội cũ trong kí ức của Tô Hoài là những lầm than, khổ cực, chết chóc

đau thơng Nhng đâu chỉ có vậy, Hà Nội cũ của Tô Hoài còn là mảnh đất vănhoá Nét đẹp văn hoá của Hà Thành hiện lên qua các món ăn (chả cá, bánh cuốn,rau thơm, cháo, phở, thịt chó), qua các lễ hội … củaHà Nội trong kí của Tô Hoàikhông phải là những gì cao sang, quyền quý mà là một không gian với ngọn cỏ,lá cây, thế giới của sinh vật và những con ngời bần hàn cơ cực mà tốt bụng củalàng Nghĩa Đô Văn chơng Tô Hoài tràn ngập hơng đất, hồn ngời, cái đẹp truyềnthống của Hà Nội đầy tinh hoa

Với sự hiểu biết phong phú, với sự quan sát tinh tờng những câu chuyện,những con ngời, tập tục … của Hà Nội đã đợc Tô Hoài gợi lại thật chân thực, khách

quan "Chuyện cũ Hà Nội của Tô Hoài xứng đáng là tập điều tra xã hội học về

Hà Nội thời nửa đầu thế kỷ XX bằng văn chơng" [26, 10]

Băng Sơn là nhà văn suốt đời gắn bó cùng Hà Nội Với ông, Hà Nội luôn lànguồn cảm hứng sáng tạo lớn nhất trong sự nghiệp sáng tác văn chơng Ôngthuộc từng ngõ ngách của Hà Nội Cuộc sống, sinh hoạt đất Hà thành trở nêngần gũi, thân quen và trở thành máu thịt với ông Băng Sơn đã có rất nhiều tác

phẩm viết về Hà Nội nhng với ông Thú ăn chơi ngời Hà Nội là cuốn sách tiêu

biểu nhất "Viết về thú ăn chơi của ngời Hà Nội thì đây không phải là cuốn đầu

tiên đã có Hà Nội băm sáu phố phờng của Thạch Lam, Thơng nhớ mời hai của

Vũ Bằng, và những bài viết về phở, về ngấu phún, về chả cá … của của NguyễnTuân Toàn những cây bút có hạng cả Thế nhng Băng Sơn vẫn có tiếng nói của

mình, góp một dòng vào những con suối kia làm thành một dòng suối mang

h-ơng vị của đất kinh kỳ Hà Nội " [46, 1067]

Băng Sơn đã say sa viết về những món ăn, thức uống, những món quà … của Hà

Nội với bao cảm xúc say mê Đến với Thú ăn chơi ngời Hà Nội ngời đọc sẽ đợc

tiếp xúc với nhiều món ăn Hà Nội: từ những món ăn bình dân nh phở, bún, rêu,bánh dày bánh dò, xôi lúa … của đến cả những món ăn độc đáo nh ngẩu phím và táisách … của Băng Sơn đã miêu tả thật kĩ lỡng những món ăn ấy:

"Bát bún rêu không cần đầy ụ Lát rau chuối phải thái mỏng tang trông nhvầng trăng thợng tuần giữa nền xanh rau muống chẻ và xà lách Ngỗ ba lá nhcánh hoa điểm xuyết, lát lớt đỏ tơi ớt xanh là hỏng (… của) Ngời ăn cứ nhẹ nhàng

nh không, nh vừa lắng nghe điều gì vừa ngẫm nghĩ vừa ăn, và tởng nh đó là côgái thắt đáy lng ong, có đôi môi chúm chím, không bao gìờ nói to cời lớn"[46,18]

Món ăn Hà Nội thật nhiều nhng chỉ hai món mà Băng Sơn kể ra trên đã giúp

ta hình dung đợc sự khéo léo, tinh tế của ngời nội trợ khi chế biến các món ăn

Để rồi những món ăn Hà Thành hiện lên không chỉ ngon miệng mà còn ngonmắt Thật tài tình biết bao !

Thú ăn đã cầu kì còn thú chơi của ngời Hà Nội theo Băng Sơn cũng lắmcông phu Hãy cùng nhà văn quan sát những thú chơi đó Chơi lan đợc ông viết:

"Sáng sáng, cụ phải quấn bông nõn vào hai ngón tay chỏ vào giữa, tẩm nớc

điếu, lồng từng lá lan vào hai kẽ ngón tay, tuốt đi tuốt lại nhẹ nhàng vài lần chohết muội, sau đó lại thay bông, lần này tẩm nớc ma, cũng tuốt nh vậy, rồi tới nớccho lan, có nớc rửa mặt càng tốt, nếu không thỉnh thoảng phải tới bằng nớc vogạo pha loãng"[46, 116]

Phải tỉ mỉ, khéo léo mới có thể chơi lan Cách chơi lan này còn cho ta thấy

đợc vẻ đẹp tinh tế, lãng mạn của ngời Hà Nội Cùng với chơi lan, chơi tem cũng

là thú chơi phổ biến của ngời Hà Nội Những tởng chơi ten giản đơn hơn chơilan, ai ngờ cũng công phu chẳng kém Chơi tem "phải có cái kính lúp, có nhíp,

có cặp, có sổ gài tem Một con tem không đợc nhàu nát, không đợc rách, thậmchí không đợc sứt một mẫu răng ca nào Nếu không thế là đồ bỏ Con tem cũngphải rửa sạch phía lng Chỉ đợc dán hờ vào một mảnh giấy để mảnh giấy này dántrong anbul(… của).Ngời chơi tem giỏi là ngời có tem của hàng trăm năm trớc, màgiở cái nào của nớc nào ra cũng có thể trả lời và nhất là còn kể xuất xứ của nó,mua của ai, tìm đợc ở đâu, xin của ai, phải đổi bằng cái gì !… của" [46, 132].

Ngời Hà Nội mỗi ngời một thú chơi nhng thú chơi nào của họ cũng hết sứccông phu Càng công phu bao nhiêu thì tâm hồn và trí tuệ của con ngời càng đợcnâng lên bấy nhiêu Với ngời Hà Nội, chơi không chỉ đơn thuần là giải trí mà nócòn là một mặt của đời sống văn hoá, là trình độ văn hoá và thể hiện tình ngờitrong đó

Nhịp đời hối hả, bao nhiêu điều để ngời phụ nữ phải lo toan, ấy vậy màbằng tình yêu, bằng sự gắn bó sâu sắc, nữ nhà văn Mai Thục đã giành nhiều tình

cảm của mình cho Hà Nội Hơng sắc Hà Nội (1994) và một phần của Hơng đất

Hà Thành (2004) là những bài kí đặc sắc mà Mai Thục đã viết về Hà Nội ở đó,

ta có thể cảm nhận một cách khá toàn diện về cảnh, về ngời, về ẩm thực … của củamảnh đất Hà thành

Mai Thục đã lấy làm tự hào bởi không có thủ đô nào trên thế giới lấy "ĐàiNghiên Tháp Bút" làm biểu tợng một cách hùng hồn và kiêu hãnh nh Hà Nội củachúng ta Mai Thục cũng say sa ngắm nhìn "Hoa Hồ Gơm, bốn mùa đi, bốn mùa

đổi màu, ra nụ, đơm hoa, nảy mầm, thay lá, kết trái, toả hơng … của ới nắng, trong d

ma, qua giông tố, bão bùng, bụi cát ồn ào, xô đẩy … của Hoa vẫn tng bừng hoà cacùng giọng nói con ngời, cùng tiếng chim, tiếng con cuốc cuốc, cùng sơng sớm,

mù đêm, cùng ma dầm gió bấc, cùng mặt trời trăng sao tinh tú"[49, 29] Chị đã

mở rộng lòng mình đón nhận vẻ đẹp của các loài hoa quanh hồ Gơm Nào là:

"Mùa xuân ma phùn phủ bụi mờ, không khí mát ẩm Lộc vừng nở rộ Từng dâytừng dây hoa đỏ rung rinh nh ngàn chiếc trâm trang hoàng lên đầu mỹ nữ, côngchúa, hoàng hậu, lộng lẫy, kiêu sa, vơng giả, mà gần gũi, giản dị (… của) Nhớ phốmùa thu gió se se lạnh, lộc vừng lại bừng nở dới bầu trời thu Hà Nội, khoe sắc đỏmơn man cùng màu xanh lu li của cốm" [49,31] Nào là: "Đầu hè hoa Gạo nở đỏ,tung những chùm bông trắng"[50, 32] Hà Nội trong con mắt của Mai Thục thật

đẹp làm sao với "những bóng liễu thớt tha thả tóc mềm nh mây, nhẹ gió bênhồ"[49, 32]

Không chỉ dừng lại miêu tả những loài hoa trên, tác giả còn đi vào miêu tả

vẻ đẹp của nhiều loài hoa khác nh phợng, bằng lăng … của Điều đặc biệt là MaiThục đã sử dụng hàng loạt tính từ :"lộng lẫy", "kiêu sa", gần gũi", "giản dị", "th -

ớt tha" … của đã làm nổi bật lên vẻ đẹp thần thái, đặc trng riêng của từng loài hoacủa phố phờng Hà Nội

