Khảo sát một số giống hoa cúc tại nghệ an luận văn tốt nghiệp đại học

Chính vì thế vấn đề được đặt ra là làm thế nào để chọn được những giống hoa cúc vừa mới và đẹp, vừa thích hợp với điều kiện tự nhiên của vùng sinh thái tại Nghệ An là vấn đề cần thiết nê

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo ThS Nguyễn Thị Bích Thủy cùng với các thầy cô giáo khoa Nông - Lâm - Ngư đã tận tình giúp đỡ, dìu dắt, hướng dẫn em trong quá trình học tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này.Tôi xin chân thành cảm ơn ThS Lê thị Thanh Thủy và Kỹ sư Hồ Ngọc Giáp cùng tập thể cán bộ thuộc bộ môn Rau - Hoa của Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông Nghiệp Bắc Trung Bộ - Thành phố Vinh đã giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi thực hiện tốt khóa luận tốt nghiệp này

Thành thực cảm ơn gia đình, người thân và các bạn bè gần xa đã tạo niềm tin

và động lực giúp tôi hoàn thành tốt đề tài khóa luận này

Mặc dù bản thân đã hết sức cố gắng trong quá trình thực tập song do thời gian và kiến thức còn hạn chế, mặt khác đây cũng là lần đầu tiên tôi được trực tiếp thực hiện một đề tài khoa học nên sẽ còn nhiều thiếu sót Kính mong quý thầy cô giáo, bạn bè đóng góp ý kiến giúp tôi hoàn thiện kiến thức hơn

Xin chân thành cảm ơn.

Nghệ An , tháng 5/2012

Sinh viên:

Đàm Thị Loan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu khoa học này là do tôi trực tiếp thực hiện, là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được sử dụng để công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác Nội dung luận văn có tham khảo và sử dụng các tài liệu, thông tin được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí và các trang web theo danh mục tài liệu của luận văn

Nghệ An , tháng 5/2012

Người cam đoan:

Đàm Thị Loan

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hoa là một sản phẩm đặc biệt của cây trồng, trong cuộc sống của con người hoa chiếm một vị trí thẩm mỹ quan trọng Nó tượng trưng cho hòa bình, tuổi trẻ, tình yêu, tình hữu nghị, niềm vui và sự tốt lành Và hoa không chỉ tô điểm cho cuộc sống bận rộn của con người, đem lại sự thoải mái thư giãn mà chúng còn đem lại giá trị kinh tế cao hơn hẳn so với những cây trồng khác

Hoa cúc (Chrysanthemum sp.) nguyên sản ở Trung Quốc và được coi là một

trong 10 loại hoa truyền thống thuộc loại cây trồng làm cảnh lâu đời, được ưa chuộng và phổ biến nhất ở Việt Nam, hoa cúc có đặc tính khi tàn héo hoa và cánh hoa không rơi rụng vẫn dính trên cành nên người xưa thường ca ngợi đặc tính này của hoa cúc

Người Việt Nam coi hoa cúc là một trong bốn cây tượng trưng cho bốn mùa "

Tứ quý " (Tùng, Trúc, Cúc, Mai ) ở nước ta hoa cúc được du nhập vào từ thế kỷ

XV đến thế kỷ XIX và đã hình thành một số vùng chuyên canh hoa để cung cấp cho nhân dân Loài hoa này không chỉ hấp dẫn người tiêu dùng về màu sắc, hình dáng, mùi thơm kín đáo, sự đa dạng về cơ cấu chủng loại, là loại hoa đứng đầu bảng mà còn thu hút các nhà sản xuất kinh doanh hoa bởi đặc tính rất bền tươi lâu,

lá xanh dễ dàng trong việc bảo quản vận chuyển đi xa mà không phải bất cứ loại hoa nào cũng có Các nhà khảo cổ học Trung Quốc đã chứng minh rằng từ đời Khổng Tử người ta đã làm lễ thắng lợi hoa vàng (hoa cúc) và cây hoa cúc đã đi vào các tác phẩm hội hoạ, điêu khắc Còn ở Nhật Bản hoa cúc là loại hoa quý (quốc hoa) thường được dùng trong các buổi lễ trang trọng và người Nhật Bản luôn coi hoa cúc là người bạn thân tình

Hiện nay Cúc được trồng phổ biến khắp mọi nơi, có mặt ở các vườn hoa, công viên, bàn làm việc, trong các buổi lễ hội Cúc có mặt từ nông thôn đến thành thị, từ miền núi đến đồng bằng và được sử dụng với nhiều mục đích khác nhau như: Hoa dùng để cắm lọ, chơi cả cây, cả bụi trong chậu, trang trí vườn cảnh

Một số loại hoa cúc không chỉ để chơi hay thưởng thức mà chúng còn có rất nhiều công dụng như làm hương liệu, dược liệu rất quý Người xưa thường dùng cành lá non của hoa làm món ăn, dùng hoa cúc để cất rượu còn có công hiệu kéo dài tuổi thọ, trong hoa cúc có nhiều thành phần vitamin như A,B, Axit amin và hàm lượng dầu nhanh tiêu phong phú, có thể ngăn ngừa lão hoá phòng và chữa bệnh to tim Người Nhật Bản dùng nước cất từ cánh hoa cúc làm thuốc chữa trị và phòng chống các bệnh ung thư

Ở Việt Nam, cây hoa có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế của các vùng trồng hoa, cây hoa đem lại hiệu quả kinh tế cao gấp 5-20 lần so với trồng các cây trồng khác Mô hình trồng hoa đồng tiền tại Tây Tựu (Từ Liêm, Hà Nội) thu 50 - 60 triệu đồng/ sào/ năm Mô hình trồng hoa hồng ở Mê Linh (Vĩnh Phúc) thu 10 - 15 triệu đồng/ sào năm Mô hình trồng hoa cúc ở Tây Tựu, Nhật Tân (Hà Nội) cũng thu 12 - 15 triệu đồng/ sào/ năm Đặng Văn Đông, Đinh Thế Lộc (2003) [5]

Hiện nay có rất nhiều loại hoa cúc được trồng phổ biến ở nước ta Tuy nhiên mỗi vùng miền thì có điều kiện sinh thái khác nhau nên cần chọn những giống phù hợp với điều kiện nhằm phát huy hết tiềm năng Như ta đã biết những giống hoa cúc mới lạ với màu sắc khác nhau đang là "cơn sốt" của người trồng hoa Thực trạng của những vùng trồng hoa, cụ thể là vùng ven thành phố Mỹ Tho, nông dân

đã và đang gặp phải vấn đề khó khăn trong sản xuất Đó là việc trồng những giống cúc mới có nguồn gốc từ Đà Lạt mà chưa qua khảo sát và đánh giá chúng đã đưa đến tình trạng có giống chỉ sinh trưởng và không phát triển hoặc đã cho hoa ngay sau khi trồng một thời gian ngắn Chính vì thế vấn đề được đặt ra là làm thế nào để chọn được những giống hoa cúc vừa mới và đẹp, vừa thích hợp với điều kiện tự nhiên của vùng sinh thái tại Nghệ An là vấn đề cần thiết nên chúng tôi tiến hành đề tài: "Khảo sát một số giống hoa cúc tại Nghệ An" được thực hiện nhằm khảo sát khả năng sinh trưởng, phát triển và chất lượng hoa của các giống cúc từ tập đoàn hoa cúc thu thập để chọn ra giống cúc đẹp, lạ và thích hợp có triển vọng sản xuất ở điều kiện địa phương, góp phần làm phong phú chủng loại hoa cúc ở Nghệ An nói riêng và vùng Bắc Trung Bộ nói chung

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

2.1 Mục đích

- Từ các giống hoa cúc được thu thập, chọn ra những giống có ưu điểm: sinh trưởng, phát triển tốt, lạ mẫu mạ đẹp, chất lượng hoa cao, màu sắc đẹp phù hợp với thị hiếu, có khả năng chống chịu tốt với các điều kiện bất thuận, cho thu nhập cao và thích ứng tại Nghệ An

- Góp phần tạo ra nguồn vật liệu phong phú phục vụ cho công tác chọn tạo giống những năm tiếp theo

Nghiên cứu khả năng nhiễm sâu bệnh của các giống cúc

Xác định hiệu quả kinh tế, chất lượng và thị hiếu của người tiêu dùng

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

3.1 Ý nghĩa khoa học

- Là bước khởi đầu nhằm góp phần hoàn chỉnh các công trình nghiên cứu chọn tạo ra các giống phù hợp vùng sinh thái Nghệ An nói riêng và vùng BTB nói chung

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp các dẫn liệu khoa học về một số giống hoa cúc ở Việt nam được trồng ở trong điều kiện sinh thái Bắc trung Bộ và làm cơ sở cho việc nghiên cứu đưa ra sản xuất cho các vụ sau này

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Thu thập được nhiều giống khác nhau, phong phú về thể loại: hình dạng, màu sắc đáp ứng nhu cầu của Nghệ An cũng như sinh thái vùng BTB

- Khảo sát toàn diện các giống thu thập trên các mặt:

+ Nắm được đặc điểm các giống cúc khác nhau

+ Tính chống chịu và đánh giá triển vọng của các giống

Trên cơ sở nghiên cứu các chỉ tiêu hình thái, đặc điểm sinh trưởng và phát triển, chất lượng, khả năng nhiễm bệnh của giống cúc xác định được những giống cúc thích nghi nhất.