Viết về Hà Nội, nữ nhà văn Mai Thục đã giành nhiều trang viết về ngời HàNội - những con ngời thanh lịch, hào hoa biết vơn lên trong cuộc sống Ngời HàNội đợc chị ghi lại, ngợi ca không chỉ là hiện tại mà còn là những con ngời củaquá khứ đã xa Chị từng tự hào về "Đài nghiên, Tháp bút" và càng tự hào hơn khichủ nhân của công trình đó là Nguyễn Văn Siêu: "Thần Siêu ơi ! chính bởi cáithần ấy mà Đài Nghiên, Tháp Bút mãi mãi sừng sững đứng giữa Hồ Gơm Nắng,

ma, gió, bão, sấm chớp, đạn bom, đêm tối, sơng mờ… của Càng làm cho Đài nghiên,Tháp bút vững vàng nhả chữ lên trời xanh chẳng ai có thể chắc giữ đợc sự kỳdiệu này”[49, 111] Ngời Hà Nội xa tài hoa là vậy, còn ngời Hà Nội nay thì sao

Họ là những con ngời tài hoa dám vợt lên số phận khắc nghiệt để khẳng địnhmình nh nhạc Văn Vợng Bệnh đậu mùa đã cớp đi ánh sáng cuộc đời của anh khilên năm Nhng Văn Vợng đã vợt lên bóng tối để có đợc tài năng nghệ thuật.Nhạc sĩ đã sáng tác hơn một trăm ca khúc thiếu nhi Mai Thục đã thật sắc sảokhi nhận xét về anh "Với Văn Vợng, tài năng và số phận đợc phân định thành haimặt đối lập: bóng tối và ánh sáng hay quỷ sứ và thiên thần Bóng tối của số phận

bị con ngời ấy đẩy lùi Và con quỉ số phận đã phải nhờng bớc cho thiên thần hiểndiện"[48, 81] Ngời Hà Nội không chỉ biết vợt lên số phận khắc nghiệt để khẳng

định, để dâng hiến tài năng cho đời mà họ còn là những con ngời sẵn sàng hysinh hạnh phúc cá nhân, hạnh phúc gia đình để cống hiến cho khoa học, cho đấtnớc nh bà Vi Nguyệt Hồ, Tôn Thất Bách (vợ và con trai của giáo s Tôn ThấtTùng)

Sẽ là thiếu sót khi điểm diện các cây bút viết về Hà Nội mà chúng ta lại bỏqua nhà văn Ngọc Giao Giáo s Phong Lê đã không khỏi băn khoăn mà tâm sự:

"Với loạt bút kí cho đến tận những tháng cuối đời này tôi cảm thấy không yêntâm nếu không đa đợc Ngọc Giao vào lớp ngời hiểu, yêu và có đóng góp đặc sắc

cho mảng văn chơng về Hà Nội” [22, 17] Lấy nhan đề Hà Nội cũ nằm đây cho

tập bút kí hơn ba trăm trang, Ngọc Giao đã chia sẻ cùng bạn đọc những tình cảmchân thành, sâu nặng nhất với mảnh đất Hà Nội mến yêu Với t cách là nhà văn,nhà báo Ngọc Giao đã ghi lại thật chân thực về nghề văn ở Hà Nội trong nhữngthập niên đầu thế kỷ Ngọc Giao đã rất tự hào về "Hà Nội xa - nghề in ấn" với kĩ

s ấn bút nổi tiếng là Đỗ Văn và chủ nhà in Nguyễn Văn Vĩnh Nguyễn Văn Vĩnh

đã không ngại ngần khi bỏ hết tiền bạc và tài năng cho nhà in Nhà in của ông

đã tạo đợc chỗ đứng nhờ sự giúp sức lớn lao của Đỗ Văn: "Các tuần báo, tạp chí

ở Hà Nội, đợc bàn tay kiệt xuất của Đỗ Văn mò vào, quả là những trái đào thợng

uyển, đẹp đến nỗi mấy tờ báo Pháp phải ngợi khen … của [22, 102] Ngọc Giao cũngphải nể phục biết bao trớc việc chơi sách của nhà văn Lan Khai Lan Khai đã

đau đớn xiết bao khi không đủ tiền để mua những cuốn sách quý nên đã "rênxiết vì con trùng sách ngày đêm hành hạ, nguy cơ hơn trùng lao, trùng hủi" Mắcbệnh gì còn thuốc chứ vớng vào cái bệnh mê sách hay, sách đẹp nh Lan Khai thìkhông có thứ thuốc nào chữa khỏi Anh đã không ngại ngùng mà ghi ngoài tủsách của mình: “bụi phát triển” và mỹ nhânCó thể cho mợn vợ, không cho mợn sách" Với lòng ngỡng mộ

về tài năng và nhân cách của Vũ Trọng Phụng, Ngọc Giao đã có hai bài bút kítrong cuốn sách này để viết về bạn mình Ngoài viết về nghề văn, nghề báo và

bạn văn Hà Nội cũ nằm đây còn là những vui buồn của Ngọc Giao về sân khấu,

về thú chơi cây cảnh, võ thuật, về những con ngời … của của Hà Nội Tất cả đã đợc

ông thể hiện và gửi gắm vào đó bằng tình yêu sâu nặng giành cho mảnh đất Hàthành

Hớng tới đại lễ nghìn năm Thăng Long - Hà Nội, nhiều nhà xuất bản đã cho

ra mắt bạn đọc hàng loạt tác phẩm kí viết về Hà Nội Tiêu biểu cho những tác

phẩm đó là: 36 tạp văn, tuỳ bút Hà Nội, 36 phóng sự, kí sự Hà Nội, Hà Nội 36 góc nhìn, Hà Nội 36 góc nhìn +, Những sắc màu văn hoá … của Có thể bạn cha biếtnhiều về Hà Nội, có thể bạn cha một lần đặt chân đến Hà Nội, cũng đâu có xa,chỉ cần bạn có trong tay những cuốn sách này thì Hà Nội với những gì cụ thể gầngũi, tinh tế, thanh lịch nhất, tựa hồ đã nằm trong tay bạn Hà Nội qua các bút kítrên đã đợc thể hiện từ nhiều góc nhìn khác nhau: lịch sử, không gian, thời gian,văn hoá, ẩm thực… của Từ những góc nhìn ấy chúng ta thấy ánh lên một Hà Nội

đậm sắc màu văn hoá, cổ kính mà cũng thật gần gũi đời thờng, một Hà Nội

thanh lịch, hào hoa Các bạn hãy tìm đọc Hà Nội những sắc màu văn hoá - cuốn

sách đợc xem nh là chiếc lăng kính vạn hoa phản chiếu Thăng Long - Hà Nội lấplánh những màu sắc tơi mới Tơng ứng với ngũ hành (kim, mộc, thuỷ, hỏa, thổ)

là năm sắc màu về Hà Nội: "màu xanh tơng ứng với hình mộc dựng lên mộtkhông gian tơi mát và những kí ức đa chiều về Hà Nội Màu trắng tơng ứng vớihành kim, thể hiện nghệ thuật của đất kinh kỳ nghìn năm (… của ) Màu đỏ tơng ứngvơí hành hỏa tức là lửa mang lại vài nét chấm phá thú vị về ẩm thực Hà Nội Sắcmàu chủ đạo thứ t là màu đen tơng ứngvới hành thủy thể hiện những dáng nét lễhội và đời sống tâm linh, tinh thần của Hà Nội Sắc màu thứ năm là màu vàng, t-

ơng ứng với hành thổ thể hiện yếu tố con ngời Hà Nội … của"[21, 6] Những sắcmàu tởng chừng nh riêng biệt đó đã kết hợp thật hài hoà với nhau để tạo nên bứctranh văn hoá đa sắc về Hà Nội thân yêu

Hà thành trong kí của các nhà văn hiện đại đã đợc nhìn nhận, thể hiện vớinhiều cảm xúc khác nhau Nhng điểm chung mà chúng ta có thể nhận thấy ởnhững cây bút khi viết về Hà Nội là cảm hứng ngợi ca, là ớc vọng về một Hà Nộivơn lên nh tên gọi vốn có của nó: "Hà Nội của ta đang từng ngày, từng giờ vơncao với khí thế của rồng bay lên (… của) Hà Nội của ta đang vơn lên với sức mạnhcủa thế rồng bay Và bạn đừng quên câu "rồng gặp mây thì biến hoá khôn l-ờng"[20, 159].

Viết về Hà Nội nghìn năm tuổi là niềm tự hào của các nhà văn Trong đóThạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đợc xem là những cây bút hàng đầu Bằngtình yêu Hà Nội và niềm say mê nghệ thuật họ đã để lại cho đời những áng vănthật đẹp về mảnh đất quê hơng

1.3 Vị trí của đề tài Hà Nội trong sáng kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng là ba cây bút xuất sắc của văn học hiện

đại Mỗi nhà văn đã trình diễn trên thi đàn văn học dân tộc những nét riêng vềphong cách nghệ thuật nhng giữa họ ngời đọc có thể nhận thấy điểm chung là sựgắn bó sâu nặng với mảnh đất Hà thành Nguyễn Tuân là nhà văn ngời gốc HàNội nên ông sẽ có nhiều điều kiện để viết về Hà Nội Vì thế, Hà Nội qua nhữngtrang viết của ông sẽ có thêm sức nặng Khác với Nguyễn Tuân, Thạch Lam và

Vũ Bằng từ miền quê khác đến Hà Nội từ ngày còn bé, họ đã sinh trởng và lậpnghiệp trên mảnh đất giàu văn hoá này Để rồi mỗi khi nói về họ ta cứ ngỡ rằng

họ là những con ngời gốc Hà Nội Bởi qua những trang văn của Thạch Lam và

Vũ Bằng, Hà Nội hiện lên thật cụ thể thật sinh động Hà Nội đã đợc họ trântrọng, ngợi ca và gửi gắm vào đó biết bao tình cảm sâu nặng Hóa ra không chỉ

là ngời Hà Nội viết hay về Hà Nội mà những ngời từ nơi khác đến sống nhiềuvới Hà Nội cũng viết thành công về mảnh đất này

Trong khuôn khổ của thể loại kí văn học, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ

Bằng là ba nhà văn viết nhiều về Hà Nội Hà Nội băm sáu phố phờng của Thạch

Lam đợc đánh giá là tuỳ bút dành riêng cho Hà Nội Dạo quanh phố phờng HàNội, Thạch Lam đã ghi lại những điều mắt thấy tai nghe về địa danh này trong

hai mơi mốt bài kí Vẻ đẹp của Hà Nội băm sáu phố phờng trớc hết là ở chỗ nó

đã đề cập đến nhiều khía cạnh về Hà Nội Bắt đầu bằng việc giới thiệu các tấmbiển ở cửa hàng Hà Nội Thạch Lam cho rằng những tấm biển đó là một bộphận gắn liền với cơ nghiệp và số phận của nghề buôn, biểu hiện sự nhẫn nại,

đức tính ngay thật của chủ hàng Rồi Thạch Lam nói về lối kiến trúc riêng củacác nhà Hà Nội Ông miêu tả : "Những nhà cũ của ta có một lối kiến trúc riêng

ở các phố Hà Nội hiện giờ, thỉnh thoảng cũng có đợc một vài nhà Giữa nhàmảnh sân vuông lộ thiên, có bể non bộ và cá vàng, có dãy chậu lan, có bể đựngnớc, và trên tờng có câu đối chữ nho Đôi khi đi qua một cánh cửa hé mở, chúng

ta đợc thoáng nhìn vào: Bóng một thiếu nữ nhẹ qua sân, hình dáng một ông cụgià cúi mình trên cây cảnh Tất cả cuộc đời của những kẻ bên trong, cuộc đời xa,những ý nghĩ cũ, những hi vọng và mong ớc khác bây giờ" [53,244] Kiến trúc

cổ kính với những cuộc đời dung dị, gần gũi với thiên nhiên là những điều mà

Thạch Lam đã ghi nhận đợc ở phố phờng Hà Nội Trong Hà Nội ba mơi sáu phố phờng, Thạch Lam đã giành nhiều trang văn để viết về ẩm thực của ngời Hà Nội

đặc biệt là các loại quà Hà Nội Đây là những trang viết đặc sắc nhất của ngòibút Thạch Lam Ông cho rằng: "Quà Hà Nội xa nay vẫn có tiếng ngon lành vàlịch sự … của Bao nhiêu ý tốt tình hay gửi vào trong chút quà nơi đô hội, món quà

đem đến khắp nơi các vị sành và trang nhã của băm sáu phố phờng"[52, 243].Thạch Lam cũng đã tờng tận khi nói về những chốn ăn chơi của ngời Hà thànhtrong tập tuỳ bút này

Nếu Thạch Lam viết về Hà Nội chỉ qua một tập tuỳ bút thì Nguyễn Tuân đãgiành tình cảm cho mảnh đất này trong cả sự nghiệp văn chơng của mình Trớccách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân đã viết về Hà Nội qua nhiều tuỳ bút nh:

Thế là mất kỳ nghỉ mát, Đẹp lòng … của Qua những sáng tác này chúng ta có thểcảm nhận đợc không khí tập phòng không của cả Hà Nội với còi báo động liêntục ở đó ngời đọc còn bắt gặp một Hà Nội với những đặc trng riêng của HồHoàn Kiếm, với liễu, với cúc, với sấu … của Hà Nội trong sáng tác của NguyễnTuân trớc cách mạng hiện lên thật đẹp nhng cũng thật buồn nên lắm lúc nhân vậttrong sáng tác của anh đã có những ý định tiêu cực: "Sống giữa Hà Nội nhngtháng giêng năm ất Dâụ Nguyễn vẫn có ý định tự tử bởi anh thấy sự ngột ngạt,

tù túng [37, 9] Thế rồi, cách mạng tháng Tám thành công đã đem đến một nhãnquan mới để anh nhìn và viết về Hà Nội Sau cách mạng tháng Tám, NguyễnTuân viết nhiều về ẩm thực Hà Nội với những món ăn nổi tiếng nh phở, cốm, giòlụa … của Khác với các nhà văn, Nguyễn Tuân đã tìm hiểu các món ăn Hà Nội từbình diện văn hoá lịch sử và thởng thức những mĩ vị ấy một cách đầy từ hào nhnhững công trình nghệ thuật tuyệt vờí mà ông gọi đó là "đỉnh cao của một dạngvăn hoá dân tộc" Không chỉ dừng lại ở đề tài ẩm thực, Hà Nội còn đợc Nguyễn

Tuân miêu tả cụ thể qua Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi Đây là tập kí hay, ghi lại cuộc

đấu tranh kiên cờng, anh dũng của nhân dân Hà Nội trong cuộc kháng chiếnchống Mỹ, ông đã ví Hà Nội nh : "lớp lớp thủy triều, bao đời nay từng dồn Pháp,

đuổi Nhật, giờ đây lại đùng đùng nh những "con sóng dữ" muốn cuốn phăng đi

"những rơm rác Hoa Kỳ" [43, 202]

Cuộc đời đầy éo le trắc trở nh một nhu cầu tự thân, nhu cầu đợc giải thoáttâm hồn, cộng với những năng khiếu vốn có đã thúc đẩy Vũ Bằng tìm đến kí đểgửi gắm nỗi niềm của mình Cuộc sống tha phơng đã làm cho ông không nguôingoai nỗi nhớ về Hà Nội, về Bắc Việt thân yêu Tình yêu và nỗi nhớ về mảnh đấtkinh kỳ đã đợc Vũ Bằng thể hiện qua những câu văn giàu cảm xúc: "Nhớ khôngbiết chừng nào là nhớ, nhớ sao nhớ quá thế này! Thì ra cái ngời nhớ Hà Nội, nhớBắc Việt cũng nh thể chàng trai nhớ gái, bất cứ thấy ai thì bao nhiêu ngời đẹp tr-

ớc mắt đều kém ngời thơng mình hết" [6, 13] Lấy nỗi nhớ của tình yêu trai gái

để diễn tả nỗi nhớ về Hà Nội thân yêu Tình yêu nỗi nhớ về Hà Nội đã đợc Vũ

Bằng kí thác khá đầy đủ qua hai cuốn bút kí đặc sắc là Thơng nhớ mời hai và Món ngon Hà Nội Đọc những trang văn viết về Hà Nội của ông ta có cảm giác

"yêu lây" con ngời, cảnh vật và ẩm thực nơi đây Theo dòng hoài niệm, kí ức về

Hà Nội đã tuôn trào trên từng câu chữ để rồi ta có thể hình dung ra đợc một VũBằng đang khắc khoải, đang sầu nhớ về quê hơng thân yêu của mình

Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng không chỉ là những nhà văn viết nhiều

về Hà Nội mà họ còn là những tác giả viết rất hay về mảnh đất này Qua sáng táccủa ba nhà văn này ngời đọc sẽ hình dung đợc một cách đầy đủ, trọn vẹn nhất về

Hà Nội Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng mỗi ngời một nét riêng trongphong cách nghệ thuật nhng với tình yêu và sự gắn bó với Hà Nội nên cả ba tácgiả đã dồn hết tâm huyết nghệ thuật của mình để viết về mảnh đất quê hơng.Ngời đọc có thể bắt gặp một Thạch Lam tinh tờng và sâu lắng, một NguyễnTuân với nhu cầu phô diễn tài năng, một Vũ Bằng mê đắm trong dòng hoài niệmkhi viết về Hà Nội Hà Nội luôn đợc các nhà văn nhìn dới góc nhìn văn hoá hếtsức chi tiết và kĩ lỡng Hà Nội hiện ra trên trang văn của họ là một thành phố cólịch sử lâu đời, giàu có về sản vật, giàu có về bản sắc văn hoá

Đến với kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng chúng ta có thể nhậnthấy đợc nhiều điểm tơng đồng của ba cây bút trên khi viết về Hà Nội Cả ba nhàvăn viết về Hà Nội với những ấn tợng sâu sắc về thiên nhiên, con ngời và ẩmthực Thiên nhiên Thủ đô trong sáng tác của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằngvừa mang vẻ đẹp cổ kính, vừa mang nét đẹp lãng mạn Bức tranh thiên nhiên kỳdiệu ấy đã trở thành đối tợng thẩm mỹ, nơi kí thác tâm hồn của các nhà văn Conngời Hà Nội qua sáng tác của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng mang một nét

đặc trng riêng mà ngời nơi khác chẳng có Họ là những con ngời mang vẻ đẹpthanh lịch, hào hoa và anh dũng Nét đẹp này hun đúc từ ngàn đời xa và đến nay

vẫn ngời toả sáng Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng là những nhà văn rất yêu

Hà Nội, cả ba đều dồn hết tâm huyết và tài năng của mình để viết về các món ăn

Hà Nội ẩm thực Hà Nội đợc cả ba ông giới thiệu hết sức phong phú, đa dạngnào là phở, cốm, giò lụa, bánh cuốn, tiết canh, cháo lòng, … của Món nào cũngngon, cũng hấp dẫn qua tài miêu tả của các nhà văn Bữa tiệc ẩm thực Hà Nội vớichúng ta không chỉ ngon miệng mà còn rất ngon mắt qua cách bài trí món ăn củaThạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng Món ăn ngon là một chuyện còn ăn với ai,