Vì vậy, việc tìm ra giống hoa cúc thích hợp có ý nghĩa rất lớn tại Nghệ An, góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng mang lại hiệu quả kinh tế cao, phục vụ nhu cầu thị hiếu cho người dân Từ đó, góp phần xây dựng nền nông nghiệp bền vững cho Nghệ An cũng như vùng BTB

CHƯƠNG 1.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

1.1.1 Cơ sở khoa học

Trong các khâu của quá trình sản xuất thì giống là một yếu tố hết sức quan trọng, là yếu tố đầu tư ít tốn kém, nhưng lại đem lại hiệu quả kinh tế rất lớn Tuy nhiên giống cây trồng lại mang tính khu vực hóa, mọi tính trạng và đặc tính của giống chỉ biểu hiện trong những điều kiện ngoại cảnh nhất định như: đất đai, khí hậu, thời tiết, và các biện pháp kỹ thuật

Cơ sở di truyền của chọn giống là sự di truyền và biến đổi của giống trong môi trường nhất định Giống mang tính di truyền đồng nhất, có sự đồng nhất về tính trạng, hình thái và một số đặc tính nông sinh học Tất cả các khâu của quá trình sản xuất giống cây trồng đều nhằm mục đích cuối cùng là tạo ra những giống mới có năng suất cao, chất lượng tốt, phù hợp thị hiếu của người tiêu dùng, khả năng chống chịu với điều kiện ngoại cảnh bất thuận cũng như các đối tượng sâu bệnh hại

Thực tế cho thấy một số giống tốt được đưa vào sản xuất qua một số năm đã trở nên thoái hoá giữa tác động trực tiếp của điều kiện tự nhiên như: đất đai, thời tiết, khí hậu và trình độ thâm canh của người dân làm cho năng suất, phẩm chất, khả năng chống chịu sâu bệnh hại giảm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế Chính vì

vậy việc khảo sát và đáng giá để đưa ra giống mới có tiềm năng và năng suất cao, chất lượng tốt, hiệu quả kinh tế cao phù hợp với từng vùng sinh thái, phù hợp thị hiếu người tiêu dùng và khả năng chống chịu với sâu bệnh hại chính đang là vấn

đề đáng quan tâm hiện nay của các nhà chọn giống

Những năm qua cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, công nghệ chọn tạo giống đã trở thành môn khoa học mang tính chất tổng hợp liên quan chặt chẽ với các ngành khác nhau như: thực vật học, di truyền học, sinh thái học, côn trùng, bệnh cây, bảo quản và chế biến đặc biệt bằng các biện pháp lai tạo, xử lý đột biến, nuôi cấy mô tế bào đã tạo ra nhiều giống mới có tính thích nghi tốt và đạt năng suất cao

Hiện nay việc chơi hoa và trồng các giống cúc cổ truyền đã bị mai một đi rất nhiều, do những giống này năng suất kém, hoa nhỏ giá trị kinh tế không cao mà thời gian sinh trưởng lại kéo dài Từ khi có cơ chế thị trường, việc chơi và trồng hoa không chỉ là thú vui mà còn là nguồn thu nhập đáng kể cho người trồng hoa Nhiều giống cúc mới nhập nội có năng suất cao, chất lượng hoa tốt, màu sắc đa dạng, thời gian sinh trưởng ngắn có thể trồng nhiều vụ trong một năm đã và đang thay thế dần những giống cũ như các loại cúc đại đóa, móng rồng, bạch khổng tước,

Qua khảo sát, đánh giá một số giống cúc thu thập để tìm ra những giống có khả năng thích ứng trong điều kiện sinh thái ở Nghệ An Xác định các chỉ tiêu sinh

lý, sinh hóa liên quan đến năng suất, phẩm chất khả năng chống chịu trên đất cát vùng BTB và đưa ra những giống hoa có triển vọng cho năng suất cao

1.1.2 Cơ sở thực tiễn

Hoa cúc là một loài hoa mang lại giá trị kinh tế cao Thực tế người sản xuất hoa đã có nhiều bước cải tiến về giống cũng như kỹ thuật trồng nhưng năng suất vẫn còn hạn chế, nguyên nhân chính là do chúng ta chưa qua khâu khảo sát và đánh giá đã đưa đến tình trạng cây trồng sinh trưởng kém, năng suất thấp chưa thể chọn được giống phù hợp với điều kiện của từng vùng sinh thái khác nhau Từ đó không phát huy được hiệu lực tiềm năng của từng giống kéo theo đó chưa phát huy

được các điều kiện khác làm cây sinh trưởng kém và dễ mắc sâu bệnh, chất lượng hoa giảm, hiệu quả kinh tế thấp Giống cây trồng, vật nuôi, vi sinh vật là những nhóm sinh vật nói chung và hoa cúc nói riêng có các đặc điểm di truyền nhất định,

có các phản ứng với điều kiện ngoại cảnh khác nhau, thích hợp với các điều kiện khí hậu, sinh thái, dinh dưỡng và kĩ thuật sản xuất nhất định.Vì vậy chúng ta nên khảo sát khả năng sinh trưởng, phát triển và chất lượng hoa của các giống cúc từ tập đoàn đã thu thập để chọn ra những giống đẹp, lạ thích hợp với điều kiện địa phương góp phần làm phong phú chủng loại hoa cúc ở Nghệ An

1.2 Tổng quan về cây hoa cúc

1.2.1 Giới thiệu chung

Hoa cúc là loại cây hai lá mầm (Dicotyledonace) thuộc phân lớp cúc (Asterales), họ cúc (Asteraceae), phân họ giống hoa cúc (Asteroideae), chi Chrysanthemum (Võ Văn chi, Dương Đức Tiến, 1988) [3]

Người Việt nam yêu hoa cúc không chỉ do hình dáng mà còn do cách sử dụng rất phong phú Hoa cúc có màu sắc hoa đa dạng, lâu tàn và khả năng phân cành lớn nên cúc có thể dùng để cắm lọ hay bấm ngọn, tạo tán để trồng chậu ở các khuôn viên, vườn hoa, dùng trong các ngày sinh nhật, hội nghị, lễ tết Một số loại hoa cúc như kim cúc, Bạch cúc còn được sử dụng vào mục đích làm thuốc chữa đau đầu hay hoa mắt, chóng mặt (Võ Văn Chi, Dương Đức Tiến, 1988) [3] (Lê kim Biên, 1984) [2]

Năm 1984, Lê kim Biên (1984) [2] khi nghiên cứu phân loại họ cúc cho thấy

riêng chi Chrysanthemum L (Đại cúc) ở Việt Nam có 5 loài, trên thế giới có 200

loài, và có khoảng 1000 giống Các giống cúc hiện trồng chủ yếu được sử dụng làm hoa hoặc cây cảnh, do đó hoa thường có kích thước từ trung bình đến to, nhiều

màu sắc như trắng, vàng, đỏ, tím, hồng Một số loại cúc thuộc chi chrysanthemum

L được trồng phổ biến như:

- Chrysanthemum cinerieafolium (cúc từ Trùng) cây sống dai, có lông tơ, cao

khoảng 50- 70 cm Thân mọc thẳng đứng có cạnh lồi, lá mọc cách kiểu lông chim Hoa được dùng chế biến thuốc trừ sâu

- Chrysanthemum indicum (Cúc vàng hay kim cúc) được trồng nhiều ở châu

Á, có nguồn gốc từ Trung Hoa, Nhật Bản Cây dạng thân cỏ, sống lâu năm, cây có thể cao hơn 100 cm

- Chrysanthemum morifolium (cúc trắng): có nguồn gốc từ Trung Quốc được

trồng ở vùng núi Nam trung bộ và các tỉnh miền bắc Việt Nam, được dùng làm thuốc hay cây cảnh Thân dạng thân cỏ, sống lâu năm hay một năm

Trên thực tế thế giới có tới 7000 giống cúc đã đưa vào sử dụng đa dạng về chủng loại, màu sắc vô cùng phong phú (Anderson N.O, 1987) [30]

- Chrysanthemum macimum (cúc trắng lớn) có nguồn gốc từ Châu Âu được

trồng rộng rãi trên thế giới với mục đích làm hoa cắt hoặc trồng ở bồn lớn Cây sống lâu năm cao từ 70- 100 cm

- Chrysanthemum conirium (rau cải cúc, cúc tần ô) có nguồn gốc từ vùng

trung cận đông, cây sống hàng năm, thân mọc thẳng đứng, phân nhánh thành bụi, cây cao đến 120cm

Năm 1993, Trần Hợp [9] đã phân loại cây hoa cúc thuộc nhóm cây thân cỏ có hoa làm cảnh và cũng đã đưa ra một số loài hoa cúc trồng ở Việt Nam như cây tần

ô (rau cúc C.coronarium Linn), cây cúc trắng (C Morifolium), cây cúc vàng (C.indicum) và cúc từ trùng (C.cinerieafoliumvis).