ăn vào thời điểm nào tởng không liên quan đến nhau nhng chính sự kết hợp giữanhững yếu tố này với nhau sẽ giúp ta thấy rõ sự tinh sành trong thởng thức ẩmthực của ngời Hà Nội

Qua tìm hiểu kí viết về Hà Nội của văn học hiện đại chúng ta có thể khẳng

định rằng: Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng là những cây bút hàng đầu chomảng đề tài này Tài năng nghệ thuật cùng tình yêu sâu nặng đã giúp ThạchLam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng có đợc một Hà Nội đầy thăng hoa trong sáng táccủa mình Con ngời Hà Nội, bản sắc Hà Nội, văn hóa Hà Nội sẽ còn mãi, đẹpmãi trong trang văn của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

Chơng 2

Hà nội qua kí của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng

Nếu Sài Gòn gợi không khí sôi động, Huế gợi cảm giác trầm t thì Hà Nội lại

đem đến cho chúng ta vẻ đẹp sâu lắng của "núi sông nghìn năm" Hà Nội khôngchỉ hấp dẫn du khách bởi vẻ đẹp của cảnh, của ngời mà còn thu hút ta bởi nhữngmón ăn đặc sắc kết tinh vẻ đẹp văn hoá từ lâu đời Vẻ đẹp đa sắc của Hà Nội đã

đợc nhà văn Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng thể hiện khá thành công quacác văn bản thuộc thể loại kí văn học Với Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng,

Hà Nội không chỉ là không gian khách thể mà nó còn là không gian tâm tởng,không gian để kí thác và giãi bày cảm xúc Chính vì thế khi đến với sáng tác của

ba nhà văn, chúng ta đều có thể cảm nhận đợc ở họ sự gắn bó sâu nặng với conngời, thiên nhiên và ẩm thực của Hà Nội

2.1 Con ngời Hà Nội

Thăng Long - Hà Nội là một trong những thủ đô cổ của vùng Đông Nam á,hơn nữa lại là thành phố duy nhất hầu nh liên tục trong một ngàn năm qua đã giữvững vị trí là đầu mối chính trị, là trung tâm kinh tế văn hoá của cả nớc Với vịthế đó, từ lâu Thăng Long - Hà Nội đã thu hút ngời từ mọi miền đất nớc về đâylập nghiệp Sự tập hợp ngày càng đông c dân từ mọi miền đất nớc đã biến ThăngLong - Hà Nội thành nơi hội tụ văn hoá của cả nớc Trong số c dân nhập vềThăng Long - Hà Nội có một bộ phận đáng kể là những ngời tiêu biểu cho trítuệ, tài hoa ở các vùng miền, họ muốn về Thăng Long - Hà Nội để phát triển trítuệ, tài hoa của mình Dung nạp từ mọi miền về Hà Nội, con ngời từ các vùngmiền khác nhau ấy đã làm cho văn hoá Hà Nội thêm phong phú hơn Tuy nhiên,khi đến với không gian này, sống trên mảnh đất nghìn năm tuổi này họ đã hoàhợp để đem đến cho ngời Hà Nội những nét đặc trng mà ở nơi khác không có đ-

ợc Là những ngời con thân yêu của mảnh đất Hà thành, Thạch Lam, NguyễnTuân, Vũ Bằng qua các tác phẩm của mình đã thể hiện khá thành công nhữngnét đẹp đó của ngời Hà Nội

2.1.1 Thanh lịch

Thanh lịch là nét đẹp đặc trng của ngời Hà Nội Vẻ đẹp đó đã đợc dân gian

khẳng định qua câu ca quen thuộc "Chẳng thơm cũng thể hoa nhài, Dẫu không thanh lịch cũng ngời Tràng An".

Thanh lịch đã trở thành giá trị văn hoá, đặc trng cho lối sống cao đẹp củangời Hà Nội Nó đã trở thành tiêu chuẩn cho đời sống tinh thần của mỗi ngời dân

Hà Nội qua nhiều thời đại khác nhau Thế nào là thanh lịch? "Thanh là sự thanhcao, trong sáng thể hiện phẩm chất tâm hồn, tình cảm cao đẹp Lịch là sự hiểubiết tổng hợp về tâm hồn, tình cảm, đạo đức, tác phong, trí tuệ và học vấn đợcthể hiện trong lối sống và hành vi ứng xử Đối lập với sự thanh lịch là sự sáorỗng, xô bồ kệch cỡm, ồn ào, kiêu căng, xa hoa, kiểu cách "giả hiệu" [32, 310]

Nét thanh lịch của ngời Hà Nội đã làm say đắm lòng ngời Vẻ đẹp đó đã

đ-ợc Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng thể hiện từ nhiều phơng diện khác nhau

Sự thanh lịch của ngời Hà Nội đợc thể hiện trớc hết qua lời nói Lời nói ở đâykhông chỉ dừng lại là nói gì ? nói nh thế nào? mà cao hơn là qua lời nói đó ta cóthể thấy đợc tính cách văn hoá của mỗi một con ngời và văn hoá cả vùng miền

Chính vì thế mà ngời xa đã từng nói "Lời nói chẳng mất tiền mua, Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" hay "Vàng thì thử lửa thử than, Chim khôn thử tiếng ng-

ời ngoan thử lời".

Cái thanh, cái đẹp trong tiếng nói Hà Nội là ở chỗ chuẩn xác, phát âm đúng,mẫu mực cho ngời cả nớc Cái đẹp của tiếng Hà Nội còn đợc thể hiện ở điểmbiết sử dụng đúng lúc, đúng chỗ trong giao tiếp Ngời Hà Nội có vốn từ hết sứcphong phú nhng điều quan trọng là họ đã dùng từ đúng chỗ và đúng cách Họ đã

ăn nói tế nhị, lịch sự, có ý thức về lời văn tiếng nói của mình Thạch Lam đã thậtnhẹ nhàng khi nói về sự không đồng tình của mình về việc ngời ta trồng lênnhững cây cột điện chằng chịt cả đèn điện với những cái "bình tích" bằng sứ trắng

"Mắc đèn cho sáng, cho tiện những ngời đi lễ đền Một ý tốt, rất tốt nhngsao lại phải trả bằng một cách bôi nhọ vẻ đẹp của đền thế ? Muốn sáng cổng vàsáng cầu thì thiếu gì cách: mắc đèn vào những chỗ hẽm khuất của cổng và củacầu đèn để nh thế là vừa kín đáo, vừa không làm giảm vẻ đẹp, không kể cái lối

ánh sáng đập lại ấy dịu dàng và làm tôn cảnh đền hơn lên

Đằng này, mắc những cái vòng sắt với cách hoa hoét rẻ tiền kia vào cáicổng đẹp đẽ có lối kiến trúc riêng, có vẻ cổ sơ ấy, thực là một cách đập phá mỹthuật tai hại không gì bằng" [4, 247]

Phải chăng nét thanh lịch trong lời ăn tiếng nói đã làm cho Thạch Lam kiềmchế đi sự nóng nảy, bức xúc của mình Không đao to búa lớn, cách nói nhỏ nhẹ,thâm trầm của Thạch Lam chắc hẳn cũng đủ để cho những kẻ phá vỡ vẻ đẹp cổkính, vẻ đẹp tâm linh ở đền Ngọc Sơn kia cũng phải suy nghĩ và xem lại việc làmcha đúng của mình

Đến với Thơng nhớ mời hai ngời đọc không chỉ cảm nhận đợc những lời nói

giàu hình ảnh, giàu cảm xúc của Vũ Bằng mà còn thấy đợc cả cách nói năng hếtsức nhẹ nhàng, thanh lịch từ ngời vợ yêu dấu của ông Qua cuộc trò chuyện giữahai vợ chồng Vũ Bằng, ngời đọc đã cảm nhận đợc sự tinh tế trong ứng xử, tìnhcảm sâu sắc của đôi vợ chồng này Những lời nói mà họ giành cho nhau thật nhẹnhàng, tình tứ:

"Anh ơi, mở cửa sổ ra cho trăng chiếu thật nhiều vào giờng của đôi lứachúng mình và anh để tay thế này, anh nhé, vì em thích nghe tiếng đồng hồ đeotay của anh kêu tí tách bên tai nh những trái tim bé nhỏ (… của) Ngủ đi em Anh ru

em ngủ đi em ở đàng nam, có những đám mây rũ thế kia và thỉnh thoảng lạiloé lên những làn chớp sáng, có lẽ có ma em ạ" [6, 128]

Tình yêu, tình cảm vợ chồng đã giúp cho đôi vợ chồng nhà văn có đợcnhững lời nói đầy yêu thơng đến vậy Nhng có lẽ sự thanh lịch của chàng trai HàNội cùng với nét tình tứ và ý nhị đậm chất huê tình của cô gái kinh Bắc đã làmcho những cuộc đối thoại của Vũ Bằng cùng vợ trở nên hấp dẫn, lãng mạn hơn.Mỗi một lời nói của đôi vợ chồng chị là kết tinh vẻ đẹp tâm hồn, nét thanh lịch

đáng quý

Dọc theo chiều dài của thời gian mời hai tháng là nỗi nhớ thơng mà chàngtrai xa xứ giành cho quê hơng và ngời thân của mình Nỗi nhớ ấy đợc ghi lạibằng những lời nói đẹp, giàu cảm xúc, chứa đựng nét thanh lịch của chàng trai

Hà Thành Phải chăng điều này đã tạo nên sự cuốn hút của bạn đọc với sáng táccủa Vũ Bằng