Như vậy trong chi Chrysanthemum có rất nhiều loài và nhiều chủng giống

khác nhau như việc phân loại cúc vẫn chưa được thống nhất

1.2.2 Đặc điểm thực vật học của hoa cúc

a Thân

Hoa cúc thuộc loại thân thảo (hay còn gọi là thân cỏ) có khả năng phân nhánh mạnh, có nhiều đất giòn, dễ gãy Cây càng lớn thân càng cứng, cây cao hay thấp còn tuỳ thuộc vào giống Ở Việt Nam cây có thể cao 30 - 80cm, trong điều kiện ngày dài cây cúc có thể cao đến 1,5 -2m

b Lá

Thường là lá đơn, mọc so le nhau có xè thuỳ và răng cưa sâu Mặt dưới lá bao phủ một lớp lông tơ, mặt trên nhẵn, gân hình mạng lưới Từ mỗi nách lá

thường phát sinh một mầm nhánh phiến lá có thể to hay nhỏ, dày hay mỏng, màu xanh đậm, xanh nhạt hay xanh vàng là phụ thuộc vào từng giống.

c Rễ

Rễ cây hoa cúc là rễ phụ phát triển nhiều như rễ chùm, rễ cây ít ăn sâu mà phát triển heo chiều ngang Rễ có nhiều lông hút nên khả năng hút nước và dinh dưỡng mạnh Những rễ này không phát sinh từ mầm rễ của hạt mà từ những rễ mọc ở mấu của thân cây gọi là mắt ở những phần sát trên mặt đất

d Hoa

Hoa cúc chính là nhiều hoa nhỏ hợp lại trên một cuống hoa, hình thành hoa

tự hình đầu trạng Hoa có thể lưỡng tính hay đơn tính Hoa kép nhiều hơn hoa đơn

và thường mọc nhiều hoa trên một cành phát sinh từ các nách lá Hoa có nhiều màu sắc khác nhau (trắng, vàng, đỏ, tím, xanh ) đường kính hoa từ 1,5 - 12cm Những cánh hoa ở phía ngoài thường có màu sắc đậm hơn xếp thành nhiều tầng,

sẽ chặt hay lỏng tuỳ theo từng giống Cánh có nhiều hình dáng khác nhau, cong hoặc thẳng, có loại cánh ngắn đều, có loại dài, cuốn ra ngoài hay cuốn vào trong

e Quả

Là một quả bế khô chỉ chứa 1 hạt Hạt có phôi thẳng và không có nội nhũ

1.2.3 Yêu cầu sinh thái của cây hoa cúc

a Nhiệt độ

Nhiệt độ thích hợp cho cây sinh trưởng phát triển là từ 100C – 350C Nhiệt độ trên 350C và dưới 1000C cúc sinh trưởng phát triển kém Ở thời kỳ cây con cúc cần nhiệt độ cao hơn các thời kỳ khác Đặc biệt thời kỳ ra hoa nếu đáp ứng các yêu cầu nhiệt độ cần thiết thì hoa sẽ to và đẹp Ban ngày cây cần nhiệt độ cao hơn để quang hợp, còn ban đêm nhiệt độ cao sẽ thúc đẩy quá trình hô hấp làm tiêu hao các chất dự trữ trong cây

trưởng cần ánh sáng ngày dài trên 13 giờ nhưng ở giai đoạn trổ hoa cây chỉ cần ánh sáng ngày ngắn 10 - 11 giờ, nhiệt độ không khí dưới 200C.

Với yêu cầu ánh sáng như vậy thì cúc thích hợp với thời tiết thu đông và đông xuân ở nước ta Hiện nay một số giống cúc mới nhập nội nước ta có thể ra hoa trong điều kiện ánh sáng ngày dài điển hình như CN93, CN98, tím hè, cúc vàng Đà Lạt rất thích hợp với vụ xuân hè và hè thu Điều này cho phép ta sản xuất cúc quanh năm thay vì trước đây chỉ có hoa cúc nở vào mùa thu

c Ẩm độ

Thích hợp nhất cho cây sinh trưởng phát triển là độ ẩm đất 60 - 70%, độ ẩm không khí 55 - 65% Nếu độ ẩm trên dưới 80% cây sinh trưởng mạnh, nhưng dễ phát sinh sâu bệnh làm ảnh hưởng năng suất chất lượng hoa

Lân (P): Có tác dụng làm cho bộ rễ phát triển mạnh thân cứng, hoa bền, màu sắc đẹp chóng ra hoa, giúp cây hút đạm nhiều và tăng khả năng chống rét cho cây Thiếu lân, bộ rễ kém phát triển cành nhánh ít, hoa chóng tàn, màu nhợt nhạt, hoa ra muộn Cúc yêu cầu lân đặc biệt mạnh vào thời kỳ phân hoá mầm hoa

Kali (K) giúp cho cây tổng hợp, vận chuyển các chất đường bột trong cây, giúp cây chịu hạn, chịu rét, chống chịu sâu bệnh Thiếu K màu sắc hoa không tươi thắm, mau tàn

Các nguyên tố vi lượng: Cây cần ít nhưng không thể thiếu và không thể thay thế được như Ca, Mg, B, Mn,…

1.3 Tình hình sản xuất, tiêu thụ và nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 1.3.1 Trên thế giới

1.3.1.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ hoa cúc trên thế giới

Cây hoa cúc (Chrysanthemum sp.) được định nghĩa từ Chrysos (vàng) và anthemum (hoa) bởi Line 1753, là một trong những loại cây trồng làm cảnh lâu đời

và quan trọng nhất trên thế giới Hoa cúc có nguồn gốc từ Trung Quốc và Nhật Bản, các nhà khảo cổ học Trung quốc đã chứng minh rằng từ đời khổng tử người

ta đã dùng hoa cúc để mừng thắng lợi và cây hoa cúc đã đi vào các tác phẩm hội họa, điêu khắc từ đó Ở Nhật Bản cúc là một loại quý (quốc hoa) thường được dùng trong các buổi lễ quan trọng Người Nhật bản coi cúc là người bạn tâm tình (Đặng Văn Đông và cs, 2003)[5] Theo tài liệu cổ Trung Quốc thì hoa cúc có cách đây 3.000 năm Trong văn thơ hán cổ, hoa cúc có 30- 40 tên gọi khác nhau như:

Nữ hoa, Cam hoa, Diên hoa Hoa cúc có nguồn gốc từ một số loài hoa hoang dại thuộc loại cúc dendrathema, trải qua quá trình chọn lọc lai tạo và trồng trọt, từ những biến dị để có những giống cúc như ngày nay (Đặng văn Đông, 2005) [6] Với cuộc sống ngày càng cao, nhu cầu hoa ngày càng lớn, có rất nhiều các chủng loại hoa đã được sử dụng để sản xuất và thương mại trên thế giới Trong các chủng loại hoa đó thì hoa cúc là một trong những loại hoa được ưa chuộng và phổ biến nhất Cúc được trồng khắp nơi, cúc có mặt ở các vườn hoa, công viên, phòng khách, bàn làm việc, lễ hội Ngoài giá trị thẩm mĩ hoa cúc còn đóng vai trò trong các lĩnh vực khác như y dược, nghệ thuật văn hóa, xã hội Cuộc sống ngày càng cao, nhu cầu hoa ngày càng lớn, có rất nhiều các chủng loại hoa đã được sử dụng

để sản xuất và thương mại trên thế giới Trong các chủng loại hoa đó thì hoa cúc là một trong những loại hoa được ưa chuộng và phổ biến nhất được trồng khắp nơi, cúc có mặt ở các vườn hoa, công viên, phòng khách, bàn làm việc, lễ hội Ngoài giá trị thẩm mĩ hoa cúc còn đóng vai trò trong các lĩnh vực khác như y dược, nghệ thuật văn hóa, xã hội

Ở nhiều nước trên thế giới như Hà Lan, Pháp, Bungari… đã có nền sản xuất hoa rất phát triển và là nguồn thu nhập quan trọng của đất nước Theo Roger và

Alan (1998) năm 1995 giá trị sản lượng hoa trên thế giới đạt 20 tỷ USD đến năm

1997 đạt 27 tỷ USD và dự kiến đầu thế kỷ 21 đạt 40 tỷ USD, trong đó Nhật Bản khoảng 3,731 tỷ USD, Hà Lan khoảng 3,558 tỷ USD, Mỹ khoảng 3,270 tỷ USD Đào Thanh Vân (Chủ biên), ThS Đặng Thị Tố Nga (2007) [24] Theo báo cáo của năm 2005 của FAO, giá trị sản lượng hoa, cây cảnh của toàn thế giới năm 1995 đạt

45 tỷ USD (tốc độ tăng bình quân năm là 20%) Trên thế giới có 3 thị trường tiêu thụ hoa chính là Mỹ, các nước Châu Âu và Nhật Bản (Buschman và cộng sự 2005) [32] Hàng năm giá trị hoa cắt trên thế giới khoảng 25 tỷ USD, đứng đầu trong 4 nước xuất khẩu hoa trên thế giới là Hà Lan 1.590 triệu USD, Cô- lôm- bi- a 430 triệu USD và Ixraen 135 triệu USD (Nguyễn văn Tấp, 2008) [19]

Sản xuất hoa đã mang lại lợi ích to lớn cho nền kinh tế các nước trồng hoa trên thế giới Diện tích trồng hoa trên thế giới ngày càng được mở rộng và không ngừng tăng lên Trong những năm gần đây, ngành sản xuất hoa cắt và cây cảnh không ngừng phát triển và mở rộng ở nhiều nước trên thế giới như: Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Hà Lan, Mỹ, Pháp, Đức, Anh, Úc, Niu- di- lân, Kê- ni- a, Ê- cu- a- do, cô- lôm- bi- a, Ixraen,

Hiện nay Trung Quốc là nước có diện tích trồng hoa, cây cảnh lớn nhất thế giới với diện tích là 122.600 ha, nước có diện tích trồng hoa cây cảnh lớn thứ hai là

Ấn Độ: 65.000 ha Mỹ là nước đứng thứ 3 với khoảng 23.300 ha (AIPH, 2004) [31]

Hà Lan là một trong những nước lớn nhất trên thế giới về xuất khẩu hoa cây cảnh nói chung và xuất khẩu cúc nói riêng Diện tích trồng cúc của Hà Lan chiếm 30% tổng diện tích trồng hoa tươi Hàng năm Hà Lan đã sản xuất hàng trăm triệu hoa cúc cắt cành và hoa chậu phục vụ cho thị trường tiêu thụ rộng lớn gồm 80 nước trên thế giới Tiếp sau là các nước Nhật Bản, Cô- lôm- bi- a, Trung Quốc Năm

2006 có 4 nước sản xuất hoa cúc trên thế giới đạt sản lượng cao nhất là Hà Lan đứng đầu với sản lượng 1,5 tỷ cành, cô-lôm-bia 900 triệu cành, Mê-hi-cô và Italia đạt 300 triệu cành (Erik Van berkum, 2007) [33]

Nhật Bản hiện đang dẫn đầu tại Châu Á và tiêu thụ hoa cúc hàng năm khoảng gần 4.000 triệu Euro để phục vụ nhu cầu hoa trong nước (Jo Wijnands, 2005)

Người dân Nhật Bản ưa thích hoa cúc và cúc trở thành loài hoa quan trọng nhất tại Nhật bản chiếm tới 365 sản phẩm nông nghiệp, mỗi năm Nhật Bản sản xuất khoảng hơn hai trăm triệu cành hoa phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu Diện tích trồng hoa cúc chiếm 2/3 tổng diện tích trồng hoa Năm 2008 diện tích trồng hoa Nhật Bản là 16.800 ha, giá trị sản lượng đạt 2.599 triệu USD (Takahiro Ando, 2009) [37] Hiện nay, hoa cúc rất được ưa chuộng, người Nhật xem hoa cúc là quốc hoa Người Trung Hoa rất thích hoa cúc và hiện tại trên xứ này có đến hơn 3000 loại, khiến một triết gia Trung hoa cho rằng: ''Nên trồng hoa cúc, nếu muốn được hạnh phúc suốt đời! nếu có vài chậu cúc trang điểm trong nhà vào dịp tết thật là một điều may mắn” Tuy vậy Nhật Bản phải nhập một lượng lớn hoa cúc từ Hà Lan và một số nước khác trên thế giới như Trung Quốc, Đài Loan, Thái Lan.

Ở Malaixia, Cúc chiếm 23% tổng sản lượng hoa Ngoài Lan ra 3 loại hoa quan trọng nhất là hồng, cúc và cẩm chướng chiếm 91,1% tổng sản lượng hoa ôn đới (Lim Heng Jong, 1998) [38]

Một số nước khác như Thái Lan, cúc đã được trồng quanh năm với sản lượng cành cắt hàng năm là 50.841.500 cành và đạt năng suất 101.700/ Rai (1ha= 6,25 Rai) (Oradee Sahavacharin, 1998) [39]

Ở Trung Quốc cúc là 1 trong 10 loại hoa cắt quan trọng sau hồng và cẩm chướng chiếm khoảng 20% tổng số hoa cắt trên thị trường bán buôn ở Bắc Kinh, Côn minh vùng sản xuất chính là Quảng đông, Thượng hải, Bắc kinh bao gồm các giống ra hoa mùa hè, thu, đông sớm và xuân muộn với loại cúc đơn màu được ưa chuộng nhất là vàng, trắng , đỏ (Nguyễn Thị Kim Lý, 2001) [16]

Như vậy, hoa cúc là một trong năm loại hoa cắt cành phổ biến nhất trên thế giới Cây hoa cúc thu hút người tiêu dùng đặc biệt ở màu sắc phong phú: trắng, vàng, xanh, đỏ, tím, hồng không những vậy hình dáng và kích cỡ hoa cũng rất đa dạng cùng với khả năng có thể điều khiển cho ra hoa tạo nguồn hàng hóa quanh năm

đã khiến cho hoa cúc trở thành loài hoa được tiêu thụ đứng thứ 2 trên thị trường thế giới (sau hoa hồng) (Đặng Ngọc Chi, 2006) [1] hàng năm kim ngạch xuất khẩu hoa cúc trên thế giới nước đạt tới 1,5 tỷ USD

Bảng 1.1 Những nước xuất và nhập hoa cúc hàng năm (triệu USD)

(Nguồn Đặng Văn Đông, 2003) [5]

Thể hiện qua biểu đồ:

Hình 1.1 Tình hình xuất và nhập hoa cúc hàng năm của các nước (triệu USD)

Số liệu cho thấy một số nước vừa xuất khẩu vừa nhập khẩu hoa cúc Sở dĩ có điều này là do đặc điểm của giống phản ứng chặt chẽ với điều kiện ngoại cảnh và điều kiện khí hậu thời tiết của các nước khác nhau Vì vậy mà có những giống hoa cúc nếu trồng trái vụ chi phí điều khiển điều kiện ngoại cảnh làm cho giá thành sẽ cao hơn so với nhập khẩu hoa cúc từ nước khác về Đây là một điều kiện thuận lợi cho phát triển sản xuất hoa cúc ở việt nam khi trong điều kiện khí hậu Việt Nam cây hoa cúc sinh trưởng phát triển tốt cho năng suất, chất lượng ổn định

1.3.1.2 Tình hình nghiên cứu hoa cúc trên thế giới

Cây hoa cúc là một loài hoa đẹp, rất đa dạng và phong phú về màu sắc, chủng loại nên được trồng từ rất lâu đời Các nghiên cứu về hoa cúc ở thế giới chủ yếu tập trung về việc lai tạo và nhân giống hoa cúc và các điều kiện nhiệt độ, ánh sáng ảnh hưởng tới sự ra hoa của cúc

* Kết quả lai tạo và nhân giống hoa cúc trên thế giới

Ngày nay cùng với sự phát triển của khoa học- kỹ thuật hiện đại thì ngành công nghệ sinh học trong lĩnh vực chọn tạo giống cây trồng đã có vai trò rất quan trọng Các nhà khoa học đã và đang tập trung nghiên cứu lĩnh vực chọn tạo giống hoa cúc bằng nhiều phương pháp khác nhau: lai hữu tính, chuyển gen vào tế bào hoa cúc, tạo giống hoa cúc đột biến và kết quả là đã đưa ra nhiều giống hoa cúc mới

Shibata và cs (1998) [36] đã lai tạo thành công giống cúc '' Moonlight '' là kết quả của phép lai xa giữa loài chrysanthemum moifolium Ramat và loài C.pacifium

Nakai, con lai F1 được lai lại với C.morifolium và chọn được giống '' Moonlight ''

có hoa đơn, đường kính hoa 5 cm, có 25 cánh tràng màu vàng hơi xanh, lá nhỏ hơn

và cuống lá dài hơn C.morifolium, có bộ nhiễm sắc thể 2n= 64

Đột biến là một trong những phương pháp chọn giống có nhiều thành công đối với cây hoa cúc, tạo ra giống mới có những biến dị về màu sắc hoa, hình dạng hoa, kích cỡ hoa và một số đặc tính thực vật khác Theo NBRI- Newsletters (1989), khi xử lý tia gama (1-3 krad) cho 125 giống cúc ( Dendranthema ) đã thu được từ chồi ra rễ các thể đột biến về màu sắc và hình dạng hoa ở dòng vô tính M1

và M2 của 50 giống, trong đó có 36 giống được coi là giống mới nồng độ tia gama thích hợp nhất là 1,5 và 2,5 krad

Các nhà khoa học Benetka và Pavingerova (1995) đã sử dụng kỹ thuật truyềngen lạ vào genome của giống hoa để tạo ra giống mới, giống cúc chrysanthemum ( Dendranthema grandifolora Tzvelev.) CV " White snowdon" được chuyển gen (pTiB6S3 T -DNA) của agrobaceerium tumefacciens (B6S3T - DNA) hoặc gen GUS trong cấu trúc di truyền