Văn chơng là nghệ thuật của ngôn từ Hơn ai hết, Nguyễn Tuân đã ý thức rõ

điều này trong sáng tác của mình Nét thanh lịch trong lời ăn tiếng nói của ngời

Hà Nội đã làm cho ngời nghe phải nể phục Đến với tập kí Hà Nội ta đánh Mĩ

giỏi chúng ta sẽ có dịp đợc tiếp xúc với nhiều cuộc đối thoại giữa Nguyễn Tuân

với tù binh Mĩ Bực tức là vậy, căm giận là vậy nhng Nguyễn Tuân vẫn cứ nhẹnhàng, điềm đạm trớc kẻ thù Thay cho những từ: mày, tao, lũ khốn nạn, kẻ xâmlăng … của mà chúng ta thờng gặp khi gọi kẻ thù thì Nguyễn Tuân vẫn cứ từ tốn màxét hỏi tù binh Mỹ bằng những lời lẽ gần gũi, thân thiện:

- "Anh thấy Thủ đô Hà Nội nh thế nào ?" [38, 639]

- "Hãy kể một số nét về đời anh" [38, 640]

- "Này Niu Giôn, sao hôm giải tù minh Mỹ, d luận giới t bản nhất là Hoa

Kỳ xem ra ỏm tỏi lắm Về chế độ tù binh qui định cho điều 13 của công ớc GiơNeo ký ngày 12 tháng 8 năm 1949 anh có ý kiến gì không " [38, 641]

- "Anh tấn công vào Hà Nội từ căn cứ Tắc Ly bên Thái Lan? Anh ở Tắc Lylâu? Quen nhiều ngời ?"[38, 642]

Qua việc xét hỏi của nhà văn Nguyễn Tuân với Nin Giôn, ngời đọc có cảmgiác ranh giới giữa ta và địch đã đợc dỡ đi bức rào ngăn cách bởi những lời lẽlịch sự, đầy văn hoá của nhà văn gốc Hà Nội này "Anh", "này Niu Giôn" là cáchxng hô thân thiện mà Nguyễn Tuân giành cho kẻ thù Cách xng hô này chắcchắn sẽ làm cho đối phơng đang đối diện với nhà văn sẽ giảm đi cái cảm giáccăng thẳng, lo sợ Cách ứng xử, nói năng đầy thanh lịch của Nguyễn Tuân có lẽ

sẽ làm cho Niu Giôn phải phân vân tự hỏi lòng mình rằng tại sao đối với một kẻthù đi xâm lợc nh ta lại đợc tiếp đãi lịch sự nh vậy? Phải là ngời Hà Nội thì mới

có đợc những lời nói lịch sự và cách ứng xử đầy văn hoá nh thế Thanh lịch trongnói năng ứng xử của ngời Hà Nội vừa cho ta thấy đợc nét văn hoá của con ngờinơi đây nhng mặt khác nó cũng tạo cảm giác gần gũi, thân thiện với những ai

đang giao tiếp với ngời Hà Nội

Vẻ đẹp thanh lịch của ngời Hà Nội không chỉ thể hiện ở lời ăn tiếng nói

mà còn thể hiện ở cách ăn uống Cách chế biến và thởng thức các món ăn củangời Hà Nội đã đạt tới đỉnh cao nghệ thuật mà các cùng miền khác không thểnào có đợc ẩm thực Hà Nội đã tinh lọc lấy tinh hoa của trăm nghìn địa phơng

để có đợc cho mình chất tinh tuý nhất Trải qua một nghìn năm, ẩm thực Hà Nội

đã tạo ra đợc cho mình một phong cách riêng: Lịch lãm, tinh tế, thanh cảnh VớiThạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng ẩm thực cũng là đề tài hấp dẫn mà các ônglựa chọn để bày tỏ niềm tri ân cho thành phố thân yêu của mình "Ngời Hà Nội

ăn không xô bồ, vội vã, ăn thanh cảnh, tao nhã, lịch sử, văn minh, ăn cho ngon,mặc cho đẹp … của đã thành nếp sống thờng xuyên hàng ngày, nó giống nh dáng đi,nét mặc, lời nói, ngời Hà Nội đi đâu cũng không lẫn và ở giữa lòng Hà Nội, ngờikhông phải Hà Nội cũng toát ra ngay cái chất của mình"[46, 24] Trong ăn uống,

ngời Hà Nội không hấp tấp, vội vàng, họ ăn cho ngon, cho vui chứ đâu phải ăncho no, cho đầy bụng ăn uống với ngời Hà Nội là cả một nghệ thuật Họ khônggặp gì ăn nấy, bạ đâu ăn đó Là ngời Hà Nội, hơn ai hết Thạch Lam, NguyễnTuân, Vũ Bằng đã có nhiều dịp để cảm nhận và viết về nét thanh lịch trong ẩmthực của ngời dân Thủ đô Hãy xem các nhà văn nói về cách ăn ta sẽ thấy rõ điều

đó Vũ Bằng đã khéo léo làm sao khi hớng dẫn cho mọi ngời thởng thức các món

ăn Chẳng hạn ăn ngô là phải ăn thong thả, từng hạt một, nhấm nháp cẩn thận đểnghe cái thú sữa ngô thấm đợm vào môi, vào lỡi mình ăn phở là phải húp một

tí nớc dùng trong vắt không ăn riêng bánh phở rồi để thừa nớc Còn ăn bánhcuốn Thanh Trì nếu " lấy ngón tay nhón từng chiếc bánh đa lên cho khẽ chạmvào môi ta " thì sẽ ngon hơn lấy đũa gắp Cái tiết canh, cháo lòng chính là mộtmón ăn bình dân nhất nhng cũng là "một thức ăn thanh lịch vào bậc nhất" ănmón này không thể nhồm nhoàm tống luôn ba miếng gan hay cổ hũ vào miệng

mà phải nhởn nha gắp từng bộ phận của con heo mà thởng thức Đặc biệt có tí

r-ợu để khà thì tuyệt lắm Với món ăn cổ truyền của ngời Hà Nội - món cốm thìngời ta ăn nh thế nào ? "Cốm không phải là thức ăn của ngời vội, ăn cốm phải ăntừng chút ít, thong thả và ngẫm nghĩ" [42, 74] Bởi vừa nhai nhỏ nhẹ, vừa ngẫmnghĩ thì ta sẽ cảm nhận đợc "cả hơng thơm của những cánh đồng quê của cha

ông ta [7, 74] và "thấy hết đợc cái tính nết quý hoá của hạt nếp bao tử" [38, 868].Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng mỗi ngời có một cách viết khác nhau vềmón ăn cốm vòng của ngời Hà Nội nhng điểm gặp gỡ ở ba nhà văn là họ đềunhìn thấy rất rõ đây là món ăn có cách thởng thức thật thanh lịch, tinh tế Cách

ăn này khác hẳn với cách ăn cốm phàm tục, thô lỗ của bọn giặc: "sớm nó ập vàothấy nắm cốm chim cho trẻ em là bốc bỏ vào miệng nuốt chửng Buổi chiều

đang giã cốm mà nó ập vào thì mới giã đến lợt một cha sạch trấu nó cũng bỏ vàomồm Vừa nuốt, vừa quát, vừa bắn qua ngõ mái nhà" [38, 869]

Nét thanh lịch trong ẩm thực của ngời Hà Nội không chỉ thể hiện trong cách

ăn mà nó còn đợc thể hiện ở cách chế biến, bài trí … của các món ăn Tuy nhiên đểthấy rõ điều này, tôi xin đợc nói tới ở phần ẩm thực Hà Nội của luận văn Vì vậycác món ăn của ngời Hà Nội không đơn thuần là món ăn vật chất mà nó còn làmón ăn tinh thần, gửi gắm tình cảm gia đình, tình yêu quê hơng đất nớc Đến vớinhững món ngon Hà Nội qua sáng tác của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằngngời ta càng yêu hơn thành phố ngàn năm tuổi của chúng ta

Ngời Hà Nội đợc đánh giá thanh lịch nhất ở cách trang phục Tục ngữ cócâu :"ăn Bắc, mặc Kinh" "Kinh" ở đây là chỉ kinh đô Thăng Long; còn Bắc ở

đây là chỉ xứ Kinh Bắc xa Ngời Thăng Long- Hà Nội xa cũng nh nay trong

trang phục luôn giữ đợc vẽ trang nhã, hài hoà, giản dị và mỗi ngời ăn vận đúngvới vị thế xã hội và nghề nghiệp của mình "ăn cho mình, mặc cho ngời", câu ca

ấy thật đúng cho cách lựa chọn trang phục của ngời Hà Nội Trang phục của họkhông diêm dúa, cầu kì, loè loẹt mà nhẹ nhàng nhng chẳng kém phần thanh lịch.Cô Dần trong bài "Hàng nớc cô Dần" của Thạch Lam cũng đã hút hồn bao kháchkhi đến với quán nớc của cô bởi trang phục thanh nhã:

"Cô ăn mặc áo tứ thân nâu cũ, giản dị và đảm đang nh các cô gái Việt Nam.Trong mấy ngày tết ngời ta mới thấy cô khoác cái áo mới hơn một chút, vẫnvành khăn tròn trặn và chặt chẽ hơn Và dới mái tóc đen, lúc đó mới lấp lánh đặt

đá của đôi hoa vàng, bà cụ đánh cho cô năm vàng còn rẻ, làm cái vốn riêng, chắcthế [4, 286]

Cách ăn mặc của các cô gái Hà Thành đã tôn thêm vẻ đẹp mỹ miều của họ:

"Anh có thể đạp cỏ trên hồ Gơm, đợi đến sâm sẩm tối ra ngồi ở Thuỷ Tạ nhìncác cô gái đẹp nh tiên, mặc áo nhung, áo len trăm màu ngàn sắc, in bóng xuống

đáy nớc lung linh [6, 286]

Vẻ đẹp Hồ Gơm tôn thêm vẻ đẹp cho các cô gái hay vẻ đẹp thanh lịch củacác cô gái làm cho Hồ Gơm thêm trong xanh thật khó lòng mà xác định Chỉbiết rằng con ngời và thiên thiên đã hỗ trợ để làm tôn thêm vẻ đẹp cho nhau

Đến với Thơng nhớ mời hai của Vũ Bằng, có thể nhận thấy một hình tợng

trung tâm gây cho ngời đọc nhiều chú ý đó là ngời vợ yêu dấu của nhà văn Ngời

vợ ấy hiện lên trong trang văn của Vũ Bằng thật đẹp: đẹp từ ngoại hình tới nộitâm Ngời vợ ấy đã tần tảo sớm hôm để lo toan cho gia đình Ngời vợ ấy đã rấtyêu chồng, hiểu chồng để chuẩn bị cho anh những món ăn vừa ngon, vừa bổ … của

Vũ Bằng đã nói về vợ với bao yêu thơng và ân tình Trong dòng hoài niệm củanhà văn, ngời vợ yêu thơng hiện lên thật gần nhng cũng thật xa Ngời vợ đã hiện

về trong giấc mơ của anh với màu áo xanh thân thuộc làm sao:

"Ngời sầu xứ, trong cơn mơ thiêm thiếp, phảng phất thấy hình bóng của

ng-ời đàn bà mặc áo xanh đó quen quen"[6, 33]

đầy nhớ thơng

Tóm lại, thanh lịch là nét đẹp mang tính biểu trng của ngời Hà Nội Vẻ đẹp

đó đợc thể hiện từ nhiều phơng diện khác nhau: Từ cách giao tiếp ứng xử, sựsành ăn khéo mặc đến những thú vui tao nhã trong lối sống thờng ngày … của Lànhững nhà văn gắn bó nặng lòng với Hà Nội hơn ai hết Thạch Lam, NguyễnTuân, Vũ Bằng đã cảm nhận và thể hiện lại khá thành công nét thanh lịch củangời Tràng An trong văn chơng của mình Chính Thạch Lam, Nguyễn Tuân, VũBằng đã làm cho vẻ đẹp ngàn đời của con ngời nơi mảnh đất kinh kỳ này thêmphần đẹp hơn, hấp dẫn hơn Tuy nhiên, không ít ngời băn khoăn trớc cuộc sống

đô thị hoá cùng với sự du nhập của văn hoá phơng Tây đã bào mòn đi nét đẹpthanh lịch của ngời dân Thủ đô Là con ngời từng gắn bó sâu sắc với Hà Nội,giáo s Phong Lê đã trăn trở mà tâm sự rằng: Cuộc sống Hà Nội"nay lại quá nhiềuthay đổi, xáo trộn Chỉ cần nhìn vào ăn, mặc, ở, đi lại, làm lụng, chơi bời … của thấychẳng có gì là … của nh cũ" Làm sao để ngời Hà Nội vẫn giữ đợc nét thanh lịch làcả một vấn đề mà nhiều ngời quan tâm Vấn đề này sẽ đợc thực hiện từ sự nỗ lựccủa mỗi một công dân đang sống trên mảnh đất thân yêu "nghìn năm văn hiến".Chúng ta mong muốn và tin tởng rằng ngời Hà Nội sẽ biết dung nạp và tiếp thunhững tinh hoa của thời đại, tinh hoa của mọi miền trên đất nớc để làm cho vẻ

đẹp thanh lịch ngày càng đẹp hơn

2.1.2 Hào hoa

Cùng với thanh lịch, hào hoa cũng là một phẩm chất tốt đẹp cần nói tới củangời Tràng An Nếu thanh lịch là sự thanh nhã, lịch sự thì hào hoa là "rộng rãi vàlịch sự trong cách ứng xử và giao thiệp" [44, 408] Nh vậy là nội hàm của hai từthanh lịch và hào hoa cũng có những điểm tơng đồng Tuy nhiên, trong khuônkhổ của luận văn này tôi mạn phép nói về những phẩm chất đặc trng này của ng-

ời Hà Nội ở mức độ tơng đối chứ không có tham vọng khái quát một cách đúngnhất, chính xác nhất Theo cách hiểu của tôi, hào hoa của ngời Hà Nội đợc thểhiện ở sự tài hoa lịch lãm Nét hào hoa, lịch thiệp của ngời Hà Nội đã đi vào thơ

ca, âm nhạc tự nhiên nhng cũng thật sâu sắc Là ngời yêu Hà Nội hẳn chúng tatừng mến phục những chàng trai Hà Thành biết vợt qua khó khăn, gian khó để

thể hiện vẻ đẹp hào hoa, lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng "Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc, Quân xanh màu lá dữ oai hùm, Mắt trừng giữ mộng qua biên giới, Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm".

Nếu truyện ngắn, tiểu thuyết thể hiện rõ nét h cấu nghệ thuật thì kí là thểloại văn học phản ánh cuộc sống, con ngời một cách chân thực, khách quan Từnhững hồi kí đặc sắc, Vũ Bằng đã cho độc giả có đợc cái nhìn cụ thể, sinh động

về ngời Hà Nội với nét đẹp hào hoa Sống gắn bó với Hà Nội từ thuở bé, sau đó

lại phải chia tay với mảnh đất thơng yêu này Vũ Bằng không tránh khỏi xót xa.Bởi Hà Nội là một phần máu thịt của ông Hà Nội nh bầu khí quyển mát lành để

ông có thể nhận ra từ đó bao điều tốt đẹp Đó là cái đẹp từ thiên nhiên, từ ẩmthực, đến con ngời Con ngời Hà Nội trong kí Vũ Bằng không chỉ hiện lên với vẻ

đẹp thanh lịch mà còn toát lên với nét hào hoa Nét đẹp hào hoa của ngời Hà Nội

đã đợc thể hiện cụ thể, sống động nhất ở ngay bản thân nhà văn Từ một cậu bé

13, 14 tuổi đam mê văn chơng, Vũ Bằng thích viết báo và muốn làm nghề báo.Mong ớc đó của anh đã bị mẹ phản đối nhng anh đã xin lỗi mẹ rồi "đánh đổi tấtcả chỉ để xin lấy về phần mình hơi thở của nghệ thuật, nghệ thuật làm báo, nghệthuật viết văn" Con đờng đến với nghề báo, nghiệp văn của Vũ Bằng không phải

là con đờng bằng phẳng trải đầy gấm hoa Anh đã phải lăn lộn từ toà soạn này

đến toà soạn khác, từ tờ báo này sang tờ báo khác để khẳng định mình Trongnhững năm tháng đầu làm báo, Vũ Bằng cũng đã mắc phải nhiều sai lầm để rồisau hai năm tạ từ Trung Bắc vào Nam, Vũ Bằng đã có sự thay đổi Anh đã ý thức

rõ về nghề nghiệp của mình: "Đợc rồi, ngời ta bảo là làm báo là nói láo ăn tiền,mặc họ, những ngời làm báo chân chính không thể và không bao giờ quan niệmnghề nghiệp của mình nh vậy Hơn cả ai hết, họ biết rằng báo chí là một bộ mônvăn hoá phản ánh sinh động nhất tính chất của một chế độ và cho một chế độ xãhội" [8,189] Tài năng nghệ thuật cùng với niềm đam mê đã giúp cho Vũ Bằng

có đợc những ứng xử đẹp trong nghệ thuật cũng nh trong cuộc sống Vũ Bằng đãnhận thức rõ nghề báo là một nghề trang nghiêm cao quý, có tính năng tranh đấu

và xây dựng, ngời làm báo phải thiết tha với tự do của dân tộc Sự lịch thiệptrong ứng xử với nghề nghiệp đã làm tôn thêm vẻ đẹp hào hoa của nhà báo VũBằng để rồi anh đã "hoà mình với phật tử, sinh viên, học sinh … của đi trong quảng

đại quần chúng nổi lên chống độc tài, áp bức, tranh thủ tự do dân chủ … của" Nét

đẹp hào hoa ở nhà báo Vũ Bằng không chỉ dừng lại ở chỗ biết vợt qua nhữngcám dỗ và những hệ luỵ của cuộc đời để khẳng định mà còn thể hiện rõ khi ông

đã xây dựng lại nét đẹp hào hoa của các bạn văn Trong hồi kí Bốn mơi năm nói láo, Vũ Bằng đã phác thảo lại một cách sinh động những cây bút giàu tài năng

cùng thời với ông nh Vũ Trọng Phụng, Ngô tất Tố, Nam cao, Trần Huyền Trân,Tạ Tỵ … của Những nhà văn đó hội tụ về Hà Nội và đã tô thêm nét hào hoa vốn cócủa ngời Hà Nội Đã có lần Vũ Bằng đã thốt lên những lời từ tận đáy lòng mình:

"Trong thâm tâm tôi phục sát đất … của Tôi phục Tản Đà đã đem đến một cái đẹpcao siêu vào mục đích thi ca cho làng báo, còn Hoàng Tích Chu thì đã làm cáchmạng thực sự trong nghề báo, dám đa ra những cải cách mà lúc đó ai cũng cho làquá ngố"[8, 4] Vũ Bằng rất nể phục tài hoa của Tạ Tỵ (nhà báo, nhà văn, hoạ sỹ