Mitouchkina và cs, (2000) đã nghiên cứu chuyển gen rolC bằng việc sử dụng

vi khuẩn agrobacterium rhizogenes đến biến đổi hình dáng cây và cấu trúc hoa cúc Đoạn gen rolC dưới tác động của đoạn promoter 35s trên plasmid pPCV 003 với dòng vi khuẩn agrobacterium GV3101 được chuyển vào cây hoa cúc White snowdon, hay còn gọi là giống bông tuyết(CN42) một trong các dòng chuyển gen thu được có sự biểu hiện thay đổi về kích cỡ cây, khả năng phân cành, nhánh, hình dạng hoa cũng như kiểu cánh hoa, là nguồn vật liệu để tạo ra giống hoa cúc mới.Cây hoa cúc có thể nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau: gieo hạt, giâm cành, tỉa chồi, nuôi cấy mô tế bào Tuy nhiên phương pháp nuôi cấy mô tế bào được các nhà khoa học thế giới nghiên cứu nhiều nhất trong những nhân tố tạo nên sự thành công của ngành sản xuất hoa cúc của một số nước trên thế giới (Hà Lan, Nhật bản, Mỹ, Thái lan ) là đã sử dụng công nghệ nhân giống invitro mà người ta có thể sản xuất một lượng rất lớn các cây giống khỏe, sạch bệnh đồng nhất về mặt di truyền đáp ứng nhu cầu sản xuất

Năm 1990 khi nghiên cứu về ảnh hưởng của thành phần môi trường dinh dưỡng, Lunegent và wardly (1990) [35] đã kết luận: đoạn thân cúc cao 1-2 cm cho phát triển trong môi trường nuôi cấy Benzyl Adenin thì chúng hình thành 2-3 chồi

so với mẫu bản và không có rễ bất định

Năm 1990, Kenth và Toress [34] đã nuôi cấy mô thành công từ đoạn thân và

lá của giống hoa cúc màu tím trên môi trường MS Tỷ lệ hình thành chồi đạt 100%

và trung bình các cây được nuôi cấy mô sau 3-4 tháng ra hoa

Có thể điểm qua thêm các công trình khác như:

Những nhà chọn tạo giống Ấn Độ năm 1982 đã xử lý tia gamma liều lượng

từ 0,1- 1,5 krad ở những cành cúc đã ra rễ và thấy rằng có thể thay đổi được hình dạng hoa Cũng bằng phương pháp xử lý này nhưng ở liều lượng là 2,5 krad ở các

đoạn thân cắt T.Kawai và các đồng sự đã tạo được 7 giống Chrysanthemum có

màu sắc khác nhau

Năm 1968 Norgvbic nhà khoa học người Mỹ trong quá trình lai tạo các giống hoa đã thấy rằng: gen màu đỏ là gen trội so với gen quy định màu trắng và gen quy định tính chống chịu tốt là gen trội so với gen chống chịu kém [27].

Nhà sinh lý học Burchi [25] đã sớm nhận thấy với những giống có thời gian sinh trưởng ngắn, yêu cầu thời gian chiếu sáng trong ngày cũng ngắn hơn giống có thời gian sinh trưởng dài

Tính chất vật lý và hóa học của chất nền có thể gây ra sự chậm trễ thời gian

ra hoa của hoa cúc Phản ứng ra hoa của hoa cúc trồng trong nền than bùn cát được A.C.Bunt [26] tiến hành thí nghiệm và đưa ra kết luận: Sự thiếu hụt đồng và sắt dẫn đến thời gian ra hoa kéo dài thêm đến 10 ngày trong cả mùa đông lẫn mùa hè.Woltz vào năm 1956 đã chứng minh: sự tăng trưởng tốt nhất của hoa cúc khi

N và K trong chất nền ở mức 100 và 200 ppm

Waters báo cáo rằng để hoa cúc đạt chất lượng cao khi lá chứa 3,3 đến 4,5%

N, 3,5 - 6,0% K và hoa 1,5% N và 2,5% K Cây hoa khác dường như không cần mức N và K như ở trên Chan tuyên bố rằng đối với hoa hồng từ 2,5 đến 3,0% N

và 2,4 đến 2,6% K là đầy đủ [28] K.Joiner và Gruis chỉ ra rằng 40-60% N và 30%

K trong chất nền là cần thiết cho sự tăng trưởng tốt nhất của cúc vạn thọ

Các tác giả Wilkins và cộng sự (1990) [29], nhận thấy rằng: nhiệt độ và ánh sáng không tác động một cách riêng rẽ mà phối hợp nhau, kìm hãm hay thúc đẩy

sự sinh trưởng và phát triển của cây hoa cúc

1.3.2 Ở Việt Nam

1.3.2.1 Tình hình sản xuất hoa cúc và tiêu thụ trong nước

Ở Việt Nam hoa cúc được thu nhập vào Việt Nam từ thế kỷ XV, đến đầu thế

kỷ XIX đã hình thành một số vùng chuyên nhỏ cung cấp cho nhân dân Một phần để chơi một phần phục vụ việc cúng lễ và dùng làm dược liệu Hiện nay cây hoa cúc có mặt khắp nơi từ vùng núi cao đến đồng bằng, từ nông thôn đến thành thị Nếu xét về

cơ cấu chủng loại các loại hoa thì trước những năm 1997 diện tích hoa hồng nhiều nhất chiếm 31% nhưng từ năm 1998 trở lại đây diện tích hoa cúc đã vượt lên chiếm 42%, trong khi đó 29.4% riêng ở Hà Nội tổng giá trị sản lượng hoa cúc năm 1999 đạt 41,3 tỷ đồng, xuất khẩu sang Trung Quốc 3,6 tỷ đồng tốc độ tăng hàng năm khoảng 10% (Nguyễn Xuân Linh và cộng sự, 2000) [14] Người Việt nam coi cúc

là biểu hiện của sự thanh cao, là một trong những bốn loại thảo mộc được xếp vào hàng tứ quý " Tùng, Cúc, Trúc, mai" hoặc " Mai, Lan, Trúc, Cúc" (Trương Hữu Tuyên, 1979) [21] Hoa cúc không chỉ được ưa chuộng bởi màu sắc, hình dáng mà còn đặc tính bền lâu hơn các loại hoa khác

Trước những năm 1986, sản xuất hoa ở Việt Nam chỉ tập trung ở các vùng trồng hoa truyền thống của các thành phố, khu công nghiệp, khu du lịch, nghỉ mát như: Ngọc Hà, Quảng An, Nhật Tân, Tây Tựu (Hà Nội), Đặng Lâm, Đặng Hải (Hải Phòng), Quận Hóc Môn (Hồ Chí Minh), phường 3, 4, 5, 7, 8, 11,12 (Đà Lạt), (Nguyễn Xuân Linh, 1998) [12] và chỉ là ngành kinh doanh nhỏ của các nhà vườn nhỏ cung cấp cho thị trường nội địa là chính Diện tích trồng hoa của Việt Nam theo

số liệu thống kê năm 1993 chỉ chiếm 0,02% tổng diện tích nông nghiệp (1.585 ha)

Hiện nay trong thực tế sản xuất có rất nhiều giống cúc nhập nội được trồng phổ biến hầu hết các tỉnh thành trong cả nước Ở Việt Nam, cúc cũng là một loài hoa được ưa chuộng nhất Các vùng trồng cúc mang tính tập trung ở nước ta là

Hà Nội (450 ha), Hồ Chí Minh (370 ha), Đà Lạt (160 ha), Hải Phòng (110 ha) Hầu hết các tỉnh thành đều trồng Cúc với diện tích từ vài ha đến vài chục ha theo Đặng Thị Tố Nga (1999) [19] Nếu sản xuất 2 vụ thì hiệu quả trồng cúc tăng 7 - 8 lần, so với rau màu gấp 2,5- 3 lần Nếu so sánh với các cây hoa khác với lúa thì

trồng hoa hồng chỉ gấp 6 lần lúa, hoa cẩm chướng gấp 2 lần, hoa loa kèn gấp 3 lần, hoa lay ơn gấp 4 lần, Nguyễn Văn Tấp (2008) [21]

Hiện nay trồng hoa là một nghề sản xuất và kinh doanh được đặc biệt quan tâm Chính vì vậy mà diện tích trồng hoa và cây cảnh ngày càng được phát triển.Năm 2001, nước ta có 4.500 ha trồng hoa cây cảnh, năm 2002 là 8.512 ha, năm

2003 là 9.430 ha, năm 2004 là 11.340 ha và đến năm 2009 đạt 15.200 ha trồng hoa cây cảnh So với năm 1994, diện tích hoa cây cảnh năm 2009 đã tăng 4,3 lần, giá trị sản lượng tăng 8,2 lần và mức tăng giá trị thu nhập/ ha là 182 % Tốc độ tăng trưởng này là rất cao so với các ngành nông nghiệp khác (Đặng Văn Đông, 2010) [7]

Kết quả điều tra về cơ cấu diện tích trồng các giống cúc ở miền bắc Việt Nam của Đặng Văn Đông (2005) [6] cho thấy trong 51 giống cúc được trồng có 24 giống được trồng với diện tích khá lớn, chiếm 88 % tổng diện tích trồng Đó là Vàng Đài Loan (13,7%) CN 98 (10,3%), CN97 (98,05%), CN93 (7,7%) 27 giống còn lại cơ cấu diện tích ít (<1%)

Theo Đặng Văn Đông (2005) [6], năm 2003 cả nước có 9.430 ha gồm hoa và cây cảnh các loại, sản lượng 482,6 tỷ đồng trong đó hoa cúc là 1484 ha cho giá trị sản lượng cao nhất 129,49 tỷ đồng và được phân bố nhiều tỉnh trong nước và được phân bố nhiều tỉnh trong nước như bảng 1.2

Tại miền Bắc, sản xuất hoa tập trung ở một số địa phương : Thành Phố Hà Nội, Hà Tây, Hải Dương, Hải Phòng, Vĩnh Phúc, Hưng Yên, Thái Bình, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Lào Cai, Sơn La và Hà Giang Loại hoa sản xuất nhiều nhất ở vùng này là hoa cúc, chiếm khoảng 35%, thứ 2 là hoa Hồng chiếm 32%; còn lại là các loại hoa khác, như: Lay ơn, Đồng tiền, Cẩm chướng, Huệ, Lan Nguyễn Văn Tấp (2008) [21]

Bảng 1.2 Diện tích và sản lượng hoa cúc trong cả nước

Địa phương Diện tích (ha)

Giá trị sản lượng (triệu đồng)

Nguồn số liệu tổng cục thống kê, 2003

Tuy hoa cúc được trồng phổ biến khắp nước ta, nhưng có hai nơi sản xuất hoa cúc chính như:

Đà Lạt: Vùng có khí hậu mát mẻ rất thuận lợi cho các loại hoa nói chung và hoa cúc nói riêng Diện tích hoa cắt cành của vùng này năm 1996 chỉ có 174 ha, đến năm 2000 đã tăng lên 853 ha và hiện nay có khoảng 1.467 ha (trong đó hoa cúc chiếm khoảng 24%) Sản lượng hoa cúc hàng năm ước tính khoảng 10- 13 triệu cành, với giá trị khoảng 84 tỷ đồng, Lê Kim Biên (1984) [2]

Hà Nội: Theo kết quả điều tra năm 2005 về thực trạng sản xuất hoa khu vực

Hà Nội và vùng phụ cận cho thấy: Trong các số loại hoa cắt đang được trồng phổ biến chiếm 70% cơ cấu chủng loại hoa đó là: hoa cúc, hồng, đồng tiền, loa kèn trong đó hoa cúc được trồng nhiều nhất 32,3 ha chiếm 30,8, Lê Kim Biên (1984) [2]

Hiện tại chỉ riêng xã Tây Tựu đã có 280 ha đất chuyên trồng hoa, trong đó 65% số này là trồng cúc Riêng Hà Nội hàng năm sản xuất khoảng 10 triệu cành hoa cúc cắt, cúc chậu phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng trong nước thu nhập hàng trăm triệu đồng trên ha gieo trồng một vụ Nguyễn Thị Diệu Hương, Dương Tấn Nhựt (2004) [10]

Ngoài hai vùng trồng hoa cúc lớn trên còn phải kể đến các vùng hoa cúc tập trung khác là Gò Vấp (Thành phố Hồ Chí Minh), Nhật Tân, Quảng An (Hà Nội) với diện tích tập trung từ vài trục ha đến hàng trăm ha Ngoài ra ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước đều trồng hoa cúc với mức độ phân tán từ vài ha đến vài chục ha Ở Hải Phòng, cúc là cây quan trọng thứ hai trong cơ cấu sản xuất hoa tươi cùng với layơn, cúc sẽ là mặt hàng xuất khẩu trong những năm tới Nguyễn xuân Linh (1998) [11].

Hiện nay trong sản xuất, cúc có thể trồng quanh năm (thay vì trước đây cho trồng được vào vụ thu đông) đã đáp ứng nhu cầu về hoa cúc của người tiêu dùng Hoa cúc là loại hoa có giá thành thấp hơn các loại hoa khác (400 - 800 đồng/cành) nên ngoài các vùng đô thị thì ở những vùng nông thôn miền núi hoa cúc được tiêu thụ với mức độ khá lớn (chỉ đứng thứ hai sau hoa hồng) đặc biệt vào ngày lễ tết truyền thống, ngày rằm

Về thị trường tiêu thụ thì thành phố Hồ Chí Minh là thị trường tiêu thụ hoa cắt lớn nhất Việt Nam, nhu cầu tiêu dùng hàng ngày từ 40 - 50 ngàn cành/ngày, tiếp đó là Hà Nội có nhu cầu tiêu thụ từ 25 - 30 ngàn cành/ ngày Trong số các loài hoa cắt tiêu dùng hàng ngày thì hoa cúc chiếm từ 25 - 30% về số lượng và từ 17 - 20% về giá trị Đặng Văn Đông (2000) [4]

Hiện nay ở Việt Nam đang có một số công ty nước ngoài vào thuê đất, lập doanh nghiệp hoặc liên doanh hợp tác sản xuất hoa Chỉ tính riêng tỉnh Lâm Đồng

đã có 4 công ty: Nhật Bản, Thái Lan ở Bảo Lộc, Đài Loan ở Di Linh, Chánh Đài Lâm ở Đức Trọng và Hasfarm ở Đà Lạt Họ rất chú trọng đến sản xuất hoa cúc Đây là tín hiệu đáng mừng cho sự phát triển ngành sản xuất hoa Việt Nam nói chung, song cũng đáng lo cho những doanh nghiệp, người sản xuất hoa nội địa, nếu không cố gắng vươn lên sẽ không thể cạnh tranh được với các liên doanh sản xuất hoa này

Ngoài nét duyên dáng đặc biệt vì màu sắc rực rỡ tươi vui cúc còn đặc điểm như dễ trồng, bông lâu tàn, khi tàn bông chỉ héo lại mà không rụng, giá cả lại phải chăng không đắt đỏ như lan, ly hoặc hồng, vì vậy nên rất được ái mộ Đặc biệt

ngày lễ, tết, hoa cúc được trồng trong bồn chậu, cắm lọ để trang trí trong nhà, đặt trên bồn ghế hay ngoài sân, ngoài hiên, trên ban công hay trên nóc tủ, bàn thờ như một loài hoa truyền thống.

Cây hoa cúc còn mang lại giá trị kinh tế vì nó rất phù hợp với điều kiện khí hậu, điều kiện sản xuất và thị hiếu của người tiêu dùng ở Việt Nam, hơn nữa cũng

dễ thâm canh, nhân giống, dễ trồng Giá trị thu nhập từ hoa cúc dao động từ 60 -

120 triệu đồng/ ha/ vụ Con số này tuy không lớn so với một số loại hoa khác, nhưng cao gấp 10 - 12 lần so với trồng lúa một vụ Nguyễn Xuân Linh và cộng sự (2000) [14]

1.3.2.2 Tình hình nghiên cứu hoa cúc trong nước

Cây hoa cúc những năm gần đây được các cơ quan, cùng một số nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Một số kết quả về nhân giống hoa cúc

Cây hoa cúc có thể nhân giống bằng nhiều phương pháp khác nhau và các phương pháp nhân giống đã ảnh hưởng đến chất lượng hoa cúc Để đánh giá ảnh hưởng của các phương pháp nhân giống vô tính tới chất lượng và hiệu quả sản xuất hoa cúc cho cúc vàng Đài Loan, Đặng văn Đông (2005) [6] đã nghiên cứu 4 phương pháp nhân giống là: tách mầm giá, giâm cành từ cây mẹ chọn lọc trong vườn, nuôi cấy mô tế bào, giâm cành từ cây mẹ nuôi cấy mô tế bào

Kết quả như sau: phương pháp tách mầm giá và giâm cành truyền thống đơn giản, dễ làm nhưng tỷ lệ nhiễm bệnh khá cao 9 đến 15% các chỉ tiêu chất lượng cành hoa thấp như chiều cao cành hoa đạt 91,1 đến 92,5cm sử dụng phương pháp giâm cành từ cây mẹ nuôi cấy mô tế bào cho hệ số nhân giống cao, chất lượng cây giống tốt, hiệu quả sản xuất hoa thương phẩm cao gấp 1,7 lần so với trồng cây nhân giống bằng phương pháp giâm cành truyền thống

Hiện nay, việc ứng dụng kỹ thuật nhân giống invitro để sản xuất hoa cúc đã được nhiều nhà khoa học Việt Nam nghiên cứu thành công Theo Nguyễn Xuân Linh và các cs (1998) [12] thì khả năng tái sinh và nhân giống của cây cúc là rất cao: cúc CN93 với hệ số nhân là 611/ năm, vàng Đài Loan 510- 610/ năm, cúc hồng Đài Loan 310- 410/ năm và cúc đỏ Hà Lan 311/ năm Quy trình nhân giống nuôi cấy

mô trên cây hoa cúc gồm có 5 bước cơ bản: tạo nguyên liệu khởi đầu, tạo và nhân nhanh chồi trong môi trương nuôi dưỡng nhân tạo, tạo cây hoàn chỉnh, đưa cây ra vườn ươm và đưa cây giống trồng ra ruộng sản xuất Nguồn cấy mô ban đầu là các đỉnh sinh trưởng, các mầm bất định ở nách lá, mô lá ngoài ra việc nuôi cấy mô cũng có thể dùng đoạn thân, lá, đài, cánh hoa, nhị làm mẫu cấy.