) bởi chính Tạ Tỵ đã nhìn thấy trong đổ nát của chiến tranh vẫn hiện lên một

… của

Hà Nội nên thơ, trữ tình:

Tôi đứng bên này vĩ tuyếnThơng về năm cửa ô xaQuan Chởng đêm tàn dẫn lối

Đê cao hun hút chợ DừaCầu Dền ma dầm lầy lộiGió về đã buốt lòng cha ?Yên Phụ đôi bờ sóng vỗNhị Hà lấp lánh sao tha

Cầu Giấy đờng hoa phợng vĩNhớ nhung biết mấy cho vừa

Sự gắn bó sâu sắc với mảnh đất Thủ đô của ông đã đợc Tạ Tỵ ghi lại bằngnhững cảm xúc chân thành Từ bên này vĩ tuyến nhớ về Hà Nội với nhữngkhông gian cụ thể, xác thực đã làm cho nỗi nhớ càng da diết hơn

Sự hào hoa, lịch duyệt của một tài năng, sự gắn bó sâu sắc với ngời và cảnhvật Hà Nội đã giúp Vũ Bằng cống hiến cho nghệ thuật những áng văn xuôi xuất sắc

Nếu tha hơng làm cho Vũ Bằng không nguôi niềm thơng nhớ về Hà Nội thì

sự gắn bó sâu nặng với Hà Nội đã làm cho Nguyễn Tuân có điều kiện viết nhiềuhơn về con ngời nơi đây Con ngời Hà Nội đã đợc thể hiện nh thế nào qua sángtác của Nguyễn Tuân ? Với tâm hồn say mê cái đẹp, cái tài hoa Nguyễn Tuân đãgiành cả cuộc đời để "săn tìm" cái đẹp Trớc cách mạng, Nguyễn Tuân đã đi tìmcái đẹp ở một thời vang bóng đã qua nh chơi chữ, thả diều, pha trà … của nhng từsau cách mạng ông đã nhận ra rằng cái đẹp không còn là những gì xa vắng củamột thời đã qua mà cái đẹp thật dung dị, gần gũi với quần chúng Mỹ ném bom

Hà Nội, tất cả mọi ngời đều đa nhau đi sơ tán nhng ông vẫn một hai không chịu

rời xa Hà Nội Và rồi cuốn bút kí : Hà Nội ta đánh Mĩ giỏi ra đời đã phản ánh

một cách chân thực cuộc kháng chiến chống Mỹ hào hùng của dân tộc Dới ngòibút của Nguyễn Tuân, ngời Hà Nội đánh Mỹ có cả một vẻ rất riêng, không chỉdũng cảm và mu trí, mà còn có một t thế đàng hoàng ung dung, một phong tháihào hoa tài tử rất Hà Nội :

"Báo động thì vào hầm, tàu nó láng vào trời mình thì tất cả cùng bắn, ngờinào việc nấy, việc xong thì uống bia quanh hồ, ăn bánh tôm cũng quanh hồ" Vuinhất là hôm bơi ra bắt nó (tên giặc lái Mỹ) lại có cả những anh chị em hàng ngày

vẫn chiều chiều ra đây ăn bánh tôm, uống bia nh những ngời vô tích sự" [41, 198]

Chiến tranh ác liệt nhng ngời Hà Nội vẫn không quên hởng thụ thú vui ẩmthực của mình Thú vui ẩm thực là nét đẹp văn hoá của ngời Hà Nội Chính thúvui này đã giúp ngời Hà Nội giải tỏa những mệt nhọc và áp lực do chiến tranh đa

lại để tâm hồn của họ bay bổng hơn, thảnh thơi hơn Trong bài kí ở mặt trận Hà Nội, Nguyễn Tuân đã cho ngời đọc thấy đợc nét hào hoa của ngời Hà Nội trong

chiến đấu Các chàng trai phi công đánh mãi những vùng ngoài Hà Nội nhng

"cũng bay về qua Hà Nội lợn mấy vòng nghiêng cánh để chào thủ đô thân mến

và chiến thắng trong ngày" [39, 648] Cách ăn mừng chiến thắng bay bổng, lãngmạn này chúng ta chỉ bắt gặp ở ngời Hà Nội mà thôi Ngời Hà Nội trong khóilửa chiến tranh nhng vẫn không quên làm đẹp cho thành phố và cho bản thân.Những chàng pháo thủ ngày đêm canh trực trên cầu Long Biên nhng vẫn khôngquên tô điểm cho cây cầu thân yêu của mình đẹp hơn" "Trên tít cù lèo nóc cầu,gió nhiều mà nắng cũng quá nhiều Thế mà đơn vị lại còn trồng đợc cả hoa mờigiờ nữa kia đấy (… của) Nớc tới cái khóm hoa tý ngọ đỏ chót ấy, hẳn lại kéo lênbằng ròng rọc" [38, 631] Tình yêu cái đẹp đã làm cho ngời Hà Nội vợt quanhững gian khó, quên đi những khắc nghiệt để sáng tạo nên cái đẹp, đặc biệt đó

là cái đẹp thuộc về giá trị tinh thần Cái đẹp tinh thần đã nảy sinh nơi mà sự sốngcủa ngời Hà Nội vẫn ngày đêm bị rình rập" Hà Nội nổ súng nhng mà hoa vẫn nở.Hoa trồng ngay nách hầm, đất đào hầm lại vun luôn cho gốc hoa, luống hoa nộithành" [38, 651] Để rồi ngời Hà Nội tô điểm cho mình và cho cả không gian màmình đang sống đẹp hơn: "Quanh hồ chỗ nào mà chả có hầm Mũ mìn rơm thờithợng chống mảnh đạn nhan nhản đi trên đờng Cữ này chả gặt xong lúa bagiăng, sẵn rơm mới, ngoại thành vặn mũ rơm chống Mỹ gánh qua các cửa ô đemvào tiếp tế cho nội thành: năm hào một chiếc (rẻ hơn mua một con chim ngói)cái kiểu mũ bùi nhùi mỗi ngày một chuyến phoóc và cái dáng nó nhẹ nhõm mãikhông ngừng, cho nó hợp cái kỹ tính kén lựa của ngời Hà Nội Những cái hầmtrú ẩn giữa tim thành phố quanh hồ, đào tốt xây chắc rồi nhng lại còn phải đẹpmắt nữa, phải phủ cỏ lên cho nó thật là xanh mợt lên một niềm hy vọng" [38,646] Giặc Mỹ vẫn ngày đêm rải bom và cớp đi nhiều mảnh đời, nhiều niềm vuihạnh phúc của ngời Hà Nội thế nhng chúng không sao ngăn nổi khát vọng hạnhphúc lứa đôi của ngời Hà Nội Một đám cới đã đợc Nguyễn Tuân ghi lại thật cảm

động trong bài kí Đám cới giữa trận pháo Các pháo thủ Hà Nội đã chuẩn bị thật

chu tất cho đám cới của bạn mình: "Phòng cới lộ thiên, căng một màn phôngxanh lơ, một thứ màu da trời trong vắt (không vẩn một vệt mây xốp nào có thểnào là nơi ẩn nấp của tàu bày địch !) Mời bốn bàn lớn nhỏ xếp theo ba hàng đãbày sẵn trên mảnh ruộng khô nẻ còn vơng chân gốc rạ mùa gặt vừa qua Bàn to

bàn nhỏ đều cấu trúc bằng đui đạn 100 li, mũi đạn cắm xuống mặt ruộng Vàtrên bàn đã sẵn sàng chén uống trà, kẹo và thuốc quấn Bàn to hình quả trám, 36quả đạn xếp theo hàng sáu quả Bàn nhỏ 16 quả theo bốn hàng bốn Trang trímàn phông da trời có chữ triện song hỉ, có dòng chữ 25-12-72, có đôi chim bồcâu trắng, có dòng chữ cắt nét to: "Hạnh phúc trong chiến đấu" Chung quanhsân cới là dăm bảy ụ súng tầm cao 100 li, nòng súng hênh hếch nghe ngóng chântrời" [39,803] Đám cới không mâm cao cỗ đầy nhng cũng đầy đủ mọi thứ Nhng

điều đặc biệt là đám cới của đôi bạn trẻ đã in đậm cuộc sống và chiến đấu củangời dân Thủ đô lúc bấy giờ Chủ nhân của đám cới là những ngời con Hà Nộirất anh dũng và hào hoa Bởi trong hạnh phúc tình yêu họ vẫn không quên nhiệm

vụ chính của mình là canh giữ bầu trời Hà Nội nên "cũng có thể trong đêm tânhôn này, nửa đêm về sáng, súng Hà Nội lại nổ rền và hai bàn tay cô dâu đeo mộtthứ gang khác nó vẫn màu mỡ để chỉnh súng nòng 14 li 5" [38, 805]

Nguyễn Tuân đã ghi lại một cách chân thực cuộc sống của Hà Nội lúc bấygiờ trong các bài kí Ông không hề né tránh hiện thực mà vẫn sẵn sàng ghi nhậnhiện thực, dẫu khắc nghiệt tới đâu Đây chính là nét đặc trng của thể loại kí mà

nhà văn đã thể hiện thành công trong Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi Để rồi ngời đọc

vừa có thể nhận ra cả âm hởng sử thi lẫn vẻ đẹp hào hoa lãng mạn của con ngời

Hà Nội trong chiến tranh Tình yêu cái đẹp, sự trân trọng cái đẹp đã làm cho

ời Hà Nội có đợc những ứng xử vô cùng văn hoá Ngay cả cách căm hờn của

ng-ời Hà Nội cũng đẹp nh "những bông thợc dợc huyết dụ bị thơng đang bầm sắc".Ngời Hà Nội nổ súng, tránh bom đạn nhng “bụi phát triển” và mỹ nhânvẫn không chịu để một cành câynào vơng vãi vì vớng vấp hốt hoảng”

Trải qua dòng chảy của thời gian, qua bao gian lao thử thách nhng ngời HàNội vẫn luôn giữ mãi cho mình nét đẹp hào hoa Hào hoa đợc xem là phẩm chất

đặc trng của ngời Hà Nội Nét đẹp đó của ngời Hà Nội không chỉ dừng lại ở việcthể hiện tài năng, ở sự ứng xử lịch thiệp của con ngời nơi đây mà còn đợc thểhiện qua việc họ đã luôn vợt qua mọi gian lao thử thách để giữ cho Hà Nội luôn

đẹp trong mắt mọi ngời Ngời Hà Nội trong kí Thạch Lam, Nguyễn Tuân, VũBằng không hề nản bớc trớc khó khăn mà ngợc lại những khó khăn đó nh là tácnhân để làm nổi bật hơn lên nét hào hoa của họ Ngời Hà Nội trong kí của ThạchLam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng dẫu ở vị thế nào trong xã hội cũng đều toát lên vẻhào hoa lịch lãm Chính vì thế mà có ngời đã cho rằng: hào hoa là phẩm chất đặctrng gốc của ngời Hà Nội mà Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Vũ Bằng đã thể hiệnlại thành công trong văn chơng của mình

2.1.3 Anh dũng

Trải qua 1000 năm hình thành và phát triển, Thăng Long - Đông Đô - HàNội đã bao lần bị hoạ xâm lăng Trớc thực tiễn lịch sử đó, ngời Hà Nội đã anhdũng đứng lên để bảo vệ Thủ đô thân yêu của mình Nếu thanh lịch, hào hoa lànét đặc trng của ngời Hà Nội đợc thể hiện ở mỗi lúc mỗi nơi thì anh dũng làphẩm chất mà ngời Hà Nội có đợc cho mình nhờ kinh qua các cuộc chiến đểbảo vệ Thủ đô.

Hoà vào không khí chiến đấu của toàn dân tộc, ngời Hà Nội cũng đã anhdũng vợt qua mọi gian lao thử thách của ma bom bão đạn để đem lại sự bình yêncho Thủ đô thân yêu Có một thời khẩu hiệu "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh"

đợc xem là lẽ sống cao đẹp của ngời Hà Nội Vì thế những ngời con Hà Nội

b-ớc vào cuộc chiến không hề mảy may một chút t lợi cá nhân mà xem cái chết

nhẹ nh lông hồng "Rải rác biên cơng mồ viễn xứ, Chiến trờng đi chẳng tiếc đời xanh, áo bào thay chiếu anh về đất, Sông Mã gầm lên khúc độc hành" (Tây Tiến

- Quang Dũng)

Chớp lấy thực tiễn lịch sử của Hà Nội trong cuộc kháng chiến chống Mỹ,nhà văn Nguyễn Tuân đã ghi lại một cách chân thực, khách quan không khí

chiến đấu sôi động của ngời Hà Nội qua tập bút kí khá nổi tiếng Hà Nội ta đánh

Mỹ giỏi Nhan đề của tập bút kí này nh là sự ngợi ca tán dơng của nhà văn

Nguyễn Tuân về khả năng đánh Mỹ tuyệt vời của ngời Hà Nội Những ngời thật,việc thật những con số máy bay bị bắn rơi đã đợc nhà văn ghi lại thật chính xáctrong tập bút kí này

Đến Việt Nam, bắn phá Hà Nội giặc Mỹ có tham vọng đa đất nớc ta trở vềthời kỳ đồ đá Đi xâm lợc nớc ngời ấy vậy mà chúng dám rêu rao rằng: "dân tộc

ta chỉ thích có chinh chiến, không muốn thơng lợng hoà bình nh chúng đã trí trá

đề ra, bởi vì thiếu cái chất cốt hoà bình" [38, 670] Giọng điệu bịp bợm củachúng đã trái với những gì mà chúng đã gây ra cho Việt Nam Vào Việt Namchúng đã gây ra biết bao tội ác và cớp đi biết bao hạnh phúc của những ngời convô tội Chúng đã càn quét, đốt giết khắp mọi nơi Tại Hà Nội, nhân dân cha hàngắn xong cả những vết thơng do bom Mỹ gây ra ở nội thành trong hai ngày 13 và

14 tháng 12 năm 1966 thì lại phẫn nổ vì chúng lại rải bom vào cả ngày Noen.Nhng hủy diệt Thủ đô đâu phải là chuyện giản đơn miệng nói là tay chúng có thểlàm đợc Với khát vọng hoà bình ngời Hà Nội đã không ngần ngại nói rõ quan

điểm của mình: "Biến cố lịch sử đã đặt chúng tôi phải đụng độ đơng đầu sốngmái với bọn hiếu chiến Hoa Kỳ thì dĩ nhiên chúng tôi càng tìm hiểu Hoa Kỳ vềmọi mặt bằng mọi cách và bằng mọi điều kiện có thể của mình Lực l ợng võtrang cả nớc tôi tìm hiểu cách đánh của quân đội Mỹ, đánh cho tiệt đi cái cách

nghĩ phản khoa học và trịch thợng đó của bọn phát xít Hoa Kỳ hợm hỉnh về súng

đạn và tính du côn lộng hiểm" [38, 682]

Với lí lẽ dứt khoát, ngời Hà Nội đã cho giặc Mỹ thấy rõ quyết tâm tiêu diệt

kẻ thù của mình "Hà Nội không phải đất thánh, theo nghĩa tín đồ hành hơng

nh-ng Hà Nội là một đất thiênh-ng, kẻ nh-ngoài nào mà xúc phạm vào nó thì phải đền tội"[38, 725] Ngời Hà Nội từ bao đời nay đã cùng nhau đứng lên để bảo vệ Thủ đôcủa mình mỗi khi có nạn ngoại xâm Chúng ta từng biết tới một Lý Thờng Kiệtlập nhiều công lạ trong sự nghiệp phá Tống Bình Chiêm Chúng ta cũng từngmến phục một Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản dựng cờ đỏ mộ chống ngoại xâm.Tiếp nối những trang sử vẻ vang đó, hôm nay những ngời con thân yêu của HàNội đã cùng nhau đứng lên anh dũng, để đánh lại kẻ thù Ngời Hà Nội không kểtuổi tác, không phân biệt giới tính mà đã đồng tâm hiệp lực để ra trận diệt thù

"Hà Nội xa, hình nh chỉ có chàng trai lập công lạ Nhng Hà Nội hôm nay đã cónhững cô gái thật là đảm (… của) Cô gái Hà Nội rời tay lái máy cày cầm súngchống tàu bay Mỹ, bắn cả súng trờng, bắn cả trung liên, bắn đến cả đại liên Đấtnớc ngày nay từ Nam chí Bắc đâu đâu cũng đều nổi lửa đốt giặc Mỹ, đâu đâucũng có sự đóng góp của cô gái Thủ đô Cái máu Hà Nội cũng dự phần nào thứmáu huyết trẻ của biết bao đoàn thanh niên xung phong khắp nơi, có những nơithật là cách xa Hà Nội mỗi khi voi vọi nhìn về "[38, 657]

Không ngại hiểm nguy, ngời Hà Nội đã đứng từ nhiều tầm không gian khácnhau để đánh Mỹ: đánh Mỹ bằng súng từ dới đất bắn lên và bay cả lên cao mà

tiêu diệt kẻ thù từ phía dới Trong bài kí Hà Nội diệt B52, Nguyễn Tuân đã ghi

lại không khí của Bệnh viện Bạch Mai sau trận càn B52 của Ních Xơn Bao trùmlên bệnh viện là sự đổ nát, là mất mát đau thơng nhng vợt lên những bi thơng đóngời Hà Nội đã anh dũng đứng lên để tiêu diệt kẻ thù, giữ gìn bầu trời Thủ đô.B52 với giặc Mỹ đồng nghĩa với tội ác, với chết chóc nhng ngời Hà Nội đâu có

sợ nó: "B52 hay có thêm B72, B73 gì đi nữa thì vẫn cứ bị kéo xuống cái mặt đấtquê Việt Nam mà chúng mày định làm bình địa Và giặc lái trẻ em 12 tuổi, 14tuổi cũng bắt đợc” [38,305] Bằng trí tuệ, bằng sự anh dũng ngời Hà Nội khôngngại hiểm nguy nên chỉ trong 7 ngày (từ đêm 18-12 đến đêm chúa nằm trênmáng cỏ năm 1972) đã tiêu diệt, xơi tái 11 cỗ B52 của giặc Mỹ Trong cuộcchiến ngời Hà Nội đã tạo ra những "ải lửa" những "toạ độ chết" làm khiếp đảmbiết bao kẻ thù Vì thế trớc đây đến Hà Nội hăm hở bao nhiêu thì đến nay chúnglại tỏ ra chán ngấy Hà Nội bấy nhiêu "Hà Nội mà mỗi lần lới lửa, tên lửa mỗilên thổi rồng lửa bay lên nền trời hanh xanh Thăng Long, lại hết nh hạ bút viếtchữ Hán lá bùa thiêng khanh đứng lại và đốt luôn các thứ "con ma", "thần sấm",