Nguyễn Thị Diệu Hương, Dương Tấn Nhựt (2004) [10] khi nghiên cứu hoàn

thiện quy trình nhân nhanh giống cây hoa cúc (chrysanthemum indicum L.) sạch

bệnh bằng kỹ thuật nuôi cấy đỉnh sinh trưởng trong môi trường 1/2 MS đã bổ sung BAP kết hợp với NAA, IAA, IBA theo sự biến thiên của các chất kích thích sinh trưởng Kết quả cho thấy trong môi trường 1/22 MS có bổ sung NAA (0.2- 0.5 mg/l) IBA(0.2-0.5mg/l) đều tạo rễ cho chồi cây hoa cúc tốt hơn trong môi trường 1/2 MS có bổ sung IAA (0.2-0.5mg/l)

Tác giả Trần Thị Thu Hiền và cộng sự (2007) đã nghiên cứu phương pháp nhân giống hoa cúc CN97 bằng nuôi cấy mô tế bào đã đưa ra kết luận: ở giai đoạn nhân nhanh, môi trường MS có bổ sung 0.5mg/l NAA là môi trường ra rễ, tạo cây hoàn chỉnh phù hợp nhất cho chồi cúc invitro

Để năng cao chất lượng của các cây giống hoa cúc nuôi cấy invitro thông qua nuôi cấy thoáng khí, Dương Tấn Nhựt và cs (2005) [20] tiến hành thí nghiệm nuôi

cấy cây hoa cúc (chrysanthemumsp.) trong các hộp nhựa tròn có đục lộ và hộp

không đục lộ Kết quả cho thấy trọng lượng tươi và chiều cao cây trong hộp 1 lỗ thoáng khí cao hơn rõ ràng so với cây được cấy trong hộp không thoáng khí, có tỷ

lệ sống cao, sinh trưởng phát triển tốt khi ra vườn ươm

Phương pháp nhân giống hoa cúc bằng giâm cành hiện nay vẫn đang được áp dụng rất phổ biến trong thực tế sản xuất hoa cúc Việt Nam

* Kết quả nghiên cứu về chọn tạo giống cúc:

Chọn tạo giống bằng phương pháp nhập nội là con đường cải tiến giống nhanh nhất và rẻ tiền nhất Thực tế cho thấy rằng nhiều giống cúc được nhập nội sinh trưởng và phát triển mạnh, có năng suất và chất lượng tốt trong điều kiện khí hậu nước ta Vì vậy để có được giống hoa cúc năng suất và chất lượng tốt trong điều kiện sinh thái từng vùng thì các nhà khoa học đã có nhiều kết quả nghiên cứu đánh giá tuyển chọn giống và đưa ra giới thiệu cho sản xuất

Trong các năm 1996- 1998, Nguyễn Thị Kim Lý (2001) [16] đã thu thập khảo sát 30 giống hoa cúc từ nguồn trong nước và nhập nội đã tuyển chọn được một số giống cúc có triển vọng ở các thời vụ khác nhau như vụ xuân- hè và Hè- thu là CN93, CN98 , tím sen, vàng hè Đà lạt, vụ thu- đông là vàng Đài Loan, CN97 và các giống cúc chi như cao bồi tím Họa mi vụ đông xuân là giống tím xoáy

Nguyễn Xuân Linh và cs (1998) [12], khi nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển của các giống cúc ở Việt nam đã kết luận: các giống nhóm cúc mùa thu

nở hoa vào đầu tháng 11 thì phân hóa hoa từ cuối tháng 8, các giống cúc thu đông

có thời gian sinh trưởng 14 tuần và thường nở hoa vào giữa tháng 12 đến đầu tháng giêng

Năm 2002, Phạm xuân Tùng, Nguyễn Xuân Linh và CTV (2004) [23] đã tiến hành khảo sát đánh giá 20 giống hoa cúc vụ hè tại Đà Lạt Kết quả cho thấy có 2 giống cúc (giống 41 và giống 44) có dạng hoa và màu sắc đẹp, có khả năng kháng ruồi và nấm bệnh tốt, có triển vọng trong sản xuất và trên thị trường

Từ năm 2001- 2005, Viện Di truyền Nông Nghiệp đã tiến hành khảo sát, đánh giá và so sánh các giống hoa cúc nhập từ Hà Lan Kết quả đã tuyển chọn cho sản xuất giống hoa cúc chùm CN20 có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, cây cao 70-90 cm, thân cứng khỏe, thời gian sinh trưởng 3-4 tháng, hoa đẹp và được người tiêu dùng ưa chuộng và được trồng 2 vụ chính là vụ thu và vụ đông (Nguyễn Thị Kim Lý , Nguyễn Xuân Linh, 2004) [17], (Nguyễn Thị Kim Lý, Lê

Sĩ Dũng, 2008 [18]

Đặng văn Đông (2005) [6] đã tiến hành điều tra đánh giá tập đoàn các giống cúc trồng ở miền bắc Việt Nam Kết quả đã xác định được 51 giống cúc đang được trồng với mục đích sản xuất hàng hóa và 15 giống đang được trồng với các mục đích khác trên quy mô diện tích ít Kết quả điều tra cho thấy các giống cúc được trồng có xuất xứ tại Hà Nội từ năm 1995 đến nay khá ít có 6/51 giống, từ vùng hoa Đà lạt 5/51 giống còn lại chủ yếu nhập nội từ các nước khác nhau Trong

đó hà Lan 23 giống, Xingapo 8 giống, Nhật Bản 4 giống, Đài Loan 1 giống, Trung Quốc 1 giống và Ấn độ 1 giống

Giống cúc vàng hè mới (CN01) đã được trung tâm hoa- cây cảnh (Viện di truyền nông nghiệp) khảo sát, đánh giá, tuyển chọn và hiện nay đang được trồng rộng rãi ở các vùng trồng hoa Theo Nguyễn Thị Kim Lý, Nguyễn Xuân Linh (2005) thì giống CN01 có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt trong vụ Xuân- hè

và Hè thu, tỷ lệ nở hoa cao (97- 99%), khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, hình dáng và màu sắc hoa đẹp nên thị trường được ưa chuộng

Khi nghiên cứu khả năng sinh trưởng, phát triển của các giống cúc nhập nội

và địa phương tại Hà Nội, Đặng Ngọc Chi (2006) [1] đã đưa ra kết quả: trong 18 giống cúc trồng thử nghiệm, chỉ có 7 giống là Đồng tiền trắng, Chi xanh, Mặt trời, CN19, CN20, Cao bồi tím, Tua vàng có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, các đặc điểm hình thái và chất lượng hoa được người sản xuất và tiêu dùng ưa chuộng Các giống còn lại tuy có màu sắc đẹp nhưng có những đặc điểm hình thái không phù hợp với sản xuất và khả năng vận chuyển kém nên không được người sản xuất

và tiêu dùng lựa chọn và phổ biến rộng rãi

Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu khác:

Với sự giúp đỡ của các chuyên gia Nhật Bản, Nguyễn Kim Lý (2001) [16],

đã tiến hành các nghiên cứu thí nghiệm xây dựng quy trình cải tiến nhân giống cúc

từ khâu trồng cây mẹ và khai thác mầm giá Theo Nguyễn Thị Kim Lý (2001), đã tiến hành nghiên cứu một số biện pháp giâm cành giống cúc CN 97 và Hoạ Mi

Kết quả nghiên cứu của Viện Thổ nhưỡng Nông hóa về vai trò của kali đối với cây hoa cúc cho thấy rằng kali làm tăng năng suất hoa cúc 17 % so với không bón [12].

Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón lá hữu cơ Pomior trên hoa cúc, Hoàng Ngọc Thuận cho rằng: Sử dụng Pomior 0,4% cho cây cúc vàng hè Đà Lạt, kết quả năng suất, chất lượng độ bền hoa cắt, khả năng chống chịu sâu bệnh cao hơn đối chứng

Xử lí phân bón lá Atokin cho cây hoa cúc đã tác động mạnh giai đoạn sinh trưởng sinh thực của cây, làm tăng tỷ lệ hoa hữu hiệu, tăng năng suất, tăng chất lượng [15]

Xử lí SNG (nồng độ 10ml/ lít) cho cây hoa cúc lúc bắt đầu ra nụ, đã làm tăng đường kính hoa lên đáng kể, màu sắc hoa tươi hơn Cây hoa cúc cũng là cây bị khá nhiều các loại sâu bệnh phá hại, theo điều tra của Trần Thị Xuyên (1998) [14] có tới 13 loại sâu bệnh phá hại gây hại đối với cúc trong đó gồm có 8 loại sâu và 5 loại bệnh Trong các sâu hại có 6 loại phát sinh với mật độ cao đặc biệt là sâu xanh, sâu keo da láng và sâu khoang thường gây hại nặng Năm loại bệnh đã phát hiện gồm 4 loại bệnh nấm và 1 loại vi khuẩn

CHƯƠNG 2.

NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Địa điểm, thời gian nghiên cứu

- Thời gian: Vụ Đông 2011, bắt đầu từ 20/10/2011

- Địa điểm: Viện KHKTNN Bắc Trung bộ

2.2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu bao gồm 16 loài cúc thu thập từ các vùng trồng hoa khác nhau: Nghệ An, Đà Lạt, Hà Nội

2.2.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu được tiến hành trong nhà lưới Hàn quốc thuộc bộ môn Rau- hoa của Viện Khoa Học Nông Nghiệp kỹ thuật BTB Nghi Kim

- Thành phố Vinh

- Phạm vi thời gian: Đề tài được thực hiện trong vụ Đông 2011

- Phạm vi nội dung nghiên cứu: Đề tài chỉ giới hạn trong phạm vi Khảo sát một số giống hoa cúc tại Nghệ An.

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Đặc điểm về hình thái, sự sinh trưởng, phát triển của tập đoàn hoa cúc chọn

ra giống thích hợp nhất

- Đánh giá năng suất, chất lượng hoa và thị hiếu người tiêu dùng với những giống hoa cúc khác nhau

- Nghiên cứu ảnh hưởng của các giống đến khả năng nhiễm sâu bệnh hại

2.4 Phương pháp ngiên cứu

2.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm

- Thí nghiệm được bố trí theo phương pháp ngẫu nhiên không nhắc lại trong nhà lưới của bộ môn Nghiên Cứu Rau- Hoa, Viện Khoa Học Kỹ Thuật Nông nghiệp Bắc Trung Bộ

- Diện tích mỗi ô thí nghiệm: 10 m2

- Tổng diện tích ô thí nghiệm: 200 m2 (kể cả đường biên)

2.4.2 Phương pháp điều tra, theo dõi

Đánh dấu ngẫu nhiên 10 cây/1 ô thí nghiệm, định kỹ theo dõi 10 ngày/lần Đối với sâu, bệnh hại định kỳ 10 ngày/lần điều tra theo phương pháp 5 điểm chéo góc, mỗi điểm điều tra 5 cây, theo tài liệu phương pháp nghiên cứu Bảo vệ thực vật của Viện Bảo vệ thực vật (1999) và Áp dụng theo phương pháp chuẩn đoán bằng mắt thường của Hà Minh Trung, Vũ Khắc Nhượng (1983) [22] và " quyết định về phương pháp điều tra phát hiện sinh vật hại cây trồng" (QĐ số 82/ 2003/

QĐ - BNN & PTNT về việc ban hành 10 TCN 224)

+ Bón lót : Toàn bộ phân chuồng và 30 kg phân lân.

+ Bón thúc: Lượng phân bón còn lại chia làm 4 phần bằng nhau cho 4 lần bón thúc, mỗi lần cách nhau 7- 10 ngày

Cần lưu ý thời điểm, liều lượng bón phân cũng ảnh hưởng đến tổng thời gian sinh trưởng cũng như chất lượng của hoa cúc Nếu bón phân không đủ liều lượng, không đúng thời điểm sẽ kích thích cây phát triển sinh dưỡng sinh thực sớm trước thời điểm chưa đủ khả năng nuôi hoa sẽ ảnh hưởng không tốt đến chất lượng của hoa; ngược lại bón quá nhiều phân sẽ làm kéo dài thời gian sinh trưởng sinh dưỡng của cây dẫn đến kéo dài tổng thời gian sinh trưởng của cây

* Chăm sóc:

- Làm cỏ, vun xới: Khi cây mọc khỏi mặt đất vun xới nhẹ, sau trồng 40 ngày ngừng xới xáo.

- Tưới nước: Cần tưới nước trong suốt quá trình sinh trưởng của cây, nhưng không cần nhiều, sau trồng 5- 7 ngày thì tưới 2 lần/ngày, trung bình ngày tưới 1 lần vào sáng sớm hoặc chiều mát Có 2 cách tưới nước cho cúc: Tưới rãnh, cho nước ngập 2/3 rãnh, để1- 2 giờ sau đó rút nước đi (có thể giữ ẩm được 7- 10 ngày), tưới bề mặt, dùng vòi hoặc bình ô doa để tưới, chỉ tưới ẩm, không nên tưới đẫm nước quá Cây hồi xanh sau khi trồng thì tạo điều kiện ánh sáng ngày dài bằng cách chiếu sáng cho cây vào buổi tối bằng ánh sáng đèn Thời gian chiếu sáng thường từ 25-30 ngày nhằm mục đích ức chế sự sinh trưởng sinh thực của cây và kích thích khả năng phát triển sinh dưỡng của cây Thời gian chiếu sáng kéo dài hay ngắn sẽ có tác dụng quyết định tổng thời gian sinh trưởng của hoa cúc

Ở thí nghiệm này chúng tôi áp dụng thời gian chiếu sáng cho hoa cúc là 28 ngày

- Ngoài ra còn sử dụng các biện pháp kỹ thuật khác để điều tiết sinh trưởng của cây và điều khiển nở hoa theo ý muốn bằng các biện pháp: Chiếu sáng bổ sung

và sử dụng chất điều tiết sinh trưởng: GA3

2.5.5 Phòng trừ sâu bệnh

- Sâu xanh (Helicoverpa armigera Hb.): Phá hại nặng trên lá non, ngọn non,

nụ Khi sâu trưởng thành đẻ trứng rải rác thành từng cụm ở cả hai mặt lá non ở nụ hoa, đài hoa Phòng trừ: Luân canh với cây trồng khác, ngoài ra dùng các thuốc trừ sâu như pegasus 500SC liều lượng 0,5- 1 lít/ ha (pha 7-10ml thuốc trong bình phun 8 lít)

- Rệp hại hoa: Rệp là đối tượng khó trừ Rệp hại các giống cúc vàng Đài Loan, cúc Nhật trắng, cúc tím Đà Lạt, cúc chi Đà Lạt, cúc Hè, cúc đại đoá ít di chuyển Rệp chích hút dịch cây, tạo thành vết nhỏ màu vàng nâu hoặc thâm đen các cây còi cọc, ngọn chùn, quăn queo, lá quăn, thui nụ hoa không nở hoặc dị dạng Sản phẩm bài tiết của chúng tạo điều kiện cho nấm than đen phát triển nhất

là khi mưa ẩm kéo dài Phòng trừ: Phát hiện kịp thời và tiêu diệt rệp trên các bộ phận cây hoa Dùng các loại thuốc trừ rệp Otatox 400EC liều lượng 1-1,5 lít/ha

(hoặc có thể dùng Supracide 40ND với liều lượng 1 - 1,5 lít/ha ; Karate 2,5EC (liều lượng 5-10 ml/bình 8 lít…).

- Bệnh gỉ sắt: Mặt trên lá xuất hiện những chấm nhỏ, nổi màu vàng da cam hoặc màu gỉ sắt, về sau các vết này có màu vàng nâu, hơi đỏ Bệnh hại mặt dưới

lá, chồi non, cuống lá, đôi khi hại cả thân cây làm cho thân teo tóp lại Nếu không chữa kịp thời bệnh lan rộng cả mặt lá, làm cho cây cháy lá, lá vàng, rụng sớm Bệnh do nấm Puccinia Chrysanthemi gây ra Bào tử nấm lan truyền trong không khí, trên tàn dư gây bệnh còn sót lại, gặp điều kiện ẩm độ cao nhiệt độ thích hợp (18-210 C), bệnh phát triển mạnh Phòng trừ: Thu dọn tàn dư lá bệnh đem đốt Làm

vệ sinh vườn cây, tạo độ thông thoáng, bón phân cân đối cho cây cứng, khỏe mạnh Phun thuốc phòng trừ bằng các loại: Anvil 0,15–0,2% (hoặc có thể dùng Bavistin nồng độ 0,12-0,2%, Zineb BTN nồng độ 0,1-0,3%, Topsin-M 70NP nồng

độ 0,05-0,1% )

2.6 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi

2.6.1 Chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển và một số tính trạng nông học

- Khả năng hồi xanh của (ngày): được tính từ khi trồng đến khi hồi xanh

- Tỉ lệ sống (%) = số cây sống / tổng số cây trồng x 100

- Tổng thời gian sinh trưởng và phát triển của các giống cúc:

+ Thời gian trồng đến ra nụ (ngày): Thời điểm có 50% số cây ra nụ

+ Thời gian trồng đến ra hoa (ngày): Thời điểm có 50% số cây ra hoa

+ Tổng thời gian sinh trưởng: Từ thời điểm từ khi trống đến thời điểm hoa tàn tự nhiên trên luống